This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for
personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
at|http : //books . qooqle . com/
r>- -
\v
..;,-■.■ .^ .;W.,- ..;-3- ;■;%=: --•/.«
;■;,..■ ■■."-""•^3?-'-.is ,-..•''. ■.-'• 'i*^^'*r-" -M- •■;:'■■: .V,\?;'* :
SCRIPTORVM ( ^*^^
REI RVSTIOVE
VETERVM LATINORVM
TO M V S P R I M F S
M. PORCIVM CATONEM
. ET
M. TERENT. VARRONEM
T E N E N S
EX LIBRORVM S CRI P T O R VM ATQVE
XDITORVM FIDS ET VIRORVM DOCTORVM
CONIECTVRIS COHRKXIT» ATQVB INTKR-
PRKTVM OMNIVM COLLKCTIS KT KXCXR*
PTXS COMMKNTARIIS SVISQVX
ILLV.STRAVIT
lO. GOTTLOB SCHNEIDER, saxo
n ^WWI* ■■ ti^
L I P S I A E
SVMTIBVS CASP. FRITSCH
MDCCXCIIXX
VIRO ILLVSTRI
A. R DE VELTHEIM
DOMINO FVNDORVM HARBEKE,
ADERSTEDT, 6R0PPEND0RFF
XTC.
METALLORVM REGIS BRITANNIARVM
ET ELECTORIS GVELF. LVNEBVRG.
CVRAE PRAEFECTO «tc.
REHVM METALLICARVM, NATVRAE
ET ANTIQVltATlS LITERATAE
IVDICI ET SCRIPTORI
INTELLIGENTISSIMO
MVNC CATONEM ET VARRONEM
CVRIS tVlS COKKECTVM AT q^V B
illvs^rAtvm h o n e 11 1 s et
REVERENtlAE CAVSA SAGRVM
ESSS VOLEBAT
£ fe I T 6 ]L
LECTVRIS S.
lO. GOTTL. SCHNEIDER.
Collegii Scriptorum R. R. quos mihi poft Get
neri curas corrigendos atque explicandos
fumfi, duumuiros principes, nonmagis antiquitate
fua venerandos quam fermonis vetuftate oblcuros
ct difficiles, prodire nunc iubeo. Antiquiffimas
Editiones lenlbnianam 1470 et 1472. Bononien-
lem anni 1494. Regienfem 1496 et 1499. compa-
rauerat ipfe Gefher , aliena tamen opera ea in re
vfus. Parum autem diligentiae adhibitum fuifle
in comparandis iftis tifttionibus, quae Codicum
manuicriptorum lediones fideliter exprimere vi-
dentur, tum demum coepi fufpicari, cum ipfe
Brulchianam Regii anno 1482. imprellam cum edi-
tione Gelheriana vtraque contenderem , quae ple-
rumque cum lenfbniana facit, fuas tamen inter-
dum lec^iones fibi peculiares habet Hanc abfo-
lutis demum commentariis egregia immortalis
Heynii humanitas vfibus meis fuppeditauit; inqua
comparanda cum occupatus eflem , et Catone ab-
foluto, peruerfo ordine ad Varronis tertium librum
tranfuolaflem, fiibito inie<fla mihi eft fijfpicio^.
Aldinam priorem anni 1^73 vel 1^74. a Gelhero
nunquam fiiifle infpedam. Sumfi igitur eam fta-
2 tim
IV PRAEFATIO.
tim in manum, et taedium Aldinae ledlionis, a
lucundo Veronenfi, architefto, emendatae, cum
vulgata comparandae, inuitus, etfi non fine magno
laboris fi-udu, deuoraui. Atque ita confirmatam
vidi fiifpicionem meam de Aldina priore, a Get
nero neglefta. Omnes enim eius lediones, a vul-
gata diuerfiis, quas quidem ipie annotauit, (pluri-
mas enim omifitj) non ex ipfo fonte Aldino, (ed ex
riuis luntinae vtriufque anni i n T et i f 2 1. Gymni-
ci 1^36. Bafileenfis 1521. vel Gryphianae if 3y.
et Tigurinae 1^28. duxit. Quo tadlum efl, vt
lecHiorum iudicium de ledionis variantis aucfloritate
mire turbaretur, vt egregie nuperrime animad-
vertit medicus Haunienfis Chr. Fr. Rottboell, cuius
Obferuationes iw Catonem exftant in Noua Col-
ledione Aflor. Societ. regiae Haunienfis, et feor-
fum Hauniae 1790. imprefTae. Idem Aldinam
pofleriorem 1533. difcriminibus haud paucis a
priore difFerre, et Editionem anni 1^28. fine loci
nota a Gefiiero memoratLiH, quam et ipfe infpexi,
Tiguri fa(ftam efTe docuit. Inter fontes ledionis
Catonianae et Varronianae nominari debet Plinius
et Petrus de Crefcentiis. Plinii editionem, Har-
duini nomine infcriptam, omnium maxime infide-
lem expertus, nouiffimam etiam Gabr. Brottier au-
ftore faflam Parifiis 1779. ^^ Lqgdunenfem 161 f.
cum Dalecampii, B. Rhenani, Pintiani Commen-
tariis et Codd. . ledionibus Gallicorum, deniquh
Vincentii Bellouacenfis Speculum naturale ex edi-
tione Norimbergenfi partim Duacenfi (vbi loci
i)lurimi Plinii defcripti leguntur) diligenter confii-
uL Petri Crefcentienfis Editionem Bafileenfera
1 5 38. a Pontedera confultam et iple diligenter vbi-
que
PRAEFATIO. V
<juc adhibui; Louanienfis ledionem appofuerat
Gefher; tertiam fub nomine antiquae meae lau-
daui, quam omnium primum eile (ufpicor, anni^
loci typographique notaplane carentem, fed figu-
ris ligno incifis exornatam, Haec egregias ledio-
nes multis in locis mihi fuppeditauit. Ceterum
ledorem meminiffe velim in Commentariis noftris
legendis, ferius et abfblutis fere animaduerfioni-
bus meis allatam ad me et comparatam fuiffe Bru-
lchianam, cuius me vfiis deinde permouit, vt
Aldinam priorem accuratius infpicerem, eiufque
omnem varietatem annotarem. Atque ita accidit,
vt in ferie yariarum ledlionum, quas in multis fo-
liis bis terque adeo trSnffcribere neceffe habui,
Brufchiana tamen ledlio interdum pofl trium Edi-
tionum principum I. B. R. ledlionem, et Aldina
nonnunquam pofl luntinam et Gymnici Editio-
nem (I. I. G.) commemoraretur, cum Brufchiana
ledlio lenfbnianam fequi, Aldina vero luntinam
antecedere deberet. Scilicet ad Aldinam vfque
vna fere atque eadem eft feda Editionum princi-
pum, quaeCodicumfidemfequi videntur, etfae«
penumero cum antiquiffimo Politiani libro con-
fentiunt, quanquam raro eas Vidorius infpexiffe
et comparaffe videtur. Aldinae au£ioT lucundus,
Veronenfis architedus, cum antiquis exemplari-
bu6 contuliffe fe profitetur hos libros, accurateque
emendaffe adhibito iudicjo amicorum et doftoruni
hominum. Godices fcriptos quos atque vnde de-
promptos habuerit non dixit, ex quibus tamen la-
cunas priorum Editionum fiippleuiffe videri voluit
Multa fane Is loca tentauit et mutauit, fed omnia
fere corrupit etperuertit, iudice etiam Pontedera.
3 lun-
vx PRAEFATIO.
luntina vtraque Aldinam (atis fideliter expreflit,
nifi quod perpaucis in locis ledionem eam pofuit,
quam deinde ex Codicibus fiiis protulit Vidoriusj
itaque credere licebit, Nicolaum Angelium Bucci-
nenfem, qui eam curauit, Codices fcriptos adhi-
buifle ad corrigendos hos rei ruflicae Scriptores.
Vidorii merita in Scriptores eofdem funt fane illa
permagna, eaque egregie olim enarrauit Gefiier;
fed mira quanquam hominis perfpicacitas non fijt
fecit omnibus Codicum fuorum leflionibus, in-
terdumminutis, inuefligandis; eorumque auftori-
tatem nimis faepe deferuit, Aldinumque exem-
plum repraefentauit, a lucundo corredum, cum
rcdire potius ad primarum Editionum cum libris
ifcriptis fuis confentientem ledionem deberet.
Contra faepiflfime Codicum fuorum fcripturam,
quanquam vitiofam et peruerfam^ nimis, vel fludio-
fe vel religiofe fecutus primae ledlionis atque adeo
fententiae ipfius veritatem vel obfcurauit vel per-
vertit. In eadem tamen Vidorium fequi via , quam
nouam fibi ingenio et diligentia flernere, et in tanta
et rerum rufticarum et fermonis antiqui obfcurita-
te facem ledlori praeferre maluit Gefner, cuius qui
recoxit Editionem anno 1774. lo. Aug. Ernefti,
praeclara profeflo excufatione vfus, defendit ratio-
nem Gefnerianam, ita praefatus Volumini alteri;
nec dubitamus hunc eodem fere modo iudicaturum et tex*
tum emendaturum fuijfe ^ fi ei iibuiffet totum textum ex^
copiis illis LeSHonum variarnm confiituerCy et non ma^.
luiffet interpretem agere, qum plerique maxime requi^
runt. Egovero maluiflem, virumdodum, cuius
difciplinae multum me debere gratus profiteor,
multa et infignia Gefherianae Editionis vitia cor-
rexifTe,
P R A E F A T I O. VII
rexilTe) quam morofitatem vel iniquitatem con-
queri lulii Pontederae, cuius ipfe Curas Secundas
non tam excerpfitvquam miferum in modum trun-
cauit, omiflis plurimis annotationibus atque emen-
dationibus plane egregiis viri dodifTimi, cuius eru-
ditioni et acumini plurimum pofl lucundi Vero-
nenfis, Vidorii, Turnebi atque Vrfini fagacitatem
debent Scriptores R. R. Scaligerum enim in hac
ruflica difciplina ingenium acerrimum plane deili-
tuit. Meurfium cum Popma ridere faepe libuit^
cum illum veluti gallum gaUinaceum flerquilinium
lcalpturire, hunc vero graculi Aefbpii inffar alie*
nis plumis exornatum geflire viderem. Morgagni
paucae nimis obferuationes ingenium fiiaueatque
eruditionem egregiam medici peritifiimi totae fpi^
rare mihi vifae fiint. Horum vero interpretum
omnium obferuationes cum L. lo. Conr. Schwarzii
ieiunis annotationibus, multis antea locis diffipa-
tas^ velut in compendium redadas collegi atque ita
ledoribus ante oculos pofiii, vt vno oculorum con-
iedu omnem opinionum atque interpretationum
varietatem difpicere et iudicare pofTent. Praeter
jilb. Ludov. Fred. Meijleri de Toradarto Catonis vafis
quadrinis libellum, Goettingae 1764. imprefTum,
comparaui etiam Gallicam verfionem, Parifiis anno'
1 77 1 . editam, audore Saboureux de la Bonnetrie.
£x Antiquitatum latinarum graecarumque Enar-
rationibus atque Emendationibus praecipue ad ve-
teris anni rationem attinentibus lulii Pontederae
Patauii 1740. in charta quadruplicata editis, quibus
Gefnerianam Editionem atque anni latini rationes
egregie illuftrauit atque explicuit, tabulam XXXIII.
in qua annus, a lulio Caefare corredus, ob oculos
4 ledl^
VIII P R A E F A T I O.
leAoris ponitur, excerptam repetii, quo fecilius
ledores rationes emendati a Pontedera capitis 2g.
•libri I. Varronis, qui luliam corredionem lecutus
eft, et notationes interuallorum anni, a rufticis ol>
ieruatorum, intelligere podent Ex eodem libro
tranfhili priores duas PontederaeEpiftolas de vete-
ri icribendi ratione ad emendationem atque inter-
pretationem librorum Catonis et Varronis appofi-
tiflimas atque exquifita eruditione refertas, quas in
compendium redadas paginarum trium non inte«
grarumipatiocomprehendit, ipfe olim Pontedera,
abiblutae iam editionisLipfienfis angudiis exclufiis,
ita, vt leftori faepe obferuationibus maxime neceiP.
ftriis ad ledionem Catonis vel Varronis librorum
carendum efTet, nec omnino egregiae viri obfer-
vationes de originlbus latinae linguae in commu-
nem hominum noftrorum notitiam venire pofTent.
Indidem excerptam Tabulam XXXVII. quae ar-
bufli Italici imaginem exhibet, Columellae appo-
nam. Contra Infcriptionem, caeremonias Fratrum
Arualium prodentem et a F. Vrfino olim publica-
tam, omifi, quoniam in variis Infcriptionum vete-
rum latinarum Colleclionibus repetita exflabat.
Excerpfi tamen inde, quae ad Catonem cap. 1 34.
iiluflrandum facere vifa funt, comparati» fimilium ;
recentiorumque Infcriptionum verbis et caeremo- 1
niis. Kalendarium item Farnefianum omifi, quod I
ab homine inepto et barbaro conficlum efTe multis
atque idoneis argumentis vicit Pontedera Antiqq.
p. 393feqq. Denique pofteaquam hos commen-
tarios Lipfiam typis exfcribendos iam tranfinife-
ram, fingulari viri dodiffimi et de literis egregie
meriti) Dauidis Ruhnkenii, humanitate et liberali-
tate
PRAEFATIO. IX
tate peruenerunt in manus meas copiae Gronouia^-
nae, ex quibus quae ad Catonem et Varronem
emendandum p^irtinent, breuiter hic annotabo.
Primum Editionem Popmae anni 1620. cum Co-
dice Parifienli Regio, Numero 1600. fignato, com-.
paratam a 1. F. Gronouio habui. Quae tamen va-
rietas vltra Catonis Caput i ^ . non pertingit. Con-
fentit fere vbique cum ledione Editionum quatuor
principum, quae adhuc comparatae fuerunt; iti
perpaucis diflentit locis, vbi Codicem Parifienfem
nominaui. Vbicunque is cum Bruichiana facit,
•reJiquas etiam Editiones principes confenrire fiiipi-.
cor, negligenter a Gefiieri fcriba infpedlas. De-
inde habui Editionem Catonis Commelinianam, ab
eodem I. Fr. Gronouio comparatam cum Codice
jcripto, cuius nec numerum nec patriam editam
vllibi videre potui. Confentit is liber in pleriique
omnibus locis cum Politiani libro. Igitur fiiQ)icor,
eundem fiiifle in Bibliotheca regia Parifienfi, et
iam olim a lof Mercerio comparatum fiiifife cum
Varrone. Is enim quaidam eius libri lecfliones
prodidit in notis ad Nonium alterum, a fe editum^
a Gefnero negkdas, quas diligenter annotaui.
Hunc igitur Codicem Gronouiani nomine in Va-
rietate ledionis fignaui. Poftea tradtaui Abr. Gro-
nouii manufinriptas in Catonem annotationes, iif-
que immixtas reperi I. Fr. Gronouii perpaucas
animaduerfioneS) vnde fi quid in vfiim leAorum
conuerti, fideliter auftorem indicaui. In Varrone
praefto mihi fuit EditioCommeliniana, pafilim va-
rietate ledionis et annotatione Abr. Gronouii ,in
charta interpofita feparatim notata , vnde egregias
I. Fr. Gronouii emendationes aliquot deriuaui. Co-
5 dices
X PRAEFATIO.
dices ibi duos nominatos reperi Bibliothecae regiae
Parifienfis, alterum numero f 992. alterum 6028.
fignatos; (ed qui fadhim fit, vt varietas Codicum
integra in margine non adfcriberetur, ignoro. Var-
ronis Codicem geminum ex Bibliotheca Vaticana
commemorauit lo. Rhodius in Lexico Scribonia-
no, numero i s 24. alterum 3310. fignatum j vnde
p. 367. ad Varron. libr, III. c. 9. k^ionem comumy
p. 41 1. ad Libr. I. cap. 63. pinfere pro pifare afFerL
Pofteriori tamen hoc in loco addit; Horum tamen
cxigua eft ab annis autoritas: His forte Vrfinus
antea fuit vfiis. Praeterea Mum l^arronem Pataui-
num MS. memorat Rhodius in Indice Audorum
fub Varronis nomine; fed nuUibi nominatum eum
Codicem a Rliodio reperire potui. In Columella
olim plura et maiora fubfidia Abr. Gronouii com-
memorabo, quibus adiutus efficere conabor, vt
egregium Dav. Ruhnkenium, cui publice etiam
gratias agendas hic cenfeo, etiam apud ledores
Columcllae in fumma gratia ponam. In Varrone
Nonium Guelferbytanum, in membrana fcriptum
comparaui , eumque in plerilque locis confentien-
tcm reperi cuni antiquo Codice S. Vidoris, a Mer-
cerio cxpreflb. Vfum eius perhumane mecum
communicauit amiciffimus Langerusy Bibliothecae
Ducali praefeftus; breuem notitiam dedit Heufin-
gerus nepos in Praefat. ad Ciceronis Libr. de Ot
ficiis p. XXXIX. Ceterum ledlorem, fi quis forte
ipfe ledionis vulgatae anriquaeque fontes indagare
volucrit, admoneo, vt, quibus in locis Editionis
principis lenfbnianae fcripturam annotatam legerit,
eandem fimul librorum, a Politiano et deinde a
Vidorio comparatorum, intelligi debere memine-
rit.
PRAEFATIO. XI
rit lenfbnianam enim cum Codicibus contende*
rat PoIitianuS) cuius Syllogen qui ad Editionis fuae
vfum tranilerat Geiherus, cum lenfbniana vna li-
bros Politiani hominare debebat. Quod tamen is
&cere neglexit, atque illis tantum in locis libro-
rum PoLtiani mentionem fecit, vbi diuerfi a len-
Ibniana ledione abeunt Iple ferius animaduer/b
errore ledores hic atque iterum initio Varietatis
ledlionis, infra Scriptorum verba appofitae, admo-
nere ea de re quam naufeam iftius tarraginis quar-
tum quintumue tranflcribendae deuorare malui.
Qiiae de mea ipfe penu ex diuturna Geoponico-
rumGraecorum, Italicorum, Gallicorum (cripto-
rum ledlione, ex hifloriae naturalis antiquae et
nouae ftudio, denique ex critica diligentia et fera
nimis antiquitatum latinae linguae inueftigatione
attuli ad corrigendos et expUcandos hos libros , his
pretium iuflum ftatuent ledlores dofti atque aequi.
Haud longo hos duumuiros interuallo fequetur
politiffimus atque elegantiflimus omnium difcipli-
nae rufticae fcriptor, Columella, exgeminoCo-
dice Sangermannenfi plane in integrum reflitutus,
quem multo maiore cuni voluptate et frudlu le-
gent, qui veteris romanae ruflicae rei praecepta
accuratiflime tradita legere defiderant Catonis
enim aphorifhiata et Varronis hiulcae atque anti-
quariis etymologicifque nugis admiAae difputatio-
nes idoneae efTe videntur, quae lecflorum defide*
lium pungant magis quam expleant
INDEX
S^^^jJjMM^
INDEX CODICVM MSTORVM
Q^V IB VS
P. VICTORIVS, 5ECVTIQVE EVM
EDITORES IN CORRIGENDO CATONE
ET VARRONE ANTE NOS
VSI SVNT.
Jl • Vidorius, quibus fit vfus libris fcriptis, iple decla-
rauit in Praefatione ad Explicationes fuaruin in Catonem,
Varronem, Coluniellam caftigatipnUm. Vetuftiffimum
volumen fuit in diui Marci Bibliotheca, in quo M. Cato-
nis vnus liber et M. Terentii Varronis rerum rufticarum
tres inerant. Extrema Varronis pars deficiebat; et duo
alii audores, olim eodem volumine comprehenfi, vetu*
ftate toti collapfi erant. Rubrica enim tituli paene eua-
nida nominabat praeter Catonem et Varronem vnum
Claudii Martialis et lunii Moderati Columellae libros XIL
Ceterum Florentiae fuifle Codicem hunc Catonis et Var-
ronis, apparet ex iJs, quae de eodem tradit Vidorius in
Explicat. Caftigat. fuarum in Ciceronem Lugd. 1560.
p. 636.
Minus vetuftum et fidele nominat alterum Mediceae
Bibliothecae volumen, Gallicis litteris fcriptum, vbi Cato
ciun Varrone inerat Praeterea non paucos alios eiuf»
dem
INDEX CODICVM MSTORVM. xm
dem Bibliothecae codices tradafle fe ait, quos omnes non
ilt neceiTe nominare. Vnum tamen excipit, qui fuerat
olim Franc. Barbari, patricii Veneti, diligenter exaratum
et e bono exemplari Patauii exfcriptum. Reliquorum,
vtpote aut de optimo illo defcriptorum aut mendoie et
negligenter icriptorum , teflimonium paruum pondus ha-
biturumeile exiftimabat.
EoiHem Codices iam ante Vidorium tradauerat Poli-
tianus et cum lenfbniana principe Editione comparauerat;
vnde defcriptam varietatem omnem, quae hodieque in
Bibliotheca Medicea Florentiae afleruatur, ad Gefherum
tranfiniferat H. Brenkmann. Manifeflum erit vtramque
varietatem contendenti, multo diligentius in hoc negotio
yerfatum efle' Politianum , a quo locis aliquot (veluti ad
Caton. 95. 3. et XI. i.) plane diuerfus abi^ Vidorius, qui
lenfbnianam reliquafque principes Editiones aut nunquam
viderat, aut negligenter admodum infpexerat, veluti ad
Varron. I. 19. 4. vbi Venetiis excufbs libros nominat; ad
cofdem videtui: refpicere ad Varr. III. 9. 18- Igitur nec
Politiani opera abufus effe videri poteft. Alia res eft in
Columella , cuius Codicem optimum in eadem Diui Mar-
ci Bibliotheca iam antea a Politiano tradatum et lauda-
tum fiiifle ipfe profitetur alicubi ViAorius.
Optimum omnium illum D. Marci Codicem iam eua-
nuiffe ait lul. Pontedera in Epifl. III. p. 25. quod ad Ca-
tonis et Varronis Codicem peitinere puto. Idem itaquc
Pontedera tranfTcribenda fibi curauit ab Hier. Lagomar-
Cno, quae Politianus olim ex illo Codice tranfcripferat,
item ex alio, qui ad S. Reparatae feruatur Florentiac.
Vnde accidit, vt Pontedera lediones aliquot c^ixunemo-
raret,
XIV INDEX CODICVM MSTORVM.
raret, quae Geiheriana Editio omiferat. Qua de re et
reliquis lcriptorum librorum fubfidiis, quibus Pontedera
vfus eft, accuratius dicetur in Praefatione ad Columel-
lam, partim ipie expofuit Pontedera in Epiftola ad
Facciolatum, inferta Geiherianae Editioni p. XLIII—
XLV.
Poft Vidlorium Vrtinus fcriptis Codicibus aliquot
vfus eft } quorum tamen ipfe numerum, patriam aetatem-
que tacuit. Vaticanos fuifle fufpicor.
Gefherus demuin praeter Excerpta Politiani adhibuit
varietatem ledionis, ex antiquo Codice fa<flam a Theod.
Ryckio et cum Schoettgenio communicatam rogatu Peri-
zonii. De Codicis patria atque aetate nihil prodidit Gef^
nerus. Denique habuit Specimina, ex Codice membra-
naceo Wratiflauienfi Bibliothecae Rliedingerianae feculo
XV. anno 1472. fcripto, Jcmmatibus et capitum diflin-
<%one carente, defcripta, quae monflrofe vitiofum librum
arguunt, adeoque me deterruerunt, quominus taedium
libri integri comparandi in me fufciperem.
M. POR.
M. PORCIVS CATO
D E
RE RVSTICA.
Tom. I. P. L
C A P I T A
R EI R VS T IC AE
EX RHEGIENSI EDITIONE
▲ ■NX CI9 CCCC I.XXXII.*)
M. P. C A T O N I S.
I Quomodo agrum emi para*
nque oporteat.
t Patirisfamilias ofEcia«
i Quomodo agrum in adule«
icentia conierere (pa-
tremfamilias) oporteat.
4 Bubilia vti bene aedificata
habeantur, et vicinia
bona.
5 Villici o£Bcia. (qualia opor*
tet fiant.)
6 Quibus lods agrum ccmleri
oporteat. (oportet.)
7 Quo in loco arbufta et vir-
gae ferantur.
S Ficos plurium generum
qjio loco ferereoporteat.
9 Vti ialida locis aquofis fe-
rantur.
10 Quot (viUicus) confcruos,
quot boues afinosque et
miniftros atque vtenfilia
[villicum] habere opor-
teat.
Alia inititutio, quot et
quibus conferuis atque
operisinfhrui(inflitui) vil-
licum oporteat.
Quot et quae in torculari
parari vafa oporteat.
iS ^omodo torcularium et
celiam oleariam parare
oporteat. (oportet)
II
la
14 Villamaedificandamfabro
quomodo locaueris.
15 Maceriae quomodo aedifi-
centur.
i6 Calx quo paflo [locetur.]
17 Materies qui tempore an-
ni tempefUua fit.
18 Torculaiium quomodo
aedifices.
19 Quot vafa vinaria, (et)
quibusrftipitibus etquali-
ter facias.
so Trapeti columnella quo
fit concinnanda modo.
11 Cuppa trapeti quomodo
fabreiiat. (quo fabrefiat
modo)
d» Quomodo faber trapetum
accommodet.
99 Quae ad. vindemiam in
tempore parari opus fit.
(opus iunt in tempore
parentur.)
d4 Vinum graecum et hd-
veolum quo fiat modo.
aj Vinum coflum quo fiat
modo.
a6 Quod, vindemia fadt» va-
fa reponantur.
ft7 Sementim, vti facias.
«8 Oleas, vites, ficos, cei^e-
rasque arbores cum fe«
res, quomodo ieras.
A 3 ^9
*) Kercio vnde dudte a Gefncro-ledioni fx inrpeaiont ipftus libri
•ddtdi virietatem lunulit inclulam, wx falfam le^onem vnci-
Bulift cxclufu
IN D EX C A PI T VM
s^ Stercus ad arbores colen-
dasvti diuidas.
50 Quomodo bubus (des) jet
ouibus frondein [des .]
)i Ad oleam cogendainquae
opus fint.
32 Vti ihature arbores pu<>
tentun
33 Vinea quomodo curetur,
et vetus [vti] renouetur.
34 Pe fementi faciuoda et
quo loco.
35 Quls locis faba, liligo et
nordcum fcri debeat.
36 Quod flercus praeilantius
ad fegetem.
37 Quae mala in fegete fint.
3 8 De fomace calcaria.
39 Quid coniici per tempe-
itatem debeat.
40 Quid veris tempore fiat.
41 Vitis infitio, pironimque
et malorum^ quali modo
fiat.
41 Ficorum et olearum infi-
tio alio modo.
43 Vites et oleae quomodo
infbdiantun
44 Oiiuetum quo tempore
putetur.
45 Quantam taleam oleagi-
nam decidas.
46 Seminarium quo fiat
niodo.
47 Arundinetum etvitiaripm
vti feratur.
48 Seniina cuprefll > piri , nu-
cis, et pmi, ceterarum-
que arborum qualiter fe-
rantur ac foueantur.
49 Vti vinea vetus de ioco
transferatur.
50 Prata quo modo ierantur.
51 Propagatio olcae pom<^
rumque.
52 Quae diiigentius propaga-
ri voles.
^t Defoenificio.
54 Bubus pabulum.
5 5 De lignis domini.
56 Familiae cibaria quantt
dentur.
57 Vinum familiae quantum
detur.
5g Pulmentarium familiae
quantum detur.
59 Veflimenfa familiac.
60 Bubus cibaria.
61 Quomodo ager colatur.
62 Quot plofbra habere opoi^
teat.
63 Funem quam longum efle
oporteat.
64 De olea legenda.
65 Oleum viride quomodo
fiat.
66 Cuflodis et capulatoris
of&cia.
67 (Iteni) Cuflodis in torcu-
lari (torcukria erunt)
olEcia:
.6g Vafa olearia et vinaria ex-
tollere.
69 Dolia quomodo imbuan-
tur.
70 Bubus medicamentum.
71 Bos fi aegrotare coeperit.
72 Boues ne pedes lubterant.
73 Quomodo bubus medica»
mentum [detur.]
74 Panem depfiticum [vti
facias.] fic fadto.
75 Libum [vti facias.] hoc
modo facito.
76 Placentam [vti facias.] fic
facito.
77
M. P-* C A T O N IS.
77 Spiram [vti faciasj fic fa-
cito.
7« Scriblitam [vti fadasj fic
facito.
79 Globulos [vd facias.] fic
facito.
«o Encitum vti facias. (Eocx-
tum fic facito.)
ti Herheum [vti facias.] fic
facito.
12 [Sphaericam vti fadas.]
Spaericam quomodo fa«
cies.
S) Votum pro bubus.
84 SauiUum [vB facias.] fic
facito.
85 Pultem Punicam [vtijfa.
das.] ficfacito.
86 Graneamtriticcam£vtifa-
cias.] fic facito.
87 [Amylum vti facias.J
Amyllura fic facito.
88 Salem candidum [vti fa-
cias.] fic facito.
89 Gallinas ct anferes [vti
fardas.] fic fardto.
90 Palumbum recentem [vti
farcias.] fic farcito.
9» Aream [vti fadas.J fic fa-
cito.
9» Frumento ne nocesit gur-
gulio. (gurguleo)
'93 Otea fi Iruaum non fcrat
(fert.)
94 Fici vti groflbs teneant.
95 Conuoluulus in vinea ne
fiat.
96 Ouei ne fcabrae fiant.
97 Amurcae v;iguentum.
98 Veftimenta nc tineae tan-
gant.
99 Fid aridae vt integrac
fint.
100 Oleum [in mcitretam vt
indasj fic in metretam.
indes.
loi Virgai myrteas vti fcr-
ves ; item aliud genus.
xoft Si bouem aliamue (que)
quadrupedem ferpens
momorderit.
loj Boues vti valeanL
104 Vinum familiae per bie«
mem. (hyemem)
105 [Si] Qui [vtijibia^ert
mari longc aberit, vinum
g^aecum [ibi fadas] fic
cito.
106 Aquae marinae concin-
natio.
1C7 Quomodo labra doliorumi
circumlinias> (et) odorata
yt fint, et ne quid yitii
in yinuni accedat.
log Vinum fi voles experiri
duraturum fit nec ne.
lop Vinuraaiperum[vtilene
fiatj lenefieri.
iip Odorem deteriorem [vtt
vino demas.] vino de-
mere.
iti Si voles fcire tn vinum
aqua addita fit» nec ne.
na Vinum Coum fi facere
voles.
n J Vt [hene] odoratum be-
ne fit.
1 1 4 Vinum fi v6les concinna-
re ad aluum.
115 Vinumadaluummouen-
dam.
116 Lentim quomodo feruari
oporteat.
iif Olcae albae.qupmodo
, . condiantur»
A3
iit
INDEX CAPITVM M. P. CATONIS.
1 1 a Oleam albam fe^cundum
(fecondum) vindemiam
qua vtaris.
119 Epithjnrum album, ni-
gnim, etx^rium.
lao Muftum fi voles totum
annum habere.
121 Muftac^os [vti facias.]
ficfacito.
1 la Vinum concinnare ad lo-
tium.
123 Vinum ad ifchiacos.
124 Vt interdiu canes daufbs
habeas.
125 Vinum myrtcum [vtifa*
cias.] fic facito.
126 Ad tormina, et fialuus
non confiftat, etfi tineae
ac (et) iumbrici molefti
exfiflant (exiftent)
if7 Acl dyfpepfiam et (Iran*
guriam.
12^ Habitationem delutare.
} ^9 Area firumentaria [vti
fiat.} quomodo fiat.
130 Ligna amurca afpargan-
tur.
1 3 1 Dapem pro bubus.
132 Dapem quomodo faciBl.
13-3 Propagatio pomorum ce«
terarumque arborum, .
134 Antequam meflem inci-
pias, -vti (vt) porcujp
praecidaneum facias.
135 Tunicac et centonev
ferramenta et reliqua
vtenfilia vbi cmantur,
1 3 6 Pollintionem quo paAo
dari oporteat,
1 3 7 Vineam redemtori (red-
empto/i) partiario quQ*
modo des.
138 Boucs quomodo feriis
tconiungcre liceat.] co*
iung^re licet.
139 Quemadmodum lucum
coUucare debeas.
140 Sifoderevelis alteropix-
culo quid facerc debeas.
14 Y SiagrumluIbraueriSyquid
tunc facere debeas.
14« ViUici ofllicia.
143 Villicae ofEcia.
144 Lex oleae legendae.
X45 Lex oleae faciundae.
14^ Lex oleae p^ndentis,
1 47 Lex vini pendentis.
148 Lex vino m doliis.
149 Lex pabulo.
150 Fruous ouiumqua lege
venierit.
151 Quo paAo cu|^reflreta feri
oporteat.
15« QuaeMemiusetM.Man-
lius de vino emtoribus
(emptoribus) admetiendo
. monftrauerint.
15$ De vinofaecato.
IS4 Vinum emtoribus (em-
ptoribiis) quomodo ad*
metiaris.
15 S Pcr hiemcm dc agro
Suam pellcre.
edicamcnta bndCcae.
157 Q}^ot brafficae gcner*»
et quae natura.
158 AIuumdeiicere(^quomo*
do oporteat] boc modo
oportet.
159 Ad intertriginem reme-
dia.
i6o Luxum vt excantcs,
161 Alparagus quomodo ft-
rahir.
x6ft Salfuta pemarum et ol^
fcUae Puteolanae.
M. POR*
^Mfc
idMiU
M. PORCIVS ^' CATO
DE
RERVSTICA.
En interduin praenare ^ mercaturis rem quaerere
ni ^ tam periculofiun fiet^; et item foenerari, G
tain honeftum ^ ilet. Maiores enim ' nofiri hoc *
A 4 fio
VARIETAS LECTIONXIf.
Cum tlaudtiinus Vi£^onanain
ie^lionein» iUud imelligi volu-
mus, nihil poftea mutatuih.
Paucula, quae Popma fibi indul-
fit> fuia locis tndicantur. Edi-
tiones, quarum copiam nobis
fuifle inaicauimus, et quae htc
tacentur, eas nobifcum facere»
inteUige. lenfoniantm anni 1470
et 1473. Brufchiauam 1482. Bo-
nonienftm 1494. I^eg^ienfem 1496
et 1499. fignant licerae I. B. Br.
R. Aldinam priorem anm I5i|.
vel 1514. alteram is}|. lunti-
nam anni x$i5 et 1521. Gymni-
ci , literae A. lunt. G. vel A. I.
I. G. Bafileenfem, Ba. Durdrech-
canam « Durd. Gryphianam , Gr.
Kob. Stephani Editionem, St. Vi<-
^rianam» Vi£i Editiones ante
Vidorium, a. V. Hervagianam,
H. Crefcentii Editionem Loua-
nienfem a Gefnero comparatam»
Barileenfem 1538* a me et Ponte-
dera coUatam , et antiquam fine
anni et loci nota, quam princi*
pem puto, fignavi Cr. Lou. Ba-
fil. antiq. mca. Brouckhufii con-
ieduras notat , Brh. Poljtiani li-
bros, ab eo cum lenfoniana com*
paratos, P. vel Pol. addito inter-
dum numero i vel a. Popmae
Editionem Catonls prioram vel
fecimdam, Po. x. vtl Po. s. Co-
dicem Ryckianum , Ryck. Wra-
tislauienfem , W. vel Wr. Codi-
cem Pari(inum No. x^oa Pariil
Gronovianum altenim» Gron.
. Reliquae notae le£torem non
moraountur, eanimque explica*
tionem tradet olim Hiftoria £di-
tionum et librorum fcriptorum
literaria.
a. Marei Cataims Frifci I. B. Br.
R. male. Nam Plutarchus in
Vita noftri teftatur, Fny^icogno-
men anre habuiffe , quam Cato-
nis. Editio Vi^r. et Commel.
habet: Mar. Qao dt Re mfiica.
Popma edidit: M, Pwrci dteimt
d€ Re ruftica Uktr ad BUium. De
additamenti huius au£l«ritate
difputaui in Differt. de Catonit
Vitaec Scriptis.
b. fopula add. A. B. H. G. Gr.
Cod. Venet. D. Marci. EJt nmrd.
fraeftantius Wrat.
c. fiifi Pol. et Gronouianus:
fitun Wrat.
d. fit hic et p. p. L B. Br. R.
«. fi tam inbmtftmn imfii Wr.
f. enim om. P.
g. hoc reftitui ex I. B. Br. R.
Parif. probante Pontedera.
8 M- CATO CAP.I.
fic liabueiimt'', et ica in legibus pofiuerunt \ fu-
rem dupli condemnari, foeneratorem quadruplL
Quanto peiorem ciuem exiftimarint ^ foeneratorem,
9 quamfurem, hinc licet exiftimari. £t virum bonum
cum^ laudabant, ita iaudabant, bonum agricoiam
3 bonumque colonum. Ampiillime laudari exiftimaba-
tur, qui ita laudabatur. Mercatorem autem (Irenuum
ftudioiumque rei quaerendae exiftimo ; verum (vt lupra
4 dixi) pericuiofum et calamitofum. At ex agricolis et
viri fortiffimi et milites fbenuiflimi" gignuntur, ma-
ximeqoe pius quaeflus flabiliflimusque confequitur^
minimeque inuidiofus: minimeque maie cogitantes^
funt, qui in eo fhidio occupati funt. Nunc (vt ad rem
redeam) quod promifi inflitutum principium ^ hoc erit.
I. Praedium quum * parare cogitabis, fic in
animo habeto, vti ne cupide emas, neue opera tua par-
cas ^ vifere, et ne fatis habeas femel^ circumire.
Quoties "^ ibis, toties magis placebit, quod bonum
9 erit. Vicini quo paAo niteant, id animum ^ aduertito :
in bona ® regione bene nitere oportcbit: et vti ' eo
tum introeas, circum^icias ^, vti inde exiri pofllt **:
vti bonum caelum habieat, ne calamitofum fiet*. So«
3 io ^ bono, fua virtute valeat« Si poteris, fub radice
Ynontis
h. hakitm — ptfuere a. ViAor. qua tnea editio ferdat, Wratisl.
i. UcfQfifKrwHt ex lenf. Caefe- nufltis videre.
nate Cod. et- Veneto probat Pon- c. femei om. Br. 1. B. R. W.
^^^^' .^. « ^ 3 ^ d. Qmient — totitns Cr.etBr,
\ 7£nT ""• d- i^^ma^ I. B. R. Ba.
m!fircnuififfmi Br. ^l: ,\<t' ^I P^' ^^ ^'''**"'
n. agiumies Cod. Gronov. «ditio habet »i «^ifftit*.
o. frimHm omnes a. V. quod %- "* ^^TV'^^^^^^^^
probat Pontcd. in Cur. fec pro *• «• ^5?- J: *• ^' ^^' ^* ^^'
priBcipio diftum. «"* o™- ^^' ^o«""-
Cap. I. a. ciu» cemparare Cr. g. et circumfp. Cr. antiqua mea
Bafil. et antiqua mea cum Edd. et Br.
Cat. ante Vitt c^mparatione Cr. h. exire pojps Cr. et Br.
Louanienfis. i. calamitoJUm ctfi Cr.
b. farcar ne fatis -— drcuire k. folmn bonum I. B. &r. It. Ba.
Crefc. Bafil. fed Louan. et anti- H. A. C. Gr.
DE RE RVSTICA. 9
montis iiet ^ in meridiem ipedet, loco lalubri) ope*
rarionim copia fiet ", bonumque aquarium ", oppi*
dom validum prope fiet, aut mare, aut amnis, qua
naues ambulant, aut via bona, celebrisque ^ Siet ^4
in iis agris, qui non faepe dominos mutant: qui in his
agris praedia vendiderint *>, quos pigeat vendidifle: vti
bene aedilicatum fiet ^ Caueto' aiienam difciplinatn
temere contemnas^ De domino bono colono, bo-,
noque aedificatore melius emetur. Ad viJlam cum ve-
nies, videto va(a torcula ^ et dolia multane fient. Vbi S
nonerunt, fcito pro* ratione fru(fbum efle. Innru*
menti ^ ne magni fiet, loco bono fiet. Videto quam
minimi inftrumenti, fumptUofusque ager ne fiet. Scito 6
idemagrumquodhominem, quamuis quaefiuolus fiet,
fi fumptuofus erit, relinquere * non multum. Prae- 7
dium quod primum fiet , ii me rogabis, fic dicam. De
omnibus agris, optimoque** loco fi emeris iugera agri
centum, vinea eft prima, fi vino multo ^ fiet *, fecundo
A 5 ioco
hjiet Cr. qui ^(tJp^Set ad- s. Cwrt» fw Cr. edidones trcs.
dic : m loc9 fiigido, ct re]i<]Ufle a. V.
m. ffwonorum cfis^ fi tt h- f. c^nttmnes. A iomin§ Cr. a
inMi Cr. antiqua mea. Baiil. fit dm, etiam Louan.
€»pia. V. et t^rcularifi Cr. deinde fi
n. hmtm: im fitem aqumum I. multafint.
B. Br. R. Wr. houmqut^ iyique x. fn om. Pol.
mjuanuM anre Vi£^or. kenumque y. ivfirumenti magm ne fiet:
mquarium Pol. Crelc. Louan. bo' hwa laca fiet ante Vi^or. infi. m,
fliMMi aquarium ^ frtpe fit Crefc eofia^ bana lacowtfiet^ vtHe Wr.
duae editt. meae, quae reliqua inftrumefita muitavei pancafintvi^
omittuDC vfque ad verba in Iris deta Cr. editt. tres, omifTis reli-
ofgri f. Brukh. fiet. Sit fiutemma^ quis vique ad/iii/itiuj^/^/ie. Edi*
rt, — qnt naues — ktnt cdebris tiones ante Vid. habenc Jkmtuo-
quat fiet, Ald. et tpfidum, Cod. Jks,
Parif. habet fittg fi aut mare ant z. Ita pro relinqni fcripfi ex I.
^Mnf/, qm, B. Br. R. Wr. cum Poiitedera.
o. celehis qnatfit^ Jn Us agris felinqmtH. fumftuofusquefiet Cae-
lenC Br. celthrisque B. R. fecus ei : «n. Cod.
ttlehris fiet, In is agris Wr. a. tptimt Itct ewitt i . c. agri^
, if.fiet antem et in A. lunt.et Vinea 1. B. R. Br. Wr. Vulga-
reliouae antc Viftor. In bis agris tum fi emens oroitt. Cod.
Crelc. Gronov.
q. vendidermt Q. b. multa eft Wr. eft «iam Br.
r. fit Cr. Cod. Gronov»
lo M. CATO CAP. II.
loco hortus irriguus^ tertio faliclum, quarto ole*
tuin^, quinto pratuin, fexto campus fixunentarius,
feptimofiiua caedua, odauo arbuflum, nono gianda*
ria filua.
11. Paterfami}ias vbi • ad viilam venit, vbi
larem famiiiarem falutauit, fundum eodem ^ die,
fi potefi, circumeat: fi^ non eo dic, 'at poflridie.
vbi ^ cognouit quomodo fiindus cultus fiet, opcraque
quae ® fada infedaque fient, poftridic eius diei ' vi-
licum vocet, roget quid operis fiet ^ fadum, quid re-
ftet, fatisne tempori ** opera fient* confeda, poilitno
quae i-eiiqua fient conficere: et quid ^ fadlum vini,
2 frumenti, aliarumque rerum * omnium. Vbi ea co-
gnouit *", rationem inire oportet operarum ", diemm, fi
ei opus non apparet ®. Dicit vilicus fedulo fe fecifle ^
feruosnonvaluifIe,tempeftatesmaIas fiiifle, feruos aufu-
giile, opus ^ publicum effecifle. Vbi eas aliasque^ caufas
multas dixerit; ad rationem operum operarumque vili-
3 cum reuoca. Cum tempefbtes piuuiae ' fiierint, vi-
deto
c. oHneta Crercent. . Louan. et eft: Jint ecnf. pofftque, Brufch.
Varro. C^refccntii Ediriones duae fidnt twiftSaqHt dur, pcffint aut f.
meae haec oinnia omittunt. rcL Ald. fic : fict fafhun » fatis ire
Cap. 11. a. cntn Cr. tcmpm opera f cenfcBa^ qnat dn-
b. ea Cr. rare poffint , qnid refiet; nnt qnat
c. vel die ftqnenti Cr. relifnn f. eonf,
d. vt eognofcat Cr. k. ecqnid Po. s. in not. vim
e. operofne foBa inft&aqne fird fit Cr. Baf. fed ahtiqua mea
Cr. om.y?t.
f. Voftea vilUcnm voeet ae inter- 1. rerwn om. Cr.
foget Cr. m. eognonerit Cr.
jr. fiet om. I. B. R. Br. et qnid n. operamm ante V. praeter B.
rtfiat Cr. R. Sed operariomm in Ba. repe-
h. tetnpore Cr. antiqua mea» riri ait Meurf. ec Pontedera.
tempeftine Bafil. Operamm Pol. et Cr. editt. rres.
i. fiant: eonftSaqne dHratt pof o. fi opns non afforeat Cr.
fintf ant qnae rtliqna fient^ conjf-' p. ft dolo camfftg ft ffMi tr«-
cert I. B. R. Wr. nifi quod B. R. Inifii Cr.
fiant .qnat : fient conftBa , qnae d, q, opus — effee, om. Cr.
f. qnid rtftet^ ant qnae relitta (Ba. r. aliasqne omitt. Cr, dixit Pot.
tt A. rtliqna) fient eonficieiida re- et Cr. editt. tres.
liquae ante Vift. Cum Gefnero s. pinmaene ante Vidl et plu-
filcit Cr. Loua. in meis editt. Cr. viat Cr. editt. tres.
DE RE RVStlCA.
ti
deto ^ (juot dies, quaeue opera ^ per imbrem fieri
potuerint, dolia lauari, picari, villam purgari, fru*
mentum transferri, ftercus foras efFerri, ftenjuilinium
fieri, femenpurgari, funes veteres farciri^, nouosque
fieriy: centones, cuculiones familiam oportuiiTe {ibi*
farcire. Per ferias potuifle • follas veteres tergeri \ 4
i^iam publicam muniri, vepres recidi, hortum ^ fo*
diri "*, pratum purgari , virgas vinciri, ^inas runcari %
expinfifar, mundicias fieri. Cumferui^ aegrotarint,
cibaria tanta dari non oportuifTe. Vbi ^ haec cognita 5
aequo animo flent, quaeue ^ reliqua opera flent, cu-
rare vti perficiantur: rationes putare argentariam ',
fhimentariam, pabuli caufa quae parata funt; rationem
vinariam) oleariamt quid venierit, quidexai^himfiet^
quid
t. vid. f . tUet om. Wr. tx Cr.
V* ^M cfttai Cr.
X. fufus fatcitari Cr.|ftnttqut.
v€teres vtraque omittit.
* y. «Mui/ — famUiam fH /•-
tmjfe Cr. Fieri etnhms: cncMlit-
rnsM flnte \iSL Gefneri UC^io-
nem habet Cr. Lou.
z. fiH om. I. B. &. fetmfe et-
km Cr. Louan.
t. p^ijfi om. I. B. Br. R. item
Ba. H. A. C Gr. quae et infe-
runt vtro cum Ald. et lunt.
b. tfrgi PoL ct Cr. Louan. tcr-
fffff I. B. R. Br«
c hems I. B. R» 6r. 9rt9s W.
d. /Uf Cr.
e. tnnuttri Cr. editt. tres. Ct^
tcrum editiones ante Vid. ad-
dunt : cremmipn. ex pfchm im^
mtmMtias efferri» nifi quod H. A*
G. Gr. ajferri habent. Concn
txfinfi far omittunt, quod bftbet
Pol. Vi^brius in libris fuis repe-
rit exfinfi lar, CrefGi omific exp,
fkr, w. fefi»
£ Ira etiam Cr. nifi quod ndn
fttsAffe habet Bafil. vbi antiqua
flieataddit: alias tptrtxijfe. Vi-
ftoriaat habct cum Oi^rttiorint et
fecutae iUam item. Sed T. B. R.
Br. firxis exctgittita dy&ria ttcma
deri , fnanta oim tpartxijfe, At-
que ita ctiam Wr. feruis exeoBa
cibaria nt» tanta dari, pianta cam
fine tempefiate operantxr in arnis
reliquae ante Vi^tor. cum Ald.
CffM femi excfgitarint Codices
Vatic. duo, vnusque Florenr.
apud Ponted. Noftram le^onem
in Codice reperit etiam Geor«
gius ap. Pontederam» et habcc
cam Cod.Gronov.
g. vhi •>* fient om. Cr.
h. fKce apera reh fint Cr. foat
§per$fint cnranda vti perficiantnr^
ratiant pxtatt» Argentaria Wr.
Ita etiam I. B. R. Br. nifi quod
habent: ratiant cnrata. Crcrc. cn
ftnt vt perf,
i. Haec vfqua ad fi foid defit
om. Cr. fmxunti palmlint caifa
fua paranda fint ratiant vinaria
oieariafut I. B. R. Br. Wr. ct/rat-
mtntariam fmiliat pahxiint caafi^
fuat paranda fitnt parart » ratio»
ntm tttm vinariam ottaritmqxt re-
liquflc tnte Vi£b. Nobiscum Po.
s. nifi quod familiM ct tttm infc-
rit di^is locis.
k. fct om. 1. B. Br. K. Wr.
la M. CATO CAP. II. UI.
qutd reliquum ' fiet, quid " Cct quod vencat; quae
6 fatis accipiunda iient, fatis acctpiantur. Reliqua quae "
lient;» vt compareant Si quid ° defit in annum, vti
paretur; quae fiiperfint, vti^ veneant: quae opus fient
locato*', locentur ^: quae opera fieri vclit, et quac
locare velit, vti imperet, et ea fcripta relinquat: pc-
7 cus ^* confideret ^ Audionem ^ vti faciat. Vcndat
oleum, fi precium habeat, vinum fi-umcntumque quod
fuperfit. Vendat boues vetulos*, armenta dciicula ^,
oues deliculas, lanam, pelles, ploftrum vetus, ferra*^
menta vetera *, feruum iencm, leraum * morbofum,
et ^ fi quid aliud fuperfit, vendat. Patrem ^ fami-
iias vendacem, non emacem eile oportct.
III. Prima adolefcentia patrem familiae agrum *
conferere ftudiofc ** oportet*^, aedificare diu coeitare
oportet} confcrere cogitarc non oportet, fed laeere
oportet^. vbi aetas accefiit ^ ad annos xxxvi, tum
aedificare oportet, ^ fi agrum confitum habeas ^. Ita
aedifices, ne vijia fundum quaerat, neue < fimdus
villanu
l. fcl. idnii fiet imperato qmi x. vitntos Cr.
«en. I. B. Br. JL Wr. y. dcHcula h\% om. Cr. tres edt->'
m. fwi2f«eA«Ium. etreliquae ttones. reiicHla 9m reiic. tntt
•nce Via. Via.
n. fKM cmpMmdafint^ fi ^id z. ferr. vet, om. Cr«
L B. Br. R. Wr. n. et morb, Cr. fetMim om. L
o. fi qna defint m «. ». cmpa» B. R. Br.
rffrtnr A. lunt. G. cempnretnr L b. «t — Jkperfit om. Cr.
B. R. Br. Nobiscum Cr. editt. c. enim add. Cr*
cres.
• p. vti om. L B. R. Br. Cap. IIL t. fiatim addunt A.
q. lecari vt Ucentur Cr. . lunt.G. led mtlui.
r. loc. videat: fuae dtinde op. f, b. vulsatum findert corrigert
ir. et fMie wtitt imperet I. B. Br. cx L B. R. ct Brufch.
R. Wr. deinde inferunt etiam ce« c omitt. lunt. ct cetsrae antc
terae ahte Vi^r. et fnae apera Viaor.
feri et fMe Ucari^ vt imperet Cr. d. fncerf om. lunt. ct oeterac
s. omne add. Cr. ft. V.
t. Pergit Crefc. Qlenm vinnm c. neeffit Brufch.
fmmtHttm et ^cqmdfnperfit venr f. tmn add. A. lunt. et ceterac
dat et cet. a. V.
V. Te^fwnm L B. Br. R. Wr. g. haec vcrba nene /. w7M«
deindc/nvwent«wfmrf Cod.Gro^ om. L B. R. Br. P. Wr. habet
nov. et..Parif. Parif.
DE KE RVSTICA, 13
viJlam. ^ Patrem fkmiliae villam rafticam htnc aediiica-
tamhabere expedit, ceiiam oleariam, vinariam^^ do-
lia multa, vti lubeat ^ caritatem expedare, ct ^' rcf
ct virtuti ^ et gloriae erit. Torcularia bona habere
oportet vt opus bene effici poflit. Olea vbi le<5la fiet,
oleum fiat continuo, ne corrumpatur. Cogitato quot-
anuis"' tempeftates magnas vehire", et oleam deii-
cere iblere. Si cito iufluleris, et va(a parata enmt, 3
damni^ nihil erit extempeftate, etoleum viridius et
melius fiet. Si in terra et ^ tabulato olea nimium diu 4
erit, putefcet^, oleum foetidumfict. ex"! quauis olea
oleum viridius et bonum fieri potefl, fi tempori ' fa-
cias. In iugera oleti cxx. ' vafa bitia efle oportet. $
Si oletum bonum beneque frequens, cultumque erir,
trapetos bonos, priuos S impares efle oportet: fi or-
be$ contriti ficnt, vt " commutare poflis; fimes loreos
ptiuos, ve<fles icnos, fibulas duodenas, medipontos ^
priuosloreo^ trochleas Graecanicas binas ^, quae fuui-
bus iparteis ducantur \ Orbiculis fuperioribus o(fk>- 6
nis, inferioribus ienis dtius duces. Si rotas voles fa-
cere, tardius ducentiu*, ied minore iabore.
IV. Bubilia bona, bonas prae(epis, faliicas cJa^
iratas. Clatros intereile * o^ortet pede. Si ita fecc-
ris,
h. wutriamfiu mflruBam A. q. «« qnanh oiii fat, OUnm
lunt. G. vinariamqnt uti iubeant, %iriMhs 6r. ct Paf if.
Bnifch. viimiamqnt vti in^nt r. temptri P.
Cod. PariC inhtat etiam God. s. cetttwn viiim n, ViSt*
Gronouii. t. fritios om. I. B. R. Br. Wr.
i. iMhnt 1. B. R. Br. Wr. v. vt om. W.
k. et id rei Br. A. lunt. a -, «• ^'P^ J^^- »• ^^^f^
Cod. Pir. vnde Gelher malebat ^^' \., >. .. ^ ^^ ^ p^^.^
id cf rei. T* *""' jnmkus Br. et F^r^.
1. earrmnpMm Br. ^od. trattcbitegs gr. binis fmibus
m. mmd mntns W. ^^*** Gronov.
n.* Mere W. *" ^^^^' VrUcnHs Cod. Grc-
.,.,,'.„ . nov. ct deinceps tardius ducftur.
o. mhtl dmmtt Br. «nteft efcvi» cap. IV. B^ilia bima hentque
deitcere Cod. Gronov. atAificata , b. fr, fatifcas babMytt
00. xei A.Timt. G. ctauotas Aldin. a. inttr fe «^vr-
p. fntrefcet Br. A. tetftde diftare a. V.
9
\
14 M. CATO CAP-IV. V.
ris^ pabulum boues non eiicient Villam vrbanam ^
pro copi^ aedificato ^ In bono praedio fi bene aedifi*
caueris, beneque pofiueris **: ruri* fi rede habitauc*
ris, libentius et iaepius venies, fundus melior^ erit,
minus ^ peccabitur , frudi pius capies. Frons oc*
cipitio prior eft. Vicinis bonus efio. Famiiiam nis fi«
veris peccare.' Si te libenter vicinitas videbit, facilius
tua vendes, operas facilius locabis, operarios faciiius
conduces. Si aedificabis, operis, iumentis, materia
adiuuabunt ^. Si quid (bona faiute) vfus ^ venerit, be«
nigne defendent,
V. Haec erunt vilici officia. Difciplina bona
vtatun Feriae leraentur. Alieno * manum abftineat.
Sua feruet diligenter. Litibus familiae fuperiedeat. Si
quis quid ^ deliquerit, pro noxa bono modo vindicet.
3 Familiae malc ne fit ^, ne algeat, ne efuriatj opere ^
bene exerceat: faciiius ^ malo ^ et alieno prohibebit.
Vilicusfinoletmalefacere, nonfaciet. Si padus erit,
dominus impune ne finat efle. Fro beneficio gratiam '
ro£Brat, vt aliis rede facere iibeat. VUicus ne fit am-
buiatpr, fbbrius fiet femper, ad coenam ne quo eat.
Famiiiamexerceat: confideret^, quae dominus impe-
. ..^ rauerit,
b. fHhwthmam A. lunt. G. no' h. iuuahtaa a. V. quocum Pol.
biscutn alii omnes , etiam W. mattrit Cod. Gronov.
a. V. fratfidio Cr. Loian. Cap. V. a. nk nliem, - Ji/u
j, ^ . „ . ^ gtntijpnu Cr. fcd anuquamcaj-
d. prfumf enm a. V. kene ptfi^ ^y^ ^^ hjbct.
•M/ P, htfii po/Htrtf C3ronov. /»•- ^, ^dprt-^noxn omitt. Crefc.
fntrtf w.* i;«r' Brufch. pofiutnf ^^ prOmdttt addunt Editiones
rMt: rtm Cod. Panf. n. viA. cum quo facit Pol. etCr.
e. tu ttfi rtBt bahit Wrat. ^, ^fraf I. B. R. tt ogtre A.
f. meiiof cum Pop. X. a. dedit lunt. G. operat ne hene Brufch.
Gefner. tnelior a. V. et Cod.Gro- tt vt optra nefcio vnde Almel.
nov. meiiof Parifinus habere vi- opera ejccfre«t Crefc.
decur^quia nihil varietatisad Pop- e. ficfadl. A. lunt. G. A.
mam annotauic Gronov^ fHeliut , f. « malo prok* Cre(c. editt.
Vitft. Zw. Com. tres.
g. minuffue a. V. deinceps m- g. confidtrttim vf A. G. frocih
fics Cod. Gronov. rert^Cr.
DE HE RVSTICA, 15
rauerit, fiant. Ne plus cenfeat iapere fe, quaixi domi-
num. Amicos domini , eos ^ habeat fibi amicos. Cui 4
luiTus fiet , auTcuItet. Rem diuinam nifi compitalibus
in compito aut in foco ne faciat. Iniufiu domini cre-
dat nemini. Quod dominus crediderit, exigat. Sa-
tui ^ iemen, cibaria, far, vinum, oleum mutuum
dederit nemini. Duas auttres familias habeat, vnde
vtenda roget, etquibus det: praeterea ^ nemini. Ra-
tionem cum domino crebro putet '. Operarium, mer-
cenarium politorem ™ diutius eundem ile habeat ** die.
Ne quid emifie veiit infciente domino, ne quid domi-
num celauiife veiit. Parafitum ne quem habeat. Ih^
ru^icem ^, Augurem, Hariolum, Chaldaeum ne
qaem confuluiile velit. Segetem ne defiudet ^ : nam
id infeiix efL Opus rufticum omne curet vti iciat fa-
cere, et id &ciat iaepe, dum ne lailus fiat \ Si fece- 5
rit, fcibit' in mente iamiliae quid fiet, et ilii animo
aequiore fadent. Si hoc faciet, minus libebit ambulare,
et valebit rcdius % et dormibit libcntius ^. Primus
cubituiurgat: poAremus cubitum eat. prius viilam vi-
deat dauia vti fiet ^^ et vti iuo quisque j[oco cubet, ct
vti iumenta pabulum habeant. Boues maxima dihgen- 6
tia curatos habeto. Bubulds obiequitor \ partim, quo
libentius boues curent. Aratra vomeresque facito vti
bonos habeas. Terram carioiam caueto' ne ares,
neue
h. Mf om. €!rerc. s. fcril^it Vi£^or. cum fecuti$
j. fitmn t R. W. Br. Jktu B. eum. fi ftetfit ^rwocahit txmpl^
k. jpfMfvr fMwmt P. ^occfr m famiiiam ce Uli ec cec. Crefc. vhi
I. B.K. Br. Ba A. H. antiqua meahabct: fcrikat in
L fant I. B. R. Br. ment» famiiiai^
m. polHntarem ancc Viaor. ••- ^* *''"".^'' . , ^ ^
Ik. P. foHamm W. ^- /«^^W'*^ omitt. I. B. R. Br.
o. £egt P. X. fiat 1. B. R. Br. fiat W. ^i-
p. emnrem my>. mal. a. Vi- ^' ^naiie fnrtf Cr. fcd anriqua ^
QoT. ^^ cnkrtmn fwgat. Cod. Parif.
- *^ - - T » n 1 f^' *'''^ viieat
reliqui i^roHdH W. «pyi^fo partim P©1.
r. /nt I. B. Br. R. Cnfc A. z. caue Pol.
i6 M, CATO CAP. V, VL
ve ploftrum, neue pecus impellas *. Si ita non caue»
7 ris, quo impulcris, triennii ^ fruAum amittes* Pecori
et bubus diligencer fubftematur ; vngulae curentur. Sca-
biem pecori et iumentis caueto ^. id ex fame, et fi im-
pluit , fieri folet. Opera omnia mature conficias ^
lace. Nam res ruftica Cc eft : fi vxiam rem fero feceris,
omnia opera feit) facies. Stramenta fi deerunt, fron>
dem iligneam legito ^; eam fubftemtto ouibus bu-
busque. Sterquiiinium ^ magnum ftude vt habeas.
8 Stercus feduio conferua, cum exportabis, fpargito <
et comminuito. Per autumnum ^ eueliito. Circum
oieas autumnitate ^ ablaqueato, et ftercus ^ addito,
Frondem populneam ^ , vlmeam, querneam ™ cae*
dito ^^ per tempus eam condito, non peraridam % pa»
bulum ouibus. Item foenum cordum i\ ficilimenta de.
prato 4 ea arida condito. Poft imbrem autunmi " ra-
pinam, pabulum % iupinumque ferito.
VI. Agrum quibus locis conferas^ fic obferuari
oportet: Vbi ager craffus, et lactus eft flne arboribus,
cum agrum frumentarium efle oportet. Idem ager fi
nebulofus eft, rapa, raphanos, miiium, panicum id
maxime fcri" oportet. In agro cralTo, et caldo *>
oleam
11. fii Hlm addunt I. B- R. k. fimum Cr. tt ftercus ftereoH
Brulcli. hi viilam Cod. Parif. in eiddito confaiteto [. B.Br.R.ct)fer-
tam impellas A. luat. G. plm' core addito confauetoA, Iunt.G.
ftnim Br. 1. popuiemH I. B- Br. R.
b. iriemio omnes ante Via. T- J"f!^!!TJ T V r' ^
c. caneat Cr. "' « tnjemvt. L B. Br. R. fir
d. coHficiat Cr. ^f'^ "'''ll/^r.
e,l^at - Mftem^ -^ Mn^ - ^:id^%%'ato recondat Cr.
' f. finciiin. VoL ^^ere ftudeat q- ^lt ^7?^^ W.^i--
. , « « Qttmni BrufcK.
g- ^rtl* et eommumto I. B R, 5, pahuiumqut firho I. B. Br. R.
Brufch. Wr. >iif^flr«ctiamViaor. y^^. i/»^i« autumnafia operapa'^
«t fecucae. ^/«,;i lupinmHqne ferat Cr.
h. <wa. Brufch. ^
i. accamulato ahl,i^eato^ Lfi. Cap. VT. a- /Fm W.
R. Br. autnmnitaU om. Cr. b. <^J<2» L B. Br. R.
DE RE RVSTICA. 17
oleam conditiuam, radium matorem^, Salentinam,
ordiitem ^, poieam ®, Sergianam colminianam ^, albi-
ceiem. Quam earum in his locis optimam dicent eile,
eam maxime ferito. Hoc genus oleae in xxv ^ aut in
XXX pedes conferito. Ager oleto conferundo^ qui in d
ventmn Fauoniumfpedabit, et foii oftentus erit, alius
bonus nuUus erit. Qui ager frigidior et macrior erit,
ibi oleam Licinianam ieri oportet. Sin in loco craffo -
aut caldo ^ ieueris, hofhis ^ nequam erit, et ferundo ^
arbor peribit, et mufcus niber * moleftus erit. Circum 3
coronas, et circum vias vhnos ierito, et partim ™ po*
puios, vti frondem ouibus et bubus habeas, et mate^
ria °, ii quae opus iit, parata erit. Sicubi in his locis .
lipae, aut locus hiunedns ° erit, ibi cacumina populo-
rum ierito et arundinetum ^ Id.hoc modo ierito: bi-
palio vortito, ibi oculos ^ arundinis pedes temos alium
abalioferito. Ibi^ comdam' ferito, vnde aiparagi
£ant. Nam conuenit arundinetum cum comda, eo 4
quia foditur, et incenditur, et vmbram* per tempus
habet. Salicem Graecam circum amndinetum ierito,
-yti iiet ^ qui vineam alliges. Vineam quo in agro con-'
&ri oportet) ilc obieruato. Qui locus ^ vino optimus
dicetur
c. M«z0reiii Mf I. B. R. MOf^ n. wntterimvt fi qmd ofms triu
rmrt ant Brufch. cvndithuiH 9tri9- forau ftet Ba. H. A. Gr. G. j&
hrimu ant Sal. Wr. qwd I. B. R. W. fi qnid ^ur ent
d. vrdtOH Pol. cireicem Wr. ^««« /^ Brufch. Parif. fi j fiM
c. fnteolMm Wr. >"»". fi qno Pol.
f colmianam I B Br R. eae- ^* i«naHt I. B. Br. R. W.r.
deininfcruntflrt.Wr. ^itdanam ^J^^^JH^t^V ^** ^' ^' ^^*
^•* "n T> j,iLi^^t*m ^* ****tctus roi.
^. B. R. alhctram. ^^^^^ p^, ^^ ^ ^j.j^.^
g. w//fift qasnpn ant tnittOa q^ ^^^iV addunt 1. B. Br. R.
•• "" Wr.
h. ctf/ii» Brufch. * j.' iHqnt z V
i. A#rf»x I. ctBrufch. «t«xWr. ^; corndam\. V. Qucm feeoti»
k. foeamda I. B. Brufch. R. Gefner cormdam poluit.
Wr. t. partim addutit I. B. Br. Ri
1. tnkr I. Br. et Cod. Parif. Wr.
m* partim om. H. A. Gr. G. v.fiat I. B. Br. R..Wri
fanm Cod. Gronov. %• vino iocnt Br.
T(nn.LP.I. B
18
M: CATO CAP. Vll.
dicetur eflk^ et oftentus ibliy, ibi Amineum * mi-*
nulculum, et geminiHn eugeneum ^, heiueolum ^ mi<«
nufculum ^ conferito. Qui locus crailus erit , aut ne««
bulofior, ibi Amineum maius, aut Murgentinum \
^ Apicium, Lucanum ferito. Caeterae vites^, mifcel*
Ise ^ maxime , in quemuis agrum conueniunt.
VII. Fundo * fuburbano arbuftum maxime conue*
nit habere, et iigna et virgae ^ venire poflimt, et do-
' mino erit, qui vtatur. In eodem fundo fuum quidquid
conieri ^ oportet, arbuflxxjue vitem copulari. Amin«*
naeum minuiculum, et maiufcuium ^, et Apicium.
d Haec * in oliis, ollae in vinaceis conduntur; eadem in
fapa, in muAo^ in lora ^ re&t conduntur; quas ^ fuf^
pendas duracinas, aminnaeas maiores ^^ vei ^ ad fa-
bnim ferrarium pro paflis eae rede feruantur. Pomai
3.maia ftruthea ^, coronea fcantiana, Quiriniana, itein
alia
y. < ihi om. Pol. vH Brufch.
filzhis Am, Plinius.
z. It* Edd. ft. Vift. qui Amn-
meum dedit» itcm GefRcr. iiMiii*
mmn Pol.
«. tt mr. Brufch. A. et Parif.
b. biluolnm Poi. Parif.
c. erii infer. I. B. R. Br. wm-
HMjcnlHm Cod. Gronov.
d. Mt inf. a. Via
t. et di kii addunt Ba. H. A.
Gr. G. ex Varronc fciiicet.
f.miftHael.A. Brufch. Wr.
Cap. Vn* a. Ita fcripfi ex L
B. Br. R. A. Ba. Gy. pro/misMi
fibtrkaiuait,
b. filiStum vti venire pejjint et
demine fiet I. B. Br. K. Wr. Ttt
Ugna et vhgn fiHBi venire pofint
et i. /«t A. L L G. fitt malebac
Mturfius.
c. eanfiret: opertet copulari vt"
«teOM, amm. W. L B. R. Br. con-
firit oportet vitem compaloria PoL
et Gronov. God. fium quodf. fru^
8i lennt conftri oportet A, t L G.
d. et malum W. L B. R. Br.
vino vino et malus Pol. vino et
-maius ct maiufiulum Cod. Gro-
nov.
e. ea in ollae vinaceis contL W.'
L B. R. Br. eae in otla in vinaccs
Poi. Haec in olla in vinactis Cod.
Gronov. Poft prius conduntur fta-
tim Vf. quaefifiendas.
f. oUa L B. R. Br. in ante
mufio om. Br. et mufto reSte con'
duntur fuas fifp, Ald- iora PoL
et in marg;. dcnfi L L G
g. quae fifiendas duratura^^
Anunca maiora vtilia ad fikrum
firrarium : pro pajjlis ea reiie fir-
vantur. W. L B. R. Brufch. dw
ranas Pol.
h. et Scantianas opportunijpmat
ejfe , add. omnes inde ab Aldin.
Sed omitt. vt vidimus PoL V. U
B. R. Br.
i. i^ae et ad f. f. r. f. lunt. G.
bae etad f. firrariutHp pro paffg
feSt feruantur Ald.
k. ftrnSea L B. R. Br. coronea
Icnf. Br. Wrat. Scawrima Wr.
DE RE KVSTICA. 19
alia condititia ' tnala nmftea', et Punica,' (eo Jbtiuo»
fuillum aut ftercus ad radicem ™ addere oportet, vti
Aabilia ° mala jSant,) Pira volema, Aniciana, et &• 4
mentiua % (haec conditiua in fapa bona erunt^) Taren-^
tina, muflea, et ^ cucurbitina. Item alia genenr
quamplurima *i ierito, aut inferito. Oieas orchite^ %
pofias, eae optime ' conduntur vel viridet in muria,
vel in lentifco contufae \ Orcliites vbi nigrae erunt et 5
ficcae, fale confnato ^ dies v« poflea faiem excutito,
in folem ponito biduum, vel fine fale in defirutum cori-
dito. Sorba * in fapa cum vis condere , vel flccare,
arida ^ facia^, item ' pira eodem modo facias.
VIII. Ficos marifcas in loco cretdb et aperto • fc««
rito: Africanas, et HercuJanas **, Saguntinas*, hiber-.
nas, Telanas atras pediculo longo, eas in ioco craifo \
aut ftercorato ferito. Pratum fi irriguum habebis, foe-
num * non deficiet. fi non ^ crit, ficcum, ne foenum
defiet, fummittito. Sub vrbe hortum omne genus, a
B 2 corona«
1. ctndidkia Wf. X. ftmd in fapa, Cmn vif co»«
m. tQrnm add. fl. Vid. dire I B. Br. A. Wr. fippa Wr.
n. fabuHm malorum Codd. Vi- firua in fipa, Candere P. firlfa in
^orii Caefen. Venetus» Grono* /^ cwm vis condire I. I. G. A.
vianuf. fakwli malwum Cod. S. /flr^fl infipa Condire Vift. et reli-
Reparane. qui. CumGefnerofacic Fopmas. ,
o. fimenthtn a. Vift. y- liiridia a. V. viada Wr. |
p. Mni/Tm, cuenrbitina P. copu- z. ««« '^facias om. I. B. Br. |
hm omitt. eiiam Gronov- R* Wr. ittm pira fadar P. ni pira j
q. inampturii 1. B. Br. R. ^«>' Gronouianus. reliqui cum i
^wrjif/,/imWxCod. Parif. Gefnaro, mfi ,quod A- «t G. |
r. arcbius Br. ^**'
t. Ita pro optime Bari1.eC ^ap. VIlT. a. apHefT, A. 1. i
Gryph. 154« Caftigationum Vi- • q^ ^ r ^ 1
aor. ct Codd. Vaticani apud ' \,; kerculaiuas !»oL
Pontcderam. . , c. SacontinasV. I. ^nfoiif. p. «.
t. cmfifie lenf. Br. ct Wr. ^, «tfljp^rt P. Ayfenw/ paulo
emnfie vel vrtk. PoL vH vrdmt jntea Brufch. T«//inw/ Grona- 1
Gronouianus. vianusct (t/ijB?«t». !
V. Ita ex Pol. dcdi pro cemfri' c verba foenuvi nondef, defunt i
tat». Deincepi pro ditt V. ante in ?ol. et Gronouiano. |
Vj^ft. crat dies iuasy ctiam Wr. f. fi mntttritfitemt fiiHmit'
iuas. Polic. U.*Im1mc« tit9 a. V.
ao
M. CATO CAP. VIIL IX. X.
coronamenta oihne genus, bulbos megarico^\, mur<>
tum ^ coniugulum et album et nigrum, laurum ^ Del-
phicam, et Cypricam \ et filuaticam, uuces caluas\
auellanas Praeneftinas^ et Graecas, haec fadto vti fe»
rantur. fundum vrbaniun ', et qui eum ^ fundum {o*
lumfaabebit, ita paret^, itaque conferat °, vti quam
folertiflunum ^ habeat.
IX. Salida locis aquolis, humedis *, vmbrofis,
propter amnes ibi ieri oportet. Et id videto, vti aut
domum ^ opus fient *=, aut vt venire poflint. Prata ir-
rigua, fi aquam habebis ^ , potiillmum facito : fi aquam
non habebis, ficca ^ quam plurima facito. Hoc ^ eft
praedium quod vbi vis expedit facere.
X. Quomodo oletum agri iugerum ccxl. inftruerQ
oportet**: vilicum, vilicam, operariosv. bubulcos iii. ^
fubulcum I. afinarium i. opilionem i ^. Summa "^ ho-
minum
g. myrtnm ante Pop. s. omnes.
h. loream P. et Gronov.
i. CyprMm P.
k. gaituit lenC.galkar B. R. cd/-
vas Bnifch.
i. fuBwrhanum I. I. G. Ald.
Hinc nouum caput orditur Br.
Ald. etPflrlf.
m. qm cum fkndo I. B. Br. R.
yit.fnndMm om. Codd. Vrfini.
n. apparet P.
o. c9ii(/)niHit Brufch.
p. fertiliffimMm I. I. G. A.foh
Itrtiifimwm Pol.
Cap. IX. a. virttis vmhr. prih
fiqnt I. B. Br. R. Wr. vittis i/w.
fropterqni Ald. I. I. G. nmems
vm. frifter Polit. tcfte etiam Vi-
aor.
b. domni a. V.
c. jfflwl. B. R. Br.>f«itWr.
d. id addunt a. V. et Gto-
nouian.
e. Jie tt babtas qnam plnrimnm
ante V.
f. Hoe modo pr, qnodnis ixp.
antc Vidt. Hoc eft praedinm iuod-
vis Parif. Cod.
Cflp. X. fl. Lemma: fnot
villiats confemos : qnot bones et afi-
nos et mimflros et vtenfilia habore
oporuat, Villicns villicos operariof
haheat L B. R. et Brufch. Lem..
ma: Qnae villiats hahere dehtt,
deinde verfus deficit , tum villi-
cns vilHcos W. Lemmfl : Qnonuio
ottnm agri iniera CCXL. inftmert
oporteat ViHenm vilicam Pol Vi«ft.
et rel Gefner cumPop. a. dedit:
OHnetnm agri CCXL. ingemm, li-
Hemn et cer. OHnetnm agri dtC-
Centomm fnadn^nta ingemtn hor
htrt oportet 1,1. G.A.
b. duos I. B. R. Pflrif.
c. tt opiL Br. •
d. Sitmma hom^ XIII, omitt. I.
B. Br. R. Wr. hounnnm per 11 te-
ram h folam fi^auit Polit. . .
DE rehvstica:
91
minotn xiii. boues trinos ^, afinos ornatos ^ dlitella*
rios, quiftercus vedent, iii. afinum vnum *, oues c.
,vaia ^ olearia inftruda iuga v. ahenum quod capiat
quadrantalia * xxx. operculum aheni *, vncos ferreos
III. vrceos aquarios iii. infidibula ' ii. ^enum ^ quod
capiat quadrantalia v. ° aheni opercuium, vncos ® iii. ^
Jabelium pololum, amphoras olearias ii. vmam quin-
quagenariam vnam, trullas <* iii. fitulum aquarium
vnum, peluim vnam, matellionem *» , trulliuni, fcu-
trifcum, matellam, nafitemam % candelabrum, fex*-
tarium % pJoftra * maiora iii. aratra cum vomeribus
VI» iuga cum loris omata ixi. ornamenta bubus vi. irpi-
cem ^ vnum, crates fiercorarias "^ iiii. firpeas fterco- 3
larias ' III. femuncias iii. inftrata afinis iii. ferra*
menta *, ferreas viii. iarcula vxii. palas iiii. rutra • v.
raftros quadridentes ii, falces foenarias iii. ftramenta-
rias VI. arborarias v. ^ fecures iii. cuneos iii. fiftulam*^
fitrrariam i.forpices ** ii. rutabulum i.foculos ii. dolia 4
B 3 olearia
e. ttmw a. V.
f. Miertfrfof L B. Br. R. W. in-
firatos Aidin.
f. ad infer. ante Vj£lor.
. v§fa Qtlariaqnc inftmmtnta
kaheai, Ahemtm vnum qaod ca-
fiat metrttas tri^inta ant plwris I.
B. 6r. R. W. ahmtim vnnm etiam
Ald. aUariaqut inftrmatnta Cod.
Parif.
i. Pol. liber fignnt vocabulum
pcr literam q hic et dcinceps.
k. vnnm add. ante V.
1. infttndiMa^* V. infitd, Po.
I. et^.
. m. ahtnnm vnum q.jc. vrceas
trts ah. ap, vnMm, ampharas olla-
rias dnas : qninquag, I. B. Br. R.
Wr. ahtnum alind 1. 1. G. Ald.
n. decem I. I. G. A.
o. vrceos tres ex Aldina prae-
fert Meurf.
p. tmlas I. B. R.
q. matelianem > trulinnt , fcnri^
finm I. B, Br. R. W. truilnmfc.
vnnm Ald. ct Cod. Parif. qot et
trnliam vnam ad habet; tmlHnm
fcntrifeum Pol.
r. Ita pro naffittmam A. I. !•
G. ct Po. 3.
s.feftarinm Poh I. B. Br. R.
vnnm add. hic et alias rmgulari.*
bus editt. aliae ; candelakmm vnnm^
feftarinm vnum Br. A.
t. planftra I. B. Br. R.
V. Hoc pro vulgato vrpktm
dedi ex B. Br. R. Parif.
X. ftergerarias I. Br. Wr. gratet
fterg. P. fdrpeat deinceps L !•
G. A.
y. ftfterttnarias I. B. Br. R«
Wr. ftercerarias P.
z. ftramentaria ftrrea 1. B. R.
Br. fetamentaria ferrea W. ferra*
menta furcns ferreas A. Innt G.
a*. raftra qninqne, fnrtulas fM-
drid. W. I. B. R. Br.
b. numerus abeft et iungitifr
cum fecures W. I. B. R. Br.
c. ffcellam farinariam W. I. B>
R. Br. ferrariam Pol. d.
d. forcifu a. V.
f» M. CATO CAP. X. XI.
x)learia 0. ^ labra xir. dolia quo vinaceos condat x*
amurcaria x. vinaria x. fruinentaria xx. labrum ' lupi*
nariuni vnum, ieria^ ^ vi. labmm eluacmm ^ vmmi,
foliuin vnum^ labra a^aria ii. ^ c^rcula doliis, ie«
riis priua piura ^^ molas afinarias vnas^, et trufatilei
r vnas, hi^anienTes vnas, molilia ' iii. abacum i. orbes
aheneos ^ ii. menfas ii. fcanma magna iiz. fcamnum in
cubiculo vnum, fcabilia*^ iir. fellas ^ iiii. ibiia ^ ii«
5 Leifhim in cubicuio i. ledos loris fubtentos ^ iiii. et le-
<^os tres communes % pilam iigneam vnam, fulloni»
cam vnam ', teiam iogaiem vnam % piias duas, piium
fabarium vnum, farrearium vnum, feminarium vnum,
: qui nucleos fuccernat ^ vnum, modium vnum, femo-
dium vnum, cuicitas ^ viii. inftragula viii. puiuinos
XVI. operimenta x, uiappas iii. centones pueris vi.
XI. Quomodo ■ vineam iugerum c. inftmere opor*
. tet: viiicum, viiicam, operarios x. bubuicumi. aiina*
rium !• iaiidarium ^ i. iubuicum i. Summa ^ homi-
nes
e. olitria iecem : Uha ittidmt ▼• Jkumot omiiTo vniriiii anQe
^ia quit a. Vi^. ni(i quod Vi£t qtfftcmm Brufdu
Brufch. Aolta elearia haber. x. ctUcitrat a. V.
f. laiffum abcft W. l. B. R. Br.
g. fefterciarfex Vf. I. B. R. Br. Cap. XI. a. Vulgo erat in-
ferias x. Pol. icium : Vinea C iagenim vilienm.
h. vinatieum a. V. vinaciMm W. In 1. B. Br. R. lemma eft : /llia '
elttacrmn Pol. 3. inftitutia quat et qmbus canfermt et
i. quinque a. V. forte futt u aperibus inftitui vilHcum epartuiK
quod alius legit H. Deinceps et VHlicum viliicas eperaries et apera
feriis Ald. haec in iugera flura opvrtet haheatz
k< plura abeft Pol. Buhulcum vnmu ttctt, A. lunt. G,
1. mQbUiacum vnum, orhes W. Vineam centenum iugemm habert
h B. R. Br. mollUia L L Q, A. oportet villicum villicnm et cet,
m. neneo/ a, V. Vinea cevtenum iugerum^ Villi»
n. fcabiUia I. B. R. Br. Ba. A. cum^ villicam, Po. a. Lemma W,
C. Gr. Mia item hahenda a Villico. VUIi^
o. fellas I { t FoL eum vUlices, Lemma Polit. Quomo*
p. follia P. B. R. vreeot 1. 1. G. Ho viuiae lug. C iuftitum oporteat.
q. fttbfttntos I. B* R. Br. VUicum , vilicam.
X' commvues infer. a. V. quod b. faliSarium L omitt. antt
reftitui. Viftor,
. s. t;v/iNi omitt. W. I. B. R. Br. c. opilionem vntim: ftahulmot
t. telumxeiale vnmm W* L B.R. quattuor: houet duas; ft aflnos ctc.
taelum regaU Br Parif, L ». R. Br. W.
DE RE RVSTICA.
»3
si€s ^ xvr. boues ii. afinos ploAraLnos il. i^um mO«
larium I. vafa torcuJa • inflbuda iii ^. dolia v. vbi ^
vindemiae efle pojOdnt, culieum ^ dccc *. dolia ^ vbi
vinaceos condat^ xx '. frumentaria xx« opercula do- ^
Jiorum, ct tedoria "* priua ". Vmas ^arteas ** vi. ,
•amphoras fpaiteas iiii. infidibula ** ii. cola vitiJia ^ ni.
.cola, qui ' florem demant, tria, vrceos mufWios de-
jcem* ploftra duo. aratra duo. iuga ' plortraria duo,
iugum ' vinarium i. iugum aflnarium i. orbcm ^' ahc-
.neum i. molile ^ i. aheneum, quod capit ^ culieum
vnum. opercuium alieni vnum, vncos ferreos iii. alie-
num cocuium *, quod capiat ■ cullcum '', vrceos aqua-
-rios II. Amphoram ^ , naiitemam i^ pcluim u inatel- 3
lionem ** i. trullium • i. fitulum aquarium i- fcutri-
fcum \ truUam, candelabrum ^, mateliam \ ledos iiii.
B 4 ' fcamniim
d. h§mnim I. L G. Immmm
XV. Aldina.
e. t^adana I. I. G. A.
£ qtuatMvr I. B. R. W.
g. dolU IK L B. Br. R. Wr.
.aamcriim omitt. Ald. lunt. G.
ec habenc d^iia cum ofercnUs, vhi.
Noftra le£tio eft a Vtii^orio quam
ex Medic. interpolauit Gefner,
vbi efle dicicur : doUa, yin qtani^
qu€ aindem,
h. CHlmm I. B. R. W. Br. ai-
kmm A. lunt. G.
i. Stxcenurwn W. I. B. R. Br.
0(Hn%tMonan 1. 1. H. A. Ba. oSa-
wintomm Gr. G.
k. minoradecem inf. I. B. R.W.
Br. hem inf. A. I. I. G.
1. XX. deeft L B. R. W. Br.
m. teSnria Pol.
n. forua plura vm. I. B. R. W.
foma fiara. vrnat Br.
o. fparuat deeft I. B. R. fpar^
theat W.
p. infnniihnla a. V. infnMbnta
M. Po. a.
q. vmana L B. R. W. Br.
r. qnit vel qneit a. V.
s. Ita Edd. ante Vi6lor, qui
ingnm flofirarium L dcdit.
. t. inptm vinanmn vnnm dcf. a.
Viaor.
V. orhem ahanonm 1. defunt I.
B. Br. R. I. 1. G.
x/ abennm vnnm fnohilefuod I.
B. Ri Br. aennm vnnm etc. W.
moUilevnnm^ aitenmnt fnod L L
6. A.
y. capiat cnleot triginta a. V*
capiat culleot 1. Pol.
z. alind fl. V.
a. capeat PoL
b. atleot dicem H oferenlnmi
vrceos I. B. R. G. Brufch. Ald.
c. amphoram om. P. Gronov.
H. G. nnfiumam ex L B. Br. R.
Ald. lunt. dedl pro nafiitftnnm
et poft amfltoram comma cum iis-
dem pofui.
d. matelionem I. B. R. Br.
e. tYHlum I. B. R. Br. tnUittm
L I. G. A. trnilenm P.
f. tmimnfattrifinmvnmn: om*'
ielahrum I. B. R. Br. trullnm fcntK
J. I. G. A.
ff. vnmn add. L B. R. L I. &
Br.
• h. mateUam^ kSo$ fwttwr de-
funt L B. R. W. Br. .
•>4
M. CATO CAP. XL
icamntim ' i. menias ix. abacum ^ i. arcam veftiariam t.
armarium promptuarium ' i. fcamna "^ longa vt. ro-
tam aquariam i. modium praeferratum ^ i. iemo-
dium ^ I. labrum eluacrum ^ i. fblium ^. labrum lupi-
4 narium i. ierias ' x. Omamenta bobus ' ii. oma-
menta afinis inftrata * iii. femuncias^ iii. iportas faeca-
rias III. molas aiinarias vnas *, trafatiies ^ vnas. Fer*
ramenta *, falces vineaticas • vi. firpiculas ^ v. falccs
filuaticas ^ v. arj)0rarias ** iii. fecures • v. et ^ cuneos •
iiii. vomeres ferreos ** x ^ palas '^ vi. rutra * quatuor,
raffros quadridentes " ii. crates ftercorarias iiii. fir-
peam "^ ilercorariam ^ i. faiculas ^ vineaticas ^ xl. fal-
'5 culas ' rufcarias ' x. Foculos ^ ii. forpices ii. rutabu-
lum
j. ftanmtm P. I. 6. R. Br.
k. ahactm I. dccftBr, Vf.ftahi-
iia quatttior I. B. R. 6r. abactm
wtMtMt ftahHHa qnatMm I. I.
G. A.
1. ptrotnftarititit P.
m. feantta P. I. B. R. Br.
n. ptrftrrattim I. B. R. Bn
o. foliuitt vmm inf. a. V.
p. vivarium a. V.
q. filium dcell a. W.folum P.
r, ftorias Wr.
s. Numerum addidi, latentem
in le£lione Edd. a. Vi<A. vbi eft
Mus et afmis. Pol. omitcit etiam
«prum hoc et.
t. y?xa Wr.
V. femtmeias tres : fpcrtas faeca"
tias tres defunt I. B. R. W. Br.
X. Ita I. B. R. Br. vulgo erat
m.
y. tnolas vnas trufoHIis ferra'
menta P. et Gronov.
z. ferramenta decft I. B. R. W.
Br.
a. ferrulas I. B. R. fnrcnlas W.
«fMeoricd/ fex deeft P. et Gro-
«ov. .
b. fcirpiculas V. decft I. B. R.
Br. W. firpiicMlat P. et Po. i
et 2.
- c. fuattims et I. B. R. W. V.
I. Pol. Br.
d. totidem I. B. Br. R. W.' fv.
fiicarias Aecem add. A. lunt. G.
arborias Cod. Gronov.
e. qtmttuor I. B. Br. Ri W.
f. et om. P. et Gronov.
g. tatidem I. B. fir. R. W.
h. ferreas P. et Gronouianus.
i. ftx I. B. R. W. Br.
k. palas VI. deeft I. B. R. W.
Br. •
1. rafira T. B. R. W. Br.
m.ftxhKK. A. 1. 1. G. Br.
n. ftyrpeas I. B. R. Br. fdrpeas
W. firpiam P. ftirpeam I. L
G. A.
o. fiercorariam vnam omitt. I.
B. R. W. Br. fiercorariam Ba.
ftercoream Gy.
p. /dc»/flf P. W. l. V. Br. fat'
cu'as vineaticas XL. falculas rufta'
rias X. dcfunt I. I. G. A.
q. vinaticas viginti 1. B. R. W.
Br. vittiatictts XL. P.
r. vidc lit. p. et pro falc, ha-
bet Brufch.
s. rufticarias I. B. R. Br. rufti"
rarias W. ruftarias Pol. Gronov.
et Mcurf. it. Po. a.
t. forcipes dttas , foeulos duos I.
B. R. Br. L I. G. forcipes duas^
foc. I. L W. foc. a. fwdpet •.
Pol.
DE RE RVSTICA.
^J
lum ^, corbulas ^ Amerinas ^ xx. quala ' faeoria * vir.
alueos ^ XL. palas ligneas ^ xl. lintres ^ ii **. culdtas ^
iiii. inftraguJa « iiii. puiuinos vi« operimenta ^ vi '.
mappas ^ iii. centones pueris vi.
Xn. In torcularium * quae ^ opus funt ^ vafis qui*
nis **. Prela temperata * v. fuperuacanea ' iii. fucu-
las s V. fuperuacaneam ^ i. fimes loreos ' v. fubduda«
rios * V. medipontos * v "". trochleas " x. capiflra v.
aflercula ** v. vbi p prela fita fient ^ v. ferias ' iii. ve-
des ' xL. iibulas xl. confibulas ^ ligneas^ qui ^ arbo*
res comprimat, fl difhiafcent ^, et cuneos vi. ^ trape-
B 5 toi
V. rKUktlum omitt. Wrat.
X. CTcnlnUat W. cpraMat Pol.
y. ^tattuor: vi^inti l. B. R.
Br. AwenfiAf I/I/. Cod. Parif. ame-
tinat^ viginti^ luntt.
z. Lafataria W. vulgo /atarui
cft.
fl. «e/ L B. K. W. Br.
b. ahcot triginta W. .
c. trfginta W. V«/«1 //|iiMr
Gronov.
d. Imttret P. /f5tf/ W.
e. iM# I. B. R. dnat I. L G.
Br. ^Mttxir W.
f. cnlcitrat a. V.
g. I } I Pol. hic et ftlias.
K. •prrMKRta Pol. '
i. aSo W.
k. fMtMr.
Cap. XII. a. torcalariwm F.
b. ^ae^l. I.G. A.
c. )?«. Vafit I. B. R. W. Br.
fimt^ vafit I. I. G. A. ySwt. Ko-
J?/ Pol.
d. fnrmty fracla a. V. ^nit;
ptla, M. Po. 2.
c. cvmpttanea fex W.
f. ^if» W.
g. /wc»/a/ I. B. R. W. Br,
n. fMftruacaneas dnat W.
i. fex W.
k. ^Mtaff W.
1. melifantbit lenf. Br. melipw
^t W. Pol. medipontbat B. R. mc-
lipantat Cod. Gronouian. M.
Po. 3.
m. fiiffi«« W. fainfoe ante V.
reliqui.
n. Vulgo V. erat. tracUeat de^
Mi L B. R. Br. tracbliat X P.
trocliat X Cod. Caefenas. nurne-
rum X etiam habet Cod. Gro«
nov. trodeat I. I. G. A. Troebias
ienatVf.
o. ioina W.
p. bimplafiea fient I. R. Br.
bimplafica feient Bo, bipartita fitm
W. Bipraela fita fient PoL
q. qmqne om. W.
r. ferias 3. dceft W.
s. vertet fhmt^ fibnlat qanttr»
nat , W. fibnlat XI. ve^et XI. L
B. R. L L G.
t. couftibnlet W. confiibilit PoL
Gronov.
V. ^t L B. R. W. luntt. Br.
fwr/ H. A. Ba. Gr. G.
X. iibifcent L B. R. A. I. L G.
Br. iificent W. iebifitnt Parir.PoL
nobifcum.
y. fenos W.
d6
M. CATO CAP. Xll. XIII.
tos V. ' cupas niinufculas x. * alueos x. ^ palas li-
gneas • x. rutra ferrea ** v.
XIII. In ' torcularium itt •* vfu ^ quod opus eft \
Vrceum, aheneum * i. quod capiat quadrantaiia ^ quin-
quc, vncos ferreos trcs^ orbem aheneum & vnum, mo-
lasvnas, cribrum** vnum, inccrniculum vnum, fecu-
rimvnam, fcamnum * vnum, feriam vinariam vnam^
clauam ^ torcuiarii vnam, ledum Aratum, vbi duo cu-
ftodes liberi ^ cubent, et "* tertius fcruus " vna cum **
faAonbus vti p cubet. jfilcinas nouas veteres *>. epidro-
muin % puluinum % corium vnum, iucernas ^ craticu-
las duas, carnarium vnum, fcalas vnas ^ In cellam
aoleariam* haec opus funt. Dolia oleariay, oper-
cula^, labra oiearia* xiiii. conchas maiores duas, et
minores duas, truilas^ alieneas "^ tres ^, amphoras olea*
3 rias duas, vrceum aquarium vnum, vrnam quinquage^
nariam
Z. qmwf W.
«. c«^/nij1.B.R.W.I. I. G.fir.
b. dnat W.
c. dinoi W.
d. daiat, rafiraVf,
Cflp. Xni. a. In eiUn olutna
torcttlarinm vntm in vfnm fat^
ofus efi W.
b. in oinitt. a. V. Pol. nobis-
cum.
c. v/Hi 1. 1. G. A.
d. y?tI.B. R.Br.ifrtl.LG.A.
e. vnnm aemuM a. V. vrc. ahe-
nmnftiod Parir.
f. cttleor quadragsnta qmnqnt
1. B. R. Br. culeos treiinta V. W.
q. V. Pol.
Ij. ahenum Pot. aenenm a. V.
Deinde vnat poft molat omitt.
Cod. Gronouianus.
h. crikum vmm incendculwtL
Stcnrim W.
i. Scannnm P. I. B. R. 6r.
k. cloMem tortulario a. V. elauem
torculari P.
1. iikere I. B. R. Br.
m. «e omitt. P.
n, feruos Po. «.
o. cum bis fit oportetf et vti
cum bis culfet Wrat.
p. vki Po. a.
q. vetut epidromuM a. V. vetert
efridomum Pol. pun£t omitt. et-
iam J*o. 3.
r. epdiofiinm W.
S. Puiuinos hinot^ iueemam
vnam^ craticaias W.
t. lucernat, craticulat I. B. R.
it. Meurf. et Po. 3. incemat po-
nitur ante corinm Pol. et God.
Gronov.
V. dnat. hem in catlia olearia
I. B. R. Br. duas etiam habent
Ba. H. A. Gr. G.
X. oleareamVo. d.
y. ct interpon. a. V. comma
interp. M. Po. a.
2. et interfer. a. V.
a. qmndena W. dcinceps MOit*
fit ■— minorit Cod. Paril.
b. trulas I. B. R. Br.
c. aeneatt. V.
d. duat W.
DE RE RVSTICA.
»7
Aariam ynam, iextarium olearium ynum, lal^ellum
vnum, ijiiidibula ^ duo, ipongias ^ duas, vrceos iidi«
les II. B vmales ii. ^ truilas ligneas duas, claues ' cum
cIoAris in ^ celias duas * ^ tnitinam vnam, centumpon«
dium ™ incertum vnum, et pondera certa "•
XIV. Viilam aedificandam ii locabis nouam ab
folo, faber haec faciat oportet. Parietes omnes (vti •
iuffitur) calce et cementis *, pilas ex lapide angulari %
tigna omnia quae opus funt, limina^, poftes, iuga*
menta ^, ajOferes, fuimentas % praefepis bubus^ hiber-
nas, et ^ aeftiuas * falifcas, equile ^, cellas famjliae) a
camaria * iii. orbem "*, ahena * ii. haras ^ x. focum^
ianuam^ maximam, et aiteram^ quam volet doml-
xuis ', feneftras, clatros in • feneftras maiores, et ' ini-
nores bipedales x. ^ lumina* vi. icamna^ iii. felias* v.
telas
e. In pro infknHMa feripfi
cx Pol. infiuUhiUa M. Po. «. infi'
diMa Pol.
f. J^ngeat Pol.
g. II. oinitt. I. B. R.
h. ^tW W. dnosL B. R. I.f.
G. Br.
i. elttftf dnas W.
k. Ica I. B. Br. R. Pol. W. Re-
liqu«e numeri notam lU pofue-
runr.
1. inas abeft W.
m. ctntmn Mndinm diu. L I.
H.A.
n. cmra Pol. caOtra W.
Cflp. XIV. a. vti inffitnr de-
eft W.
b. coff^lntinet interpon. W.
c. fabrictt^ et Hmnay tt pofits^
et feneftras ex lattre et cemtnto.
Tigna vtro^ tt qnai ad cnlmina
Sms fnntt ex UgnOy et afferes ful-
mentis opportnna, Praeflftr i^n^
bns eu. W.
d. abena dna inf. I. B. I^. Br.
e. ItaproisfKwemal. B. R.Bi.
f. fnlcimenta, fraefefes a. V. fiU^
dmentaf ffraefeps Parif.
%. hnbns omitt. I. B. R. Br.
Ji. et om. Poh
i. faciat cum pundo iod W,
k. eqnile deeft W.
1. in orbet W.
m. orlnm om. Pol.
n. abtna 9. om. L B. X. W.
Br. abenea 3. PoU
o. fnillas W.
p. ianinm maximnm Wrat.
q. altemm fnm W.
r. fieri add. W.
s. infeneftras deeft V^.tufem»
ftris maioris et ndnoris I. B. R.
t. et mhmts kiftdalts X defunt
Pol.
V. ant pinris inmina. Sanm
ion%a trina , fkUas qninas. Ttia-
fttialis dnas ttc. W.
X. biptdalis X. hic infer. PoL t
y. famna P. L B. R. Bf.
z. eeilas PoL 2,
28
M: CATO CAP. XIV.
telas ' iogales ^ duas, luminaria • vr. pauUuJam ^ pi-
lam, vbi triticum pinfant ^, vnam, fulionicam ^ vnam^
3 antepagmenta ^, vaia torcula duo. Hae ^ rei mate-
riem, et quae opus funt dominus ^ praebebit, et ad
opus dabit, (fucddet ^^ dolabit lineabit ^ iecabitque
materiam " duntaxat " conducflor °) lapidem, calcem,
arenam, aquam, paleas p, terram, vnde lutum fiat.
Si de caelo villa tada iiet, de eare verba diuina ^ vti
iiant '. Huic operi precium ab domino bono, qui
bene praebeat quae opus funt, et numos fide bona fol-
4 vat. In tegulas fingulas * ii. in ^ tedum : fic ^ nume-
rabitur ^ tegula: integra ^ quae non erit, vnde quarta
pars * aberit *, duae prb vua **, conliciares quae erunt,
pro binis ^ putabuntur ^: in aliis • quot erunt, in ' fin-
gulas
0. tedat I. I. G. ce!hs Pol. d. te-
hs iogales in libris fuis reperit
Viftorius.
b. togdts P. I. B. R. Br. iuta^
Us Gr. G.
c. fina W. fix ante V.
d. patUulum laia, Pitam W.
faulalHmlata: pilam I. B. R. Br.
fanljdMm latam plam fine dillin£t.
i.r.G. A.
e. pinfat Pol.
f. fnllvniam. P. I. B. R. Br. /«•
/pfifaiff W.
g. ante pagmtnta diuif. luntt.
Mntepagnienm. VafaVfv.
h. HerjKf a. V. £ae ref Po. 2.
Hae rei Codd. Viaorii.
1. domm pratfialnt a. V.
k. /a*eradd. W.
1. Ita Edd. ante Vi£(orium qui
dedit/ermm / lineam L
m. vnam addunt I. B. R. Br.
folam A. 1. I. G. quam gloifam
vocis duntaxat efTe putabat Gef-
ner. matenem Wratisi.
n. Deinceps \i^, addidit: fh-
tahit facietqM quae verba oniifi
cum I. B. R. 1. I. G. A. Wrat.
Vulgoab Ald. vfque interpungi*
rur duntaxat, CondnSof, vel /4-
cittqui. Cmd,
o. vtr$ ligva I. B. Br. R. W.
fed ligna omifit Aid. lunt. G.
p. et add. I. B. Br. R. paltasqmt
tt ttrram Wr. paltasqut parahit tt
ttrram A. lunt. G.
q. vha Pol. i. vti virha Pol. 3.
dinina addidi ex I. B. R.l. I. G.
Br. A.
r. fiat Pol. I. procurtt add. I. B.
R. A. 1. 1. G. Br.
s. N. duo A. 1. 1. G. duo ptds-
lia, TtiiHm W.
t. U, T. B. R. Br.
V. ritt infcr. W. In uQumfic
nmaerabitur tegnla , int, A.
X. nutuerabitur, Tjtgulu I. B.
R. Br.
y. quat erit interfer. I. B. R.
A. I. I. G. Br.
z. non trit, vtl inf. Wrat.
. a. ahitrit I. B. R.
b. vna, Deliciares a. V. vnu
compHtakuntur , quae W.
c. integris intcrpon. 1. 1. G.
d. dtputabuntuf ttinfingulasVf»
^ e. valus quod Pol.
£ i» cm. I. B. R. Br.
DE RE RVSTICA,
29
gulas ' quatemae numerabuntut \ Villa '^ laplde
caice ^ fundamenta fiipra terram pede ^, caeteros parie^
tes ex latere, iugamenta ", et antepagmenta , quae
opus enint ", indito °. Caetera lex •* vti viUa ex ^ 5
caice cementis '; pretium in * tegulas ' fingulas n. ^ s.
Joco iaiubri bono ^ domino ^ haec ', quae fupra pre-
cia * pofita funt. ex figno ** manupretium ^ erit ^: pe-
Ailenti, vbiaefiate ^ fieri f non potefl, bono domino
pars quarta precii ^ accedat.
XV. Maccrias* ex calce **, cementis «, fUlce **,
vti * dommusomnia ad opuspraebeat, altam' p. ^v.
facito *», et * columen ^ p. ^ i. crafTam p. ™ i. s. lom
gam
t
fiHulit B. R.
coiMiiniKra^initiir W.
i. ViUae iitdes lapide fmdoHitn'
tata fnfra W. VHlat fmuUimenta
ex cementit et calet fipra etc^ 1. 1.
G. A.
k. fimdamenta ca/ce I. B. R. Br.
1. pede omirt. W.
m. ingamtnta I. B. R. Br. /»-
gamentum Pol. Vulgo ingnmtnta
pede vne excedet. et ante pagimen-'
ifl W.
n. ex lapide interf. I. I. G. A.
o. indnffo W. /11^x^0 Pol.
p. inket inf W.
q. ex omitt. W.
T. et cementa et lapidef freeit
W. it cemento I. B. R. 6r. et ce-
mentisfifiatt in ugulai 1. 1. G. A.
s. tii ab«ft I. 6. R. Br.
f. rfstt/a/ dato aedificetnr If
eu.Vf.
V. dnOf id ejl in leco I. B. R.
Br. N. IIS. tfi /M» A. I. I. G. N.
5. h)l.
X. Dmino keno, Hate^ fuat
fnnt Jkfrn ptfitat fitnt p/rtdn tx
tu. W.
y. iamina, Hatc tnte Vid.
omnes.
z. frctM> qnatfiipra pcfiu I. I.
G. A.
s. ^)^ /frfrt ^rM I. B. R.Br.
b. atqnt ex figno B. R. H.
c. lnani pretiwn W. I. B. R. A.
I. I. G. Br. fMiHix pecimn Pol.
manipretinm Codex optimus Vi-
ftorii. wanipretinm M. ?o. 2.
d. loco infer. antc V. omnes.
et Cod. Gronov.
e. aftanteV/.
f. iMmo Domino fieri non pet^y
pars W. ftri hono domino non
poteft,pttTs I. B. R.Br.
g. prefii W. preti Pol.
Cap. XV. a. Mictna fiLl.
G. A.
b. tt inf 1. 1. G. A.
c. tt inf W. vtl 1. 1. G. A. '
d. aedificttnr inf I. I. G. A.
e. domot faeiet interpon. W. •
f. faciat inf. W.
g. ptdes qninqnt Oi.y.. ptdihnt
qninis W.
h. facito deeft God. Gronov.
W. P. I. B. R. Br.
i. ff om. W.
k. cHlmtn W. Parif. I. B. R.
A. I.I. G. Br.
Iptdt vno W. I. B. R.^ V.
Pol. ptdtm vnnm 1. 1. G.
m. p. I. s. p. II. Cod. GrO'
nov. defunt W. Parif L B. R.
Br. ptitM et Jkmfftm 1. 1. G. >
30 M. CATO CAP. XV. XVL XVII.
gain * ?. ** XIV. ct vti iiiblinat ^ locari oportet ^. Parie*
tes villae fi locct ' in pedes c. • id cft, p. ' x. quo-
quouorfiim, iibellis in ^ jpedes ^ v. et perticam ^
9 vnam ' p. vic. * n. x. Sefquipedalem parieteiti domi-
nus •* fundamenta ^ faciat, et ad ^ opus praebeat ^ cai*
cis in F. finguios iongitudinem opus eft modium vnum,
arenaemodios duos.
XVI. Caicem partlarlo coquendam qui dant, Jta
dant \ Perficit, et coquit, et ex fomace calcem ex-
knit caicarius ^^ et iigna conficit ad fornacem ^ Do-
minus iapidein> iigna ad fomacem, quod opus fiety
praebct.
XVU. Robus*, materies item pro ^ ridica, vbi
foiftitium fuerit ad brumam femper tempeftiua eft.
Quae ^ materies^ iemen liabet, cum femen maturum
haEct, tum tempeftiua eiL Quae materies femen non
habet.
n. Iwgnm W. hnpi Pol.
o. ptdikut qwndicim W. Pftrir.
L B. R. Br. ftdis quindicim 1. 1.
G. A.
p. fublimitt I. B. R. Br. fHbli*
wutt ita W. fiMiniA candnBw Aid.
q. pundum abeft W.
r. Ucet. Id fi pedtf denof qtio»
quottirfnm babtatz idtm maeeriafi
pedet quinos et perticam vnam iti'
4m. Si fefjnifedalem etc, W.
s. centum r. I. G.
t. pedet denof qncqnouerfum ba^
kegt lihellnm a. V. Ubellnt Cod.
Grotiov.
V. tret I. B. R. Br.
X. quinof a. V.
y. perricam Popm. a.
«. Tedet centum, Me fifefqn^
fodniem lenf. Br. pedes ctntum,
^fifefqu, B. R. ped. UL CIIX.
Si ATf «. A. 1. 1. Ba, A. ped, UL
aX. Sififqu.H.GT. G.
a. via. M. Po. 3. NIX Cod.
Gronov.
b.. .voUiffit incarfer. L L G. A»
c. fuper fimdmentum W. /jm-
dmttento L B. R. Br.
d. id incerpon. W.
e. pratheat caieem et arenam in
pede fingulo , tnodium vnum calcir^
et arenae modtos duot in longitn-
dine et latitudine communi, W.
praebeat: tret pedes iongitudini
opus eft caJcis modinm ete, I. B. R.
Br. praekeat , ei longitudini et lati'-
tudini in pedes fingulor altitudinir
ppus eft caicis Modinm etc. I. I. G.
A. et tamen deficic in Ba. Polic.
vero plane nobifcum facir.
Cap. XVI. a. datnr Pol. C/i/-
earius inf. I B. R. A. I. L G. Br.
b. Cni ^nc om. I. B. R.
A.LL'^:. -
c. furnacem Pol.
Cap. XVIL a, i?eHtxLB.Br.
A. RoirHr.h. lunc. G.
b. pro om. L B. Br. R. Cod.
Gronov.
c. Ica pro Vi£^or. cmtira L B.
Br. R. A. lunc. G.
d. Interiertum t Vi^. qnae
om. £ted«
DE RE RVSTICA.
31
habet, cum glubet ®, tum tempeftiua cft. Ea ' quae
femen viride et maturum habet * , vti ** iemen de cu-
preflb ^, de pino, quiduis ^ anni ' iegere poflis. Item 2
quiduis "* anni "^ matura eft, et tempefUua, ibi° dum
iunt nuces bimae ^, inde fcmen excidet, et anniculae ^
eae ^ vbi primum incipiunt hia(cere', tum legi oportet,
per ' fementim primum * incipiunt maturae ^ effe.
Poftea vlque adeo funt plus memes vrn. Hornotinac
nuces virides funt. Vlmus ^, cum folia cadunt, tuni
vtraque ^ tempefliua eft *. -
XVin. Torcularium fi aedificare voles, quadri^
nis * vafis, vti cohtra ^ ora fient, ad hunc modum vala
componito: arborcs craflas p. ^ 11. altas p. ^ viirr. cum t
cardinibus, foramina long^ p. • iik s. rr — cxculpta ^'
digitos 8 VI. Ab fblo foramen primum, p. ^ i. s. inter *
arbores
e. Ita pro glnhHt Eaed.
£ f quia I. B. Br. R. Pol.
g. babft, Id fimtn I. B. Br. R.
PoT. Cod. Gronou.
h. tfi add. A. luar. G.
i. «f add. 1. B. Br. R. A.;luac.
G. df^o Pol.
k. quifius a. V.
1. ttmporibut add. tt.*V.
m- 'fuifuis A. lunt. Q*
n. temparihnf add. A. lunt. G.
o. ibidem L B. Br. R. PoL Cae
fen.' Venecus Cod. et Grono-
vianus.
p. binc L B. Br. R. binai P.
Cacfen. Vcnet. bmm Wnt.
q. anndeae PoL £.•; .iiJ ..
r. eniii*. £f. L «♦«V^* we
om. A. lum. G. «fiiifCMi/i<f ba*
PoL Caefen. Venet.
S. tnm primwm per fimtn I. B.
Br. R. A. lunr G. .
r. frimnm om. P.
V. matmra I. B. Br. R. Pol.
X. vlmit I. B. Br. R.
y. Ita pro ittrum L B. Br. R.
A. lunr. G.
r. Jf« L B. Br. R. *
Cap. XVI 11. a. Ita Popma de-
dit ex le£lione Polit. qnadritif,
quam in libro vetuflo luo reperic
Viaor. Reliquae £dd. oum Gef.
Hero dant quadrariit, . : • ,.^
b. Hanc ledionem Vi^t^e/O»
cit ex libri fui camraria, Adtea
edjtum fuit: c§fitra&imra. Wra-
tisL mter C9ntra et «ra fui^endit»
inferendi caufa fyllabam iti^
Brufoh. jfefff,
c. peder duat f . B« R. L I. G. Br.
d- pidibus nonem I. B. R. Rr,
peder nenem A. lunt. G.
c. ^<ii^n/ iri^Kj cf L B. R. Br.
ffiex fre/ femit et txcalpia A^
lunt. G.
£ txcalpta A. lunt. G.
e. ilfjfti/ 1. B. R. Br. digits,?^,,
h. pe<f« tme rt I. B. R. Br. ptdt
vnoftmif L L G.
i. intu arboretped, lu imtr ar^
horet a parietet ped, 11. .arbartt 4^
etc. A. L L G. iirtrr arbortt, 41
Cittttpedtt dnos» trtt dimt , mt-
es ptdem itnnm arbaett t^fih^
Brufch. ' ~
Sa M. CATO CAP. XVIII.
arbores et arbores, et parietes p. ^ iiv in ii. arbores p.
I. ZI — arbores ad Aipitem priinum direAos * p,"' xvi.
Aipites crafli p. " ii. alti ciun cardiiiibus p. ^ x. fucula
praeter cardiaes p. ^ viiii. prelum longum p. xx v. inibi
lingulam p. ^ ii. s. pauimentum binis vafis cum canali-
bus duobus p. xxxiui. trapetibus locum dextra % ilui-
fha., pauimentum p. xx. inter binos Aipites vedtibus lo«
3 cum p. XXII. Alteris vafis ex aduerfum ab fiipite ex-
tremo ad parietem, qui pone arbores ' eft, p, xx.
Summa torculario % vafis quadrinis ^ iatitudine ^ p.
Lxvi. longitudine ^ p. l. ii. inter parietes \ Arbores
vbi ftatues, fundamenta bona facito alta p. ^ v. inibi la-
pides filices ** totum forum ^ longum p. v. latum p. ** ri,
4 s. crafium ^ p. ^ i. s. Ibi foramen pedicinis duobus fa-*
cito. Ibi ^ arbores pedicino in lapide fiatuito. Inter
duas arbores, quod loci fqpererit, rpboreexpleto, eo
plumbum infundito **, fuperiorem partem arborumdi-
gitos fex altam ^ facito ^ fiet, eo capitulum robuflum
jiadito K Vti fiet ftipites vbi ftent, fundamenta p. "• v.
facito }
k. pedH dn»s , tftf dMs njrhres y. lo/ngkudxnem peder quinfHa--
pedem vtmm arhrts ad etc, P. I. ginta dio fit U B. Bi*. R. lcngitudo
B. R. pednm quinquaginta dttarhm fiet l.
1. dereSof I. B. R. Br. 1. G. A.
m. pedibur fixdfcim I. B. R. Br. «• « 'W. P. I. B. R. Br.
ptd.€tc.th Ba. A. Gr. G. pedss «. pediMus quinque 1. B. R. Br.
Heru. b. finceos Ba. H. A. Gr. G. in
IL pediet duos I. B. R. praeterea inf. I. I. G. A.
o. pedikus decem I. B. R- pedtt c. fiatum interf. I. I. G. A.
Heruag. deinceps /irai/flMBrurch, d. pedicinis duobus: oSto I» B
p. pedes I. B. R. H. R. Br. ped: n, «. /. /. ex quo Or-
q. pedes duot^oQo I. B. R. Br. tum pe^hut centwu quindecim Ba;
ped. 115. L 1. cx quo ortum CXV. H. A. Gr. G.
Ba. H. A. Gr. G. e. crc^um p. i. s. deeft I. I.
r. defirBVol dtfira et I. B. Br. G. A.
dextra^ et R. I. I. G. A. f- pedicino vno I. B. R. Br.
s. arlnrem I. B. R. Br. f. ibique a. V. fipererit, Brufch.
t. et inf. 1. 1. G. A. h. fundito 1. I. G. A.
v: Ira Polit. et Cod. Gronou. i. altum Pol.
^ktdfiuiit I. B. R. Br. Vulgo qua^ k. facito: fiet et cap. IcnCetBr.
irariis. facito: fiat et cap. B. R.
X. tatitudintm pedes I. B. R. Br. 1. indifh P. I. B. R.
^mtud^pUim I. L 6. A. m. pedibns quinis a. V.
DE RE RVSTICA. 33
funtg; ibi fllicem longum p* " 11. s- latum p. " n. s.
crafliun p. ° 11. s. pJaiium ftatuito, ibi ftipites ftatuito»
Item aJterum ftipitera ftatuito. Iiifuper arbores ftipites-
que trabem planam imponito, latam p. ^ 11. craflam p. ^
2. iongam p. ' xxxvii. vel * duplices indito, fi folidas
nonhabebis. Sub eas trabes inter canales, et parietes
cxtremos, vbi trapeti ftent, trabeculam pedum xxin. *
s. imponito le{quipedalem, aut binas pro finguiis co ^
ilipponito. In iis * trabeculis trabes, quaeinfuper ar-
bores ftipites ftant, collocato. In iis ^ tignis parietes 6
extruito, iungitoque materiae, vti oneris iatis iiabeat.
Aream ^ vbi facies, p. v. fundamenta alta facito, lata
p. VI. aream « , et canalem rotundam "* facito latam p. ^
ini. s. ~ — Cacterum pauimentum ^ totum ^ funda- 7
menta pedum duorum facito. Fundamenta ^ primum
fiftucato *^, poftea cementis minutis, et' caice arenato «
iemipedem vnumquodque corium ftruito. Pauimenta
ad liunc modum facito, vbi libraueris, de glarea, et
caice arenato primuin corium facito 5 id piiis fubigito,
item *" aiterum corium facito *. eo calccm cribro fuccrc-
tam indito aJte digitos duo K ibi de tefta arida paui-
mentum ftruito. vbi ftrudum erit ', pauito, fiicatoque
olco
n. pedicinit dttohus: etl. 6. R. 2. haram P. I. B. R. Br.
Br. ^. CXVA. I. G. a. naundamYoX.
o. pedt mio et I. B. R. Br. ped. b, pedibtif qMitttnor: et h B. R;
XV. I. I. G. p. I. s. Pol. atque Br. ped. quatnor S. I. I- G. pedet
ica Ald. exprimit Hern,
p. pedicimt dmhus I. B. R. Br. ^ ^ pouiwento ioto A. 1. 1. Ba.H,
pedis dnos 1. 1- G. h.pmimenta toto Gr. G.
q. pede vno I. B. R. Br. pedm « ^-^^^- Fundamenta U B. R,
«iiivM I I- G A "''* /»«»'"»»*«• ffd. duorum. Fund.
r. Jdihus iriginta I. Bi R. Br. ®°**^? ^^^ ^^^' ^^^""l^ »
s. Has I. I. G. A. l fundamenta om. I. B. R Br.
• «.,.•.. e i>^i —•..•-♦;>«.• f^ feJtucqtoomnespnitttrlUG.
u xxiiii. s. Pol. yiginti qnat-^ barenato Pol.
tm I B. R. Br. tfigtntt trwm tt g ^^ ,^ , g ^ g^ ^^ , ^^
j«iiiwI.I.G. G.A.Vu^oi//ei«.
V. defuper pamto a. V. j. fico I. B. Br. R. faeif n. '
%. bis I. B. R. A; I. I- G. Br. oo Pol.
y. iirtf« P. er Cdd. Gronou. k. dnot a. V.
Haram 1. B. R. Br. 1: «/? a. V.
20«. J. P, /. C
34 M. CATO CAP. XVIII. XIX.
8 olco ", vti pauimentum bonum flet. Arbores, flipi-
tesque " robuftas facito °, aut pineas. Si trabes mino-
res facere voles, canales extra columnam expoiito p. fi
ita fcceris, trabes pedum xxii. iongac? opus ^ erunt.
9 Orbemoleariumlatum pedibusiiir. punicanis*^ coagmen-
tis facito, craflum digitos • vi. lacito % fubfcudes ^
iligneas adindito. Eas vbi confixeris, clauis cornels
occludito. Jn eum orbem tris catenas * indito. Eas
catenas * cum orbibus ^ clauis ferreis corrigito. Orbem
ex vimo, aut ex coryio facito. Si vtruinque habebis,
aiternas indito.
XIX. In vaia vinaria ftipites arboresque binis pedi-
bus altiores facito, fupra foramina arborum pedem
quaeque vti abfient. " vnae fibuiae iocum facito iemi pe-
dem quoquouerfum. in fucuiam ^ iena foramina indito.
foramen, qiiodprimumfacies, iemipedemab cardine
9 facito , caetera "" diuidito ^* quam rcdliflime. Porcu-
lum * in media fucula ^ facito. Intcr arbores ^ medium
quod erit, idadmediam coilibrato ^, vbi porcuium'
figere oportebit. vti in medio preium rede fituin fiet.
Linguiam cumfacies, de medio prcio coUibrato ^^, vt
inter arbores bene conueniat. digitum poliicem iaxa-
menti facito.^ Vedes longiffimos pedum xiix. * fecun-
dos
m. Wm inf. I. B. R. Br. «/m go didinguebatur locus; fadt$,
ftrmtgif A. lurit. G. fimipediin — qwquvutrjkm in fw
n. fiifitis Pol. €MUm.
o. faeito omitt. I. B. R. Br. b. fucculam I. B. R. Br.
p. txptnifo I. I-G. A. c. caettraqm I. B. R. Br.
q. ofus abclt I. B. R. Br. op- d. dinito Pol.
fofaenmt Cod. Gronou. e. portulum I. B. R. Br. procli'
r. funicariis 1. B. R. Br. item cliMm PoL s.
Pol. 2. pmicamis 1. 1- G. A. f. fuccula I. B. R. Br.
s. digitis 1. B. R. A. 1. 1- G. Br. g. arhorem Bo.
t. facito omitt. I. B. R. A. I.I- h. coniihato Pol. coiiihato Cod.
G. br. Gronou.
V. fukfudis iH Hipnas dindito i. fortulum I. B. R. Br. dcin-
PoU a. ctps figire Br.
X. Ita pro €utbin$s P. I. B. R. k. conlibato Pol.
]ii. po. 2, 1. XII. X. Poli duodicim. vtl
y. whis Pol. fbrte orH. dicom I. B. R. Br. dcctm tt oHo
Cap. XIX. a. ohfiitM. Vul- 1. 1- G.
DE RE RVSTICA. 35
dcs pedum XVI. ,tertios pedum xiv. remiilarios pedum
XII. alteros pedum x. tertios pedum vi;i.
XX« Trapetum quomodo concimiane oporteaf.
Columeiiam * ferream, ouae in miliario ^ Aat, eam re^
dam ftare oportet in medio ad perpendiculum, cuneis
ialignis circumfigi oportet bene. eo piumbum effundere
caueto *^, ne labet columelia*** Si ° mouebitur, eximi-i
to ^9 denuo eodem modo facito, ne ^ ie moueat K
Modiolos ^ in orbis oieaginos ^ ex orchite olea facito, 2
et * t08 drcumplumbato ", caueto ne laxi" fient ^
Si ^ autem labent in cupam ^ , eo indito ' tunicas ibii*
das et ' latas digitum poilicem. facito ^ labeam ^, bifa-
riam ^ habeant, quas figas dauis duplidbus, ne cadant.
XXL Cupam * facito p« x. tam craflam quam mo«
dioli poflulabunt \ mediam "^ inter orbis quae conueniat \
tam crafTam quam columella ^ ferrea erit. Eam nAliam
pertundito, vti ^ columeilam ^ indere pofCs. Eofifhilam
lerreamindito^uae in columellstQi^ conueniat, et incu«
C 2 pam
Cap« XX« a. CalMmiiellam I. r. finulitt cmatat Pol. i. Alrer
B. K. Br. TVffpctJ columneUam 1. 1- nobifcum. fmdito in ttnnMs h B.
G. A. R' Br. pundhim, vulgo poft /»-
b. mtMtnlia h B. K. Br. ilito pofttum, abeft I. L Ba. H. A.
c. Ital.l-G. A. Vulgo 601611. vbi, Gymn.
Deinccp» vulgo erat ni, t. tt om. PoL
d. columnelin I. B.U.I. I-G.Br. t. Vulgo' erat poUicem faeita.
e. autem infer. I. B. R. A. I. U hheam. Sed pun£^um poft /«dt»
G. Br« omitt. I. B. R. «Af\ 1. 1. G.
f. et inf. 1. 1- G. A. ct pinmhnm v. /d^fM Polit.
. fnmUta: et inf. I. B. R. Br. x. Vulgo kifariam faciat^ et
e. i9if<r m» a. V. hakeat. Sed /iciVit om. I. B. R.
h. fi Jk mwtrit^ ea ^nmknm Br. et omitt. Polit.
fkndito inf. L I- G. A. Cap. XXI. a. CSi^ai I. B.R.
i. Modu/ot I. B. R. Br. Br Qippam trapeti I. U G. A.
k. oieaginet ex mdte Pol. b. pofiulabant Pol.
I. et ora. P. c. a/mM inf. I. 1- G. A.
m. dfcum piumhata diu.I.B.lL d. c«fi«einViift craffam ?*
n. laffi P. Icnf. Br. /. coiunmeiia a. V. PoL 4. no-
o. /4fif I. B. R. 6r. bifcum.
p. Si antem lahent def. PoL et f. DeiDcepd irtterpofitum i»
Cod. Gronou. on>iii cum h B* R. Br.
q. c«^aii I. 1- G. cnppamfeT'. %. Ita Pr. coitmtieiia anre Yi^.
ream I. B. R. Rr. Dcioceps oomcs cum quo reliqui calnmeUa,
habcnc m. b. columneiiam a. V.
36 M, CATO CAP-XXI.
pam*. Intcrcupam dextra*^ finiftra' pertundito latedigi-
tos primorisiiii. altedigitosprimoristres, fubcupatabu-
lam ferream lata cupa media erit, pertuiam figito, quae
in columellam conueniat. dextra finiftra *" foramina vbi
feceris, laminis circumpledito, replicato in interiorem
partem cupae omnis quatuor laminas: dextra finiftra "
i tbramina vtrinque fecus iaminas. Subiaminas ^ poiulas ?
minutas fupponito, eas^ inter fefe coniigito, ne fora*
mina maiora fiant , quo cupulae ^ minufcuiae indentur'.
Cupam % qua fini in i^odioios erit, vtrinque fecus im^*
tricibus ferreis quatuor defues ^, ibi * vtrinque iecus
facito, quifigas. imbrices medias ciauuiis iigito. Su-*
pra imbrices extrinfecus cupam pertundito ^, qua cla«
4 vus eat qui orbem cludat '. Infuper foramen librarium
ferreum digitos fex latum indito, pertufum ■ vtrunque
iecus qua ciauus eat. Haec omnia eius rei caufa fiunt,
vti n#cupa in iapide ^ conteratur. Armillas ^ iiii. fa-
cito^ quas circum orbem indas, ne cupa et ciauus con-
terantur intrinfecu^''. Cupam materia vlmea aut fagi-
j nea facito ®. Fftrum faAum, quod opus erit, vti
idem faber iigat. 4^ ^ lx. opus funt, cum > plum-
bum *" cupam emito * jf ^ iiii. cupam qui concinnet \
et
i. cuppam B. R. I. !• G. et (ic a. ptrtttfimpu P. pertuptMqui
per torum caput. CMppalt, cnpa, P. ivtrinfectts L B. R. Br. Pol. 2, no*
k. defira I. B. R. Br. bifcum.
1. finifiraqiii %. V. b. lapidcm a. V.
m. finiflraqne a. V. deinceps c. Armilat Pol. a.
lamnis P. Paulo poft vulgo eft d. Vtrinficus P. I. B. Br. R.
infniorem. P. a. nobifc.
n. fimfiraque a. V. e. faHa lenf. faBam B. Br. R.
o, Suh laminas dA\k. Gx.' G, Deinceps FeniiiM /a^Kifi feparatim
p. Vulgo poUulas legitur. polu" Brufch. Paulo antea vulrarem
lis minutis I. R. fir. poculis minu- diftintftionem conterantur, Intrin^
Us Bo. pUuias cfr. 1. 1- C A. fecus cupam, correxi.
q. easqua a. V. f hi./! haec opus W. Pol. hic
r. cuppae^.V.eupoCod. Gron. et femper lx. operae opus a. V.
s. videntur I. B. R. Br. g. Tum W. Pol. a.
, t. Cupa P. h. in inf. a. V.
v. dtfuos P. I. ec 3. i. emittas I. fi. R. Br. tmitUs I.
X. ibique a. V. I. G. A.
y. pritKndito P. lenf. k. ff deeft a. V.
z. cloHiat a. V. tt Cod. Gronou. 1. condmtat a. V.
DE RE RVSTICA- 37
etmodiolosqui indat, etplumbet, operas fabri dunta-
xat ti^™. VIII. Idein trapetum oportet accommodet ".
Summa 9 fumpti p -ff ^. lxxii. praetcr adiutores.
XXn. Trapetum hoc modo accommodare oportet,
librator vd ftatuatur ^ pariter. ab ^ labris digitum mini-
mum orbem abefle oportet. ab fblo mortarii orbes ca-
vere oportet, ne quid mortarium terant. Inter orbem,
ct miliarium vnum "" digitum interefle oportet. fi plus
jnterererit, atque '^ orbes nimium aberunt, fiini drcun-
ligato miliarium ^ arde ^ crebro, vti expleas quod ni-
mium intereft. Si. orbes aitiores erunt, atque nimium 2
mortarium deorfum e teret, orbiculos ligneos pertuibs
inmiliarium, in columeliam ^ fupponito, eo altitudi- ,
nein temperato. Eodem modo latitudinem orbiculis
ligneis, aut armillis ferreis temperato, vfque dum rede
temperabitur. Trapetus emptus eft in Sueflano ft- '• 3
cccc \ et olei p. 1. compofturae ++ '. lx. vedura
boum ', operas fex homines "* vi. cum bubulcis ++ *.
Lxii ° cupam "^ ornatam ++. lxxii. pro oleo !+• p-
XXV. s. *> s. ++ ^ Dcxxix. ' Pompeiis emptus * orna-
tus ++. cccxxcnii. vcdura * ++ ccxxc \ Domi me-
C 3 liu^
ni. 4f deeft a. V. m. bdmintt ftx cmn hnMdft
n. acnmMi4det fimfnm, Summa omitc. I. B. R. Br. bominesfexdt'
ixxii. I. B. R. Br. eft quoquc L I- G. A.
o. Smitptifumma l, T- G. A. «• i^xKii. Pol. et Cod. Gronou.
p. fwHftm eciam Pol. ftpiMaginta duobns a. V.
q, N. 1. 1- G. Ald. 0« cnppat ornamtnta tttidem :
Cap. XXn. a. fiatuat. Pari^ •'« torctdum et vafa caettra num-
ter l. B. R. Bx.fiaUiat parittr I. I- »'' fiptingtmt: caeterju omatut
Q X, ^'^ pompetts emptus eft nammtt
b. a I. B. R. Br. tricentis oSoginta quattuori vtBura
c. imcrpon. luntt. *'^- ^- ?' J^\^!: -
d adque Vol P ^- '* ^"^' ^cqucntcs nume-
e. motanum 1. B. R. Bn '%.T»wfl jkmpHW G. A.
f. ofte Pol. et m£ L B. R. Br. «J -^jccvniL Pol. dccxxi v.
P' dtoffom jo\. c^j Gronou. catttrus arnatus i#-
h. colurnneUam^.V. eolumellaV. ^g^ jnfcr. I. I- G. A.
i. nummis I. B. R. Br. nmnis L s. ewifii/ 0 trapetus nutnit etc.
1- G. A. Sic per totum caput. 1. 1- G. A.
k. quadrinientis a. V. t. veHturam Pdl.
1. et iof. a. V. v. empta tfi inf. a. V.
58 M. <?ATO CAP.XmXXIIL
Uus conclnnatur, ct accommQdatun Eo futnpti *
4 opus efl ++ y Lx. Suntuna, ft *• dccxxhii. 8i orbci
in '' veteres trapetos ^ parabi^ m^dios craflbs f. u digi*
tos ^ nh *^ altos p, i, foramen femipedem ^ quoqupuer-
fum ^ eos cum « aduexeris, ex trapeto temperato»
li ** cnauntur * ad Rufri ^ macerias ftn cxxCf t^mperan»
tur j-f-, XXX. tantidem Pompeiis * emitur ",
XXm. Face ■ ad vindemiam, quae opus funt , vd ^
parentur. vafa lauentur: corbulae lardantur: picentur
dolia *! quae opus limt,, picentur **, cum pluet «;
- quala parentur^, iarciantur. far moiatur. Menae'
9 emantur. oieae caduca^e faliantur ^, Vuas mifcellas ^
ad vinum praeliganeum, quod operarii bibant, vbi
tempus erit, iegito. fuccum ^ purit^r ' omnium dierum
pariter in dolia "' diuidito. Si opus erit, defhitum in-
dito in mufhim, cineris lixiui co^ ^ partem quadrage*
fimam addito defhito ^, vel falis fefquiiibram in cul<»
I leum ^ Marmor il inde$, in puilQum "^ libram iadito '.
id
X, JHmptHi P« fimfhm le. ykni- c. ct a//« inf. a. V.
pH B. R. Br. d. ef inC a. V.
y. U^-x-Summa^-^Dccxxiv. * « aqw imkMontmr. ttinteif. I.
flcfunt I. B. R. N. Lxv. I. U G. A. B. R. Br. aqM imhmmttr. 0«i/«
z. N. nccxxix. I. U G.dein- ^, 1. 1. G. A.
peps pccxviiii. Cod. Gronou, f et add. a. V.
a. fn om a. V. g. ita pro £efiif/ieCodd«Vi£b«
b. trapttt a. V. rii. M. Po. a. MaaMe I B. Br,R.
c. digitif trihns 1. 1- G. A. Pol. i. Men^ Cod. Gronou.
^- ? »?*• ' ,^; ^•9'; h. Ira pro/ii/dVm^ a. V.
^.fimipedg Vl'G A. j ^,^^//^, .. y. fequcus «4
f. f«»^jwwr^«/, a. V. punft. ofnitt. Cod. vterque Florent. tK
practcrea dceft I. B. R. • Gronouianus,
f. t»m om. I. B. R. Br. ^ ^^ - y
h. It om. a. V. j ^_z^Jl » ^p
1. Vendmtur I. U G. A. Kc. m ^7p
Codices Vrfmi. *"*• '?f7 ^TL^^' ^^
k. rirtri P, ^^" ^"'go defniti P. <{r/rrtf.
1. pamfeifM. V' Cf^if»'» indita. Mamm 9l.V,
m. ewiWiftnr a. V. q- ^«w «. V. per totum ca..
Cap XXIIl. a. Fae Pol. put, ct alibi.
b, vt Pol. mta inf. 1. 1- Q. A. r, ini^. id om. a. V.
i:
i::
u
5:
DE RE RVSTICA. 39
id indito in vmam ', mtfceto ciun mofto. icl ' indito
in dolium \ refinam fi indes, in cuUeum mufti p. iir.
bene comminuito ^, indito ^ in fifcellam ' et facito vtf
in dolio " mufli pendeat. eam quafTato crebro, vti re-
iina ^ condeliquefcat ^ Si indideris ^ defhitum , aut 4
marmor, aut reflnam, dies xx. permifceto crebro, tri-
bulato * quotidie '. Tortiuum mufhim ^ circumcida*
neum fuo cuique dolio diuidito, additoque pariter.
XXIV. Vinum Graecum hoc modo fieri oportet^
Vuas Apidas percodas bene legito. vbi delegeris, in
eius muRi culleum aquae marinae veteris quadrantaiia "
II. vel falis puri modium ^. Eum ^ in fifcella ** fiifpen-
dito, finitoque cum muflo diflabefcat. Si helueolum ^
vinum facere voles, dimidium helueoli, dimidium
apicii vini ^ indito , defruti * veteris partem trigefi»
mam ^ addito. Quicquid vini defrutabis ^, partem a
trigefimam ^ defmti addito.
XXV. Quum vinum * co<Ehim erit , et quum lcge*
tur**, facito vti feruetur familiae primum. ficquc*^fa-
cito fludeat bene percodhim ficcumque legere, ne vi*
num nomen perdat. Vinaceos ^ quotidie * recentes
C 4 fiiccer-
s. €t inC a. V. c. Hmc Ti I. G. A. ,
t. id inMt9 abeft a. V. naifi: d. ffctham a. V.
5ifR Wo/fMMft/. tfHi(/Bnifch.Ald. e. htUiUlim Pol. pcr toCttm
V. ioltmn Pol. capuc.
X. commmttf I. B. R. Br. t. vim abeft a. V.
y. fnie t. V. J. iefiutiqMe a. V.
z. indito inf. a. V. n. tfictfimam 1. B. R. tr^flt^
a. d^leo Pol. nHttH ?o 2,
b. rcfitiom ?. \ta£, i. Vulgo drfmdaHst cxccptt
c. cnmdeliqwtJluftVoXMiqMfiat Edit. Popnii 9.
a. V.
d. Tra pro Viaor. Indidms A. Cap. XXV. a. Qnm I. B, R.
1. U G. Si inderis I. B. K. Bn Cmm A. lunt. G.
e. triMmoqnt a. V. b. Itgitnr P.
f. cuotidit Pol. c. Itft ex Edd. a. V. re(cripft
g. mufimn B. R. pro Vi£briana : pimnm fidfipm^
Cap. XXIV. a. q. it. P. f««^ facitaqne. Deinceps vulgatum
tst hhus I. B. R. Br. qmidtnntiiiin findens corrext. In Polit. libro
bhia 1. I- G. eft >f ms pro fieqM vel yW/.
b pun^him abeft P. tt inC I. d. Vtnacias Po. a.
B. R. Br. e* cMtNlff f^Cflt*/ Fol.
40 M. CA.TO CAP. XXVL XXVII.
fuccernitb, ledo^ ^caeftibus « fubtento'*, vel cribrum
illi ^ rei parato: eos ^ conculcato ' in dolia picata ™, vel
in lacum " vinariuni picatum^ id beneoperito p, iu-
^beto ' oblini % quod.desbubus per hiemem. Indi-
dem, j(i voJes, Jauito paulatim •. erit lorea familiae,
quod bibat.
XXVI. Vindemia fada vafa torcuJa, corbulas,
fifcinas, funes, patibuJa, fibuJas iubeto fuo quidquid^
loco condi. Dolia cum vino bis in die face ^ exter-
geantur ^. Priualque ^ fcopuJas in dolia facito habeas
iJIi ** rei, qui ^ labra doliorum circumfrices, vbi erit
ledum 8 dies triginta; fl bene deacinata ^ erunt dolia,
oblinito. Si voles de faece * demere vinum, tum erit
ei rei optimum tempus.
XXVII. Sementim facito *, ocinum, viciam \
foenum Graccum, fabam, eruum, pkbulum bubus ^
Alteram, et tertiam pabuli fationem facito. Deinde
alias fruges ferito. Scrobis** inveruado oleis, vlmis,
vitibus.
f. Ita a. V. lea^r P. Vulgo
g. Vulgo TtHiuf. I. B. Br. R.
Cod. Caefen. aeftiinu. A lunt. G.
txiccato uftibus etiam P. ftftifms
cum Cod. Gronou.
h. fnbflemito I. B. Br. R. fub-
ienet» Cod. Cacfen. fnbtemif A.
lunt. G. Deinceps vel rMtui ex
I. & Br. R. Cod. Gronouij.
i. cribro ilfi rei A. lunt. G.
tfibm Pol. einr rei I. B. Br. R.
iUins vulgo exftat.
* fc. ficcos A. lunr. G.
1. conculcatos 1. B. Br. R.
. rxuiliSito add. I. B. Br. R.
n. latum I. B. Br. H. Pol. i,
lacum Pol. 2.
' .. 0. filatHm P. ct Cod, Gronou.
' p. i^itoom. I. B. Br. R.
, q. iubetoqut A. lunt. G.
^ X, vt babeat add. A. lunt. G.
s. Ita difltng;. ante Vi«a. et Wr.
Vulgo lauito. panlatim erit. I. B.
Br. R. /ojKfto faninlm* <t /arca.
Wr. ianatopOMinlnmy et lotio. Po.
3. lora dedir.
Cap. XXVI. a. fmciue L L
G. A,
b. /wPol.
c. eyetergantnr P. lenf.
d. fitf omitt. I. B. R. Br.
e. illinr I. B. R. Br.
f f«x I. B: R. luntt. fficff Ba.
H. A. Gr. G.
g. poft addebant ante Viftor.
Vulgo etiam diftinguitur circmM'
fiices. Vbi erit ie&nm — triginta^
fi bene et cet.
h. de amata P. a.
i. fece A. lunt. G.
Gap XXVII. a. facito ka: ocy-
muM a. V.
b. vitiam I. B. R. Br. Ba. H.
A. Gr. G. %
c. dato add. I. B. R. Br. /mfo
add. I. 1- G. A.
d. fcrobifqne inne&ito I B- R.
Br. fcrobif inueruacio Pol. tcftc Ct-
iam Vit^orio ferobet inuertito 1. 1-
G.A.
DE RE RVSTICA. 41
vitibus, ficis, fimul cum femine fcrito *. Si erit locus
(iccus, tum oleas ^ per '• fementim ferito, et quae antc
fatae erunt, teneras tum fupputato, et arbores abla*
queato.
XXVni. Oleas, vlmos, ficos, poma, vites, pi-
nos, cupreifos cum feres, bene cum radicibus eximito
cum terra fua quam plurima, circumligatoque vti ferre
poilis. in alueo aut in corbula ferri iubeto. Caueto «^
cum ventusfiet aut imber, effodias, aut feras. nam id
inaxime cauendum' eft. In fcrobe cum ' pones, fum- ^
mam terram fubdito. poflea operito terra radicibus
fini *^, deinde calcato pedibus bene, deinde ^ fiftucis *
veifKbusque calcato quamoptime poteri^- Id erit ei rei
primum ''. Arbores crafliores digitis « v. quae erunt,
eas praecifasferito, obliuitoque fimo fummas, et fo^
liis ailigato.
XXIX. Stercus diuidito fic. Partem dimidiam in
fcgetem, vbi pabulumferas, inuehito. Et fi ibi olea
ent, fimul ablaqueato *, flercusque addito. Poflea
pabulum ferito, partem quartam circum oleas abla-
queatas, qua ^ maxime opus erit, addito, terraque
nercu£ operito. Alteram quartam partem in pratum
referuato, idque tum ^ maxime opus erit, vbi fauo-
xiius flabit. Eueliito ^ iuna fiienti.
XXX. Bubus frondem vimeam, popuineam",
quemeam, ficulneam'^ vfquedumhabebis, dato. Oui-
C 5 bus
e. ftrii9 omitt. I. I-G. A. %, iiptos I. 6. R.
' f. okam froftmnai I. B. R. Br. Cap. XXIX. a. ohhqnw
g. ptr oniitt. P, Cominel. adhq. Cod. Gronouii.
Cap. XXVIII. a. matm^ iu b. quamwaxime I. B. Br. R.
inf. a. V. c. ciim maxiint I. B. Br. R. Cod.
b. qui impones I. B. R. Br. Gronou.
^nm fwai Pol. 3. d. vthito Cod. Gronou.
c. fofni I. B. R. Br. Cap. XXX. a. fopnUam I. B.
d. inJU I. B. K. Br. R. Br.
e. ftfiuds I. B. R. Br. n Via. b. ficnlnamqM PoL fcntntamqnt
f. Ftfi batc pracpon. a. V. a. V.
42 M. CATO CAP. XXX. XXXI. XXXII.
r
bus frondcm viridem;, vfquedum habchis, praebeto.
,Vbi fementim fadurus eris, ibi oues deledato *^, et ^
frondem vfaue ad pabula matura dato ^ Pabulum
aridum quod condideris in hieme , quam maxime con-
feruato, cogitatoque hiems ^ quam longa fiet.
XXXI. Ad oleam cogendam quae opus erunt, pa-
rentur. Vimina matura, falix * per tempus Jegatur **,
vti flet ^ vnde corbulae fiant, et veteres farciantur. Fi-
bulae vndc fiant, aridae iligneae, vlmeae, nuceac,
ficulneae, face ^ vti in ftercus, aut in aquam coniician-
tur *. inde vbi opus erit, fibulas facito. vedcs iii-
gneos, aquifolias ^, laureos *, vlmeos facito, vti
2 fient ^ parati. Prelum de * cai-pino ^ atra potiffimum
facito '. vlmeam ", pineam "*, nuceam, hanc atque
aliam materiem onuiem cum ef&dies, iuna decrefcente, *
eximito, poft meridiem °, fine vento auftro. Tum
erit tempefHua, cum femen fuum maturum erit. Ca-
vetoque p per rorem ^ trahas, aut doles ^ Quae mate-
ries ' feinen ' non habebit, cum glubet ^', tempeftiua
erit. Ventoauftrocaueto, ne quam materiem, neue
vinum traAes, nifi neceflario.
XXXIL Vineas, arborefque mature " face vt \ in-
cipias putare. Vites propages,*^ fuJcos, furfum** vor-
fum,
c. delegato a. V. dtHcMc Pol. 3. 1. At inf. A. 1. 1- G. Mt I. B.
d. et omitt. P. R. Br.
e. dato «dd. a. V. m. ait interfer. I. B. R. Br.
f. byemh luntt. n. vel inf. I. B. R. Br.
Cap. XXXI. fl. falicet a. V. o. meridies in P.
b. legantHT a. V. p. ne inf. a, V.
c. ftt I. B. R. Br. q. enorem Pol.
d. fac iu Pol. face in Cod. r. wateriem add. I. B. R.
Gron. s. watcries abcft P. l. B. R. Br.
e. coniciantur P. ^, matwum inf. I. B. R. Br.
f. acrufolios cum Viaor. Gcfn. y giabt P.
^L^h.h^r'"'"'''** **"' """* '''" Cap. XXXU. a. matnrae P.
gmas habct. , ^ \.
g. ant \. B. R. Br. A. addunt. **"** *J: . . t » „ „,. .
K. fent lenf. Br. »>. vti inf. I. B. R. Br. A.
i. ex Pol. et Cod. Cronou. ^- '» *^'- ^- ^" ^- ^.
l«f /flpffw a, V» d. /«/wii Pol.
DE RE RVSTICA. 43
luin, qno ad * eius facere poteris, vitis ' £»cito vti * du-
cas. Arbores hoc modo putentur, rami vti ** diuari-
4:entur, quos relinques, et vti re&t caedantur, et ne
jiimium crebri relinquantun Vites bene nodentur per 2
omnes ramos K diligenter caueto ne vitem praedpites,
et ne nimium praeftringas ^. Arbores facito ' vti benc
niaritae fint, vitefque vti fatfs multae aflerantur, et fic«*
vbi opus erit, de arbore deiiciantur "^^ et in terram de«
primantur, et biennio poft praecidito veteres.
XXXin. Vineam ■ficfacito, vti curetur: Vitcm
"bene enodatam ^ deligato re<fle, flexuoia vti ^ ne fiet \
fiirfum vorfiim femper ducito *, quoad ' eius poteris,
vinarios, cuftodesque re<fle * relinquito. Quam ^ al-
tifiimam vineam ' facito, alligatoque re<3e '^, dumnc
nimium confiringas '• Hoc modo eam curato. Ca-
pita vitium per ™ fementim ablaqueato. Vineam pu« 2
tatain ° circumfodito. arare incipito , vltro citroquc ^
fiilcos perpetuos dudto ^. Vites teneras quamprimum
propagato, fic ^ occato, vettresj quam minimum ca«
flratoj
e. fMi P. Tuntt. h Ei em h9c wi% Vinc. itfr*
f. vitis Qmitt. 1. 1- G. A. ^ M^ tam Ald. vnde Meur«
g. vki Gymn. fius malebat h§cct mod;
?. ^i omirt. a. V, „. pMa cifcumf$dit$ Plinius
k. Ita pro Knfrrif^fl/ P. ' ' T « » «r
1. faato omitt. I. B. R. Br, "' tKratam i. B. R. Br.
in. deiicimw; vH P, o, t^/hr^ cifrii^ Edd, veter^
#-«»* vvvm w • n Wimi cum Vmccntio,
b. ii*f«f«4ii P, p. «t »«««* addit Wr.
c. vti omitt. L B, R. Br* q. fttt occttto I. B. R. Br. Jkeci»
%\> fit h B. R. iitofmc \^r. Omittunt haec duo
c. udducito a. V, vcrba» a Vidorio in libris fuis
f, ^tt9d P. luntt. qn» §d diu.H. omnibus reperta, A. L I- G. ec
g. Tt&e omitt. fl. V. Plinius.
h. in Plinio Vinccntius Duac. r. vitcrtf ^am minimMm cajha-
oxnifit. t9, F#tf>r/ Plinii vulgatae editio-
muiam P. nes, vbi Pintianus corri](ebat^
k. rcBtqnc alHgato ne tttmm «t- i^nam fhtrimum; cafirat$ fotiMs fi
•ri» « Plinio. Vinc. i^fimt, i»/cW
44 M. CATO CAP. XXXIII. XXXIV.
ftrato; potius, fi opus erit % deiicitoS biennioque "^ poft
praecidito. Vitem nouellam refecari * tum erit tem-
4 pus, vbi valebit. Si vinea a vite calua ^ erit, fulcos
interponito, ibique viuiradicem * ferito, vmbram ab
fulcis remoueto crebroque fodito; In vinea vetere *
ferito ocimum **, fi macra erit; quod granum capiat
neferito ^, etcircum capitaaddito flercus, paleas, vi-
naceas *\ aliquid horum *, quo redius valeat. Vbi
vinea frondere coeperit ', pampinato. Vineas noucl-
ias alligato crebro , ne caules ^ praefringantur. Et
quae iam ^ in perticam ibit ', eius pampinos teneros al-
iigato leuiter ^, corrigitoque ^ vti rede fpedent. ^ Vbt
vua varia" fieri coeperit, vites fubligato, pampi-
nato", vuaique expellito, circum capita iarito "^
5 [XXXIV.] Salidum mo tempore caedito, glubito, ar-
deque
s. erit edam Plinii Codex
Chiffl. et Vinc. aliae Edd. fkerit,
Vinc. potiusqMt.
t. dtidto P.
V. hiennii> vtro p$fi Vinc.
X. reficofi P. tuttm erh ttmpus
vhi Codex Pintiani Plinianus cum
Vincentio.
y. caluata a. WQl et Plinius.
z. viut radicem P. viuam rcLdi'
ctm Cod. Chifflet. Plinii.
a. vtteri Plinii cdd. antiquae,
vetere Cod. Chifil.
b. ocfmum a. Vi^.«riwfriMLCom-
mel. In Plinio Editiones vulga-
tae Qcymum habent, fed Brotier
exEditione prima etCodd. regiis
dedit ocinum, Ceterum vulga-
tam diftindionem: ocimum, Si
wacra erit^ quod correxit Ponted.
c. inferiu Plinii vetus liber
tefte Dalecamp. etiam capit habet
Plinius.
d. attt additiu- a. Vid. et in
antiquis Plinii Edd.
e. boc onere Popina fl. hornnce,
Vbi vinea Plinius reliquis omiflis.
f. cotpit Plin.
g. cohUs fiyte perfir. I. B. R,
Ba. Br. A. A. Gr. G. caulif prae-
frinfiatnr Plin. praefiiTigantur ct-
lamP. Vulgo ptfr/r. In Plinio et-
tam Vinc. canler praefiringantur.
h. vitis add. I. B. R. Br. Ba.
H. A. 6r. G.
i. iuit Vinc, et vrtus liber
Plinii.
k. ienittr 1. B. R. et Plinti Edd.
recentiores.
1. porrigitoqne. Vhi reSe ftete-
rf«, vhi vna. Plinius Harduini
fed antiquae Edd. porrigitoque,
Quae vbi re&e ftet. vbi Viaorius
teltatur, tn libris fcriptis dccflfe
quae, in vno rcccntiore efle ftent.
et fic eft in Chifflet. fed Vinc. ha-
bet : aliigato , atque vt reSe ftcnt
porrisito. Brotier ex Edit. prin-
cipe et Codd. regiis edidit: parri^
gitoque , vti reSc ftent, Vbi vna.
Sed etiam Aldina Catonis porri^
gitoqwt.
m. vallaria Plinii Codex Chif.
flet.
n. pampinataque et vuas a. Vi^.
fflMp. — farito om. Plinius.
o. farrito a. MSt.
DE RE RVSTICA. 45
deque ^ alligato. Librum conferuato ^, cum opus erit
in vinea, ex eo in aquam coniicito '', alligato '• Vi-
axina ' vnde corbulae fiant, conferuato.
XXXIV. [XXXVJ Redeo ad -fementim. vbi quit
que locus frigidiflimus, aquofiflimusque erit, ibi pri-
mum {erito. In calidiflimis locis fementim poflremum
ficri oportet. terram caue cariofam trades. Ager ru- a
bricofusetterrajpiiUa, materina*, rudeifla, arenola**:
item quae aquofa non erit, ibi lupinum bonum fiet ^
Increta, etviigine, et rubrica, et agro^ qui aquofus
erit, femen adoreum potiflimum ferito; quae loca ficca
ct non herbofa *^ erunt ^, apcrta ab ymbra, ibi triticum
ferito.
XXXV. [XXXVI.] Fabam in Hcis validis non cala*^
mitofis ferito. Viciam et foenum Graecum quam mi-
nime herbofis locis ferito. Siiiginem , triticum in ioco
apertp *, celfo, vbi fol qiiam diutiffuiie fiet, feri opor-
tet. Lcntim in rudedo ^ et rubricofo loco ^ , qui her-
bofus non fiet, ferito. Hordcum qui locus nouus ^ ^
erit, aut qui reflibilis jfieri poterit, ferito. Trime-
flrem' quo in loco fementim maturam facere noh
})Otutris V, ct qui locus reflibilis craffitudine fieri poterit,
eri oportet. Rapinam (et) coles rapicii vnde fiant, et
raphanum in loco flercprato bene aut in ioco craffo
ferito.
XXXVL [X5bCVn.] (Quae fegetcm flcrcorant.)
Stercus columbinum fpargere oportet in pratum , vcl
in hortum, vel in fegetem. Caprinum, ouillum * , bu-
bulum^
p.'«itcs^e P. e. trhfa P.
q. tt inf. a. V. f. et inf. L B. R. Br.
r. coidu P. Cap. XXXV. a. <t int«rf. a. V.
s. Mgato ofn. fl. yidL b. mdiU •. V.
t. KfJWfViw P. lenf. c. hc9 abeft I. B. R. Br.
Cap. XXXIV. a. attiring m* d. neuoi Po. a.
dcu et fl. V. e. Trimtfiim Pol. a.
b. barmofa P. f. pateris a. V. •'
c. fict a. V. Cap. XXXVI. a, mim h E.
d. tf^frLB. R.Br. Br. R. Ald.
46 M. CATO CAP. XXXVL XXXVII.
bulum, itetn caetenim ftercus omne fedulo conferuato.
Amurcam ^ ipargas, vel irriges ad arbores, circum ca^
pita maiora amphoras, ad minora vmas cum aquae di«
midio addito ^ , ablaqueato prius non alte.
XXXVIL [XXXVm.] Si • canofam ^ terram tni-
Hes ^^ cicer quod ^ vellitur, et *? quod falfum eft, eo '
malumefl^ Hordeum ^, foenum Graecum, enium')
haec omnia fegetem exiugunt ^ , et omnia quae vellun-
2 tur '• nucleos in fegetem nc indideris ". Quae fege-
tem ftercorant fruges , lupinum, faba, vicia ". Ster-
cus vnde facias ^, flramenta p, lupinum ^, paleas \
fabalia ', acus % frondem iiigneam, quemeam \ £x
fegete veilito ebulum, cicutam, et circum '^ falida her-
bam altam, vluamque ^. eam fubfternito ouibus, bu-
bufque frondem putidam '. partem de nucleis fuccer*
nito et in lacum coniicito *, eo aquam addito, per-
muce-
b. Amurtd P.
c. cc inf. I. B. R. ct tnw M.
Br. Ald.
Cap. XXXVIT. a. CarUfam
Urram faciit^ fi iacits ciiir, A.
lunt. G.
b. I» inf. T. B. R. W. Br.
c. trncies V. et libri Viaofii.
iaciet cicer : 1. B. R. Br. W. Pon-
tedera Floi*entinflm le^onein in-
letpreratur traiidai.
d. tt qua vtUitm A. Ba. H. Gr.
G. tt qnia lunt.
e. tt fH6A om. I. B. Br. R. Wr.
IC qmbtu Pol.
f. rtl. B. Br.RWn
g» %fi om. Eaed.
h. tt add. Eaedem cum A. Ba.
H.Gr.G
i. tt trttum Br. Ald. trttcm P. 2.
k. txttggunt I. B. Br. R. txnrtint
A. Ba. H. Gr. G. txMiunt lunt.
tfkgimt'?.
1. tx tisf mala fumt add. ^» V.
nu qm fuffwMfrmu add. «•
V. quaifigtttmJttrmtHt frugts P.
vnde flddidi verba : Qwttfeg. fttr"
Hrant fiugts.
n. ct caettra inf. I. B. R. Bf.
o. bahtnt add. B. R. Br. 1. 1 •
G. A. baheant lenf.
p. ftramtuu omitt- L B. R.
q. lupinum omirt. I. I- G. A.
r. paieat.L I G. A.
s. et caetera itidtm inf. a. V.
t. Actris frtndtm a. V.
V. qutmtam tt fegetum ftipulas :
tkuium tt ttc. 1. B. tL,BT.qtiti-ntam
tx fegeti irtlfito. Stifulas, thtlum,
tt tte I. I. G. A.
X. drcumfanBa Po. X. circum"
fanSa P. a. circum fata a. V. Ipfe
Vi^rius ex fuis Codd. afl«rt fa^
utta. qui ctiam fupra fauctm pro
falicem habent.
y. fuccidi tt tam a» V. vuam-
^eP. vnde Vidorius effecit W-
vamqut»
z futridam tt parttm I. B. R.
Br. putridam tt putrtm parttm 1. 1*
G. A.
a. «siafa P,
DE RE RVSTICA. 47
miiceto^ rutro bene. inde lutum circum oleas al>laquea-
fas addito ^ , nucleos combuAos item addito. Vitis ^ 3
fi macra erit, iarmenta iua concidito minute^ et ibidem
inarato, aut infodito. Fer hiemem lucubratione haec
facito. Kidicas et palos quQs pridie in te<^o pofueras %
Hccos dolato, faculas facito ^ Aercus egerito^, nifi.
intermeAri ^, lunaque dimidiata !. tum ^ ne tangas ma« i
teriem ', quam effodies aut praecides abs " terra: die-
bus ieptem proximis", quibus luna plena fiierit, optime
eximetur. Omnino caueto, ne quam roateriam doles,
neu caedas, neu tangas fi potes, nifi ficcam, neu geli-
dam^, neu roruIentam« Frumenta face bis iarias ^ <
runceique, auenamque deilringas ^. De vinea et arbo-
ribus putatis farmenta degere ', et fafcinam • face % et
vitis'', et ligna in caminum^ ficulna ^, et codiciUos
domiao ' in aceruum componeto \
XXXVIIL [XXXIX.] Fornaccm calcariam • pedes
latam x. facito, altam pedes xx. vique ad pedes iii.
iummam iatam redigito. Si vno praefumio coques,.
lacunam intus magnam facito, vti iads fiet, vbi cine^
rem concipiat, ne foras fit educendus. Fomacem-.
que
b. ftrmifeetfM a. V. Deinctps n. pnxxms abcft I. B. R. 6a.
^/«fnctftfV lantt. H. A. Gr. G. Brufch.
c. <t mC a. V. o. gtiidam firnlmm. Verba fi
d. Vhi Pol. I. ec libri Vifto- f9tit om. Ald. P.
rii yiiM a. V. p. farriat a. V. W/ faa farrias
c. fafimras Brh. deinde i#/m. Br. Ald. , « « «
W/ Cod. Gronou. <!• ntjtringas I. B. R. Br.
f. et inf. W. r. detarge.fifi, a. V. fequens ft
r^s^i^tr^^ptS' ^""s^rp^^^/^i^^-poi, ..
,eiwTe.rti X.''«S;^ ^^t.^Itapro/««eanfV.ai^
firi W. nitenwj^u B. R. ; ^,^, , y
i. fit add. I. B. R. W. Br. x. cangere inf. a. V.
k. Gefner cum I. I- G. mati* y. facnlna lenf. Br.
riam edidit. twH etiam abcft in z. damina omitt. I. B. R. Br.
W. fed modo femel materiam* a. comftmto a. V.
I. Ita pro iMaterf a» I.B. R.Br. Cap. XXX VUl. a. calcamam
m.
ak t. V. I* B. R. Ba. H. A. Gr. G. Br.
48 M. CATO CAP.XXXVIII.
que ^ bene {Iruito ^. facito fortax totam foniacem ixifi-
2 mam compiedatur. Si duobus praefurniis *^ coques,
lacuna nihii opus erit. Cum cinere eruto opus erit,
altero praefurnio eruito, in altero ignis erit. Ignem
caueto ne intermittas, quin femper fiet, neue nodu^
neue vllo tempore intermittatur ^, caueto. Lapidem
bonum in ^ fornacem quam ^ candifllmum, quam mi-
% nime varium ^ indito. Cum fomacem facies, fauces
praecipitcs deorfum facito. Vbi fatis foderis, tumfor-
naci locum facito, vti quam altiflima \ et quam mi-
nime ventofa fiet. Si parum altam fomacem liabebis,
vbi facies ^, iateribus fummam ^ firuito *^\ aut cemen-
4 tis " cum luto fummam "^ extrinfecus oblinito. Cum
ignemfubdideris, fi qua flamma exibit, nifi^ per or-
bem fuimnum ^ , luto obiinito. Ventus ad praefur-
nium caueto ne accedat. Inibi ' auflrum caueto ma*
xime'. Hocfignierit, vbi calx coda erit, fummos
lapides codos efle opoitebit. item infimi lapides codi
cadent) et llaimna minus fumoia exibit \ Si iigna et
virgas^ non poteris vendere, neque iapidem habebis
vnde calcem coquas, de iignis carbones coquito^ virgas
ct
b. ^M om. a. V. m. Im pro flatuitQ fcripfi cx A.
c. JtruifaehQs forat tatam I. B. I. I- G.
R. Br.y?r«ita, farcitQqnt forat ^ vt n. cvatnti ftuamam cam !uta l.
Wam 1. 1- G. Ald. R. fir. tmenti fnmmam et cct. B.
d. fraeftmiit Pol. cautntis. SuiMtaam atm lata A.
e. iiacrudtmair ^ camo iapidem I. I- G.
Heru» o. fummamqut P.
f. in fomacem om. I. 1- G. A. p. /«<» ^hlinita «e nifi p. ork
g. ^aam Aiatiffimum I. B. R. fu, I. B. Br. R. lat. ohl. m nifi p.
Br. qaam dnriffimum , quam canM" orkem exeat fummum B. A. Gr. G.
diffimum luntr. quam dariffimum fummam Heru.
fol. Ba. H. A. Gr. G. candidiffi' q. fnmmam ctiam praecedente
mam folitarium P. commate Pop. a. fammum. Im
h. fn fomacem interf. a. V. luntt. ^
i. alHfiimam Br. '• '*' ^*\
k. Vulgo/4ciVu latertt fummam ^- ptrmaxttat 1. B. R. Br. Ba.
fiatuito \. B. R. B. faeitt iateret: ^. A. permaxtem lenf. taaxttm P.
A. I. I- G.facitt, lateriifus. t. Itaquefiz. V.
\..fammam Pol ct Br. v. mrga B. R.
D£ &E RVSTICA. 49
et fannenta^ ^ae tilx v(K>ni * itiperenuit, in'iegete^
comburito. Vbi eas combiii&ris, ibi papaucr ierito.
XXXIX* [XL.] Vbi tempeftates malae erunt, cum
opus fieri non poterit, (lercus in ^ ftetxjuilinium egerito«
Bubile, ouile, cortem*^, villam bene purgato. Dolia
plumbo vincito, vel materie quemea ^, viti ^ ficca bUu
gato. Si bene farferis, aut bene aUigaueris^ et. in rit
ixias medicamentum indideris, beneque picaueris^ <pxod^
vis dolium vinarium facere potcjrls. Medicamentum -
jn dolium hoc modo facito: Cerae p. i. refinae p. u ^
ililfuris p. // ^. I-Iaec omnia in calicem nouum inditot
eo addito gypfum contritum ^, vti crafHtudo fiat quaii
empla/lrum ^*, eo doiia iarcito K Vbi iarieris ^, ^uia
coiorem eundem facias, cretae crudae pgrtes duas, cal*
cis tertia ' commifceto: inde laterculos fadto, coquito
m fornacem, tum ™ conterito, idque ihducito. Per
imbrem in villam quaerito quid iieri polfit. ,Ne ceife^ ,
tur, munditias facito. Cogitato, (i xuhil fiet, nibila
minus iiuntum futurum.
XL. [XLI.] Per ver haec fieri oportef. Suicos et
{crobes fieri ieminariis. Vitiariis iocum verti. yjtes pro«
pagari. In locis crailis et huoie<%'s* vimos, ficos:,
j>oma, oleas feri oportet. Ficos, oleas, mala, pira,
vites inferi oportet luna filenti poft meridiem, il^e
vento
jt, vfiUm^,^. f. XX1K.LB.R. xsxiiiBnifch.
y. ftgtttm a. V. qtuie vbique uuUm pro lite-
Cep. XXXIX. «. iiJhrfmlH rt P. hahec i. i. M-a A. i.
m I. B. R. A. Be-G. Br. in fttr^ g. pp. a. m. j| Po!.
alnuun P. 1^^ CMrtfitff B B..
d. vHi L B. R. Br. L L it tHfi J^ fi^^^' M. l»o. «.
fiecM Ald. nifi Ba.G. viHficc* ' L ffrfJMi t. V.
ivmSL Pol. Vi£b mificca Gefner. H). Itt pro cii» P. abcft cpi
e. ft inf. a. V. nUtnris Codex a. V.
ViAorii vbique hAytbtS. Gap. XL. a. «|Mtf» F.
Tam.T.P.f. I^
50 M. CATO CAE XL
vento auftro. Oieas, ficos, pira, mala hoe mbdo
9 inferito: Quemramum mfiturus eris, praecidito, incii<*
nato aliquantum ^, vt aqua defluat Cum praecides,
caueto ne librum conuellas. Sumito tibi furculum du*
nim, eum praeacuito ^, faiicem^ Graecam difcindito*
argillam, velcretam coaddito, arenae* pauiulnm, ec
fimum bubuium. Haec vna bene condepfito ^ quam
maxime vti ientum ^ fiat ^. capito tibi fcifiam iaiicem^
ea ' (lirpem praecifum ^ circumligato, ne liber franga-
3 tur. Vbi id feceris, furculum aridum ^ praeacutum
inter iibrum et {Krpem artito " primores digitps duos.
poftea capito tibi furculum, quod genus inlerere voles,
cum primorem praeacuito " obiiquum ® primores digi-
tos duos. furculum aridum quem artiueras ^ eximito,
eo ^ artito furculum, quem inferere voies. Librum
ad iibrum vorfum facito , artito ^ vfque adeo quo prae-
acueris. Idem aiterum furcuium, tertium, quartum
4 fiicito. quot genera ■ voles, tot indito. Salicem Grae-
cam ampiius circumiigato, iuto depfio ' ftirpem obli-
nito, digitos crafium " iii. Infuper iingua bubula ob-
tegito, fi piuat, ne aqua in librum permanet^ eam
linguam infuper iibrum aliigato ne cadat. Pofiea fira»
mentis circundato, aiiigatoque, ne ^ geius noceat.
4>. tUjiumitdm a. V* n. pnacuif P. luntt. ^racwe»
Cod. Gronou.
c. frmcmt» P. pinauf a. V*
o. Mcvm P. ec Cod. Gronou.
d. filMCim P. P* nrtMrif P. acMirit I. B. R. Br*
e. bartnac fOMlolm P. mimMtl. I- G. ffxtMir» Br.
f . ctnAeftfit» P. I. ct Cod. Gro- q. tpfug arciip a. V.
nou. contkmpfita PoL a. cniJfit- ^ ^^^ ^ y ^^ jl^
^ '• ^' quae Mnu, «nita nfpie con. Bth.
%:ictuM Pol. lutitm a. V. g, Q^ p,
h. dein inC a. V. t. djtmffia P. dtnpaa a. V.
i. taqnt a. V. ^' ^" ^^^ ^^^^' ^^*P^ ^ ^^'
. .^ ,, •-. • «t J^* I«n«' S^afmn I. B. crajfiu»
k. ffatajkm a. V. pram/dHiBr. q^j. ytcrque Flor. Ponted.
1. aridum abeft Cod. Gronouii. ' x. ptrmaneat I. B. R. Br. fcr»'
I.B.]LBt. mtetl.ua A.
nu «rota a. V. mtitQ Brh.' y. iMvfc/ji a. V.
DE RE RVSTICA. 51
XLL [XLII.] Vitis iniitio vna eft per ver, altera
cfi cum vua floret , ea optima eft. Firorum ac " ma<t
lonim infitio per ver, et per ilblftitium dies, quinquagin*
ta , et per vindemiam. Oleae et ficorum imltio eft per
ver. Vitem fic inferito. praecidito quam inferes. eam ^ a
mediam diffindito ^ per medullam. eo furculos prae-
acutos artito ^, quos inieres, meduUam cum medulla
componito. Altera infitio eft: Si vitis vitem contin-
get •*, vitem ' vtrinque teneram praeacuito oblique, in-
ter ieie meduUam cum meddla iibro colligato. Ter- 3
tiainikioeft: Terebra vitem quam inferes, pertoodi*
to ^, eo duos furculos vitigineos, quod genus eile yo*
les, infedos ' obliquos artito ^ ad nieduiiam. facito ^ iis
meduUam cum medulia coniungas, artitoque ea qua ^
terebraueris, alterum ex altera parte. Eos iurcuios far 4
cito fmt longi pedes binos : eos in " terram dimittito %
repiicatocpie ad ^ vitis caput, medias "^ vitis vinciis in
terram defigito, terraque operito. Haec omnia iuto
depfto ' obiinito, aliigato ', integitoque ad eundem ^
modum, tanquam oleas.
b 2 XLDL
Gap. XLI. fl. (t fl. V. k. ardt§ fl. V. Mui$ Cr. Loiu
. b. eamqHt a. V. et anriqua mea.
c. defindito Cr. f«d Bafil. A/- i. /i^ ^ midMilttt mednlhm
fndit9. antiqua mea difundito. ewinngat «rcH9i ea quMe I. B. Br.
d. fardta I. B. R. Br. ardh T. r, faciuqtiK vt meduUae midaUam
I- G. arafto Cr. fed Baf. edmo comnngas arHtequ A. I. I- G.
^«»« . . „ . « ^, Crefc. fed Bafil. Crefc. habet /o-
e. c«iliiv«ta. V. et Crefc. Bafil. cita bis medullmt c. midnUa cmim^
t. Ita I. B. Br. R.. vitis vtrius' «^ ^gito ea qua*.
^ latus altmnrn fraeradito •Wi- ^ ^,^ p.
^X ^ ''«^!^W. I. I. G. Cum „; i^ oro. By^
Meraw fr^aemto, oblifHa mter ^ vitit advhem cofHtCr.B^Gl.
g. froacato oUifoo: inter P. , <!• y^ti^ *»«f^ allirato, wf-
fraamto Mqiii: et inter lenf. ^« '« A. l. UG.medtam vitem
Bnifch- fraeacmto ohlique: B. R. *'»««i//r Cr. Bflfil. MeiJia Medic.
«f<ejM inveraM framuito ohUgato vterque ct Caafeft. Codex.
Crcfc. Bafil. r. praediito a. V. degr^a Cr.
h. pertnnditoqui I. B. Br. R. ii«i/i Cr: Bttfil.
i. infertOM a. V. virgineot -* 8. anigatoqwt a. V.
svyUff/ «/ifMi oraf» Cr. BafiK t. tum L B. Br. R.
53 M. CATO CAP. XLIL XLIIL
XLH. [XLin.] Ficos ct oieas altero modo •.
Quod genus aut ficum, aut oleam effe voles, inde li-
brum kalpro eximito **, alterum libram cum gemma
de eo fico, quod genus effe voles, eximito ^; apponito
in eum locum, vnde execaueris ^ in alterum genus, fa-
citoque vti conueniat. Librum iongum facito digitos
in. % *. latum ^ digitos tres. ad « eundem modum oblii
nito , integito ** , vti caetera.
XLm. pCLIV.] Sulcos, fi locus aquofus erit, al»
veatos cffe oportet latos * fummos pedes iii. altos pedes
iiii. infimum latum pedcm vnum, et palmum, cos la-
pide conftemito \ fi Japis non erit, perticis faligneis
viridibus controucrfis ^ coliatis confteruito: fi pertica
non crit, fkrmcntis coliigatis \ Poftea fcrobes ^ facita
altos p. in. 9\ latos pcdcs iiir. et facito « dc fcrobe
2 aqua in fulcum ** dcfluat \-ita oleas ferito K Vitibus
fulcos et propagines ^ nc minus pedibus n ". 8. quo*
quouei&s fecito, Si volcs vinea cito crefcat, et olea
quam feueris, fcmel in menfe fuicos Ikrrito", et circum
capila oleagina ^ quot menfibus vfque p donec trimae
erunt, fodere oportct. Eodcm modo cacteras arborcs
procuiaH».
XLIV.
GttP. XIH. a. wAriW infef. • c. amtrmurfnt lenf. ct Codd.
\^. JM-» j ,. viftorii. qttoqMHtrfMt A. lunt.G.
' b.' «t inf. 1. B. H. Br. B«- G. viribus Br pro viridikHf. peiri-
*,- «».^-«.^ I R TJ Hr ceps conlaSu Cod. Groriouii.
. -^/ L!K^« g' A d. itidem fadt. add. A. lunt. G.
tmnuto ap,0mto^ Ba- G. A. . ,^^^ .^ j ^ ^ ^^
Pol. a. txtraxerts I B. R. A. Ba. -'^. -^^^ ^^ y.
G. Br. fxiMrtt lu. exficaunt g yj^,^^, j j. q ^^
^opm. a- ^ i. rt inf. a. V.
e. fimis abeft 1. B. H. Br. ^. i n/mfa a. V.
f. latum iigitos trts defunt I. B. 1. fropagaticntet a. V.
R. A. Ba-G. Br. m. *«»* ^o^». I. B. R. Br.
g. et ad a. V. praeter fu. «, Vulgo farritd deeft. Siirn-
h. iittegitoqiit a. V. praet.Iuntt. ui/uleot et I. B. R. Br. /^fto
Cap XLIU. a. Mffimos Cod. €t f. I- G. A.
Gronouii. o. eleagsnea quodV. « ^ »
b. circm fitmito I. B. Br. «> p. t>/i»e om. I. B, R. Bt- G.«r.
DE RE HVSTICA. st
XLIV. [XLV.] Oliuetum ^ diebus xv. ante wjui^
nodtiuxn vemum indpito putare. £x eo die dies xlv«
rede putabi^. Id boc modo puttto. Qga ^ k>cus rede
ferax erit, qpae arida erunt, et fiquid ventus inteifie^
gerit) ea omnia eximito. qua ^ locus ferax non erit,
id ^ plus concidito, axtatoque ^ bene enodato, flirpeC'
que leueis &cito.
XLV. [XLVI.] Taleas olesginas •, <juas in fcrobe
^turus eris, tripedaneas decrdito *", diligentenpie tnt-
^sito, ne liber laboret ^, cum dolabis aut iecabis.
Quas in feminario iatunis eris,^ pedalis fecito, eas ** fic
inlerito. Locus bipalio fubacfhis fiet, benecpie * terra
tenera ' fiet beneque glutus ^ fiet. Cum taleam demit» 9
tes **, jpede taleam ' opprimito. fi parum de(cendet \
malleolo ^ aut maeeola adigito , cauetoque ne librum
icindas cum adigcs ". Palo prius locum ne " feceris,
quo taleam demittas "": fi ita ^ (eueris vti ^ ftet talea
melius ' viuet. Taleae vbi trims^ iunt, tum denique 3
D 3 maturae
Cap. XirV. a. OliMM Htm h. ieminif antimiae Edd. Pli*
Heru. OUyE ttmt Ald. nli fed Chiffl. demttes.
b. ^i fl. V. i4CHf ^i Br. i* ^** vel tawtitm ante Vidor.
c fui «. V. k. ir/mt4ft %.\.i^ltmUtMd.
d. ct a. V. vulgataePlinii,Chifflcr. defctmi^.
e. Ar«tr«fse I. B. Br. R. j. maJUo Plinhis ec Cato c. 46.
Cap. XLV. a. •ttnpnMt ance -3- M</«/e Bnifch.
Vi^r. et Plinii edit. fed veteres m fcindaf, Cmm aiigit p$i$
libri et Chiffiet. •itnivntas habenc Edd. Plinii andquae.
in Plinio; quam fonnam h. 1. n. iie oin. 1. B. «. yf I. !• G.
proptcr aequalitatem reliquonim A Vulgawe Plinii editioncs «e
locorum damnaui. omittjni, fi iDferuit Harduinus,
5, /««t» Plm. mjectrif ex Ed. principe et li-
c. tt mf. L B. R. Br. bris regiis reftituit Brotier.
d. ea/fM a. V. o. dtmittat Plinii libcr ChifB.
e. hewiiu terra tentra fitt de- p. demittaf^ fte mdiuf tdwet ta-
funt A.I. I- G. et in Plinio; ig{- /w, et vH trinat fwnt amiqute
tuT indufit Gefner. Edd. Plinii , fed vinet. Taitae vhi
f. fi inf. I. B. H. Br. trimat Codd. habent. ttfi iu Ald.
g. liittMf fitt Pol. I gHanffiet q. vti/iV fet ante Vi^or. tnnf
Pol. a. ^/«fii/ ciet I. B. R. Br. Wi- >?« P. i. tAi/ jfet P. a. irtii ifet
ftr/>Set yf.glnttns Plinii liber Codd. Viaorii.
Chifflet. ;^et om.Jdcm Plinius. r. mtlins^ ante Vidor.
54 M- CATO CAP. XLVI. XLVIL
thaturae • funt % vbi liber fefe vertet. Si in (crobibtis
aut in fulcis feres ^, ternas taleas ponito, eafque diuari*
cato \ Supra terram, neplus iiir. digitos ^ tranfuer*
fos * emineant *, vcl oculos ** ierito.
XLVI. [XLVIL] Scminarium ad hunb modum fa-
cito: Locum quam optimum et apertiflimum * et fter-
corofiflimum ^ jfoteris, et quam fimillimum genus ^
terrae eae ^^ vbi femina poiiturus eris, et ^ vti ne ni-
mis longe femina ex feminario ferantur, ^, eum locum
bipalio vortito ^, delapidato ^*, circumque fepito bene,
et in ordine ferito, in f^fquipeden^ quoquouorfum ta^*
d leam demittito, opprimitoque pede. Si ^ parum depri«>
mere poteris, malleo ^ aut mateola adigito, Digitum
fupra terram facito femina emineant, fimoque ^ bubulo
fummam taleam oblinito, fignumquetapud *" taleam '
apponito, crebroque farito ", fi voles cito iemina cre*
fcant. ad eundem modum alia femina ferito,
XLVn. [XLVni.] (Hamndinem ■ fic ferito. ter-
nos ** pedes oculos dii^onito.) Vitiarium eodem modo
iacito, feritoque. vbi vitis bima erit, refccato S vbi
trima
s. tiki enrM flote Vi£t cmrai et- Cap. XLVI. a. nftifimmM I.
iam Plinius. B. R. Br.
t. fint Piinius et 1. 1- G. A. b fterconitjffimutii a. V.
V. Jiras antiauae Plinii editio- c genut om. 1. 1- G. A,
nes. firas Chifflet. liber. d. eae abeft a. V.
X. vel ocHios ftrito I. B. R. Br. e. Ifoc I. B. R. Br.
h. 1. inferunt. diuaricato fufroter^ {, firantur I. B. R. Br.
ram, ne male difting^uunt £dd. g. vettito P.
Plinii. n. dtlapidatfae et cireumfipito
y. dighis I. I- G. A. «. V.
z. tranfiioffif I. B. R. tranfntT' i. rt J? a. V.
fis 1. 1- G. Aid k. malco aut matiola t B.R.Br.
«. eiamantt gemma vel ocnlo l, finto I. 6. R. fir.
ftruato 1. 1- G. A. vel ocnlos ferito m. afnt P.
Edd. Plinii antiquae, Codex ocii- n. farrito a. V. vt alias..
lis; fed Harduinus cx Edd. 1. 1- Cap. XLVU. a. Arundintm
Q. vulgatam le£tioncm Plinii cor- t. V.
rexit. tranfuerfo fimine vel ocnlis h. in temos pedes amndinnm
Codex Pintiani , qui cum Har- oculos 1. 1- G. A.
duino fentit in emendando Plinio. c. reficato Pol* l. fic reficaU
b. vel oeul, ferito om. I. B. R. Poi. s.
DE RE.RVSTICA. fs
trima erit, eximlta fi pecus paieetur, vbi vitem leitre
vol^ ^^ ter prius idecato ^, quam ad arborem ponas»
▼bi V nodos ^ veteres habebit , tum,ad arborem ponita
^uotamiis ^ porrinam inierito.^, quotamiis^ habebia
qubd ^ eximas K
XLVIII. [XLIX.] Fomarium ieminarium ad eun?-
dem modum, atque * oleaginum ^ facito. Suum auid-
quid ^ genus talearum ferito. Semen cupreili vbi jeres,
bipalio vortito. vere primo ierito. porcas pedes quinos
latas facito. eo flercus minutum addito, confaiito \
glebalque ® comminuito. Forcam plam^n facito , paur 3
lum f concauam. Tum iemen ferito crebrum ^ tan-
quam iinum ^, eo terram aibro incemito, altam digi-
tum tranfuerfum. Eamterram tabuia aut pedibus com-
planato, furcs^ circum offigito '• eo perticas intendito.
eo iarmenta aut crates ficarias imponito, quae frigus
defendant \ et folem. vti fubtus homo ambiuare pofCt,
facito. crebro runcato *. fimul ^ herbae " inceperint
nafci, exiniito. Nam fi herbam duram velies , cupref^ ^
fos fimiii euelles. Ad eundem modum femen pirorum,
maloram^, ferito, tegitoque. Nucespineas^adeun*
dm modum, nifi ^ tanquam aiium ^ fcritOs
D 4 XLIX.
d. vltsm: pruuB.K» e. lUHsqm tmmuniH L B.
c. ftfiaa» W. P. &. Br.
f. HMlt P. f. fattlaltn» a. V.
g. cc qiut tmmf bahthk^ Ut ear* g. criff P. aikn emnes pri«-
imAs MC faiim feens parivam W. ter Po. s.
^Mt anrns diu. I. B. R. Br. iuad h. tt inf. t. V.
smnis P. L affiptol. B> R.Br. B«-G.A.
b. Ufi Jkrim a. V. firit» Cod. k. afctsmt A. L I- a fricams
^®"^"- . .. .^ , « » « Brufch.
I. fott amms dtmf. L B. Br. R. |, nmcafqat I. B. R. Br.
9^ «iwV Pol. m, y?i»ii/flc a. V.
k. qmd a. V. Aer*fl/ji»€p«r&»LB.R.Br.
L txfimas Pol. . /. » 1
Op. XLVllL a. «*I(r«c Pol. «• ««^«« ^« P'**^' ^*^'-.
b. Ita pro oltapwtKnt fcripfi ex P. tt ctttrat arhms ftmmtariMs
l. B. Br. R. inler. Wrat.
c. quiiqmt P. I. qModque a. V. q. w/? om. A. L I- G.fdfitan^
d. et cauferita U B. R. Br, tt qaam alimn defunr W.
eanfarrif L I- G. A. r. Mnm Ll- G. A. M. Po. 2.
_ 5^ M. CATO CAP. XLIX- L.
XLDC. [Lw] Vmeam veterem fi in alium locum
traiu&rre voles, duntaxat brachkmi crafTam * iicebit.
frimum deputato, binas gemmas ne^ ampiius reiin-
aquito. Ex radictbus ^ bene dFodito , yfque'* radices
periequitor ®, et caueto ^ ne radices faucies. ita vti iue-
rit«, ponito in fcrobe, aut in fiilco, operitoque, et
bene occulcato \ Eodem modo vineahi ftatuito , alli-
gato , flexatoque ' vti fuerat ^^ crebix)que fodito.
L. [LL]' Prata prlmo vere flercorato* iuna filenti^
quae irrigua ^ non enmt \ vbi fauonius flare coepcrit •.
' Cumpi-ata defendes, depurgato ^., herbafque ^ malas
omneis radicitus effodito. Vbi vineam deputaueris,
aceruum lignorum virgarumque facito. Ficos intei-pu-
tato, et in vinea ficos fiibradito ^ alte, ne eas vitis*
fcandat. Seminaria ^ facito, et vetera * refarcito.
Hoc "* facito antequam vineam fodere " incipias. Vbi
daps profanata comeftaque ^ erit, vemo anire incipito,
et loca primum arato quae ficcifliina erunt: et quae
crafEfnma et aquofiflima erunt, ea poflremum arato,
dum ae prius obdurefcan^
LL
Cap. XLIX. fl. emfmn l. 6. b. Ita Edd. o. V. Pol. i. Vul-
Sr. R. Htira.' go filtnik Qmm.
b. «<c a. V. €. in rigiua P.
c. hacbivm add. A. Bi G. d- ^^- ^^ «• V.
d'. ^nsqu Eacdem. «• ^^'^^ **«" «• V.
e. fnfiqmtQ I. B. Br. R. ^- dt^atofnt I. B. Br, R. Ald
f. eam roMctt tuflncia Plin. ^*' ^* t » « »
i. inx^Mnet t Br R. et li- '* «««'/^««^ «• V.
bri quidam PHnii; fed ex Codd. ' k.SeminariMm I. B. Br. R, A-
fuis wrrcxit Hftduin. Ibidem li, «•• ^. Sh«Hiiria« P.
bri qtiidam editi ftatnminau ba« !• v<t«r</ vrnr^/ A. Ba. G«
bent. )7eMif» babet h. 1. Polit. m. Hatc lunt. Pol.
k, Ita «, V. erat, qui fmh «• defadirt L B. Br. R. A.
dedit. Ba.G.
o. commtfta^ I, B. R. cwimic»
Co^ L. fl. fttrcntt9 P. J?«^e Pr.
DE RE HVSTlCAi 57
LI. [LU.J Propagario pomoniin, altarum " arbo^
rum. Ab arbore . ab^ ntn puili <]ui nafcentur, «os in
teiTBin deprimito, extoUitoque primorem partem, vti
radicem capiat: inde biennto poft effoditOt ieritoque»
Ficum , oieam ^ malum Punicum , cotoneum ^ , aliaque
mala omnia, laurum, myrtum, nuces Praeneftinas^
platanum S Haec omnia a^capite propagari eximique,
lerique eodem modo oportct.
LH. [Lm.] Quae diligentiuspropagari voles, in
aulas, aut in qualos pertufbs propagari oportet, et cum
iis • in fcrobem deferri oportct. In arboribus , vbi ra-
dices capiaht, calicem ^ pertundito per fundum ^, aut
qualum. rsunum, quem radicem capere toles, traiici*
to ^. Eum qualum, aut calicem terraimpleto, calca-
toque bene, in arborem relinquito. Vbi ita fuerit * ra-
inum lub qualo praecidito. Qualum incidito ex vna .
{wte per imiim^ Si vero calix erit, conquaflato. cum
eo qualo, aut calicc in fciobem^ « ponito ^ Eodem
modo vitem facito, eam anno poft praecidito \ fcrito-
quc cum ^ qiiaio. Hoc modo quoa • genus vis "* pro-
ptfgabis.
Lni. [UV.] Foenum, vbi tempus erit, fecato,
cauetoque lie iero feces. Priufquam femen maturum
Cfit^ fecato:"et quod optimum focaum erit, feorfum
. D 5 condi-
. Op.LI. a. aUtftmfm fi. Vift; Vi£L «t Gcfii. qai ftrfttnmn de-
b. evinihm 1. B. Br. S. cm- dcnint. vti cft iti Pol ct Cod-
«w Cod. Gronou. GronouJi. Edd. anic Via. />r«^
c. fUummHmiil^uit. <»«» habcni. Deinccps fim of
Ca LH a «f a. V **** Gronou.
b. ^ ^^ add^A. Wc. «• ^^l^ \ \ ^!; \
c. fimdumrmum omiffis ccte- ^ »• lV^*» •* ^- ^^* ^ "••'^
risA.lum.G. ^^h ..^ «*
d. fufiiM^ trmmmfK A. i-w^^^faV.
Ium.6. k. «wilunt.
e. tt fodicts tgtrit add. A. *• ^••^fw •• V.
innt^-C: 01. vftir.I. 8« Br. R. «i/«nr/f
f. Ita £dd. a. V. pncticluat. K Iuqc. G.
58 M. CATO CAP. LIII. LIV.
condito \ per ver cum arabitur ^, antequam odnum
na£:atur ^, des ^ quod- edant bubus \
LTV. [LV.] Pabulum • hoc modo parari dariquc
oportet. Vbi iementim patraueris**, glandem parari
legique oportet *=, et in aquam coniici \ Inde femo*
dios finguiis bubus in dies dari ® oportet, et ^ G. non la-
borabunt, pafcantur, fatius erit aut modium vinado*
rumquos in dolium condideris. Interdiupafdto, no«
a dhi foeni pondo xxv. vni boui dato. Si foenum non
erit, frondem iligneam et ederaceam ^ dato. Paleas
triticeas 1, et ordeaceas, acus ' fabaginuin, vidam \
vel de lupino: item de caeteris frugibus omnia condito.
Cum ftramenta condcs ', quae herbofiflima erunt, in
tedo condito, et fije ipargito " deinde. ea pro foeno
3 dato ". Vbi vemo dare° coeperis, modium glandis
aut vinadorum ^ dato^ aut modium iupini maoerati, et
foeni pondo xv, Vbi ociniim ^ tempeftiuum erit, dato
primum. Manibus carpito, id renafcetur. quod fal-
4 cula fecueris^ non renafcetur. Vfque odnum dato,
donec arefcat, ita' temperato, poflea viciam dato^
poflea panicum dato , (ecundum paniciun frondem \U
mcam
Cap. Lni. «. Hic capuc 45 ^- ^ tuodiwn ^ -- canduteris.
incipit in A. lunt. G. Atfi von iak. ' - • tnt. Interdin
b. Ita re^e Sdd« aat« Vi^. ctc. A. 1. 1- G.
qui dedit arabmt. ^. ederadmn P. edcratim I. B.
c. Ita £dd. ante Vi£h)r. nifi R. Br. -
quod ocymnm habent. Pol. s. oci^ h. triiHceas et paulo antea i>
Mifjfi. Vi£^orius najtatmr omifit. ligneam Br.
d. dies luntt. i. viciam acns fajfaginnm L I»
e. Vi^rius edidic: ies ^od Q, A.
ednnt. vocabulo tobus reiedo iii k. vicia P.
fequens caput. Polit. 3. comedant 1. ewcedes Heruag.
I. B. R. Br. edant. A. I. I- G. m. faperjpargito a. V.
tdant buhts pahnlnm. Id hoc. n. date Br.
Cap. tlV. a. Bnbus pahmlnm o. datal^T.
cum Vi<^or. Gcfner. et Brufch. p. vinaceovwm P.
b. prataaeris P. peraueris le. Br. iq. ccymnm a- V. Mzimniii Po. 3.
paraueris B. R. Br. hic et per totum caput» et alibi
c. eomenit a. V. plurics.
d. couici Pol. r. itan temperate poft L B. Br.
e. dart Boa« K. pgft etiam L i- G. A.
DE RE RVSTICA: 59
neam dato. Si populneam habebts ', admiiceto, vt
vlmea^^ iatis fiet Vbi vlmeam non habebis, quer«
sieam et ficulneam dato. Nihil eft quod magis expe- 5
diat, quam boues bene curare. Boues nifi perhiememt
cum non arabunt, pafci non oportet. Nam viride cum
edunt, (emper id expedant. etiifcellas babere oportet,
sie herbam ledentur cum arabunt.
LV. [LVI.] Ligna domino in tabulato conditp, co«
diciilos ' oieaginos, radices in aceruo iiib dio ^ metaa
fadto.
LVI. [LVII.] Familiae cibaria qui • opus fadent
per hiemem, tritid modios iiii K per aeftatem modios
iiii. s. vilico *, viiicae, epiftatae, opiiioni modios iii.
Compeditis per hiemem panis p. iiii. Vbi vineam fo-
dene coeperint, panis p. v. vfqueadeo dum ficus ^ efle
coeperint, deinde ad p. ^ iiii. reditb.
LVIL [LVffl.] Vinum famaiae. Vbi vindcmia
facfla erit, loram bibant * menfes iii. Menfe quarto
heminas ^ in ^ dies^ id ^ eft, in menfe congios 11 ^ s*
Menfe quinto, fexto, feptimo ^ oiflauo, indiesfexta-
rios 8, id eft, in menfe congios quinque. nono, de-
dmo, vndecimo et duodedmo ^, in dies heminas ter-
plius Saturoalibus, et 2
congios. Summa
vini
S. bohurit %. V. b. htmhuon A. lunt. G.
t, vimtae I, B. Bf. R. c. in dies ora, 1. B. R. Menfe
. ^•P;.^!!* . *• ^^^^^V^ A. jiii heminaf i. in menfe cengiet
lunt. G. peinccps vulgo o/ef|i- j^. Brufch. cum Icnf. B. R.
meof. NoftnimJe&oncmejcRcg. ^ .„ ^^j inmcnfeA.lvaxLG.
b. di^^s coni. P. ^ ^^ ^^^ / I„„^ ^^
• r ,«; iT rn?'''''^ •^•' ^*" y***i"«-. ^. « ^ A. lunt. g!
lunt 1. o. K. ur. "_ ^... «9« ,.
c. w//«roi «7/i«i« a. V. *»• ^^!^^ Eaed. addunt,
d./?«/p. ^"f^^i^^"";- ^j ,, ^ ,
c. J«w« a. Y. i- ,J; r"/* •/*^- ^«**«?V *««-
Cap. LVU., a. «*it I. B. im/ »/ »• "«^«^ Brufch.
Br. R. k. c»f|{w/rf|poiiijffeLB.Br.R.
sias: id efl amphoram \ Hoc ampliu
Compitalibus ia fingulos homiAes ^ c
60 M. CATO CAP. LVIII. LIX. LX. LXL
vitii in homines (ingiilos inter ' annum Q^ viii. ™ com-
^editis vti quicquid operis facient pro portione addito :
eos non eft nimium in annos fingulos vini quadrancalia ^
X. ebibere, ^
LVni. [HX.] Pulmentarium familiae, oleae cadu- ^^
cae quam plurimum condito. Poftea oleas tempefti-
vas, vnde minimum olei fieri poterit, eas condrto, ^
parcito *, vti quam diudfllme durent vbi oieae come-
iae ^ erunt, halecem ^ et acetum dato. Oleum dato in f
menfes vnicuiqUe fextarium i \ Salis vnicuique jn an* ^
no modium fatis eft.
LIX. [LX.] Veftimenta ■ familiae tunicam p. iii. g. '^
faga altemis annis. Qh^^^^^ ^ cuique tunicam aut ia-
gum*^ dabis, prius veterem accipito, vnde centone« 5
fiant. Sculponeas bonas alternis annis dare oportet. &
LX. [LXI.] Bubiis cibaria annua " in iuga fingula
lupinimodios cxx. aut ** glandis modios ccxl. foeni ^
■pwdo-,/loxxD ^ ocini**, fabae modios xx. viciae mo-
dios XXX. Praeterea generatim ^ videto vti fatis viciae u
leras. Pabulum cum feres , multas lationes facito. ?!
LXL [LXII.] Quid eft agrum bepe colere *? bene '^
arare. Quid fecundum? Arare. teitio *•, Stercorare, )
Qui oletum &epiilime et altiifime ^ mifcebit, is tenuiftl- '^
mas ^
' 1. iniTM a. V. Cap. LX. a. fin^ add. LB. '
m. Ira ex A. Tunt. G. fcripfi Br. R. 1
pro onntim. cnm c^mpeiidr Prae- b. ac gL Ald.
terea Eiedem poft compeiitif ad- c. lxxi mmi a. V. i^xxiu
dunt iiittim vt quic^dd, Cod. Gronou.
n. 1111. x. L 6. Br. R. in Pol. . d. umtmiAm add. A. lunt.'G.
eft g. et ad marginem : o/. fHa- Pun^um om. I. B. Br. R.
drantalia. . e. gaufotim I. B. R. A. Ba. H.
Cap. LVm. fl. ff ^ditrtoa.V. thatt Brufch. peneratim Gr. Gy.
b. cwnmffoi I. B. R. Br. cmltdt lunt. Vulgo granatni.
c. ballecem Pol. ^ . Cap. LXi. a. primnm add. A. |
d. S. i. Bnifch, ' liint. G.
Cap. L1X> a. alias qmdraMta^ b. Quidtertinm? Eaedem Ter»
lia P. tfo? Brufch.
b. qneftienicuuqm L B. R. Br. c. altijpmas radices omfTis rcli-
c. fagmn a. V. quis L 6. Br. R. Pol. telU edam
^ d; Scnipouiat Br. Vidlorio. uiifcelfst Ald.
DE RE RVSTICA- 6i
mas radices exarabit fi Hiale araliit^ radices {urfiirn *
adibunt ^, craffiores fient, et in radices vires oleae ab-
ibunt. (Agrum fnimentarium cum ares ^ , bene et tem*
peftiue * ares^ lulco vario ne ares) Caetera cultura eft 2
multum ferere, et diligenter eximefe iemina, et per
tempus radices plurimas *• cum terra ferre* vbi radices
bene operueris, calcare ' bene, ne aqua noceat ^. SU
quis quaerat ^ quod tempus oleae ferendae fiet, agro
ucco per iementim, agro laeto per ver.
LXU. [LXUI.] Quot*iuga bouerum'', mulonimi
afinorum habebls, totidem plofira effe oportet.
LXni^ PJUV.] Funem torculum efie oportet ex^
tentum p. lv. Funem loreum in ploffarum * p. lx. 1o«
rea ^ retioacula longa p. xxvi. fubiugia ^ in ploflrum p.
xviii. ^ funiculum p. xv. in aratnim ® fubiugia ^ lorun^
p. XVI. funiculum p. vai.
LXIV. [LXV.] Olea vbi matura «rit, quam pri-
mum cogi oportet, quam minimum in terra et in tabu«
lato efle oportet. In terra et In tabulato putefcit \ Le*
guli volunt, vti olea caduca quamplurima fit, quo plus
legatur. Fadores, vt in t^buiato diu fit, vt fracida *
fit , quo ^ faciiius ^ efficiant. Nolito ^ credere oleum ^
in tabuUto pofTe crefcere. Quam citiinme conficies,
tam maxime expediet, et totidem modiis ® colledlae
plus plei efficient % et melius. Olea quae diu fuerit in
terra, autintabuIatO) inde olei minus fiet et deterius.
Oleum
d. /Mfim P. Cap. LXm. t. fiatififMm P.
e. aMmit •. V. b. lota l. B. R. Br.
^* r' mL p ^- ^"^ ***'' *'^"'- ^- *• '^'
S; !!!dlm!fimim 9ccMltmhm, ^- *« »"««• «" ^™^^
k. M» tmtitMm inC W. Cap. tXIV. fl- tmnfik a. V.
l. qntttnt P. b. qna P.
Cap. LXII. a. Qmd P. c, •Unm Uif. 1. 1- 6. A,
b. Ita pro kBum icripfi tx P. d. hiolht I. % R. Br.
Codd. Vi£fcorU et Coda- dw4>tts e. modis P.
Vrfini. f. «*W« P.
6a M. CATO CAP. LXV- LXVL
Oleum Ci poteris^ bis in dle depleto. Nam pleum.
quam diutiffime in amurca et in iracibo^ erit ^ , tam de-
terrimum erit.
LXV. [LXVI.] Dlcum viride fic fadto: Oleam
quam primum ex ^ terra tollito. Si inquinata erit ^,
lauito, a foliis et Aercore purgato. Poftridie aut poft
diem tertium, quam leda erit, facito ^ Oleam^ vbi
nigi^ erit, ftringito. Quam acerbifllma ^ olea ^ oieum
a facies, tam oleum optimum erit. domino de hiatura
olea oieum fieri maxime expediet. Si geiicidia > erunt,
cum oleam coges, triduum, aut^ ciuatriduum pofl.
oieumfacito. £am oieam, fivoles, iaie infpergito K
Qijam caiidiifimum tprcuiarium et celiam habeto.
LXVL [LXVII.] Cuftodis • et capuiatoris ofEda:
femet diiigenter ceJiam et torcuiarium \ Caueat ^
quam minimum in torcuiarium et in celiam introeatur.
Quam mundiffime * puriifimeque fiat, vafe ® alieneo,
neque nudeis ad oieiun ne vtatur. nam fi vtetur, oieum
male fapiet. Cbrtinam piumbeam in iacum.ponito,
quo oleum fluat vbi fadores vedibus prement ^, con-
tinuo capuiator conclia oleum, quam diiigentiifime pot-
erit, toilat nec^ ceffet. Amurcam caueat ne toliat.
2 Oieum in labrum primum indito. inde in alterum do-
lium indito. de iis ^ iabris fraces amurcamque femper
fubtra-
%. fntrit I. I- G. A. trit omitt. pMhtmt ^ffida. Lemmfl funt p$fi
Bnifch. Vi^ fed onitioni Cfltonis re£le
Cflp. LXV. fl. caetra coniund. reftituit Gefner « mbnente Meur*
I. B. R. Br. fio et Pontederfl.
b. eft l. B. R. fi ift Br. b. tahHlariMm I. B. R. ukMla-
c facit0 9ltm. VH lenf. Br. riittH Br.
fidu oleum B. R. c. Ohet P.
d. BUa P. d. Quammttndijpmo pmiffimofut
e. aceruijlima P. vafe , fl. V.
f. eritet infcr. I. B. R. Br. e. vafe abaenea: nepte. I. B*
e. gelieida h B. R. Br. . 6r. &. .
n. atque I. B. R. 6r. f. premerint tu V*
>• J^ito I. B. R. falem Jha. 6r. g. ne P.
Cap. I.X\a. fl. CajMu tt m- ' h. bit L 6. R. Br«
DE RE RVSTICA- 63
lubtrahito. Cuin oleum fufhileris de oordiui) amur*
cam dehorito K
LXVII. [LXVUI.] • Qui in torculario enmt \
vafa pura habeant *^, curentque vti olea bene perficia-
tur**, beneque ficcetur •. Ligna in torculario ne cae-
dant K Oleum frequenter capiant >. Fad:oribus det
iiifingulos^ fadus, olei fextarios *, et ia lucemam ^
quod opus fiet. Fraces quotidie ^ reiiciat ". amurcam
commutet vfque adeo, donec in lacum ° , (jui in cella
efU poffaemum peruenerit. fifcinas l^ongia effingat.
Quotidie oleo Iacuin° commutet, donec in dolium;per-
venerit ^ In torculario et in cella p caueat diligenter,
iie quid ^ olei furripiatur.
LXVffl. [LXIX.] Vbi vindemia et oleitas» fada
crit '', prela extoUito, fimes torculos, medipontos %
fubduAarios ^ in camario, aut in prelo fu^endito. or*
hesj fibulas, vedes, fcutulas ^^ fifcinas, corbulas,
quala, fcalas, patibula, omnia, queis vfus erit, infuo
quidque ^ ioco reponito.
LXIX. [LXX.] Oolia oJearia 000« fia imbm'to«
Amurca impleto dies vii. Facito vt amurcam quoti-
die * fuppleas. Foflea aonircam eximito et arfacito \
vbi
I. dAdmtt§ a. V. pneter luntt; n. loem I. B. Br. R.
Gap. LXVn. a. hem euJMlf o. ptnunerit in I. B. Br. R;
^ iu meuima a. V. p. eilid, Omm I. B. Br. S.
&m enfiedis ffeU ctiam Po. a. q. «e^e Pot.
pwcponit. Cap. LXVni. a. oleUt I. B.
b. enmL VBjk L B. R. Br. t. Cod. Gronou. •«»/ Br.
c. babeat anetfMM L I- G. A. b. fn^ P.
d. ftrfeiamm L B. R^Br. ^ melimties L B. Br. R. Codd.
V ^SK .^1 « s Br ^'^^'' « Gronouianus.
£«^ F. Mdeiif L B. K. Br. ^i^ ^ ,^^ ^ Yxa.
t JC/;^,^ L B. R. fir. ^ Tttmebua VI. a^. probanct
ufifimhu Br. Popnia.
k//«*nM P. f. f«^ «• Via. praeterlunt.
LmiifeP. Cap. LXIX. a« cnitiiiiePol.
m. uidat a. V. niaat P. b. vrtfudta a. Y.
64 M. CATO CAP. LXIX.LXX. LXXL
vbi arebit , cummim * pridie in aquam ^ infundito. ea
poftridie diluito ^ * Poflea dolium calfacito ^. Minus
Sruam fi picare veli$ tepeat, fatis eft. Lenibus ^ Ugnis
acito calefcat. vbi temperate tepebit ^^ tum cummim *
indito, poftea linito. Si rede liperis ^, in dolium
quinquagenarium cun^nim * pl iiitr fatis erit.
LX5r. [LXXL] Bubus • medrcmnentum. Si mor-
bum metues, ianis dato iaiis tnicas iii , folia laurea iit^
porri fibras III , vlpici fpicas iii, alii ^ ipicas iii, thu-
ris^ grana rii, herbae labinae plantas iii, rutae folia
III, vitis albae caules iii, fabulos albos iii, carbones
viuos III, vini s. iii. Haec omnia iublimiter ^ iegi,
. teri, darique oportet *• leiunus fiet qui dabit. Tcr
triduum de ea potione vnicuique boui dato. Ita diui-
dito, cum ter vniculque dederis, oinnem abiumas,
Bosqueipius, etqui dabit, facito vt vterque fubiimiter
flent. . Vafe ligneo dato.
LXXL pLXXn.] Bbs ii a«grotar« ■ coeperit, dato
continuo ei ^ vnum ouum gallinaceum c crudum, inte-
grum facito '^ deuoret, Poftridie caput * vlpici- conte-
rito ' , cum faemina vini, facitoque * ebibat. iiibiimiter
terat
c. enminHm ft. V. e. Pp^rttt hubns uiwmffut W.
d. uqiM a. V. pneter lutitt. Cap. LXXI. a. iugrtumim I.
e. dilntit P. B. R.
f. taUfuiu «. V. praeter 1. 1. b. «i om. I. B. R. Br. hmns —
g. LtHihns a. V. omiflo o G. Manialis.
fi. uptdit B- ttpttit R, c. qnod interferit G. Martialis.
j. cimmini P. cntHinnm a. V^ . d. facito vt ante Via. facitol
k. Itutris P. lantrit I. B. IL Br. ^™-. ^» '• «*«'• /^ ^ G- Mtr-
ttalis.
. 1. tnmmim P. oaiiiiii a. V.
e. tmnm add L B. R. Bt. Ba-
^ «■ v<..i n t i? G, A* ftfitro dit captit vipid Mii
Pohn a. B«fax >!«^f«««>» A. 1««. & Baf Tigurin. •!»:
Lemma eft L B. R. ». Vift. Bf. ,, ^g. Afcenfun. i j»,. Rttif.
b. oWtLKaBr.
»533-
c. tttrit Po]. s- facitqM tUMtt P, AcAa J».
d./.>/<MiVW. *Ma.y.
DE RE RVSTICA. 6$
terat ^ et va(e ligneo det. Bosque ipfus, et. qui dabit^
fublimiter ftet^. leiunus ieiuno boui dato.
LXXn. [LXXm.] Boues ne • pcdes fubterant,
priufcpiam in viam quoquam ages ^, pice liquida cor-
nua iniuna vnguito.
LXXni. [LXXIV.] Vbi vuae variae coeperint fieri,
bubus medicamentum dato quotannis ^, vti valeant.
Pellem anguinam vbi videris, toJlito et condito, ne
quaeras cum opus fiet, Eam pellem , et far, et falem,
et ferpullum ^, haec omnia vna conterito, cum vino
dato bubus bibant ^ omnibus \ per aeflatem boues ®
aquam bonam et liquidam bibant iemper curato. vt va-
lcantrefert.
LXXIV. [LXXV.] Panem teftitium^ ficfacito. Ma-
nus, mortariumque bene iauato. Farinam in mortarium
indito, aquae paulatim addito, fubigttoque pulchre. vbi
b^nefubegeris, defingito, coquitoque fub tefbi \
LXXV. [LXXVI.] Libum hoc modo facito. Ca-
fei p. 11. bene diflerat " in mortario. vbi bene diflriue-
rit, farinae filigineae ^ Ubram ^^ aut fi voies tenerius
cfle, felibram fimilaginis** folum eodem indito, per-
inifcetoque cum cafeo bene. ouum^ i. addito, et vna
per-
h. terat a " >- itt defunt L I- d. omdhut vt omitt. P.
G. A. e. hwat Bon.
i. ftent Baf. Cap. LXXIV. a. Ita L B. Br.
Cap. LXXn. iL. Ji pedtf adtri^ ti.i et Cod. GronoutL depJiHatm
vtrint, ffiufqmftt rn viam imttas^ lemma Brufch. A. lunt. G. VuU
^et liqmda cenma fenmgmta G. go depfticium. Lemma Polit. ie-
Martialis. ffiticinm.
b. agat a. V. b. tefta a. V.
Cap. LXXIIf. a. fs^faimi/ditt. Cap. LXXV. a* diflertat JiotL
I. B. R. Br. qaod anrns P. defiftereat Keg.
b. ferpyUum L L A. Ba. Jkrpil* b. filiginiae luntt.
/«Mi a. V. c. lilfra Pol.
c. ommkus vt hihant a. V. d. filiginJs L I- G. A.
Tom. I. P. L E
6S M. CATO CAP. LXXV. LXXVL
permifceto bene. Inde panem facito. Folia fubdito.
in foco caldo ^ fub teftu ^ coquito leniter .^.
LXXVL [LXXVIL] Placentam fic facito. Fari-
nae filigineae ■ l. ii. vnde fblum facias, in tratSa ^ feri-
nae l. iiit. et alicae primae l. ii. alicam in aquam in-i
fundito. vbi bene moUis erit, in mortarium purumin-
dito, ficcatoque bene. Delnde manibus depfito *^. vbi
benefubadumerit, farinae l. iiii. paulatim addito. id
vtrunque tra<5la facito. In qualo, vbi arefcant, com- .
a ponito **. vbiarebunt, componito puriter. Tum^ fa-
cies in Cngula tracfla. vbi depfucris ^ panno oleo vndo
tangito, et circumtergeto ^, vnguitoque **, vbi tra(^a
erunt, focum, vbi * coquas *^; calfacito ' bene et te-
ftum ™. Poftea farinae l. ii. confpergito "', condepfi-
toque. Inde facitofolum tenue. cafei ouilli" p. p xiiii.
ne acidum fiet ^ et bene recens, in aquam ^- indito. ibi
macerato, aquam ter mutato. Inde eximito, ficcato^
que bene paulatim [manibus ',] ficcum bene in morta-
3 rium imponita Vbi omne * cafeum benc ^ ficcaueris,
in mortarium purum manibus condepfito \ comminui-
toque y quam maxime. Deinde cribrum farinarium
purum fumito, cafeumque per cribrum facito tranleat
in mortarium. Poftea indito meliis boni p. iiii. s. id
vna
e. ca!id0 a. V. i. ta inf. Ba- G. A.
f. ttfta a. V. praeter Ald.Iuntt. k. cocas Pol.
ttftm , Brh. I. cairfacitif I. B. R. Br. Bi - G.
g. leuiur a. V. praeter Ald. m. tcxt/nu l. £. R. Br. uftam
luntt. Hcrung.
. Cap. LXXVI. a. fiUgWM n. canjpargito condempfitoqnc L
Bon. Br. 6. R. £r. cMfpargit» etiam Po. a.
b. tra^ I. B. R. Br. o. •«/«/ a. V.
c. dmpfito I. B. R. Br. dtpofito p. pond. xiii. H. A. Gr. G.
ct deinceps dcpofuerif iiod, Gro* q. fiet omitt. I. B. R. Br.
nouii.
r. ter inf. a. V.
d. compofito I. B- R. Br. ' s. mambus ora. I. B. R. Br.
e. cum I. B. R. Br. t. omnem a. V.
f. dtmpfuerts P. dempferis: par- v. hene decft I. B. R. Br.
vo I. B. R. Br. X. condempfito I. B. R. Br.
g. cf fciiifft<;;i6 1. B. R. Br. Heru. y. commrnutoqnt lenf. Br. Ald.
drcmiaer^to 1. 1. Ba. A. Gr. G. commuvttitoqiu Reg. commwtoqui
h. w^Uofm tu V. lumc.
DE RE RVSTICA. 67
vna bene commifceto cum cafeo. Poftea in tabula
pura, quae pateat p. i. ibi balteum ponito, folia' laurea
vn<3afupponito, placentam fingito. Tradla ^ fingula 4
in totum fblum primum ponito, /aeinde de mortario
tradalinito, trada addito fingulatun, item iinito vique
adeo, donec omne ^ caieum cum melle aduius ^ eri&
In fummum tradla ^ fingula indito, poftea folum con-
.trahito ® omatoque focum. * de ^ ve primo, tempera-
toqueR^Vunc placentam imponito tefto ** caldo, ope-
rito pruna * infuper, et circum operito. Videto vt
]>ene, et otioie percoquas. aperito, dum infpicias, bis
.aut ter. ,vbi cocb erit, eximito, et melle vnguito ^z
haec erit placenta femodialis.
LXXVir. [LXXVin.] Spiram fic facito. Quan.
tum voles pro ratione, ita vri placenta fit, eadcm
omnia facito , nifi alio * modo fingito in folo tradla. .
cum melle oblinito bene. Inde tanquam reftim tra-
d:es ^ facito, ita imponito infblo *^, dein plicis «* com-
pleto bene arde ^ Caetera omnia quafi placentam
facias, facito, coquitoque.
LXXVIIL [LXXIX.] Scriblitam fic facito. In
balteo trada ex * cafco, ad eundem modum facito,
vti placentam f ine melle \
E 2 LXXIX-
z. fQliaquc a. V. h. texto omn. pnet. P. I. .1.
a. Traaam Pol. I. Tra,^am iu ^.»*» Brh. . , ^ , ^
Po] 2, i* pruna'0ftnt9 dclunt L B.
b. omnein a. V. ^'^^'
c. ahHfisii,V. etCod.Grono- ?:J^T?^viT . W inf^
vii qui amea m mortana. uhfim- , ^^E- ^^Y"; i T* '^**^-
/frix Brn. ^ „ . « b. tr^^f/ omitt. luntt.
d. tra&anj.l. Traaam tn P. 2. ^. /p/« i^« I. B. R. Br.
e. contraao Pol. a. ^, jj^ p^o Viaorii fimflicihm
f. ie ©e^riiw Pol. i. et Cod. S. habcnt I. 1- G. Ald. i* i{iifp//a-
Beparacae. ie ve prino Pol. s. it«/ I. B. R. Br.
D^<^ ffemito T. B. R. Br. Brh. e. arte I. B. R. Br.
4« iiijiipcro A. lum. G. vbi puna. Cap. LXXVIII. a. Vulgoctim
pracc. tollit Heru. ciufquc loco Viftorio legunt: traOet cajko fed
pbnit comma, Ba. Gr. G. Mtbeo traaa ex luntt. tfaOis ?: -
% ^Mi abclt PoU st. b. coimt^ne add. a. V.
68 M. CATO CAP. LXXIX. — LXXXII.
LXXIX. [LXXX.]! Globos« fic facito. Caf^um,
cuni alica ad eundem modum miiceto. inde quantos
voles facere facito. in ahenum ** caldum vnguen indito.
Singulos aut binos coquito, veriatoque crebro ,duabus
rudibus; codos eximito. eos melle vnguito*^, papa-
ver ** infriato, ita ponito.
LXXX. [LXXXI.] Encytum ^ ad eundem modum
facito, vti globos ^, nifi calicempertufumcauumha-
beas. ita in ^ vnguen * caldum fundito. hoc in reftim •
quafi fpiram^ facito. idque duabus rudibus voriato \
praeftatoque «. item vnguito **, coloratoquc, caldum
ne nimium. id cum melle, aut cum mulfb apponito.
LXXXI. [LXXXII.] Eraeum * tanquam placentam
facito ^, eadem omnia indito quae in piacentam. id ^
permifceto in alueo \ Indito in hinieam ^ fidiiem,
eam demittito ^ in aulam ^ aheneam ^ aquae caiidae ple-
nam. ita coquito ad ignem. Vbi codum erit, hir*
peam * confnngito **, ita ponito.
LXXXn. [LXXXni.] Spaeritam*fic fadto, ita
vti fpiram, nifi ficfingito ^ deti-adis, cal«o, melle,
fphaeras
Cap.LXXIX. 9. ^/tfiWw a.V.
b. aenum P. atniUM I.B.R.Br.
c. vfiiito a. V. praeter luntc.
' d* papoMtri a. V. deinde fYifrt-
€Mto Cod. Gronouii.
Cap. LXXX. a. EnchmH fic
ad I. B. R. Br. EwcbytHm fic I. U
G. A.
b. glohnlas a. V. vt glohulos Br.
c in omitt. I. B. R. Br.
d. vngutm Sphalma Commel.
e. Vulgo boneftm;i quafi et cct.
toftuMquc W. Hoc peftum I. B. R,
Br. Hoc in reftim A. lunt. G.
f. verfiito a. V.
e. perfrigitoqui I. 1- G. A.
h. vngho a. V.
Cap. LXXXL a. Hetneum
I«a£ €1 lcmma Br. piamtm
praeterea inf. Cod. Gronouii. L
B. R. Br.
b. facito inf. 1. 1- G. A.
c. eo I. B. R. Br. tt 1. 1- G. A.
d. alneo indito I. B. Br. R. id
indito Cod. Gronou.
c. irneam Pol. vmiam Cod.
Gronou.
f. Aimittito PoL 3.
g. aullam luntt. Ba. A.
h. aeneam I. a. V. ahenam P.
i. imeam P.
k. conftringito I. B. R. Br. C«l-.
frigito Heruag,
Cap. LXXXIL ^. SpericamitA
PoL 2. Spaericam I. B. R. Br.
Sfhaericam L I- G. A.
b. effingito a. V.
DE RE R\4STICA. 69.
iphaeras pugnuni altas facito. Eas in folo cpmponito^
denlas eodem modo componito atque ^ i^iram, item«
que coquito.
LXXXin. [LXXXIV.] Votum pro bubus, vt va^
leant, fic facito. Marti Siiuano in filua interdius, ii^ •
capita fingula boum votum fecito • farris adorei libras
III. et lardi p. im. s.^ot^ pulpae p. iiii. s. vini fexta^
rios tres \ Id in • vnum vas liceto coniicere ^, et vi-
iium item « in vnum vas liceto coniicere K Eam rem
diuinam vel feruus , vel liber iicebit faciat K Vbi red
diuina * fada erit, ftatim ibidem confuihito. Muiier
ad eam rem diuinam ne adfit, rieue videat quomodo
fiat. Hoc votum in annos fingulos, fi* voles, lice-
bit vouere.
LXXXIV. [LXXXV.] Sauillum hoc modo facito.
Farinae lelibram, cafei p. 11. s. vna commifceto * quafi
libum **, mellis p. ~— ^ et ouum vnum K Catinum
fidlile oleo vnguito *^. Vbi omnia bene commifcueris ^
incatinum, indito catinum teflo ^, operito. videto vt
bene percoquas « medium, vbi altiilimum eft. vbi co-
Aum erit, catinum eximito, melle vnguito **, papa-
E 3 vcr
C. aiqne P. h. coictre P.
Cap.LXXXIII. z.facho,Aib^ i. /flcere I. B. R. Br,
rif Hb. I. B. R. Br. fadto. Farri k. J&uinas P.
I. V' fdom oni. etiam Godiccs J. voles.fiBr.
duo Vrfini. ct Cod. Gronouii.
h. S. et dceft 1. 1- G. A. Cap. LXXXIV. a. cmuttfcef
c. etpnlpae p. iiii. s. dcfunt L ^J*' ...
B. R. Br. b. Ithrum Hcm.
d. S. add. a. V. c. S, Ba. H. Gr. G. S. •: ^
c. inMH^uas P. I. fed PoL a. no- ^^- ^""^ ^: ^*' \,^' ^''
bifcum. j» vnw/ a. V. qui Codd. "• *"*'^ °^**' *' ^'
fuorum fcripturara Idinmn dwu «• •»«»«• «• V.
Iireff corrcxit. £ ita pro lext» luntt.
if. coimeV. g. ;>erracfl/ P. perco^s: m*
g. f J«M t. V. et Cod. Gro- ^wi 1. B. R. ^r.
nouii. h. ^ita a. V.
70 M. CATO CAIVLXXXIV. — LXXXVir.
vcr* infriato, fub teftum ^ fiibde paulifper, poftea ex-
iniito. ita pone cum catillo *, et lingulis "*.
LXXXV. [LXXXVI.] Pultem Punicam fic co-
quito. Libram alicae ^ in aquam indito, facito vti bene
madeat \ Id infundito ^in alueum purum, eo caiei re^
centis p. iii. mellis. p. s. ouum vnum, omnia vna ** per-
mifceto bene. Ita infipito in aulam ^ nouam.
LXXXVL [LXXXVII.] Grancam triticeam fic fa-
cito. Selibram tritici puri in mortarium purum indat,
lauet • benc, corticemque ** deterat bene, eluatque be-
ne ^ Fofiea in aulam ^ jfidat, et aquam puram, co-
quatque •. Vbi codum erit, lade addat paulatim vf-
que adeo, donec cremor crafTus erit fadus.
LXXXVn. [LXXXVm.] Amulum " fic facito. Si-
ligincm purgato bene, poftea in alueum indat, eo ad-
dat aquam bis in die. Die decimo aquam exficcato,
^ cxurgcto bene, in alueo puro mifceto bene, facito tan-
quam faex fiat. Id in linteum nouum indito, expn-
mito cremorem inpatinam nouam, aut in mortarium.
id omne ita facito , et refiicato denuo. Eam patinam,
in fole ponito ^, arefcat. vbi arebit, in aulam ^ nouaih
indito, inde facito cum lade coquat.
Lxxxvra.
i. papaum I. I- G. deinde m- b. madeant I. B. R. Br.
fricato Cod. Gronou. c. finidito I. B. R. Br.
k. Ita pro textHm P. I. L tefio d. vna om. I. B. R. Br.
1. 6. R. Br. e. auilam 1. 1. Ba. A.
1. catiuo P. caiino a. V. Cflp. LXXXVl. a. lasietpi€
in. iitigulaf Cod. Gronouii et L t. V.
B. R- Br. |n inarginibvis vetudif- b. corticem decenter eltut. Vofi'
(imi Codicis» cum quo hunc no- ea L B. R. Br.
ftrum confercbamus, haec crant c. ^rae om. L I- G.
afcripta verba hic, eiufdem Ii«> d. attUam 1. 1. Ba. A.
brarii manu , qui er ipfum de- e. cocatqne P.
fcripfcrat <>)diccm: Httc vfpu Cap. LXXXVIL a. Amilluim
de.duobuf emeiidaui^ hinc de vno V^Amyllumh B. K. etlcmmaBr.
txewphrio tantnm PoL Eadem ver- Amylum 1. 1- G. Br. Ald.
ba retulit Viftorius. b. vt inf. a. V.
Cap. LXXXV. «. al^ae P. c oUam a. V.
DE.RE RVSTICA. 71
LXXXVni. [LXXXIX.] Sakan candidum fic fadto;
Amphoram defrado " collo puram impleto aquae ^ pu*
rae, infole ponito: ibi fifceiJam cunxiale populariliii^
pendito, et quaffato, fuppletoque ^ identidem. Id
aliquoties ** in die [quotidie *] facito, vfque adeo donec
fai defiuerit ^ tabefcere biduum. Id figni erit, mae- 2
nam ^ aridam, vel ouum demittito; fi natabit, ea
muries erit, qua** vcl carnem, vei cafeos, vel falfa-
menta ^ condias \ Eain muriam in labella, vel in pa*
tinas * in fole ponito. Vfque adeo in fble habeto, do-
nec concreuerit. inde flos falis fict. Vbi nubilabitur,
et ™ noAu fub tedlo " ponito. Qfaotidie "^^ cum foj
erit, in fble ponito.
LXXXIX. [XC.]. Gallinas et anferes fic farcito,
Gailinas. teneras , quae primum parient *, concludac,
polline, vel farina ordeacea •* confperfa ^ turundas ** fa^?
ciat. eas in aquam intinguat ^ , in os indat '. pauiadn)
quotidie » addat. ex ^ gula confideret, quod fatis fiet '.
Bis in die farciat •*, et mcridie bibere dato, nec plus
aqua * fita fiet horam vnam. Eodem modo anfcrem
alito, nifi prius dato bibere, et" bis in die",
bis efcam.
E 4 XC.
Cap. LXXXVin. fl. i9fii€at$ Cap. LXXXIX. a. fMrim P.
c$Hmtoque A. lunt. G. faritrint a. V.
b. aiiua pura Eaedein. b. ordeacia P.
c. fupletoque I. RjR. c. amfyarfa P. l. B. R. Br.
d. aliquotieni I. B. Br. R. d. cmraitdai aut cmundas lenf.
c. r»ftVlieP.V. Oniif€ranta.V. citrandasBruCch.
omnes^ ^ tnttngat L B. R. Br. ct infu-
f. defierit L B. Br. R. P«r inf. a. V.
g. menam a. Gefnerum. *• »""^* *• »• *• "^*
h. fM addidi ex A. lunt.a ^ g- ^««;*f J*- ^ . ^
i. Vulgo h. 1. interfertum fna K- « I-B.R.Br.rf«A.Iunt.G.
omificumiifdemEdd. 1;.^ ,- B. R. Br.
k. c^as. F^am»r. LB.R.Br. ^ j^,. ,y^ ,. p. ^ Br. «^
1. fdtiiia a. V. fj^ p ^-^,^ ^f finai, quam ba^
m. n om. B. Br. R. A. lunt. ^am A. 1. I- G. tf jw y?fMf vd
G.enoau lenf. ;ifiVi«k «. TriU.Obf. p. 465.
n» <o add. I. B. Br. R. m. et om. a. V.
0. GrtidicP. n. ttinf. a.V. .
73 M. CATO CAP. XC. XCt XCII.
XC. [XCL] Palumbum recentem fic farcito ■. Vtt
prcnfus ^ erit, ei fabam codlam toftam primum dato.
ex ore in eius o^ inilato item aquam. hoc dies vii. fa-*
cito. Poftea fabam fiefam puram, et far purum fa-
cito , et fabae tqrtia pars vt inferuefcat cum ^ far ^ infi-
piat, puriter facito, et coquito bene. id vbi excoxe-
ris* depfito ^ bene, oleo manum vnguito ^. primum
pufiUum, poftea maeis depies, oleo tangito depfito-
que *" , dum poteris * lacere turundas ^ , ex aqua ^ dato *",
t£cam temperato.
XCI. [XCn.] 4^^^ fic facito. Locum vbi facies"
confodito, poftea amurca conlpergito ^ bene, finito-
que combibat. Poftea comminuito glebas bene. De-
inde coaequato *^, et pauiculis verberato. Poftea de-
nuo amurca confpergito *^, finitoque arefcat. Si ita fe-
ceris, neque formicae ^ nocebunt, neque herbae
nafcentur.
XCII. [XCin.] Frumento ne noceat curculio %
neu^ mures tangant, lutum de amurca facito , palea-
rumpaulum^ addito, finito macerefcant ^ bene, et
fubigito bene ®, eo granariumtotumoblinitocrafib luto,
poftea
Cnp. XC. a. Ita ante yiSto^ re. Wrar. dipBfitoque B. R. lunt.
rium legebatur, qui verba)fc//i- Gr. G. inferunr. Htpfitoqnc lenf. -
eito omirir. Br. Ald. Ba. H. A.
b. frtbenfus 1. 1- G. A. h. depofitoqnt lunt.
c. tum ti in edirione Caftiga- i. poterit P.
tionum Vi^orii Gryphiana et R. k. «t tas add. A. Ba. G.
Stephani 154J. 1. aqua: des efcam tempermmm
d. fernere tncipiet I. I- G. A. I. B. Br. R.
far incipiat le. R. Br. /<ir infpidat m. et add. A. Ba. G.
Pol. Cap. XCI. a. facias a. V.
e. exluferis P. exclufirit Cod. b. confpargito I. B. Br. R. M.
Gronouii. exeufierit I. B. R. Br. Po. 2.
f. deponitoj bene a. V. c. inde coquito Cod. Gronouii.
g. vngito , et bene coqnito , do* d. formica nocebit I. B. Br. R.
nec denfa fint t et parum olei infon^ Cap. XCII. a. gKrgulio ^.S.
dito , et commifieto bene, dein pa^ b. nec I. B. R. Br. ne Heru.
fcito « et faepe et parum dato . cf c. parum a. V. addit Br«
aquam mixtam ceno potui dato^ et d. marcefiant a. V.
pari Modo poteris tmundas incrajfu* c. hne om. a« V.
DE RE RVSTICA. 7$
poftea conlpergito ^ amurca « omne quod Iutauen&
Vbiaruerit, eo frumentum refrigeratum condito , cur-
culio ^ non nocebit.
XCIU. [XCIV.] Olea fi fnicfhim non fbret % abla-
queato. Pofteaftramentacircumponito. Pofteaamurcam
cum aqua commifceto aequas partes. Deinde ad oleam
circuinfundito,adarboremmaximam^ amphoram vnam
commixti ^ iat ^ e(h Ad minores arbores pro ratione
indito* Et idem hoc fi facies ad arbores feraces, eac •
quoque meliores fient. Ad eas ^ ftramenta ne addideris.
XCIV. [XCV.] Fici vti groflbs teneant, facito
omnia, quo * modo okae, et hoc amplius. cum ver
adpetet**, terram adaggerato bene ^ Siitafeceris,
et groffi non cadent, et fici fcabrae non fient ,' et multo
feraciores erunt.
XCy. [XCVI.] Conuoluulus • in vinea ^ ne fiet %
amurcam condito, puram bene^facito, in vas ahe-
num * indito congios 11. poftea igni ' leni « coquito, ru-
dicula agitato crebro v^ue adeo, dum fiat tam craA
fum ^ , quam mel. Poftea iumito bituminis tertiarium,
et fiilfiiris ' quartarium. . Conterito in mortario ieor- 2
fum ^ vtrunque. Poftea infi^iato quam nunutiffime in
amurcam caldam, et fimul mdicula mifceto, et denuo
coquito fub dio K Nam fi in tedo coquas, cum bitu*
E 5 men
f. ewj^rgh» I. B. R. Br. M* Cap.XCV. a. InwJu^lus^Cw
Vo. n. vt alibi. voluolus Pol. i. JnuolMoluf tt Con*
f. bent infer. a. V. voluoluf Pol. 2. Ctnuolttolus Brh.
n. gHTgulio a. V. ^- *'"** P-
c. fiat a. V.
Cap.XaiL a. /erta.V. * A. btntfucito iuna. t B. R.
b. Viaorius ct Gefn. wHiMi. Heni.
c. commifti.h I- G. «• ««««» «• V. ahtntttm ViO..
d. fatis a. V. f- ^«»» I- B- ^ »'•
e. hat a. V. |- '««' «• ^.
f. fdiMn a. V. cxcept. luntf. ?• ^f^^^r^' ^* '^'
*^ 1. fnlpmts P.
Cap. XCIV. a. ^f a. V. \c. ptrjh I. B. R. Br.
b. 0j)parct I. B R. Br. 1. ctlo add. Pol. et COd. Gro>-
c. ttrram 1. B. K. Br. nouii.
T/f M. CATO CAP. XCV- — XCVIII.
mcn et fulfiir. " additum eft, excandefcet. Vbi erit
tamcraffum", quam vifcum, fiiiito frigefcat. Hoc °
vitemcircumP caput, et fub bracliia vnguito *>, con-
voiuulus ' non nafcetur.
XCVI. [XCVII.] Oues ne fgabrae fiant, amurcam •
condito , puram bene facito , aquam , vbi ^ lupinus de-
feruerit ^, et faecem ^ de vino bono inter fe omuia com-
mifceto * pariten Poftea cum detonderis ^, vnguito
atotas, finito biduum aut triduum confudent. Deinde
lauito in mari: fi aquam marinam non habebis, fa^
cito ^ aquam faliam, ea lauito. Si haec fic feceris, ne-
que** fcabrae fient, et lanae plus, et meJiorem habe-
bunt, etricininon erunt molefti. Eodem* in omnes
. quadrupedcs ^ vtito ' , fi fcabrae erunt.
XCVII. [XCVIII.] Amurca decoAa axem vnguito,
et lora, et calciamenta, et coria: omiiia" meliora
facies.
XCVIII. [XCIX.] Veftimenta ne tineae tangant,
amurcam decoquito ad dimidium; ea * vnguito fun-
dum arcae, et extrinfecus, et •* pedes, et angulos. Vbi
eaadanierit, veftimenta condito. Si ita feceris, ti-
d neae ^ non nocebunt. Et item ligneam/* fuppeiledi-
lem omnem fi vngues, non putefcet ^.: et cum ea ter-
feris,
m. /«/gw K ». facies aqnam falis I. B. Br. R.
n. crafa luntt* h. nan l, B. Br. R. A. Ba. G.
o. Hac luntt. i. modo add. a. V.
p.fuhl, B. R. Br. k. quadripidts P.
q. vngito a. V. 1. vtitor Ueruag.
r. c^luolus I. B. Po. a. ^^^ xCVIf. a. tt add. a. V.
Cap. XCVI. a. amnrcam fs- toria omnia et fcilicet Edd. primae
ram et aquam ^hi lup. deferbuerii habent.
A. lunt. G. cap. XCVIII. a. et vngito I.
b. tn lupina I. B. Br. R. g, Br. R. ti ea vnr. A. dimidUm^
c. dafrumt P. et Cod. Gronou. ^^ ^n^. Crcfc.
d. fectm Ba. H. Gr. G. j,. et om. a. V. ctCr.
c. parittr omnia fnmito et kent q. tiniae P.
commifceto A. lunt. G. a. ligneam om. I. B. Br. R.Pol.
f. detunderis I. B. Br. R. A.Ba. //;^iiiiM addidit A. Ba. G.
H. lunt. detund, outs Ald. Ba. G. e« putrefcet a. V. pmefcit Cr.
DE RE RVSTICA. 75
leris, Iplendidior fiet Item ahenea^ omnia vnguito,
ied prius extergeto * bene K Poftea cmii vnxeris^
cum % vti voles, extergeto *, iplendidior ^ erit, et
aerugo *" non erit molefta,
XCIX. [C.] Fici aridae fi voles vt integrae fint, in
vas fidile condito. id amurca decoda vnguito.
C. [CI.] Oleum fic* in metretam nouam inditurus ^
eris: amurca ita vti eft cruda prius colluito, oppilato}
agitatoque diu , vt bene combibat ^. Id fi feceris, mc-
treta oleum non bibet, et oleum meiius faciet **, etipfa
nictreta firmior erit.
CL [CII.] Virgas murteas * fi voles cum bacis ^ fer-
vare, (et ') item aliud ^ genus quod vis, et fi ramulos
ficulneos voles cum foliis, inter fe alligato, fafciculos
facito, eos in amurcam demittito, fiipra ftet amurca fa-
cito. Sed ea quae demiflurus eris, fumitd paulo acef*
biora. Vas, quo condideris, obiinito plane»
CII. [CIII.] Si * bouem, aut aliam quamuis qua-
drupedem ferpens momorderit, Melanthii *» acetabu-
lum^ et^, quod medici voca^t finymeum *, conteri-
t6 in vini veteris hemina. Id per oares indito, et ad
ipfum
f. imiea a. V. «t Cr. «wfiftf Cap. CI. a. «Vite«J a. V.
neifea Ald. b. Wci/ I. B. Br. R. H. Gr.
g. exttrgit0\. V. et Cr. G. M. Po. a. Fotjnam haaf vbi- .
h. bint om. I. B. Br. R. quc introduxit Aldma et ferua-
i. cii l. B. Bt. R. et «I A. lunt. G. mt , etiam m Columella et PaU
k. exttrgito I. B. Br.R. ffcrw» ladio.
extergito A. lunt. G. c. tt om. 1. B. Br. R.
1. J^tnMw lenf. d. «/»«« P«
m. emgo I. B. Br. I^* , • Cap. CII. a. 5« hwnn •lutm-
Cap. C. a. Ita pro fi I. B. qutu^im firfmt mmordf
J^*,*^: ,. _ -. Wt pro lcmmate ponunt I. B. R.
b. indihmnn, P. traditnrMs tt ^^ MthntH?^
^^^^^' ., « , t^ « 1 c acctptfilmlnm et I. B. Br. R.
c ionmh^ Pol. I. ciit^f f± ^J^^^ lunt. Ba. Gr. G. Po-
s ita vunda cfi cahda vd crnda Jf ^^^\ viaorius etGefner
frins colhnuo, ojfilato agtmo' f^^^^^, atetakubm, ^od God.
4ne diu Cvcfc. ynde opfUato mftft. ^^^^ .. ^^y^ acitMum.
rui cum Pontedera. wruuvu.» ^ , ...
d. /«erit a. V. practcr luntt. d. Zmumaoim P. ct CodexVi.
qui fitt. ftorii. ZMmnem Pol. a.
V
76 M. CATO CAP. CIIL CIV. CV.
ipfum morfiun ftercus fuillum • apponito. Et idem hoc
(11 vfus venerit ^) homiiii facito.
CIII. [CIV.] Boues vti valeant, et curati bene
fient, et qui faftidient cibum, vti magis cupide appe-
tant, pabuium, quod dabis, amurca ipargito; primo
paululum, dum confuefcant, poftea magis; etdatora-
renter bibere commixtam* cum aqua, aequabiliter
quarto quintoque ^ die. hoc fi feceris "^ ita, boues et cor-
pore curatiores erunt,- et morbus aberit.
CIV. [CV.] Vinum familiae per hicmem qui * vta-
tur. Mufti quadrantalia ^ x. in doiium indito, aceti
acris quadrantaiia ii. Eodem infundito fapae quadran-
2 taiia duo, aquae dulcis quadrantalia ^ l. Haecrude
mifc*eto ter in die dies v. continuos. £o addito aquae
marinae veteris fextarios lxiiii. et operculum in doiiuin
imponito **, et obiinito ® jdies x. Hoc vinum durabit
tibi vfque ad fbiftitium ^ Si quid fuperfuerit poft foi-
ftitium, acetum acerrimum et puicherrimum erit.
CV. [CVI.] Qiu ' ager ionge a mari aberit, ibi
vinum Graecum fic facito. Mufti quadrantaiia xx. ^
in aheneum ^, aut piumbeum infundito, ignem fubdito.
vbi buliabit ** vinum, ignem fubducito. vbi id * vinum
refrixerit , in doiium quadragenarium infundito ; feor-
fum ^ in vas aquae dulcis quadrantai i. infundito. falis
3 M I. finito muriam fieri. Vbi muria fada erit , eodem
in doiium^ infundito. Schoenum, et caiamum in
pila
e. Jjdlmn Br. d. fniifv I. B. R. Br.
f. tuentrit a. V. e. oWiwt» L B. Br.
Cap.CIIL a. eommifiMmlvaiXt. Cap. CV. a. Verba: Jifd
emmifiam A. Ba- G. tf^er ficfaciu, loco rubricae
b. Vulgo qmfOo fHoqiu, Me- pofita func, nec repetuntur in
cum Edd. a. V. capiic I. B. R. Br.
c. \\x\%o fic focits^ Ha. ante V. b. vi^nti abeft Ba- G. A.
mtficfecerif. c tf&«n«w a. V. *•
Cap. CIV. a. quo vtoHhtrLB. d. ehulHhh l. B. R.Br. H. Gr.
R. Br. G. ilmlibit A. Ba. A. Imllahat PoL
b. quttftarios I. B. R. Br. et e. iam a. V. praecer lu,
Cod. Gronouii. f. oitt inf. I. B. R. Br.
c. q. 1. 1. B. R. Br. g. dolio I. B. R, Br.
DE RE RVSTICA. 77
pila contundito, quod fiet fextarium vnum eodem in
dolimn infundito ^ , vt odoratum * liet. Poft dics xxx.
dolium oblinito. Ad ver difTundito in amphoras.
Biennium in fole finito pofitum efle. Deinde in tedum
conferto. Hoc vinum deterius non erit quam Coum.
CVI. [CVII.] Aquaie marinae * quadrantal ^ i. ex
alto fumito, quo aqua dulcis non accedit ^, fefquili-
bram falis frigito **, eodem indito, et rude mifceto vf»
que adeo , donec ouum ® gallinaceum ^ coifhim * nata-
bit, definito mifcere. Eodem vini veteris, veP ami-d
nei *, vel mifcelli ^' albi congios ii. infundito, mifceto
probe. Poftea in vas picatum confiindito, et oblinito.
Siquis * plus voles aquae marinae concinnare, pro por-
rione ea omnia facito.
CVII. [CVIII.] Quo " labra doliorum circunlinas,
vt bene odorata flent, et nequid vitii in vinum accedat.
Sapae congios ^ vi. quam optimae infundito in abe*
neum ^ , aut in plumbeum et iris aridae contufae hemi-
nam, et fertam Campanicam p. v. bene odoratam, vna
cum iri contundas quam minutiflime, per cribrum cer-
nas, et vna cum fapa cOquas farmentis, et leui flamina.
Commoueto, videto, neaduras. vfque coquito, dum a
dimidium excoquas \ Vbi refrixerit, confundito in
vas
h. eenfim^t» a. V. k. unfilli a. V.
L oacrflftjiii P. ^ fi^dcmti.V.
Cap. CVl. a. cwHctimattp m-
Jer. 1. 1-G.A. Cap. CVII. t. QM^mwls fa-.
b. ^. I. P. ad margmcm : flj. ^,^ L chcnmlinat , « vt odaf ata
puidrantanMm. ^nartantm I. B. fi^ ^ ^ ^ccedat lemma ftinc
J^- Br. Brufch. Dii« -^«Cfeilatetiamlem*
c. «ffto «•V. , „a in C?m. Hoc mada labra -
d. /nii^rtf I. B. K. Br. /rflnp- ^ odorata — acccdat, fipat A. I.
f» omiflb filis Cod. Gronouii. ,, q^ G^ftier cdit. Po. a. et Pol.
e. MOMhicetahbi femper Po. a. ^^^^^^^ ^^ ^um Viaorio.
^f^gdhnaanm Hcni. galimaal. ^ ^^^ ^ ^j„^,p^ ^^j^^
g. caOmH omitt. Ba- G. A. ^^^\ «
h. vtl om. Rcg. <=• ^***^ *• ^-
i. miiinni P. aim»! lenf. ttmbtti d. ex^iuas B. R. ^«n OSXiitt^
flu V. qui «didit aminmi. Cod. GroAou*
78 M. CATO CAP. CVIIL CIX. CX.
yas picatum benfe odoratum •, et oblinito, et ^ vtlto in
labra doiionim.
CVIII. [CK.] Vinum * fi voles experiii duratu-
rum fit, nec ne, polentam ^ grandem dimidium aceta-
buli ^ in caliculum nouum indito, et vini fextarium^
de eo vino ® quod voles experiri, eodem infundito^ et
imponito in carbones, facito bis, aut ter inferueat.
a .Tum id percolato, polentam ^ abiicito ^. Vinum po-
. jiito fub dio. Poftridie mane guftato. Si id ^ fapiet ',
quod in dolio eft, fcito duraturum. Si fiibacidum
. erit, non durabit.
CIX. [CX.] Vinum afperum quod erit, lene • ct
fliaue fi voles facere, fic facito. De eruo farinam fa-
cito lib. iiii. et vini cyathos iiii. confpergito ** fapa.
Poftea facito laterculos. Sinito combibant nodtem et
diem. poftea commiiceto cum eo vino in doiio, et
oblinito dies lx. Id vinum erit lene, et fuaue, et bo-
no colore, et bene odoratum.
CX. [CXI.] Odorem • deteriorem demere vino fi
voles, teftam de tegula craflam puram calfacito in igni
bene. Vbicalebit, eam picato, refticula alligato, te-
ftam demittito m doUum infimum leniter, finito bi-
diium '' oblitum doiium: fi demptus erit odor deterior,
id optime; fi non, faepius facito, vfque ^ dum odorem
maium dempferis.
CXI.
e. •itratnm P. g;. aiiicit9 omnes praeter B. R.
f. rt omitt. I. B. R. Br. «fi- h, wiww inf. a. V.
^^^* , i. fajAttt I. B. R. Br.
Ifap*!' CviL ' a. Vinum - - - MLt.^!?*' '""''•
mc ne haec vcrba ftant loco ru- hn r x ^ a nJnr.m A*^-
bricae I. B. R. Br. ^^/ S V ^ r *"
b PMltntam P *^ ^^ demere Lemma funt : ca-
c' ^cceptaMi I.*B. R. Br. P"« ipfum incipit . Tefia in aliift
d. feft^mn I. B. R. Br. P"«««- ^ ^" ^' ^^- «•
e. w repet. I. B. R. Br. b. Hduo a. V.
• f. pMltntum P. c. vfiue om«'l. B. R. Br.
DE RE RVSTICA, 79
CXI. [CXII.] Si * voles fcire in vinum aqua addita
lit, nec ne, vafculum facito de materia ederacea ^.
Vinum id, quod putabis aquam habere, eodem mittito.
Sihabebit aquam, vinumefHuet, aquamanebit Nam
non continet vinum vas ederaceum ^.
CXn. [CXIII.] Vinum * Coum fi voles facere,
aquam ex alto marinam fiunito, mari tranquiilo, cum
ventus non erit, dies ^ lxx. ante vindemiam, quo aqua
dulcis non perueniet ^. Vbihauferis de mari, in^ao-
iium fundito ^ , noiito implere , quadrantalibus v minus
iit^ quam plenum. operculum imponito, reiinquito ^
qua 8 interipiret- Vbi dies xxx praetcrierint^ tranf- ^
lundito in aiterum dolium puriter, et leuiter ^. relin-
quito in imo quod defederit '. poft dies xx in alterum
dolium item tranflFundito , ita relinquito vfque ad *" vin-
demiam. Vnde vinum Coumfacere voles, vuas reiin-
quito in vinea, finito ' bene coquantur. et vbi pluerit,
ct ficcauerit, tum *" deligito. et pomto in fole biduum,
aut triduum fub dio, fi pluuiae non erunt, fi pluuia
erit, in tedo in cratibus componito^ et fi qua acina
cormpta erunt, depurgato. Tum fumito aquam " ma-
rinam ^ q. s. s. E. p in dolium ^ quinquagenarium in- J
fundito
Cap. CXI. fl. Vcrba: Si *•- g. f«« a. V. ^m interfiret PoK
ies fcire in vinHiH aqua addita fit^ h, Itnittr P. I. I. ct Cod. Gro-
nec ne locum rubricae occupant nou. pun£^. abeft a. V.
I. B. R. Br. ^ . ^j^^it p. poftea alternm
h.bederacea I. B. R. Br. bedera^ -^^ d^trimsfondH^ Br.
^^' k 1« a. V.
c. bedetKiMm I. B. R. Br. , ' ^ j„j; ,. ,. q. A.
Cap. CXII. a. Verba: Vinnm m, tnnc a. V.
GMWi fi vokf faetre locum rubr. ^. aijuat mariwte 1. 1- G. A.
occupant I. B. R. Br. ^^ quadrantalia s. s. I. B. R.
b. die JeptMogefima 1. 1- G. A* Br. al. quadrantalia «(^ex) Admar->
c. perneniat a. V. dcinccp» d$ ginem Vo\. fufra fcriftae qnadrapr
Mnre Br. . taiia X. 1. 1- G. A. defunt W.
d. cnleare inf. A. 1. 1- G. Po. a, n. tt a. V. excepta luott. quae
e. ffi/niMiitfl P.etCod.GroQOU. delet.
f. rtlinini Po. a. q. d^eitM Vf,
8o M. CATO CAP. CXIL CXIII.
fundito ' aquae" marinae q^' x. Tum acina ^ de vuis
mifcellis^ decerpito ^ de fcopione *, in idcm dolium
vfqiie dum impleueris, manu comprimito *, vt combi-
bant aquam marinam. vbi impieueris ^ dolium, oper-
culo operito, relinquito qua interfpiret. Vbi triduum
praeterierit, eximito de doiio ^, calcato in torcula-
rio, et id vinum condito in dolia iauta, et pura ^^ et
ilcca.
CXIU. [CXIV.] Vt * odoratum ^ bcnc fiet, fic ^
facito: fumito teflajn^picatam: eo prunam lenem in-
dito, fuffitoierta, etfchoeno, et palina, quam habent
vnguentarii, ponito in dolio •, et operito, ne odor ex-
eat, ante quam vinum indas. Hoc facito pridie quam
vinum infundere voles. de lacu quam primum vinum in
dolia ^ indito, finito dies xv. operta ^ ante*quam obii-
nas *•, relinquito qua interipiret vinum. poflea oblinito.
2 Pofl dies xL. diffundito in amphoras, et addito in fin-
gulas amphoras fapae fextarium ^ vnum. Amphoras
nolito implere nimium, anfarum infimarum fini. et ^
amphoras in fble ponito, vbi herba non fiet. et^ am-
phoi*as operito, ne aqua accedat, et ne plus quadri-
duum
, r. tnfondito W. d. Pol. ct liber Vidorii in
s. aqnat marinacq.X. defiintl. marginc: al.cnrata tx: habcL I.
I- G. A. B. 6r.R.^a, quod praefen Poti-
t. qMdrantalia I. B. R. 6r. ^«ar- tedera.
taria decemVr. Cap. CXIII. a. Verba: Vt
V. accina W. cdoratum btntfit ftant loco rubr.
X. mifcllis a. V. I. B. R. Br. Vinum infer. A.
y. decoffito I. B. R. M. Po. lunt. G.
A. fir. b. adoratHm Popm. 2.
z. fcapo B. R. Reliquae fcopio. c. fic facito defunt a. V. .
In mar^ine P. tefte etiam Vi&o- d. uftem Brh. f. Mf. Qoef.
rio legitur : o/. defcopione a (ex) : e. dolia I. B. R. Br.
Vnde correxi vulgatam, addicen- f. dolium a. V.
tibus Vrfini Codd. Dcinceps rt g. apertam I. B. R. Br. ^irtum
in idem A. lunt. G. i, i. G. A.
a. acina add. I. B. Br. R. et h. ct infcr. I. U G. A.
Cod. Gronou. i. feftarium ct I. B. R. Br.
b. cowpteaerif a. V. k. et abell a. V.
c. ff add. a. V. 1. « omiic. a. V.
DE RE RVSTICA* si
duum " in fok fiucris. Poft quatiiduijm ^ in culleum °
coinponito , ^et inftipato ^4
CXIV. [CXV-] Vinum fi voles eonciniiarc, vt
aluum bonam faciat, fecdndum vindemiam, vbivites
ablaqueantur, quantum putabis ei rei fatis efle vini, toc
vitesablaqueato, etfignato. earum radices circunfeca*
to*, et purgato, Veratri radices contimdito in pila,
cas radiccs dato** circum vitem. et^ flercus vetus, et*
cinerem veterem, et duas partes terrae circundato ^ ra-
dices vitis *. terram infuper iniicito f. Hoc vinum fe-a
orfum legito. Si voles feruareinvetufbitem, adal«>
vummouendamferuato, neccommifceas cum caetero
vino. De eo vino cyatlium fumito, etmifceto aqua,:
et bibito ante coenam. Sine periculo aluum mouebit
CXV. [CXVI.] In* vinum mufhim veratri atri ma-
nipulum coniicito ^ in amphoram. vbi fatis efTeruerit %
de vino manipulum eiidto ^, id vinum feruato ad al-
vum mouendam. Vinum ^ ad aiuum mouendam con-
cinnare fi ^ voJes: Vitts cura ablaqueabuntiir, fignato 9
rubrica, ne admifceas cum caetero vino. Treis fafci-'
culos veratri atri ^ circumponito circum radices, e( ter-
ram infuper iniicito ^. Per vindemiam de iis ' vitibua«
qnod
m. quahkkmnm Pol. et liber «niJaNi Ontimfutn ttc. (hnt ini-
Vi&orii. tium capitts 115.
n. amam P. enieum d. V. a. yinum md •tmam mmmltwh
0. infiipa Pol. in fapa L B. m vinmk A. 1. 1- tL
X. Br. b. €aicit0 P.
Cap. CXIV. a. circnm ficat$ c. eferhutrit a. V.
diuif. I. B. R« drcmnflrntB |« I.. d. tstit» Pol.
G. A. V c. AIHtT, fi V9l€i vhmm ttt. A^
b. pmdu I. !• G. A. I. I* Gw Ad idim. Tum fpatio
c. Ifis inf. T. I- G. A. vacuo reli^ fequitur taifquani
d. drcumdatB : radicts I. B. R« nouum caput: Vinnm -^ ttmun»
drcmaddH: Radicibut Vl^G. K, nart, yittr ^r.
e. pundum abeft a. V. f. / voits dcfeft a. V«
f. yctt» P. f . atri om. luntt<
Cap. CXV. In Via. ea de- E. inicito Pol.
num.verba: Vinnmad sdimmHm* i. his a. V-
T(m. L P.L F
83 M. CATO CAP. CXVL — CXIX.
quod delegeris, feorfuin '^ feniato , cyathum in caete-
ram potionem indito, aluum mouebit, et poftridie
perpurgabit fine periculo.
CXVL [CXVILJ Lentim ^ quomodo feruari opor^
teat. Laferpitium ^ aceto diluito, permifceto lentim
aceto laferpitiato "^, et ponito in fole. Ppftealentim
ol» perfncato, finito arefcat, ita integra feruabitur
rcde.
CXVn. [CXVIIL] Oleae albae quemadmodum »
condiantur. Ante quam nigrae fiant contundantur, et
in aauam ^ deiiciantur. Crebro aquam mutes, deinde
vbilatis maceratae erunt, exprimas, et in acetum con-
iicias, et oleum addas ^, falis felibram in modium oiea-
rum. Foenicuium, et ientiicum ieorfum condas in
acetum. Si vna admifcere voles, cito vtitor, in orcu*
lam ^ caicato, manibus ficcis, cum vti ® voles, fumito.
CXVffl. [CXIX.] 01eamaibamquam«fecundum
vindemiam vti voles, fic condito. Mufti tantundem
addito, quantum aceti. Caeteraitem condito ita, vti
iupra fcriptum eft.
CXIX. [CXX.] Epityrum^ aibum, nigrum, va-
riumque fic facito. £x oleis aibis, nigris variisque nu-
cieos ^ eiicito. Sic condito. Concidito ipfas : addito
oleum, acetum, coriandrum, cuminum ^, foenicu-
lum, rutam, nientam. in orculam condito, oleunr
iupra fiet, ita vtitor.
CXX-
k. feorfnf P, d. wadHm Ifeni.
Gap. CXVI. a. Ltntim - • - t, vtV. Vulgo erat caicat^ Mtf-
ifirtMt locum rubricae occupanc mbut ficcis. cnm vti volex , fumito,
1. B. R. Br. Cap. CXVUI. a. ftctntdum vin-
b. LaftrptiKm I. B. R. Br. dtmiam qua a, V. praetcr luntt.
LaJptrpiciHtu P. qui ^na vti ftcundum vrnitmiam
c. Lajptrficim I. B. R. Br. err. qnam tfcinen in lenf. fcriptuai
Cap. CXVH. a. qtitma P. fuiffc, Polit. Mff. perhibct.
b. aqaa a. V. Cap. CXIX. a. Epitimmlea^,
c. tt inf. a. V. Vulgo feft: Br.in Lcmmatecnam P.B.R. Br.
muttt » txfrimat ^ eoniiciat «- b. nuculeos eicito P.
addat »^ «nute. Br. modmn^ olear, c. cyminum a. V. poftea fHet Br.
DE RE RVSTICA. $%
CXX. [CXXI.] Muftum^fi volcs totanv annum
habere , in aaiphoram muflum iudito, et corticem op-.
picato, demittito In pifcinam. poft xxx ^. diem exi*
mito. totum annum muAum erit.
CXXI. [CXXIIJ Muftaceos " fic facito. Farinae
fUigineae tnodiam vnum mufto conipergito **. Ani-
fum, cuminum *^, adipis p. ii. cafei libram, et de virga
lauri deradito, eodem addito. £t vbi deiinxeris^^
lauri folia fubtus addito, cum *" coques.
CXXII. [CXXIII.] Vinum concinnare, fi lotium
diiEcilius traofibit. Capreidam % vel iuniperum ^ con-
tundito in pila , libram indito in duobus congiis vini ve-^
teris in vafe aheneo ^, vel in ** plumbeo deferuefacito.
vbi refrixerit, in lagoenam ^ inaito. id mane ^ ieiunus
cyathum ffumito. proderit.
CXXra. [CXXIV.] Vinumad ifchiacos fic facito.
De iunipero materiam "^ femipedem crafiam cpncidito.
minutim. £am inferuefacito ^ cum congio vini veteris.
vbi refrixerit, in iagoenaiQ ^ confundito , et pofiea id
vtito ^ vini ® cyathum mane ^ ieiunus ^. proderit.
CXXIV. [CXXV.] Canes interdiu claufos efTe
oportet, vt nodu acriores ^ et vigiiantiores fint
F 2 CXXV.
Cap. CXX. a. Lctnnw: iWii- t. /fljnitfM a, V. praeter Gryph.
fium - - - btthfri, I. B. R. fir. aui Qobifcuin. lagnam P.
b. tngtfimum a« V. xxx ta- * f. cyatum I. B. Gr. G. mmdit
men Br. fnmit» Brufch.
Cap. CXXI. a. Rubrica: ill»- Cap. CXXIII. a. matmtmV,
Jla^s fitfadu. I. B. R. Br. ^ ftrHffacilo a. V. practer 1. 1.
\:Ztr.:^^'^''''^ -i^ionam P. i^tnam I. I.
d. defrixeri, I. B. R. Br. et ^'.^1'^^ . «
Cod. Gronou. °- ^^'^ "* ^' . j
c. dum cweaquts a. V. «• «* '«»«<» cy'^^' ^* f^^'
Cap. CXXIl. a. CafitUm I. B. *"*^ ^.
R. Br. Pol. I. Pol. a. nobifcum ^' '^^*" .^T^Ji * v
l. imniP€rum Com. Cap. CKXiV. plane omittit
€ *cif» a. V. Vir. a. yiiilavtmu U acrmtt
d. i» abeft <U V. Br. « Ald.
84 M. CATO CAP. CXXV. — CXXVII.
CXXV. [CXXVL] Vinum * muiteuin ** ficfacito:
Muitam ^ nigram arfacito ^ in vmbra. vbi iam pafla
erit, Jeruato ad vindemiam: in vmam ^ mufti contun-
dito^murtae^ iemodium, id oblinito. Vbi defiuerit
feruere mufhim, murtam ^ eximito. Id efl ad aluum ^
cnidam, et ad lateris dolorem, et ad coeiiacum \
CXXVI. [CXXVn.] Ad • tormina, et ^ fi aluus ^
non confiftet ^, et fi teniae^, et lumbrici moleftierunt^
XXX mala Punica acerbafumito, contundito, indito in
vrceum, etvininigri auAeri congios ti-es ^, vas obli-
nito. poA dies xxx. aperito **, et vtito ': leiunus hemi-
nam bibito.
CXXVII. [CXXVni.] Ad • dyfpepfiam ^ et ftran-
guriam [mederi ^]. Malum Punicum vbi ilorebit, col-
ligito. Tris ^ minas in amphoram infundito. vini q. ^
1. veteris addito, et foenicuh* radicem puram contuiam
minam ^ ObUnito amphoram, et pofi dies xxx ape-
rito etvtitor. Vbi voles cibum concoquere «, et lotium
facere, hinc bibito quanttun voles finepericulo. Idem
vinum
Cap.CXXV. •• Lemma: Ki- c. al«ot Po. s.
fmw myrttum fic faeito, I.B.ILBr. d. cwfiftat I. B. R. Br. Pol.
b. myrtenm etiam I. l- G. A. e. Ira ex P. ct Iuntt. fcripfi
murtbenm P. ^^^ tinene,
c. MHvteaMV, myrtamBt. Myr- £ ^^ ^^ ^ Voluifle vide-
A r •; V wr dare etdftent cum I. B. R. Br.
a. are/eato a. V. -^ jj » » #-*
e. vma I. B. R. Br. vrcam Po. a. «• fMperpamta add. 1. 1- G.
f. eontamUf Bo. h. 0^fft)Icnf.Br.fl/«^'wB.R.
f. myrtae a. V. i. ^itar a. V.
fi. «ry^I-B.R.Br. «jrrtioii ^^^ CXXVII. a. Lemma:
." , « . e- -^ lu- Ad difpe^am et ftrani«riam. LB.
1. a!uom Po. 3. Sic etiaiti alibi j^ ^r
•«•«• pro wtf»if. *b. bi/peA/fdw a. V. rfi/intflw
k. « )f aluHf nan canfiftet add. firanguinammedela, Malumac. W,
a. V. «t ad tineat et tumbrteos m- ' _ ^.j^ ««, i n R i t r:
fuper add. I. B. R. Br. p«''' «f "^ ^*
Cap.CXXVI. a. Lemmar^il dTrei beminas ti V
tormna : et fiT aluus nm confiftat, ^' ^'^' ^'"'"'' « * •
<e jf tineae et lumhici molefti «x- ^ c. i^Mrtflr. lent. nr. fuanmB.
iftent. I. B. R. Br. ^- '««'*"' qaadrataal 1. 1- G. A.
b. tt / tfftwtf wii confiftit de- f. beminam vnam a. V.
fuQC I. I- G. A. g. conquoiutre P.
^ DE RE RVSTICA; 8S
vinum tenias ^ perpurgat, et lurobricos, (i Gt concin*
nes '. Incoenatum iube eile^ poftridie tfauris dra- i
chmam i K conterito, etmel * coifhim drachmam ™ vnani,
et vini ° fextarium ^ origaniti i*, dato ieiuno, et puero
pro aetate^ triobolum, et viniheminam. Suprapi^
lam inicendat , etfaliat decies, et deambuiet.
CXXVUL [CXXIX.] Si • habitationem delutarc
vts ^, terram quam maxime cretoiam, vei rubricoiam
fumito^, eoamurcam infimdito, paleas indito. iinito
3uatriduum ^ fraceicat. vbi bene fracuerit, ruttx) cond*
ito. vbi concidcris, deiutato. Ita neque aip^rgo *
nocebit, nequie mures caua facient, neque herba nafcc-
tur, neque iutamenta fcindent ie.
CXXIX. [CXXX.l Aream • vbi frumentum tera-
tur, ficfacito ^: Confodiatur mihute terra ^, amurca
bene confpergamr, vf* combibat quam plurimunu
conmiinuito* terram, et cylindro aut pauicula coae-
quato. vbi cOaequata erit, neque formicae moleftac
erunt, et com piuerit ', lutum non erit.
CXXX. [CXXXL] Codidllosoleaginos% et cae-
teraligna amurca cruda peripergito, et in fble ponitoii
perbibant bene. Ita neque fiimoia erunt, et ardebunt
bene.
F 3 CXXXL
h. Ita pro tiniaf fcti^Cx cx Lf. c. yimif^ omkt. L B. &. 6r. et
Polic Cod. Gronouii.
i. enuinu I. B. R. d. qntMdimmV»
k. I. tbcft a« V. ' e. aj^9 Po. a.
1. mtlHt eoai I I. G. A. Cap. CXKIX. a. ilrcaB.R.Br,
91. dragmam I. B. R. b. f»des a. V. cm/teftfCMf Br.
n. ffudiSi 1. 1. G. A. c et inf. I. U G. A.
o. fijtarimm I. B. R. W. Br. d. et !. B. R. Br.
p. et vriganmm a. V. etiam W. e. vki hent emminnu temfite^
q. in inuU B. R. Br. We, et amnrcam eanMerie^ ejHn^
Cap. CXX Vlll. a. Rubr. Hn- dxe mit 1. 1. a A.
kitatiemem delatare, I. B. Br. R. Si f. ptaet a. V.
deeft a. V. et in Cod. Gronouii. Cap. CXXX. t« eieagimw P.
b. vis om. I. B. Br. R» Polit et altaginas praec. A. L !• G. fee^
Cod. Grouou. emn velet A. Ium.Gi fforgitt Br.
«6 M. CATO CAP. CXXXI. — CXXXIII.
CXXXI. [CXXXn.] Dapcmpro*bubnspiro^flo*
' rente facito. Poftea vemo arare incipito. Ea loca
prinium arato quae rude<9:a ^ arenofaque erunt. Poflea
vti ^ quaeque grauiffima atque aquo^fUfima erunt, ita
f oAremo arato.
CXXXn. [CXXXIU.] Dapem hoc modo fieri
'bportet. loui dapaii culignam vini quantum * vis poi-
luceto. £o die teriae bubus et bubulcis, et qui dapem
facient. Cumpollucefc ** oportebit, fic facies. lupi-
terdapalis, quodtibi fieri oportet, in domo famiiia^
mea fclignam vini ** dapi, eius ® rei ergo ^ ma<Sc hac
iilace dape poliucenda ^ efl:o. Manus interluito. Poft-
2 ea vinum fiimito. lupiter dapaiis, (made ifiace dape
poliucenda *«^ efio.) Ma<3e vino inferio ** eflo. Ve*
'flae fi voles dato. daps ' loui afTaria pecuina ^, vrna
vini loui cafle. Profanato * iine °* contagione. Pofl-
ea dape fada ferito miiium, panicum, alium " , lentim.
CXXXIIL [CXXXIV.] Propagatio * pomorum,
caeterarumque arborum. Arboribus ab ^terra *^ puili
qui nati erunt , eosinterram deprimito, extollito ^ vti
a Tadicem capere poffint. Inde vbi teoipus erit, eflfbdito,
feritoque recfle. Ficum, oleam, malum Punicum,
mala
Cap.CXXXI. 9. ^om.Cod. h, Vulgatum mfmVn Vrfinus
'Gronouii. ex Codd. duobus correxit» qui-
b. pyro A* lunt. Ba. G. Gr. bufcum facit Pol. Cum Vrfmo
c. YMdeta 9. V. nuie^tf P. et Popm. tres Edd. et Gefner.
Cod. Gronouii. Cum Via.Gef- i. dapfiam ajp^ria Pol. a.
ncr TMdeitta, Dtindt hareiffaqtuV. j^, ptemda I. B. R.
d. vtiqne qnae I. B. Br. R. l. Prophanat^ 1. B. R. Br.
Cap. CXXXII. a. qaoHtam m. yiw P. ct Cod. Gronou.
. ^ruCcK pofuecto a V. ^^ ^^i^^ ^n^^ a, V. alHum
b. p<>i«cere a. V. ^jj^^j^ j^| ^y,Vc,„ ij^ q^^^^ fuis hic
c. famltaqne a. V. ^ ^^ reliquis in locis fcriptuin re-
d. vtm, Da dapem otmU ret ^^jj feruauicque Viftor.
mon Maerem, Ergo baee tila dapes *^ . «
poitttcendaloHiefioyf. Cap. CXXXIII. ^. Propaga^
Q^ „• p ifo - - arborum locum rubricae
£ Maaavmo inferim ifto inlcr. occupant I. B. R. Br.
ft. V. M. aitera Baf.
gg. poiuetttda a. V. b. exeoiitoqtit 1. 1- G. A.
Dt RE RVSTICA. " 87
inala ftrotbea ^, cotQnea^, aliaque inala onmia, Iad«
ruin Cypriam) Delphicam, pnimiin, myitum cbntU'.
gulum^, etmyrtum album et nigrum^ nuces Auella-
ws ^ Praeneftims,. platamtm; haec omnia genera a
capitibu^ propagari eximique ^ ad honc modum opor-
tebit. Quae diligentius feri voies^, in calicibus feri opor- 3
t€t. lu arboribus radices vti capiant, calicem pertu-
fum fumito tibi , aut quafiUum ^ , per eum * ramulum
tranferito ^^ eum quafiUum * »rra impleto calcatoque,
in arborem ^ reiinquito. Vbi biennium " erit, ramum
tenerum infra praecidito, cum quafilio ^ ierito» Eo
modo quod V vis genus arborum lacere poteris, vti ra-
dices bene habeant. Item vitem in quafillum propagatp 4
terraque.bjene operito, anno poft praeddito, cum
qualo fcrito.
CXXXIV- [CXXXV.] Piiufiiuam meffim • facies,
porcam praecidaneam hocmodo fieri oportet. Cereri**
.porca praecidwiea, porco *- foemina, priufquam hafce
Iruges.condantur «^, far,. triticum, ordeum^ fabam,
.femen rapiduin; thure, vino^ lano % loui, lunoni
.praefato. Priuiquahi porcum ^ foeminam immoJabis, 2
Jano ikuomcloinmoueto ficrilane paCer, te hac Arue
commouenda « bonas preces ^ precor, vti fies vqlenfi
propitius milii, iiberiique meis, domo famiiiaeque
F 4 . tneae.
c.i^niteal. B^r.y!riic7caReg. ^. qnoMf coniiina. Bt. H.
d. cotonia I. B. R. Br. . Gr. G.
c. covmlHm P. conviuoliunCod, Cap. CXXXIV. t. mtjrmfO'
Gronou ^ dtfi a. V.
f. ^Mloftas P ct Gronouiu ^ cnemi porcam pratcidgneam
h. quaffilnm a..V. practer Icnr. ' ^ ^^«« /••-,-;*«- « v ^.,«
i ca P ^^" corrcxit cam leitioncm ex
k. tranfrmto L B. R. Br. ^odd. duobus Vrfinus.
l qHaJJiIlHmUn(.qMffiiiuH%.V. d. condas Wr. ^nHant PariC
• m. artore P. 1^} bnnotantc R6ttbcllio.
n. Ita pro Vi^or. HmHm I. B. • e. loui lano I. B. Br. R.
R. B.. HciwKMJ P. . f. porcam a. V. Vidc no. c
o. qua01o Icnf. qnajjilo a. V. f. omm^Menda P.
Sic per hoc caput , ct alibi fere, h. te inf. a. V.
«8 R CATO CAE CXXXIV. CXXXV.
. meae '• Ferdhim ^ loui xpoueto et macflato fic : lapi-
. ter te hoc ferdo obmouendo bonas preces precor, vti
iies volqis propitiufi mihi liberifque meis, domo fami*
j lii^ue mcae* macfhis ^ hoc ferdo^ Poftea lano vinum
dato iic: lane pater, vti te fhiie commouenda bonas
preces bene precatus fiun, eiufdem reiergo madevi-
no inferio "^ efto. Poftea loui fic: lupiter made''
A ferdlo ° cfto. made ^ vino inferio ^ efto. Poftea por*
cam praecidaneam immolato. Vhi exta profeAa '
. erunt, lano ' fhuem commoueto ^ madatoque item
vti prius obmoueris ^ loui * ferdum obmoueto, ma-
Aa^que item ^ vti prius feccris *. Item lano vlnum
dato, et loui vinum dato, ita vti prius datum ^ ob
ihiiem pbmouendam **, et fer^hun libandum* Poftea
Cereri exta et vinum data
CXXXV. [CXXXVI.] Romae tunicas, togas, faga,
centones, fculponeas: Calibus et Mintumis'^ cucullio*
nes ^, ferramcnti^, faices, paias^ ligones» fecures, or«
namenta, murices, catelias ^: Vensiro, palas ^. Suei^
^ iae, et in Lucanis ploftra, treblae * Albae: Romae do*
lia, labra: tegulae ex Venafro. Aratra in terram vali-r
dam Romanica bopa erunt, in terram puUam ^ Campa*
nica,
i. iMAvf li«c/ht»fldd. t. V. V, ohnoutris, loid ftrihm oh-
k. jF^erfiMia. V. Sicpertotum moneto^ maSafqut ittm vti ffint
Cflput. defunt l. B. R,^r. ohmMtr^ I.L
1. vichds I. B.R.Br. G. A.
m. iufiriori onmes prteter M. x, itm inf. I. I- G. A.
po. 9. ^ ^ y. ittm omltt. I. I- O. A.
n. ifio Inf. P. r, Ita pro fecerat Codd, VxGxd.
0. firSo deeft f. B, R. moao P. I. B. R. Br.
c)ftf; vino infitiori efto Brufch* fl. fmt inf. A. 1. 1- G*
p. ma^ omitt. I. B. R* b. ohmontudum l, B. R. Br.
q. fil/ffMn omnes praeter M. Oip.CXXXV. ^.mtntumisV.
Po. 3. b. ^cuiioms I. B. R. Br.
r. frofiSu P. porre^n lenf. et c. clitdlas 1. 1- G. A.
Codd. Vrnni forieaa Br. trvieaf» d. palU 1. B. R. Br. ^ ..
n. V. e. trahes I. B, R. Br. dcefta. V,
s. i hno P. ita voueto I. B. R. Item Steph. etc. Trelndae, Meurf.
Br. »tii Jml. UG. Trekulae. Po. a. 7VfW«f Cod.
t. coiMmMCta, mnBatofte item Broukhufii.
VH friHf d«funt Pol f. fulleam P»
DE RE RVSTICA-
89
nica, higa Romanica optima eiiiht. Vomis ^ induti*
lis ^ optimus erit. Trapeti Pompeiis K Noke ad Ru«
fii ^ maceriam daues. Cloftm Romae K Hamae, vi>
nae"* oieariae ^^ vrcei aquarii^ vniae vinariae^, aiia
-vafa ahenea p Capuae. Nolae fifcinae Campanicae ^.
Hae liamae ' vtiies iiint. Funis ' iiibdudarius, ipartum 3
omne Capuae. Fifdnas * Romanicas Sueilae, Caiino \
Eae ^ optimae erunt ^ Romae. funem torculum il quis
fadet Cafini * L. * Tunnius^ Venafri C. Mennius L.
F. eo indere oportet coria Jx>na viii. noftratia recen-
tia ^ quae depfta ^ fient % quam minimum ialis Iiabeant,
ea depiere ' et vnguere > vnguine prius oportet, tum
iiccare : Funem exordiri oportet iongum pedes ^ lxxii. 4
toros iii. fa^beat, iora ^ in toros finguios ix. '^, lata ^ di-
-gito$ u, Cum tortus erit ^ iongus*^ pedes xlix ^ In
F 5 commiP
g. ymneHs I. B. Br. R. Codd.
Viciorii, Gronou. Codex. et M.
Po. 3. probante Pontcder«.
h. in RutUh M. Po. 3.
i, fmpfii fo\. trtftti Bra&h.
k. TMftiufCtnam knf. Br. m/-
wuuriMm B. R. nK/WaM^erMwiund.
^ h 1. B«, A. Gr. G. Heni. n^
biicum.
L 0c inf. fl. V.
m. yrinae B. R.
n, •/Mfftfe P. Wmiw Po. fl*
o. le inf. a, V»
P. HUa «• V.
q. onnpntteM mtlitns tt vtUit'
ns fiffnt W, cmithamcat ctmt vdlts
P. EMmat in Pol. Cod. Caefen. et
Veneto atamat in God. S. Repa-
ratae tfCt ait Poncedera. cmfini'
cat caniat vtiUs 1. B. R. Br. no-
hifciim I. Ir G.
r. Htt bamm vtilit fintt ^voA
Po.«.
a. FMre# P. fmus fnkdtiBams
Cpd. Gronouii.
t. FifeinM rmameat: Cafiti»
tt Sntftt eftimat Wr.
V. Cafinat tfftimat 1. B. R. Cafi'
nae tf/timat Br. Cafint A- Ium* G.
Ci/fm Po, t.
criHit. Remaa fkmm L B.
X. cMpraeter I. B.Br. R.oaufi.
tit P. et Cod. Gronou.
y. « "
R.W.
z. caffini W. I. I- G. A.
a. Mintmmis: yenafre lang^
mtliara fitnL Ea imk u ftrttt
baktrt ctfia banina noflratia tte,
W. L. nmmis: vtnafri mfmmmit.
CL, ta tte. a. V.
b» TrnniM/ P.
c. f«ee«ii «fM a. V. etiam W.
ftcenti aanat P.
d. iCMpi»W.ii{pir/#LB.R.Br.
e. ftnt mtiiara ^aamnis nnrf-
mm W.
f. dtt^fisrtt vngtrtf timt ficcatt
friustptrttts tmmgi dtmmn. Ai-
g. vngtrt ettam a. V.
h. ctmmjtftiuigenta fednm, TTma^
rtsttes hakeant tftrttt. Ltra tria
ht tkarts ttc. W.
I. leris h I- G. A.
k. IX. deeft W.
1. latas h B. R. W. Br. latisU
1- G. A.
m. fntritt I- G. A. tritfnnis W.
n. ffft imerfer. W. L I- G. A.
o. xLviii. L B. R. Br. ctntofn
fmukofhna tSt W*
90 M. CATO CAP. CXXXV.
£Oiniiiifrura abibunt p pedes iir, reliquum trit pedes
jcLvr. Vbi ext^tus ^ erit, accedent ^ f. v. longus erit
5 p. Lu Funen^ torcuium exteutum longum efle oportet
pedes Lv •, maximis yafis: minoribus pedes li. Fu-
nem loreum in ploftrum * iuftum ^pedes lx ". iemifu-
nium pedes xlv. lorea retinacuia in ploftrum ped.
;cxxvi, ad aratrum ped. xxvi lora pniedu<ftoria ^ ped.
^xvii. s y. fubiugia in pWftrum * lora ped. xix. fuui-
jculum p. XV. ** , in aratrum fubiugia ^ lora p. xii ^. fu-
g aiculum ped. iix **. . Trapetos latos maximos ped. iiii.
.s. orbis altos ped. iii. s. orbis medios ^ (ex lapicidini? ^
cum eKimet) craflbs s pedem , et paimum. inter milia-
rium et labrum ped. i ^. digitos ii. labra aafla digitos
V '. Secundarium trapetum latum ped. iiii. -et pal-
mum. inter miliarium et Jabrum pedem. vnum.*^, digi-
tum vnum, labra^ ci-afla digitos v '. orbes altos "" ped.
7 411. et digitos v. craffos ped. i, et digitos iii. Fora-
men ° in orbes fcmiped. quoquouerfum facito. Ter-
tlum trapetum latum ped. iiii. inter miliarium et la-
brum ped. i. labrum ° dig. v. orbis altus ^ ped. tii. digi-
tos III. craflbs ped. r. digitos ii. Trapetum vbi arue-
dum ^ erit, vbi ftatues, ibi ct commodato % concin-
natoque.
cxxxvr.
p^' abibit l. B. R. Br. g. craJTum pedem Inp.l, B. Br.
. q. caffcitfiMi I. B. R. fir. R. poft palmum interpunxi , ec
. ..r. aca^ I. B. R«Br.- . poft miliarinm incifum fuftuli.
s. V, tantura B. R. Br. . h. Vulgo pedu 11.
t. imphfimmBt. i. Vulgo dinitMm. I. B. Br. K.
..V. p. XL. Br. .„ ficttndauum. Trapettm. Voi\ pal'
X. produB. 1. B. Br. E. ^- mtun itcium intcrpunxi.
dttS. P. . ♦ k. Vulgo pet vnns , diiittis
y. x&xvii. S. UnC et Br. wins, A. T. I- G. pedem 1 digitnm
s ^y\x\%<sylufimm. /.*Brufch. ^/.j>. f. /ii^jrt./. habcr,
a. II. X. I. B. Br. R. ixx. 1. J. :. h ii. 1. 1- G. A.
Ba. A. IX. H. Gr. G. . m. latos UII et I. I. B. R. Bp.
b. in lufirttm infer. tnte Vidof. «nte numerutn lenf. p. ponit.
c. XIX. I. I- G. A. n. in orbem inf. I. B. Br. R. '
d. XX. I. B. Br. R. xv. 1. 1. o. Jahmm om. tme \iQt.
.G. A. p. aJius I. B. Br. R. alics P.
c fHodios^Br. q. adneihim ^. V.
f. hpidicinis antc Vi£lor. cuius r. connodato I. B. Br. R. «CCMI-
Codd. dabant iapriccdinis. mgdato corvig; Schocitj.
DE RE RVSTICX 91
CXXXVL [CXXXVn.] PoKtioncm • quo pado
dari oporteat. In agro Cafiiaate ^. et Venafro ^ in loco
bono parte "* odaua corbi ® diuidat, fatis ? bono fcpti-
ma, tertio loco fexta ^; il granom modio ^ diuidet '\
parti "^ quinta *. in " Venafro agcr optimus ix ° parti *
corbi diuidat ^. Si ^ communiter pifunt ^, qua ex
parte politori ' pars ^ efl, eam partem in piilrinum po-
litor \ Ordeum ^ quinta modio^ fabam ^ quinta mo«
dio diuidat.
CXXXVn. [CXXXVm.] Vineam curandampar-
tiario * bene curet; fundum **, arbuftum, agrum fru-
mentarium ^ Partiario foenum et pabulum, quod bu-
bus iatis fiet, qui illic iient» Caetera omnia pro ixh
diuiib.
CXXXVIII. [CXXXIX.] Boues feriis coniungero
licet. Hoc iicetfacere, aruehant * iigna, fabaiia, fm-
mentum, quod non daturus erit V Muiis, equis, aii«
nis feriae nuiiae^ niil ii ^ in famiiia funt.
CXXXIX.
Cap.CXXXVI. fl.P0//ti0ii«fM.. p. i/m/2«tf Bon.
9f9rttat lemnifl func : caput ipfuin q. Sed W.
incipit, In.ttgfQ eu. P. I. B. R. T.fin/tmt^.V.partmftxtMmV^.
Vitft. Poilintionan in Ald. I. I-G. 5. poUintori a. V. excepr. P. W.
Poittimum Po. a, PMntivnm in qufl« nobifcum. fMccx jMrfeAld.
lemmtte Br. t. iilu inf. W.
b. Caffnatt W. L I- a A. v. foUintn fl. V. P. W. nobif-
c. Venafri I. B. R. Br. Vtn^ cum.
Jic dare 9pirtet, lu 1. 1- G. A, x. htrimm P. ardei^ fnmttM
< d. faittm aBoMtom W. Is W.
e. cor^> fl. V. y. fahaa fmntam ex W.
{. IniocelatishvimfeftimmVii Cap. CXXXVU. fl. fortida^
bana £dd. plerfleque. nofi det^ hmt W. fottianat Hne
?. fextam W. entet fimdum Ald.
• h. medio fphfllma Vi6l. et Co* b. fondum W.
inel. Cod. Gronou. madio infrft c. fmmwtafinm et fkmunentO'
fcripto modo, rnrw , et hones particiartMs : Cni
i. diaidat I. B. R. Br. . pahuSmn quod hobus fatisfiet: dato:
k. partem V, I. B. R. Br. et caeterafuao illicfient opus. Cae*
1. quintae W. ditddit qmrnia in tera amnia ete. W. fies iiiic qui Br.
A, lunt. G. Cap. CXXXVIII. a. Trahwt
m.' in omitt. I. B. R* Br. a. V. praeter luntt. Araeham p«
n. nona P. <|0^ ««immi Wrat. nrueant Cod. Gronou.
o. partem corhiVi, partem cotbis b. eris a. V.
I. B. K* Br. partit cearhii L l^ G. A. c. fi «balt I. 8. R. Hcni. Br.
9» M. CATO CAP. CXXXIX. — CXLL
CXXXIX. [CXL.] Lucuin conlucane Romano
inore ilc opoitet. Porco piaculo facito. Sic verba
concipito: Si deus, fi dea* es, quoium iliudfacrum
eft, vti tibi ius fiet ^ porco piacuio facere, iiiiuice iacri
coercendi ergo. Harumce ^ rerum ergo ilue ego ilue
quis iuflu meo fecerit^ vti id ^ redle fadKun iiet. Eius
rci ergo te hoc porco piaculo immolando bonas preces
precor, vtiiies volenspropitius nfiihi, domo familiae-
que meae, liberisque meis. Hanimce ^ rerum ergo
inade hoc porco piaculo immolanda efto ^
CXL. [CXLI.] Si fodere veUs, altero piaculo, eo-
dem modo facito; hoc ampiius dicito, operis faciundi
caufa : tum ' opus quotidie ** per partes facito ^i ii ** in-
termiieris, autferiae pubiicae aut familiares interceile-
rint, altero piaculo facito.
CXLL [CXLn.] Agrum luilrarc iic oportet. tn-
pera " fuouitaurih*a circumagi. Cum diuis volentibus»
quodque bene eueniat, mando ^ tibi Mani ^^ vti illace ^
iuouitaurilia ^ fundum ^, agrum, terramque^ meam
quota ex parte fiue circumagi, fiue circumferenda ^
2ceiiieas, vti cures luibare. lanum, louemque vino^
praefamino^, (fic dicito *:) Mars pater te precor,
quaeibque vti fies volens propitius mihi, domo, fami-
liaeque
Cap. CXXXIX. t. «lafff. emmt tmiiU a. V. JlMuumriUd M. Po*
UM I. B. R. Br. iuu fqtmmm d. quam fcrtpturflin in Codd.ruu.
Pol. I. dtoM jS fimnm (fi Hid t/t r^peric Vritnus; eademque eft in
qnitinm) Pol. 3. dia » tmns iiind I. caoula marmorea Fratrum Ar-
I- G. A. valium.
b. ifi I. B.R. Br. etCod.Gro. b. imumdi W.
nouii. c. inmi I. B. R. W. Br.
c. Uanmqwi t. V. d. iiia lenf. Uia a. V. iiUrt
d. fietrit repet. I. B. R. Br. Pol. 3. fa iii€ W.
e. HMtei P. Hanmfii h B. e. fiiitimrilid a. V. fWM tr v-
R. Br. Ut tamfiiiM W. fimuumiiid M.
f. tfii omitt. I, B. R. Br. Po. 3.
Cap. CXL. a. imn P. et Cte- f. finimn W.
fcnas. VuI^Gm». e. tnrANi f wm c( fV0fia /t W.
b. cMtiie P. h. eifftrifula B. R.
c. faeies A. f. U G. i. Iitno P. cim I. B. R. Br.
d. ftd fi a. V. praeter luntt. k. al praedidto^ Brli.
Cap. CXU. a. imftrant /«;/- 1. dicif abdt M. Po. 2.
DE RE RVSTICA. 93
liaeoue noftrae"*, aQoia&" rei ergo aghim, teitam,
fundumque meum mouitaaralia ^ drcumagi iufll vt
tuP morbos vifo^, inuifosque, viduertatem, vaftitudi*
nemque, calamitates, intemperiasque ^ prohibeflis^ de-
fendas, auemincesque '• vtique ' m fruges, frumeuta,
vineta *, virgultaque grandire, beneque euenire finas^
EaftoreS) pecuaque ^ ialua feruaiH^, duisque ^ bonam 3
dutem valetudinemque ' mthi, domo*, familiaeque
noffarae. Harumcc ^ rerum ergo flindi, terrae agrique
meiluflrandi, luflrique faciendi ergo iicuti dixi made
liifce fuouituarilibus ^ ladentibus immolandis ^ ctto.
Mars pater eiufdem rei ergo, made hiice fuouitauriJi-
bus * ladentibus eilo ^. Item ^ cultro facito ** ilruem, 4
et fertum ^ vti adfiet Inde obmoueto. Vbi porcum
immolabis, agnum^ vitulumque, fic oportet, Eiu^
que rei ergo made ^ hifce ^ fuouitaurilibus immolandis
eilo. Nominare vetat matrem ™ , neque agnum , vi*
tulumque. Si minus in omnes litabit ", fic verba con*
cipito: Mars pater, fi quid tibi in ® ilUTce fuouitaurili-
bus
m. MMM 1. B. ft. Br. R. Br. JhihmriHhu L I- G* Jkottc
n. ^ncmu B. R. Br. Utirililmj M. P.
o. fiiiinniia B. R. JhiiumrilU f. fum ^fi% inf. I. B. R. Br.
c. V.fmuUiKriii^ M. Po. 9. g. idem W.
p. I» Ittntt. «(f teMMi irl«r I. h. fkcit0. huU Jhwm Hgnmm
B. R* Br. §hmnend§ fanu. Dtmnm vhomm
q. imrnftftmiatfu H. A. Gr. G. adfiet , falhm qned fiendtm , fet*
r. MemmccifM I. B. R. enm immelahit : agrnm citenmaiet.
%. vineta luntt. Vitnlnm fie epertet venere^ eiut rei
r. vtrqne luntt. amfa. Ege liMe hifiterveni tan"
V. finif I. B. R. Br. JMe P. tt riiikns iaHentiknr imtneiandij cfte,
libri Vl^rii. M. Po.s. Vetat faemm qnandefne nemina»e
X. faftjiaque I. B. R. Br. JM«rfeNi , Agfmm fic: Ege Infittr
y. Mtdsqne B. R. Br. vetn efto. Cnmfiammim m, emnit
z. vaHtndmemqm I. B. R. Br. Heakit ete, W.
c. iMM/ B. R. Br. demni a. V. i* ferrum I. B. R. Br. fer^nm
b. Htfnmi/cf I. B. R^ Br. Hfr- Ikf . Po. 2.
rwcae Hcru. k; «M^Pe/ 1. B. R. Br.
c. felita«riiiknt a. V.fneneiaari^ L ib/yif abcft P.*
/ito/ M. Po. 2. Sic per tocum m. Ex 1« B. R. Br. reilitHt ma*
hoc caput. trem» vbi vulgo cft iMntfMi.
d. immeiandMs Icof. Br. n. /iW// anct Vi£lor.
t. JUiiraorHhne tattriiikit U B. o. i fi abift I. B. X. Br«
94 M. CATO CAP. CXLII. CXLIII.
bus P kdentibus, neque iatis&dum eft ^, te ' hifce *
fuouitauriiibos piacuio. Si vno, duobusue dubitauerit \
fic verba concipito: Mars pater, quod tibi illoce^
porco, neque iatisfadhm] ^ efl, te. hoce porco piaculo.
CXLIL [CXLIII.] Vilici bfficia quae funt, quae
dominus praecepit*, ea omnia quae in fundo fieri
oponet, quaeque emi pararique oportet, quomodo-
3ue ^ cibaria *^, veftimenta ^ familiae dari oportet, ea-
em vti curet *^, faciatque moneo, dominoque^ dido
audiens fit. Hoc amplius, quomodo vilicam vti opor-
tet, et quomodo eae ^ imperari oportet, vti ** aduentu
domini, quae opus funt, parentur, curenturque dili-
genter.
CXLIIL fCXLIV.] Viiicae auae funt officia, ^u-
rato faciat. Si eam tibi dederit dominus vxorem *, ea
efto contentus. Ea te metuat. Facito ne nimium lu-
xuriofa flet. Vicinas ^ aliasque mulieres quam mini-
mum vtatur. neue domum ^ , neue ad fefe recipiat.
ad coenam nequo eat, neua ambulatrix fiet. Rem di-
vinam ni ^ faciat, neue mandet, qui pro ^ ea faciat,
ioiufru domini, aut dominae. Scito dominum pro
tota
p. f . «•«! iamiihus W. filitau" cipt V, dmint pr/ttctpt in librts
nlthitt a. V. /uouetauriiHut M. fuis reperic Vi<Slorius , cum men«i
Po. a. 4i nota flppofita in vecufbore.
q. efti neque complaeitHm, eft§ b. quQmodo quae I. B. R. quo-
ffopitmt mibi voient , iiiferitqut modo quae dbaria dari fam, opor-
iMCf/, iomo famiHaeque meae: i7- ect Br. quomodo quaeque L I-G.A.
liufct fofte vel agui macuio , quod c. et quae inrerf. 1. 1- G. A.
iUuc iHmt ojfhro. W. d. veftimenta deeft I. B. R.
r. te omirt. «» V. «• curet faciatqne I. B. R. Br.
9. Iiit a. V. f. domino P. Dommo quae dicet
T. duhitauit P. duhitauerit I. I^ audiint fit I. B. R. Br.
G. A. €t inf. 1. B. R. Br. g. ea* deeft a. V.
V. Ira cum Pontedcra corrcxi n. in inC a. V.
vulgatum iiittc ct deinceps A*f. Cap.CXLlII. a. mrwewa.V.
Heruag. iliic. Popma a. cum b. yicinis aiiitqui muiierihutL
Meurfio dcdit iiioc. I- G. A.
X. fatirfatum B. R. Br. c ad dmuum L B. R. Br. adeat
Cap. CXLII. a. praecipit a. domum eat^ neue L I- G. A.
V. ipla quoquc ViA. exceptis qui d. ne a. V.
praece^fit ftripfere M. Po. a. ^nw- e. froptir tam fadtt L B. R. Br.
DE RE RVSTICA/ 95
tota familia.rem diuinam facere. Mundafiet Vil- 2
lam conueriam mundamque ^ habeat Focum pumm
circumuerfum quotidie, priufquslm cubitum eat, ' ha-
beat. Kalendis, Idibus ^, Nonis, feftus dies cum erit,
coronam in focum indat ^. Per eofdemque ^ dies La-
ri famiiiari pro copia fupplicet Cibum tibi '^ et fami-
liae curet vti codam habeat Gallinas multas, et oua 3
vti habeat Pira arida, forba \ ficos, vuaspaffas,
ibrba°' in fapa, et** pira, et vuas in doliis, et mala'
fbruthea ^ Vuas in vinaceis p, et in ^ vrceis ', in tem
obrutas. Et nucesPraeneftii^as recentes in vrceo in terra
obrutas habeat Mala Scantiana ' in doliis, et aba,
quae condi [olent^ et (Uuatica. Haec omnia cpiotan-
nis ' diligenter * vti condita habeat Farinam bonam,
et far fubdle ^ fciat facere.
CXLIV. [CXLV.] Oleamlegendamhocmodolo-
care oportet Oleam cogito rede omnem arbritram
domini, aut quem cuftodem fecerit, aut cuiolea ve-
nierit*. Oleam ne flringito, neue verberato iniuffii
domini aut cuftodis. Si aduerfus ea auis fecerit, quod
ipfe eo ** die dclegerit, pro eo nemo loluet, neque de-
bebitur. Oleam qui legerint, omnes iuranto ^ ad do- a
niinum, aut ad "^ cuAodem, fefe oleam non furripuifle,
neque quemquam fuo ^ dolo malo, ea oleitate^ ex
fundo llManlii. Qui eorum non ita iurauerit ', quod
is legerit omne ^, pro eo argentum nemo dabit, neque
debe-
f. mandtpu p. t. qtM annit diuif. I. B. K. Br.
£. JAihus omirr. I. 6. R. Br. qnU anms P.
. indiat I. B. R. J3r. v. diligenitr omitt. I. 6. R.
i. €ot dtcMpu P. us itaqtn L B. x. JkfUlt P.
^^\ust t r> A Cap.CXLlV. a.i;««ttm»H(!ru.
1 / p ' • ^* b. Mit 1. B. R. Br. ct Cod.
in.pLBR,Br./«^P. ^^«tU.
p. vrcti, I. 1. G A. ^naciitT, }' j^i,^p.^- ^^*
q. xn omitt. 1. B. R. Br. . . •. • r
t. vinacds, vd in I. I- G. A. «• tnratitrtnt a. V. practcrUnL
t. fcantimgM P. h. rnnt omict. a. V*
96 M. CATO CAP. CXLIV-
debebitur.' ok&m cogi rede, fatiiHato arbitratu .L.
Manlii^ Scalae ita vti datae erunt, ita reddito, nifi
quae vetuflate fradae erunt Si non erunt, reddet
3 aequas ^^ aut arbitratu deducetur K Si quid redemto»
ris opera domino damni *" datum erit, refoluito. Id
viri boni arbitratu deducetur. Legulos quot opus
crunt", praebeto, et ftriApres **. Si non praebuerit,
quanti condudhunerit, aut locatum erit, deducetur >",
tanto minus debebitur. De fundo ligna et oleam ne ^
deportato. Qui oleam legerit, qui deportarit ^ in fin-
gulas deportationes ' ss ^ n ^ ii. deducentur, neque id
4 debebitur. Omnem oleam ^uram ^ metietur modio
oieario. affiduos homines quinquaginta praebeto, duas
partes ftridorum praebeto. Ne quis concedat, quo
olea l^nda et niciunda carius locetur. extraquam (I
3iuem focium impraefentiarum^' dixerit. Si quis aducr-
um ea fecerit, fi dominus aut cuftos volent, iurent
e omues focii. Si non ita iurauerint *, pro ea olea ic-
gunda, et faciunda nemo dabit, neque debebitur ei,
3ui non ita iurauerit. Acceffiones in m * oo cc. acce-
it ^ oleae fallae u v. oici puri p. * ix. in tota oleitate *■
ss ^ V. aceti ^ quadrantalia v '. Quod ^ oleae faifae
non
I. Manii P. Sic pertonimhoc y. iu Pmfintiamm diuir.?ol.
ctiput. X. iwrtttnrit I. B. R. Br.
k. €« qMd ofifimtM I. B. R. a a, 2|£o 3fcc. P. Jlf. D, CC. I.
dr*. Br. taeqni orhttratH P. t. jj. r. bj. ^^/^, cc 1. 1- G. A.
eaequi arhtratnt P. a. m^diosfinos W.
1. udMdntur P. ftdMMor Cod. ^ aecedani I. B. R. Br. rfw
^"^"^"- uccamt fiUit I. 1- G. A. accadU
m. itfJKtw ftbeft I. B. R. Br. m Saim vna: modia qmn^
n. trit L B. R. Br. qm W.
o. fe&oret a. V. c. vini pnri in ttc. W.
p. cc itif. I. U G. A. d. oietati P. P. oletutu fiOmu
q. non I. B. R. iwfi diportat Br. J»«^ W.
r. dep^rtaMirit a. V. e. H^. 1. 1- G. A. deeft I. B.
S. deportati^ni P. R. Br.
t. H. I. B. R. Br. HS. L I- f. f «f»ta/ qmnpti W.
G. A. g. « P. n. a. V.
V. N. omitt. L B. R. Br. h. quod oleo filfi l. B. R. Br.
X. punam leoC purum B. R. Br. quo oitoifaiim 1. 1- G.
DE RE RVSTICJL 97
noa accep6rint ' ^ dum oleatti ^ legent , in modioi fio*
gulos 3S ^. s. ^ s.. dabuntur ^ ^
CXLVi [ClCLVL] Oleam faciundam hac lege opor-
tet locare. Facito rede arbiti^tu domini, aut cuftodis,
Siui id negotium * cdrabit. Si fexiugis ** vafis opus erit,
acito. Homines eosdato, <]ui placebuiit aut cuftodi,
aut qui ^ eam oleam emerit. Trapeti *^ facito. Si ope-
rarii condu<fU erunt) aut facienda locata erit, pro eo ,
refoluito, aut deducetur. OJeum ne tangito vtendi a
caufa, neque furandi cauia, nifi quod cuftos dederit^
aut dominus. Si iumpferit, in fingulas fumpfiones *
ss '. N. XL. deducentur ^, neque debebitur. Faclores,
qui oleum fecerint, omnes iuranto aut ad dominum,
aut ad cufiodem, {ele de flindo L. Manlii, neque alium
guemc^uam fuo dolo malo, oleum, n^que oleam iurn-^
puifie. Qui eonim hon ita iurau^rit, quae eius pars 3
crit, omne ** deducetur, neque detebitur. Socium
ncquem habeto, nifi quem dominus iuflerit, aut cufiosr
Si quid redemtoris opera domino dcunni ^ datum eri^
'viri boni arbitratu deducetur. Si yiride * oleum opus *
fict ™, facito ". accedet oleum, ct lal ® iuae vfioni «*,
quod fatis fiet, vafarium ^ vid:. zi.
CXLVI.
i. gcapenmt I. B. H. Be. f. S.'S, ^ LB. It.XLoniitt.
k. •/€• legerim W. V. HS \. U Q. A. £. XL. Brufch.
1. falmat fix Mtrnt W. H.L g. dtfHam 1. B. VL Br. dtdM^
M. R. Br. HS. 1. 1* G. A. €tnt tt P.
. m. S. S. decft L B. R. Ba. Br. h. &mm abcft a. V.
rLkhmtur Ald, In Alcfina l imwimntni.
1514 reperio HS. SS, dskuntitr, *• «<« ««*'«• »" W. inrdm
•/CMIK P.
Gip. CXtV. «. mgiftii a. y. i ^^, ,t)eft4. V.
b, €x vigis Pol. i.tt xt9c mr- m. fia a. V. ^ta^ter fr. W. B<
f 11 a. V. praeter luntt. qui f« R. Ba.
pifgfit. ' tu facit0. Accipiet Vf, fmtti ac^
c. fiii 1. B. R, Br. a qtti 1. I- erifft P. acetdat a. V. Vi^r. cc
G. A. Vi£%or. et GefiiCT f»/. Gelher fsdto aeetden.
. d. Tftf>tt«f W. o. /a/flbcft ^.fale?.
c. fumptiamt a. V. <(mmi M. p» «r^cm W.
fkmfimtt Po. d. i^mpt* Cod« q. mee0krimH vret W. «</irMn
Gronou. ftr. P. cr in^ ifiwiiific t. V.
Tom.LP.h 9
98 M. CATO CAP. CXLVI.
. CXLVI. [CKLVJI.] Okam pcdqntcm haclege ve^
nire * oportet. Olea pendens in fundo Venafro veni*
bit \ Qui oleani*'' euierit, amplius ^, quamquanti"
cmerit, omnis pecuniae * centefima accedet. Praeco-
nium praefens ss ^ L. et oleum * , Romanici pondo g
D *•. viridis ' p. cc. olcae caducae m ^' l. ftridiuae * m ^
X. modio oleario menfiuri " dato. vnguinis ^ pondo x.
Ponderibus modiisque domini dato ^ * iri primae cotu-
2 las duas. Dies argento ex K. ^ Nou. ' menfiuiii • x.
oleae iegendae faciundae quaeque ^ locata eft, et fi em-
tor iocarit Idibii^ foluito. Redle.haec dari, fierique,
iatifque dari doixiino, aut cui ^ iuflerit, promittito, fa-
tifque dato arbitratu domini. Donicum^ folutum erit,
aut ita fatis datum erit', quae in fundo illata erunt, pi-
gneri funto. Ne quideorum de fundo depoitato. Si
$ ouid deportauerit, domini eflo. Vafa torcuia, funes,
lcalas, trapetos, fi ^ quid et aliud datum erit, falua re-
tfte reddito, nifi quae vetuflatie fracSa erunt. Si non
ireddet, aequiim * foluito. Si emtorleguJis et fadori*
€us qui illic opu^ fecerint, non foluerit, cui dari^ opor-
tebit, fi doimiilus volet, foluat. Emtor domino de-
beto,
Cap. CXLVI. a. F«emriHeru. o. pen^era W.
•ftit « fllibi fcre. p. datwif pondera ptmmcula dw^
b. vtnebit B. R. emtthit Br. / ^' ^- '^^^' ^""^* <**>'"' ^««'
^f vtmhit praec' vyxaOio W. ^ ^* *• ^**- ^^ *^fri, prtmat. P.
itambit Heru. l. Ita et Codcx S. Recanatae
c. o/eiwi W. «P*i** Pontederam, qoi libri Pq-
d. fuV inf. W. '*'• fcripniram hanc ponit iVx fts
c. qmntitas infer. W.' I*>* ^*^^'- ^od. Gronou. pn j
J'fi:stariaininquagtntayf.^S. ^&j/jlZ^T.l^il^^^
j^]jj^ aatans ynmas enjlas tmas I. !• sa* /1.
g:. olemu TomanietmpeHdtns rff- J" \tau A^Ja\ t/
^tur viride pcnderi^^d^^ l,^£fL^'
V. Bro^-inf^ ^uW^-: •" JJ^'^ ^'^" ^-^^' «^«^
i. t«rMf/Via.SphaImatc aper- ^, Dmmm tum a. V.
to. vmdts p. 1. 1. Brufch y, fi y„> ^ aHut V. et fi quid
k. iiM»rf«x W. modii I. I- G. aiud I. K G. A. Paulo ame i»r-
1. flriaiueV. I, B. K.firuaius W. cm/mvu ^od. Gronou.
* m. »1^/ W. Mwiii 1. 1- G. z. aequ^m P.
n. MCii/a W. t. daim Heniflf. '
BE B.E RySTlCA. ^9»
heto^y et id /ati^ dato^ proque et Ipe ita « vti^ g. xe;
item pigneri ** fuato. .. j
CXLVn* [CXLVItt] Hac lege vinum pehdenjf ^
venire opoitet. Vinaceos illutos *, et faecem \ relin-
quito. Locus vinis ad K« Of^ob. primas dabitur. (T
nonanteeaexportaueriS) dooiinus vmo^ quod^ volet^i
faciet. Caetera lex quae oleae peiidentii
CXLVHL [CXLIX.] Vinum iadoliis hoc tooda
venire oportet. Vini in culleos * (Ingulos quadrageoaq
ct iingulae. vrnae dabuntur^ quod xvque aceat ^ noBjpi^
muceat, id dabituri Intriduoproxiino^ viriboni.ar«
bitratu, deguftato* Si non ita fecerit, vinum^^pro
deguftato erit. Quot rdies.pcr donilhom mora fuerit,
quo minus vinum deguflet, totidemdies emiori proxso^
dent« Vinum acciptto ante K. Un^^ primAs« Si hoil a
ante acceperit, dominus ^ vioum adu&etietur. . Quod
admenfum ^ erit^ pro eo dominut i^efoluito ^ :.Si Kxm
tor poflularit ^^ dominus iiifiutandumdabit, vmun fe« /
eifle* Locus vinis ad IL Odobres primas dabitur. St
ante non deportauerit, domintts vino quod ^ volct tiA
dct. Caeteralex^aeoleaepeDdentt.. <
. CXLIX. [CL*] Quaiegepabulum hibemum venire
Cporteat. Qua ^ vendas iini ^ dicitd» Pabultim frui]
cccipito ^ ex Kalend. Septembribus ^» J>rato ficco diece-
dar, vbi pirus"* florere coeperit: prato irriguo^ vbi
G 2 fuper
b. dekho I. fi. It. Br. d. aAmtnJks ^. U me^pm di«
c. vti fupra fcripihnH efi t. UQ» ViT. tt. V.
d. pgnsri P. Bo. Brf. Heru* e. rm Jbfuite V.
Cflp. CXIVn. a. i7/jtftf Pol.a. f. ftfiulaMerit thmha fMri$traH*
h. ftctm 1. 1* G* A* dmn a. V,
c. fMcd Br. Ald. et aliae ai^te f. qncl a. Vt ^uocum fnii de«
Vi^r. ftdd Gefner. vtradue. Ea- dit Gefner.
dem eft varietas cai>. (equentta Cap. CXLIX. a. fltti wndit
fca. a. vbi Viftorius pariter mu- ^W. Vulgo vendat\ finii dithe.
tautt veterem le^onem* h. fieri V. fini accifite, £xa.V*
Cap-CXLVin. a.4r»/<#fLB.R. fnni atrpifyf.
h. 9innm deeft I. B. R. Br. c. Stpttmhit I. B. lU Br*
«« dmmua M. Po. 8. d. print Sphalma Vi^
100 M. CATO CAP. CXLIX. CL.
ittper inferque vicintu permittet* tum decedito, vel
diem certani vtrique facito. Caetero pabulo Kalend.
3 Martiis cedito. Bubus domitis binis^, canterio vni \
ciim emtor paicet, domino pafcere recipitur. Oleri^ \
afparagis, iignis, aqua, Jtinere, a(^u domini viioni
recipitun Si quid emtor, aut paftores aut pecus em-
toris domino damni dederlt, boni * viri arbitratu relbl-
vat. Si quid dbminus, aut familia, aut pecus emtori
damni dederit, viri boni ar1>itratu Feibluetur. donicum
pecaaiam iatisfecerit, aut delegarit ^, pecus et funiiia,
qoae illic erit, pigneri fimto. Si quid de iis' rebus^
€ODtroueiiIae erxt, Romae iudicimn fiat
CL. [CLL] Fru<!hmi ouium haclege venireopor«
let. In iingolas caiet p. * i. 8. dimidium aridum, iade>
r. feriisquod mulierit dimidium, et praeterea^ ladis vr-
nam t \ Hifce legibua agnus diem et nodtm qui vi-:
xerit,' in frudum, et Kai» lun. ^ emtor frodu decedtft.
9 Si interlcalatuin ^" erit ^^ K. Maiis K AgnOs xxx, ne
aitapiios psomittat. Oues quae non pepmrint, binae»
pro iingulis in fruAu cedcnt. Die lanam et agnos ven^
dat. Menfes x ab ^ cca&otc releget V Porcos fera*'
rios ^ in oues denas finguios pafcat. Conducfior ir.
ijiienfes paftorem praebeat. donec domino' fatisfecerit,
aut fbiuerit, pigneri *^ efto^
^ ^ CLi;
«. promittet ^oU c. X. deeft I. JB. R. Br.
~ f. limit eantbefi§ P. d. /«niiV luntr. lanuariat ^*
g. vini Pol. X. vifucum COA- ^- A.
iun^..PQl. ». «. tnttrcaltttum a. V.
' h. holeris Pol. ^- '«»5« ^nf. I. B. R. Br.
i. Minare fituat Pol. a. arhi-' 8' """*' ^'
tratn om. Br. b. ab omitt. I. B. R. fir. caaifa*
. k. de/egerit I. B. R. Br. « R^g- M99 monente RottboclL
1. Jrit 2, V. i. rd^et fareot omnes praeter
M. Po. 2.
Cap. CL. a. panda qaindicim k. Se^ariet a. V. poft firariot
I. I- G. A. iaterpr. omnes praeter M. Po. 4«
b. yratter M diuif. W. 1. ^inni Bo. fia. Br.
DE RE RV&TICA. • loi
CLI. [CUI.} .Seiiien " cupreili quando le&tvien^
propagarique. opocteat, ct quo ^ ;ppiAo cuprdteta fcri;
oporteat, Manius *-' Percennius *^ JJolanus ad hunc.mo-
duin nlonftrauif. Semen cuprefli Tarentinae per vcr 3
legi oportet, maturum*', vbi hordeum flaucfcit. id ^
vbi legeris, in fole ponito , iemen * purgato. id aridum
condito ; vti aridum expofitum ^ fiet. per ver ierito in
ipco ybi terra tenerrima erit, quam puliam vocant, vbi
^qua propter fiet. eum locum ftercorato primum bene
ftercore caprino, aut ouiJlo K tdm vortito bipalio ^j^
terram cum ftercore Bcne penhifreto *; depul^ato tb
hcrba graminibusquck Bene terram coiilminiiitt).' iireaa j
fadto pedes latas quatemos;: fubcaua^^ facita% vti "^
aquam continere poflint. intcr ° eas fulcos facito, .qiia ^
herbas de areis ^ purgare fofOs. vbi areae facflac enmtf
iemen ferito crebnuri^ ita vti iinum fcri fbkt. co crifaro
terram incemito, dimidiatum digituixi terram altam fiic-^
cemito. id bene tabula, aut manibus, aut pedibus com-
planato. Si quan^o Hon pluet, vti terra fitiat, aquami m
irngato leniter ' in areas. Si non habebis vndc irriges,
gerito, indiloque lcniter ^ Quotjefcunquc ' (xpus erit,
facito vti aquam addas. Si herbae natae erunt^ facttd
vti ab herbis purges. quam tencrrimis.herbis^, et quo-
tics ' opus erit purgcs * pcr aeflatenu ita vti ^ diAuin
G 3 eft*
Cap. CLI. a. 5lmrafi * <r*. . h. txffinm P. Iitntt.
cforteatt [et defunt a- V. Lcmma: t. oitih I. B.'lt. '
CHpreffum qnomodc /eras; femeu k. ei inf. I. f- G. A.
<Mfr^y qnoniQ ttgt^ ftri • popttga- 1. fromifem ?. commljtef a. V.
mqat aporttat; et foo paSto cnfref^ - tn. fnk eamtt diuif. I. B. R.
feta feri oforteat, Menms ett. Pol. n. cauae inrerfer. a. V. ' „'
b. Verba: qno fo&o cnfrefeta o. Httrus P. H ttrrm L B.
ftri oporteat nibncae locum fiib- ,«* Br* ' " . •
eunt 1. B. R. Br. P- f »<?. R^-
ۥ Mtmin,ti.V.ai.Mtili^iVol J^, v
d. Parthtnins I..B. R. Br. /er- ^ «j^ ^«^'«•/««f^ »• ^ «• «^
ctnias 1. 1. G. A. " ^ ^^^^ ^^^ , y. ^
e. Ita pfo mattntm A. lunt. G. wj^tns l. B. R. Pd. fl. *r.
f. Semen I. l-G* A. . x. furgcf dccft a. V, - *' ^- '^
g. ii 1. 1- G. A. y. vti om. Pol. -
SOJ M. CATO CAP. CLIL CLIIL CLIV.
€i\^fi9rt9f(fneti ee' vbi i^en famtn fiet, {Iranientis^ope-
iiridportet% vbi gerpieii* nafeere coeperit, tum** denii,
CLn. [CLIII.] De fcopLs virgstis c^* A.M.Manlii ^
'^ lifionftrauerunt In diebus a x x , ^uibus vinum iegeris^
idiquoties ^facito fcopas virgeas vlmeas aridas ^, in ai^
ferculo alligato, eabus ^ latera doliis intrinfecus vfque
bene perfricato, ne faex ^ in lateribus adhaerefcat.
CLIIL [CLIV.] Vinumfaecatum^ficfacito. Fifd-
nas oie^ias Campanicas duas illae ^ rei habeto. eas fae-
w/impletos fub prelumque ** fiibdito, exprimitoque.
CLIV. *[CLV.] Vimim * emtoribus fine moleftia
Siuomodo* admetiarii/' Labruln culleare ** iilae^ rci
acito, id habeat ad iummmn SLn&imu vti tranfFerri ^
poffitur ^ id imum pertundito. Ea fifluiam fubdito
vti obturarier *" reAe « poflit. et ad fqmmum, qua fini
culieum capiet, peitundito \ id in«fiiggeftu, intcr do-t
Ha pofitum habeta, vti * in culieuin-^^de dolio ^ vinum
faiire poifit. id implefo K poftea obtyrato "•
CLV.
' «. §fgrut omitt. I. B. R. Br. d. frk^m^qm I. B. R. Bo. Br*
^nceps nafii Br. et Ald. Heru.
a. gfomtn I. B. R. Br. Cap. CLIV. fl. h$e m^dc nd-»
" b, fifmmnu infcr. 1. 1- G. A. ««^'" ^***' ^- 1"^» A,
^ Cap. CLn. De /J^// «ti^r# ^, ;//; ,, y. practcrjuntt,
|6mma eft I. B. R. ct Vja. nobif- ^. trtfiijjeri L B. R. Br.
cura Po. «. J2«uw ilfew/»/ ei i»f. ^^ *(,jjf; y!<J. a. V.
MnvHHs itviw «irptarf>4i/.i«ii«f- f^ tptwirier. P. Mmmkf^, L
netuf0 wonfiraiiiriMt lcm«>^ Brufch. n^i^ ^^
a. Qiiod autem Mcfnm L B. R. . g. rfte a. V.«
.Br. Dtfiopis virgtif^^quae M. Aft- K. frnefignato» id m <fo/>»iii mk«
ijw L 1- G. A. Uefiofis virgtit Mm dminitt, vH in to dt fifinU
fi,A, M. Popm. ?. .tnmimfiHrt ttc, A. I. I- G,
.- If» ft Af. /fait/r»/ a. V. . i. i^ inf. I. B. R. Br.
e. alijMtiens L 6. R. Po.*.Br, k. Vulgo iff m <2eraN/itK«i iun^
d. e«f inf, 1. N G. A. •• P- At dt tt vinum ex PoL ct
c. ea^n/^M Ba. G. A, 9^ ?• R«fi?«-»»e ppnit Ponte-
/. fsx i\ G, A. ^«^- .*« «• ^?^»* ^' »' ^- ^^- ^
.'/f .ff m Vitf, .
Cap. CLin, a. ficatOnX !• L i;/^«e rfm» >?^»w t«w^flt. inf,
G. A. deincje /fl/yji4/ Cod.Gron, A. L 1- G.
.:h..i//i«3L fi, R,.Br« m^ \\miU ' m. tUbnmt L I. Ba, A. Id in
illi Ba- G/A. fi^gefiu inttr dMi4 pofitnm fimm
c. fids a. V* , g4<i, A. 1, l^ a .
DE RE RV^TICA. ? toi
CLV. [CLVI.] Per hiemem aquam de agro de*
pelli •** oportet. In monte foiTas inciJes ** puras ^ habere
oportet. Prima autumnitate ** cum pluuius * eft, tum
inaxime ab aqua periculum eft. Cum pluere incipiet
familiam cum ferrds farculis ^ exire oportet^, inciiia
aperire, aquam deducere ^ in- vias, et iegetem curare
I oportet, vti fluat. In viila cum pluet, circumire'2
f oportet, ficubi perpluat, et ^ fignare carbones cum
defierit pluere, vti teguia mutetun Per iegetem in
frumentis, aut in fegete, aut in ibfiiB ficubi aqua con*
fiat', aut aiiquid aquae^ob/lat, id emittere, patefieri,
remoueri(jue oportet. •
CLVL [CLVII.] [De biiffica quod.concoquit.J
Brafiica eft , quae oinnibus oieribiis antifiat \ eam efto'
vel codam, vei crudam. cmdam fi edes^,in acetum
Jntinguito ^. mirifice concoquit. aluum bonam facit,
h iotiumque ad oitnies res faiubre e(L Si voies in conui-
vio muitum bibere, coenareque libenter, ante coenam
e(lo crudan) quantum voies ex aceto. et item , vbi coe*
naueris, comeflo aliqua ^ V. folia, reddent tc quafi ni-
hii ederis ^^ (biberilque ^,) bibefquc quantum voies.
Aluumfivoies deiicere fiiperiorem, fiimito ^ braflicaes
quaeleuiffimaerit, P. ^ iiii. inde facito manipuios ae--
quaies tres, coliJgatoque. poftea dilam fiatuito cum
(74 aqua.
Cap. CLV. a. itpt/im «. V. . k; t^W pfuerHt t^ulam infer. 1.
praeter luntt. 1- G. A.
b. ptlltn inf. P. L unfifiat a. V.
c. plurti l h G.\. ditfos Br. cap. CLVI. a. ant^at Heni.
d. aHCtwmutmm lenf. tanmaki" . , « « a -^- -^
^^^ p c. «witfit» L B. R. A. /Jrtm^i»
e. plradms f. B: R. Br. Brh. plw^ A. L 1- G. inmgnm Brufch. ,
%%a Ba- G. A. Vulgo ^«/wi/. d. alupn^ yhifiiia LB.R.Br.
f: Ita Edd.'anfe Viaor; qui alia qninqne L I- G. A.
Mntfmds pitcfUifint. e. fdms P.
g. rt add. A. L !- G. * f. ^iherifqut abcft P.
h. Ita pro Mdacert fcripfi cx I. g. cymam infer. L L Bt> f&
B. R. Br. Gr.'G../>miiw Hcru.-
i. meturr c V. h. pe, Juntt.
104 M. CATO CAP- CLVL
aqua. vl)i|occipict feruece * paiilifper^ demittito ^ vnum «
manipulum'» feruere defiftet Poftea vbi ^ occipiet fer* i
vere, pauliiper demittito "" vfque " admodum dum »
3 auinquies ^ quinque numeres. tum p eximito. Item ^ i
tocito alterum manipulum, item ^ tertium , poflea con- i
iicito ' et ^ contunditoi item eximito, in linteum exu« i
geto ^ fucum, quafi heminam, in pocillum fidile. eo
tmn quod oleat. poUea ponito pocillum in iereno no<fhi.
Qjiipoturuserit, lauetcalida ^^ bibat aquam mul(am«
Qvbet incoenatus. Poftea mane bibat lucum, deam«
bulecque horas iiii. agat '^ negotii fi quid habebit \
Vbi fibido veoiet naufeae **, eumque ^ apprehendet ^,
4ecumbat, purgetque &&* tantum bilis, pituitaeque
eiiciet ^, vti ipfe miretur, vnde tantum fiet. Poftea
\bi deoriiim ' veriiis ibit, heminaiu, aut pauio plus bi?
bat Si amplius ibit ^, fumito farinae minutae con-*
chasduas, infrietinaquam, paulumbibat, confiftet K
^ Verum quibus tormina molefta erunt, br^cam tn ^
aquam macerare oportet, vbi macerata erit, coniicito in
aquam caiidam, coquito vique ^ donec ea ^ commade^
hit bene* aquam dc^undito, pofle» i^em addito *", et
t cumini
i. /imirff» /M/i^ 4* omaes f. ctiy^ I. !• G. A.AraMiBr,
omnino. fl. bahet t. V.
• k. lu pro iiminif I. B, R.Br. b. lUMfim P.
1. vH jbeft I. B. R. Br, vH c. tt I. B. R. Br.cmi^ om. P,
ra. Ita pro dimiuito I. B, R. Br, f * tfS^p ^^^' ^"
o. yiri»fioe/ abeft P. 1. B. R. Br. ^» /'^^^^^^^^^*- '\ ^^*'^
1. « -n j ^ «w* ipof/liw Pol. a. decmtum I,
• p. tir»i om. P. ,et Cod. Gronou. 5 f^ rJ.
q. et ita praaced., I. I- G. A. g/w^^t Pol. a.
^ L!L'«' ^* '• ^''* ^' ^*^' ^* h- c^n/KftMtl, B, R. Br.etCod.
•r fterwi» Heru. ^ Gronou.
/»rte«,„ eer. 1. 1. G. A. '^ jJ^I^lJlJ!^ TJT^
t. ct abeft I. B. R. Br. J?^ /^^ maeer^na wt» fmusm
V. €xHai0 1. B. R, Br. eMi/M «^" •«^*^"^ ^"»*«'
X. eymitti triti^HmaimQltatt.y4 *• ** ^^^^ P-
y. Cii//iia P, . . m. addif abell I. !• G> A.
indito falis niicam quafi eruum, et cumini ^ fridj tan- 1
(
DE RE RVSTICA- 105
fiiimim " paukkun, et poUinem polentae ^ eodem ad-
dito et oleum, poftea feruefacito. infiindito in catinum^ 6
vti fngcicat. eo ^ interito, quod vokt, cibi pofiea edit*'.
ikd & poterit folam brafficam eile, edit % Etil fine
febre erit, dato vini atri durri. aquatum ' bibat quam
minimum. Si febris ' erit, aquam. Id facito ^ auoti*
die mane. Nolito multum dare, ne pertaed^fcat %
Tti poflit porro libenter eile. Ad eundem modum viro
et mulieri, et puero dato. Nunc de illis' quibu^ aegre
lodimi it, quibufque fubflillum efl. Sumito brafficam^ 7
coniidto jn aquam feruentem, coquito paulifper, vti
fiibcruda fiet. poflea aquam defundito ^ non omnem.
eoaddito olemn bene *, et falem, et cumini ^ paulu*
him ififeruefacito pauliiper, poflea inde ^ iufculum fii*
^idum forbere, et ipiam brafficam effe oportet \ vli
^uam primum excoquat ^, quotidieid facito.
CLVn, [CLVm.] Pnncipium' te cognofcere opor-»
tet^ quae^ genera braificae ^ fint, et cuiufinodi natu«
rain habeant Omnia ^ ad falutem temperat, commu«
tatque • f^fe femper cum calore ^, (et rigore) arido, fi-
mvi ^ huj)ido ^^ et dulci, et sunaro^ et acri '• Sed
G 5 quac
n. tfmmi Hero. iMhimifyMe pnndfimn 1 1- G. A.
o. ^entflf» <t ^tume^imai' De haj$e€ fit fMinhrifpx.
dite. deinde itemm fihiefaeit§ 1. 1. Tnneifium Vo, 2. Otoi ni knfie*
G. A. Tythagorw bem fiu JaMrimippie e
p. epmtmm iiiltf. 1. 1- G. A. frinci^Q W. Prtneifi^ ectam I. B.
q, edat a, V. K. Br.
r. Vulgo erat. dmi. A^nMtmiu b. qm a. V. fmd tf fime W.
5ed ?o1. Apm. Cod. Grooouii c. hraficee W. fic per totuni
fwn «^ *ffw. hoc caput»
s. ftbret Pol. d. Ita pro •rmilc. Ad f. I- 6*.
c. ewtinno interfer^a. V. |t. Br. W. wmia deeft 1. 1- G. A.
V. ff^^^f^t t. B. R. ^ emmmenatpie Pol. emmnem^
%. hfl. B. R. Br. mI.T- G. A. ^ j, g^ i^, ^, eemm^cetfne W.
y. defHitdit9?Jif'a$dtt9lB.K. ^^^ ^ j. q^ ^^ cmmoetatpie^
V z. kJie abcft a. V. j^^ p^. a.
c. «iHirte» abeft 1. B. R. Br. g- f* "^^J^' '' '" ^" ^'
d. excoiuatur l. B. R. Br. "'• '^^ ^' ,„ ... .
Cap. CLVIX. a. Dt Brt{Slca l myifV. «cw W. «f to lOto
fyth(^orea^ fdd m cn >ani /t, fiH per «dd. W.
lo6
M. CATO CAP. CLVIL
quae vocatur * ^ feptein ^ bona in " commixturtoi, na-
tura " oinnia haec habet braffica. Nunc vti cognoicas
naturam ^ earum, prima eft p, ieuis quae nominatur "^.
ea ' eft grandis ' , latis foliis, caule magno: validam ^
2 habet naturam, et vim magnam habet. Aitera eft
crifpa, apiacon ^ vocatur. haec eft aipera et natura *
bona ad curationem. validior^ eA, quam quae fupra
fcripta eft '. Item eft tertia, quae lenis " vocatur, ini-
nutis caulibus , tenera^, et acerrima ^ omnium eft ifta-
rum, tenui fucco veliementifnma. Et primum fcito,
de onmibus braflicis nuila efl iiliufmodi medicamento-
3 fior **. Ad* omnia vulnera, tumores eam contritam'
imponito. Haec omnia vlcera purgabit, fanaque fa-
ciet fine dolore. Eadem tumida concoquit, eadem
erumpit. eadem vuinera putida ^, cancerefque purga-
bit, fanofque faciet, quod medicamentum aiiud ^ fa-
cere non potefl. Verum prius quam id imponas, aqua
caiida muita lauato. Fof^ bis in die contritam impo-
nito.
k. «X/voci^f infer. A. lunt.
G. rcli^lum erat fpAtium P. L B.
R. Br. fpatii nihir rcU«S(um W.
Po. 1. Trill. Obf. p. 466. conii-
cic : quae waiantnr fefttm kwa iV
conmixta,
L fiit^ bona W. haec feplaa
haket btna 1. 1- G. A. fefiemhona
iun£b. M. Po. s.
m. mcQmmixtnram iund. P. 111
C9mmixta W. iwmmixta iun£l. P.'
Br. iff comeftura 1. 1- G. A.
n. natura mnia batc babet bfaf'
fiea defunt 1. 1- G. A. natma ba"
ba baec emnia. Braficae ntmc W*.
0. genera 1. 1- G. A.
p. eft leuif^ quae a. V.
q. X«a add. a. V. praeter Pol.
et Icnfi* Br. quae fpatium reli-
querunt.
r. ea tft decft T. I- G. A,
s. grandibas et 1. I- G. A.
t. baee inf. I. 1- G. A.
V. afia I B. R. Br. apia conMO'
catar Pol. ^uae a fimilkudint apH
9e\tyou9^i vocatur I. I- G. A.
eadem ferme verba in marg. I. B;
R. nifi aaXiVis pro asXi¥0H3tlf.
X. et afpe&H ct watura J. I- G.
A. aj^a et natnra bono etc. I. B.
R. Br. Vuli^Q erat baec efi natmra
et aJpeStn bona.
y. validiorfue a. V.
t. eft omitt. L B. R. Br.
a. ufdfAfiif 1. 1- G. A. fcriptt
erat eadem vox td mareinem I.
B. R.
b. tenmoribat foliif , et etc. I.
I- G. A.
c. hic pun£l. inf. I. B. R. Br.
1. I. G.
d. medicamento I. B. R. Br. et
Cod. Gronou. medicamentum M.
Po. a.
e. Ad omnof tamores ad omnia
vuinera edm a. V.
f. ftttnda cancrofque a. V.
S. aiiud abeft P. e^ Cod. Gro-
nou.
DE RE RVSTICA. I07
ntto. Ea omnem putorem adimet \ cancer atcr ^ is
olet, et ianiem fpurcam mittit. albus ^ punilentus efK
ied ^ fifhilofus ^^ fubtus iuppurat fiib came. In ea yul- 4
nera huiufcemodi teras "* bralficam, ianum ° faciet K
optima eft ad huiufcemodi *i vulnus \ Et luxatum fi
quod ett^ bis die aqua ' calida ^ foueto , brafEcam ttitam
opponito ^, cito fanum faciet. Si * bis die apponitur,
dolores auferet ^. et fi quid contufum efl, erumpet.
fi ' brafficam tritam appofueris ^, et fanum fadet: et fi
quid in inainmis viceris natum, et carcinoma, braffi-
cam tritam opponito ^, fanum faciet. £t fi vlcus acri- 9
moniam etus ferre non poterit, farinam hordeaceam
mifceto, ita opponito ^. Huiufcemodi ^ vlccra omnia
haec fana ^ faciet: quod aliud medicamentum facere
non poteft, neque purgare. Et puero, et puellae fi
vlcus erit huiufcemodi, farinam hordeaceam addito.
Et fi voles eam' confedam, lautam, (ficcam,) fale,
aceto fparfam effe «, falubriusnihil erit *•. Quo liben- 6
das edas, aceto mulfo fpargito, mentam ^ ficcam, et
rutam,-coriandrum fe<flam, fale fparfam paulo. liben-
tius edes. Id bene faciet, et mali nihil finet in corporc
confiftere, et aluum bonam faciet. Siquid antea mali
intus erit , omnia fana faciet. De * capite, et de ocu-
lis omnia deducet, et fanu^n faciet. Hanc mane efle
oportet ieiunum. £t fi biiis atra eft, et fi lienes tur* 7
gent,
h. fi tnf. 1. 1* G. A. «. Bif ^ id^pponiul. B. R. Br.
i. 0 inf. 1, h G. A, 7. Mfirt 1. B. R. Br.
k. fi albus I. I. G. A. z. fi abeft 1. B. R. Br.
1. fidfi 1. 1# G. A; t. •pp^mf: Jkmtm I. B. R. Br.
m. ti inf. I, B. R. Br, oppofneritt tt M. Po. a.
n. rerea.V. uaras tr^iffcaVoU b. Bppimu luntt. oppomH Ba»
%:tttras ete. Pol. 2. G. A.
o, fimam luntt. c, apfomita I. I. G. A.
p. nam inf. I. I- G* A« • dp HMinfinadi a. V.
q. buitflnAdi a. V. e. fimmfaeet P. frnia faett Br.
r, vniit^a 1, I- G. A. Deinceps nec pttrgart Ald,
6. a^ua abeft a. V. etiam M. f. e/e, inf. i. I- G. A. -
Po. 2. «. tfia I. I. G. A.
. %. eaidtt M.-To, 1. te Cod. Vr- h. tfi P.
fini. i. iantm P. et Cod. Gronou.
V, apptnitg.h U G. A, )c. £t de P,
log M. CATO CAP. CLVII.
gent, et fi cor dolet, et fi iecur ', aut pulmones, aut
praecordia, vno verbo omnia fana faciet"^, intro "^
quae dolitabunt. Eodem filphium'' inradito, bonum
eft. nam<' venae omnes, vbi fuifHatae funt ex cibo^
non poflunt perfpirare in toto corpore^ inde ^ aliqui '
morbus nafcitur. vbi ex multo cibo aluus non it, pro
portione* braffica fi vteris, (id^ vt te moneo) nihil ifto-
rum vfu veniet morbis \ Verum mQrbum articuJa-
rium ^ nuUa res tantum ^ purgat, quanttim brafTica
cruda , fi eam ' edes cum ruta et coriandro concifam.
g Sic '^ et laferpitium inrafum ^ cum braffiga ex (aceto)
oxymelli ^^ et fale fparfa. Hac fi vteris, omnes arti-
culos ^ poteris experiri •. Nullus fumptus efl : et fi
fimiptus eflet, tamen valetudinis ^ caufa experirer ^.
Hanc ** oportet mane ieiunum eflc K Omnis qui in-
ibmniofus eft, hac eadem curatione fanum facies. Ve-
rum aflam brafficam, et vndani caldam^, falis paii-
• lum ^\ dato homini ieiuno. quam piurimum ^ ederit,
^ tam citiffime '^ ianus fiet ex eo morbo. Tormina qui-
^ bus
1. kma T. B. R. Br. futcwn d. articai»ms L B. R. Br. «rti-
Cod. Caefen. €Mlans wor^/ A. tuat. G. Cete-
m. fach, Et I. B. R. 6r. Ald. rum Hscc fi vuris eft in Bnifch.
ied in Corrig. faciet Aldina. Rcs;. 1499 be^ c Bolon. 1504.
n. qnae ititi» I. I- G. A. Alcenriana 1529. hic Ald. vtra-
o. filfMm I. B. R. Br. quei luntina 1515* Bafil. i^ar
p. OuH I. I- G, A. Tigurina I52g Parif. IS3J tefte
q. vnde aliqms I. B* R. Bf. Rottboellio. Scd in prima Aldi*
r. timhi nafamtnr I. I- G. A. na» Gryph.t^Jf et Tigurinamea
s. fro pertitm diuif. re^ a. V^ conftanter btu reperio fcriptum.
t. tni H I. I- G. A. e. expeUere a. V-
V. et morkus I.B. R. Br. e» ijwr- f. vatitndinis I. B. R. Br.
hs I. !- G. A. g. experinu Pol. X. ex^perrrt Pdl.
X. itrticMiarem 1. 1- G. A« fl. exfeHtMfus M. Po. a.
y. tam purgat • quain P. h. eam a. V.
z. edes ceneifam : et mtam et c«* i. efie ammt vel fi pas eft fhii'
rianirum cancifam fic I. B. R. Br. fis Pol. wmis vel fi fuis ^fi fhn—
€$riendfmn P. fus ex libris fuis Vi^r. fkmajkt
t. fietam et firpicium in ti^m ctiam Cod.GronouLi- Senhs PoL 9.
€t haffica P. . k. calidam I. B. R.
b. infaijk ex hajfca et acita I. 1. paululum a. V.
B. R, Br. xsL Quamplurimam omncs cxce*
c. exymeli P. eximelit L B. R« pto Pol.
Br. vulgo •v"w//f. n. cztiiimHM L B. R. Bn
DE RE RVSTICA» 109
bus molefla erunt, fic fadto : brailicani macenito bene,
poftea in aulam ® coxriicito p, deferuefacito bene. i^bi
coda erit bene, aquam defimdito. eo addito oleum be-
ne, et iaiis paululum ^ , et cuminum, et pollinem po«*
lentae. Poftea fenie ' bene facito. vbi fenierit% in ca-
tinum indito. dato edit % fi poterit, fine pane; fi non,
dato panem purum^ ibidem madefaciat. Et fi febrim
non habebit, dato ^ vinum atrum ^ bibat. cito fanus
Aet '. £t hoc, fi quando vfus * venerit, qui ^ debilis 10
erit ^, haec its fanum facere potefl \ braillcam edit
ita, vti S. ^ S. £• £t hoc amplius. lotium conferuato
eius, qui brafficam efitarit ^ id calfacito. eo hominem
demittito ^^ cito fanum facies ^ hac cura. expertum
hoc efi. Item pueros pufiilos, fi laues eo lotio, nun»
quam debiles fient. £t quibus oculi parum dari funt,
eo lotio inungito, pius videbunt. Si caput aut cerui-
ces doient , eo^ lotio caldo lauito , definent dolete \ £t 1 1
fi mulier eo lotio locos fouebit, ntuiquam ii ^ virofi
fient. et fouere fic ^ oportet: vbi in fcutra ™ ferue&ce-
ris°, foetae fiib feliam fiipponito pertulam. eo muiier
affidat, (operito ^,) drcum veflimenta eam dato. Biiaf^ 1 2
iica erratica maximam vim habet. eam arfacere i^, et
conterere oportet beoe minutam ^. Si quidem purgare
voles,
o. mdlam 1. 1. Ra. A. f. ejftarh P. tfiumtrH a. V.
p. cncko P. dtiieh^ 1. B. R. Br. g* iimktiu I. B. R.
q. fmthm a. V. h. facifs t. U G. A. VuIgo/a«
r. heiii ferutfacho a. V. det deinceps imtngtau Br.
s, ferkmfit A. Innt. G. i. dolere a. V. item M. Po. ^
t. Ita pro ed4t lenf. P. GacT. poftea editioriH dolore.
V. Vulgo «011. pmiis pamm I. k. Kmftri fient Pol.
B. Br. R. dato panem pamm. P. ct k Jff 1. B. R.
Cod. Gronou. dat» poMte fmmm, m. fcittea I. B. R. Br. firmM
«. vt inf. 1. 1- G. A. ^ol. 3. y^lrxtrtf luntt. cbutra Ba*
y. «criTNi P. G. A.
z. i?ct I. B* Br. n. femtcerit faetae .« yh^. I. B. R.
fl. ir/s 1. 1. G. A. Br. fefwefecerif id htmm^ fltk A.
b. «t ^/ 1. 1. G. A. t f- P. Vulgo detft/Mffoe. Dein-
c. fiet a. V. ceps ea muiier Br.
d. F/(i inf. Br. L I- G. ft hr. o. •pmr* abeft a. V.
eJet A. lunt. G. p. arefacere conteftrMHt a. V*
e. Jkfm firiptnm (faiftm Itof.) mfactre et conterere^ Pol.
0 a. V. q. mriwtiN». Si fum a. V.
iio M. CATO CAP. CLVIL
voles, pridie hc coenet ^, . mane ieiuxio dato braflicae
tritae decoAaeque * aquae eyathos iiii. Nulla res tam
bene purgabit, neque ellebonim S neque fcamo-
neuin ^, et fine periculo; et fcito falubrem effe corpori.
1 3 Quos diflSdas fanos facere , facies. Qui hac purgationc
purgandus ^ erit, (ic eum curato: lorbitione liquida
hocper dies vn. dato. vbi efle volet, carnem sSma^
dato. fi efle non volet *, dato brafficamcodamv ©t
panem, et bibat vinum lei^e * dilutuih , lauet raro, vta-
tur vndione. Qui fic purgatus erit, diutina valetu»
^ne ^ vtetur, neque vtlus morbus veniet nifi fua culpa.
14 (Et "^) fi quis vlcus tetrum, vel recens habebit^ hanc
brafficam erraticam aqua fpargito ^, opponito, fanum
facies. Et fi filhiia erit, turundam ^ intro trudito. fi ^
turundam non recipict^ diluito, indito » in veficam \
eo caiamum alligato. ita ^ premito, in ^ fifiulam * in-
troeat. ea res fanum faciet cito. £t ad omnia vlcera
vetera et noua contiitSim "* cum melle opponito ", (a-«
1 5 num facict. Et fi polypus in nafb introierit, braffi-
cam erraticam aridam tritam in malum coniicito, et
ad nafum admoueto. ita fubducito.fufum animam quaiti
pUirimum poteris. in triduo polypus excidet. et vbi ex-
ciderit ° ; tamen p aliquot ^ dies itcm facito^ vt radice»
1 6 polypi perfanas facias. Auribus fi paiiun audies, terito
, cum
t. it inf. L I- Q. A. dit0 derunt t. B. K4 tKnmda slii
s. Ita pro brajficam uitam o^ptM praecer P. Gr. Gy.
i. A. Iimt, G. f. ef 1. B. R. fifiuia trit: et
t. elloborm» H. turundiiun non redp. Br.
V. fcavMtium?. , ^ fuocnm €xprimit§^ tma in «•
X. fmrgatur I. B. R. et Cgd. f,fJi^^to 1. U G. A.
VtTp ' •^cel.I.G.A.
a'{^I B R. i.itital.UG.A.
b. vaiitudifu i B. R. Br. j^- /^ ^» }' }' ^; ^' .
c. Et ad vnum omnas ptaetcr 1. /*«**.*"*5'*- *• ^'.J*" ^*
P. qui dclet. ». cwtrtta I B. R. Br.
d. infpargito I. B. R. Br. infper* ti. appontto I. I- G. A.
gito: apponito I. I- G. A, o. cecidertt I. B..R. Br*
e. ad marginem : Pol. /lAoVof > p. tum a. V.
TmmUml^. twundm introtrn- q. alifua P.
DE RE RVSTICA. iii
cumvinobraflicam, fuctun' exprimito, in «urem in-
tro tepidum infliiiato. cito te. intelliges ' plps audire.
Depetigini ipurcae ^ braificam opponito ^, ianam &ciet,
«tvlcusnon faciet.
CLVIIL [CUXJ Aluum • deiicere ^ hoc modo
oportet. fi vis bene tibi ^ deiicere, iiime tibi ollam»
«ddito eo aquae feftarios vi. et eo addito vngujam de
penuu Si vngulam non habebis, addito ^ de pema
Iruibun. p. a. quam minime pingue. vbi iam cpdum
indpit eile, eo addito bra^ae coliculos * ii. betae co«
liculos ^ II. cum radice fiia feliculae paulum ^i herbae
mercurialis non multum. mutulorum ^ l. ii. piicem ca*
pitonem ^, et fcorpionem i. cochleas vi. et lentis pugil*
lum. Haec omnia decoquito * vique ad ieilarios tres 2
iuris. oleum oe addideris. indidem ^ fume tibi ieilarium
vnum tepidum. adde vini Coi * cyathum vnqm* bibe,
interquiefce. deindeiterum eodem modo, deinde ter-
tium. purgabis "" te bene. Et fi voles infupcr vinum
Coum mixtum "bibere, licebit bibas **. Ex iis p tot
rebus, quot^icriptum eil, vnum, quod eorum vis%
aluum deiicere poteil Verum ea xt tot xta iunt, vti
beno deiicias, et fuaue eiL
CLDC
r. yitfrM«irfl.V.>Mi P. V« i. pnt tL.V, .
• 8. ntfctf%< P; Unf. «. cWico/m P.
t. Dipitighttf forcM P. CaefcH f- f^»» P. .
et Codd. Viaor. Dipttigimt f%rci . g. mitakmm L B* K. Br. myti^
Cod. Grcmou. DHnit impttigiui Immm limct.
pwuiA. B. Br.R« M. Po. a.GeC^ h. tapitminmliL Kt^mnm'^
ner cutt Viaor. dedif. DuwM j. A)^tf l.B.H.
^"^J^^^ ,..«. ^ k. Jiit,i«iP.jftfie«iI.B.R.Bn
A. luni-G.
Li» P.
Cm. CLVJIL a. i4/m» 4MII« "• ^'«^*;' ••)!;
crre J» w, ikr m9^9pmttttikidnf ^ mtfimn uuQ^ .
Cfrr Pol. iMnMW Po. 4 o. ^im/ L B. K«
b. imcontiic iMdi Mfrftf d#* P* ^' ^ ^-
funt L B. R. Br. / ^ vmd Via. S]^lilia.
e. tiH abeft «. Y- , M.id «ddk AW. .
119 M. CATO CAP-CLIXCLX.
CLIX. [CLX.] Intertrigini remedium in * viam
cum ihi^r sibfinthii ^ Pontici furcuium fub anuio ^
habeto<
CLX. [CLXI.] Luxum ■ fi quod eft ^ hac can-
tione fahum fiet. hattindinem ^ prcnde tibf viridem p.
2I1I ^. aut V. longam. Mediam difHnde^ et duo homi-»
nes* teneant ad coxendice^ ^* Incipe* cantare, in
ALIO. S. F. MOTAS** VAEfAS OARIES DAR«
DARIES ASTATARIES ^ DISSVHAPlTER ', vt
que dum coeant "*. Ferrum " infuper iadato< vbi coi-
crint, et aitera alteram tetigerit **; id manu prendeP,
ct dextra liniftra praeclde. Ad iuxum , aut ad*i fradu-
ram ailiga*, ianum ' fiet. et tamen quotidie cantato in
alio , s. F. vei iuxato. Vci • hoc modo, h v a T ' h a-
NATHVATISTAPISTA SlSTA, DOMIABO^
DAMNAVSTRA, etiuXatO. Vci hoc lUOdo, HVAT*
HAVT
.Cap. CLUC. a. cum in ffin 4.
V. II. Wrar. wmcn nobifcum.
b. apfintln P. akfimbii ponthici
W. ahfynthii a. V.
ۥ MnnUo a. V. omi W.
Cap^CLX. a. LHxndot fi cm
imru94vrit : hac umtativm famt
ctcW.
b. vt txcanus in|er. 1. 1* G^ A.
c. Armdinem a; V.
d. ///. I. B. R.
«. hommts W.
f. cox^m^ tt cim firme ttnihmtt :
iicat, Incipito cantan m aJio, wfX
0fM inm motaefiant: N«ta ianest
dar^daries: afiadarfdes, et rfpetas
tam 4iar vffui dnm coeani., On^^
ties^dardariesf afiadarides, ^ dijfk*
nappitery et ferfHm quodids fl^efia*
€ito, W.
f. Indpere I. B.'ft.
. moetas PoL
]. danata a. V.
k. afiadtnides P. afiamiis a. V.
L vm petes^ vf^m P* ct S&
Codd. Vi£k>rii. dic vna panter vf*
qxe a. V. dic vna pares » vf^ M.
• Po. 2.
m. coeant tnotas vaeta Daries
dardares afiatmes Difiau^iter vf-
qke dam coeant, Fermm etc. P.
n. Ferro a. V.
o. tetigerint I. B. R. Br. i «ti^e-
rit H. A.
p. prebende et dextera PoL^rcn-
dedeitra.l. I-G. A.
q. ad abeft a. V; mt tmibaasn
Jlrufch.
.. r. etfimum a. V.
> s. item luxato hoc vd^fimHime*
df dicito etc W.
■'•»t. hnat hasmtbauelt P. buat ba*
vat huat Cod. Gronou. ham bant
kaut a. V. buat,hamt hmmanat W.
V. damiabo damauflra^. V.dan"
nubb Cod. GrOnou. dawtauftra P.
M. Po. s. danauta danauftra VH
hoc modo bant buat hauftat iftat
iJ^flsnrdamahanardaMa^ftra, Cae^
tera vt fupra W.
X. Hnt a. V.
DE RE RVSTICA. «It
HAVT RAVT ISTA^ SI8 TAR SI8 AADANNA-
BON DVNHAVSTRA*.
CLXL [CLXn*] A(paragu3l*quomodpi*eratur, lo-
cum ^ fubigere oportet bene, qui habeat humoremvaut
loco crailb: vbi erit fubadus^ areas fsicito^ vt poflis
dextra iiniftraque larire ^, runcare, ne calcetur« Cum
areas ^ deformabis ^, interuallum £icito inter eas ^ fe->
mipedem latum in omnes partes. deinde ferito. Ad
lineam palo grana bina aut tema demittito. et ^ eodem
palo cauum terrajs ** operito« Deinde fupra areas fter«
cus ipargito, bene (erito* Secundum aequinodium 2
vemum, vbi erit natum, herbas crebro purgato^ caue»
toque ne afparagus vna cum herba vellatur. Quo anno
feueris, fubflramentis ' per ^ hiemem operito, ne per«
vratur '.• Deinde primo vere aperito ", larito ", run*
catoque. Poft annum tertium, quam ieueris, incen*
dito vere primo. Deinde ne ante iarueris^^ quam
aiparagus natus erit, ne in fariendo radtces laedas*
Tertio , aut quarto anno afparagum vellito ab p radice» )
nam fi defringes, flirpes fient, et intermorientur. Vf^
que ^ hcebit velias, donicum in {emen videris ire* Se«
men maturum fit ad autumnum. Ita cum fumpferis
iemen, incendito, et cum coeperit afparagus nafci, fa«
jrito, et flercorato. Pofl annos viii. aut ix. cum iam
cH
y. ifingif ttrfit a. V, ifiafif Uf» f.Et thtHt H. V«
// iuna. P. h. ItA gro tma P.
z . dannMufiva P. dammifira ft. V. i. fib firamtntit diuif. U t. Ba»
A. jim firamoktit ^ol. i. fintfira*^
Gap CLXI. 0. Afiirafftt vH mttttit Pol. 3.
fifatnf Lemina funt I. B. R. Br. . k. ftr abelt Gr. Q.
WQt, nobifcum Po. 3. 1. pataratiar L B. IL Br. ngart
' b. ^h oj^agim fitrat inter- ptrwratur I. UG. A.
pon. A. lunr. G. amccedeiltibui m. aperita M. P6 3«
omiflis. fi. /ShtfM i, V. Si<! ftj[ tocunl
c. flmrire I. B. R. Br. farnrt enj^VLufTrritaqut Br. Ald.
yfar 1. 1- G. A. 6. firritrit a. V.
d. artat decft 1. fi. R. Bf. p* « L B. R.
t. deformit Heru. q. fi4 vjgue L B« H. ftr. la«
f. areat L R R. Qr^ G. A.
Tom.LP.L H
M4— I3A M. CATO CAP. CLXL CLXIL
eft vetitf, digerito, ot inquoloco pofiturus' eris^ ter*
4 ram bene fubigito, et Aercoiato '• Deiode fofliilas fa*
cito, qua radices a^aragi demittas. Intenialium fit ne
minuspedes linguios inter radices aiparagi \ vellito, fic
circumfodito, vt fadie eueliere^ poffis. Caueto ne
irangatur. Stercusouiiium^quam plurimumfac ingeras:
id eU optimum ad eam rem, aiiud^ ftercusherbascreat.
CLXII. [CLXIIL] Pemas faiiire * fic oportet, in
doiio, autin ^ feria. Cum pemas emeris, vnguias ea-
rum praectdito. Saiis Romanienfis moliti in fingulas ^
femodius ^. In fundo dpiii, aut feriae faiem ® ftemito.
deinde pernam ponito. cutis deorfum ^ CpeAet. Sale
obnlito totam ^. Deinde ^ aiteram ^ infuper ponito.
9 eodem modo obruito. Caueto, ne caro camem tangat.
Ita omnes obruito. Vbi iam omnes compofueris, fale ^
infuper obme, ne' caro appareat. aequaiem*" fadto.
Vbi lam dies v. in faie fuerint, eximito omnes cum fuo
faie. Qiiae tum fummae fuerint, imas facito. eodem-
3 que modo obraito, et componito. Poft diem ° oinnino
duodecimum pemas eximito, etfalem omnem detcr*
geto °, et fuipendito in vento biduuin. Die tertio ex«
eergeto ^ fponeia ^ bene, perunguito ^ oieo. Sufpendi-
10 in fiimo biduum. Tertio die demito *. Perungui-
to ^ oieo et aceto commixto \ fuipendito in camario.
nec tinea, nec vermes tangent
M. TE.
jr. pofittrut P. i. pernum alterm a. V. praecer
^. fttretrato P. luntt.
t. ojparqii tn^ito ft fiQ a. V. ^* fi^^ I- B. R. Br. fiU eas
▼. veUert P« Bfl- G A.
X. •viVmm l. B. R. Br. 1. cr ne Ba* G. A.
y. Alitd P. m. atquaU I. B R.
Oip. CLXII. ti. JieJhUu^,V, n dies oMHfw dtiodfeim L B.
b. m flbcft L B. R. Br. R, Br.
c. Jinguloi B. R. deinde rouuu o. detergito L B. R. Br.
menjis Cod. Gronou. p~. extergito I. B. R. Br.
d Jkmodios L B. R.Br.etCod. q. J>«m?m P.
Gronou. r. peran^ito fl. V.
€. fale ffiermo PoL f . demittito L I- G.
f. deojkm P. t. Pernnxito a. V.
g. utMm B. R. V. commixto et l, B. R. comuii'^
h. Dtrdpit L B. R. Br. fto m L I- G. A< ottmmixtoit Br*
M, TERENTII VARRONIS
DE
R E R V S TI C A
L I B R I III.
H»
i M
•iyk
JmM
C A P I T A
REI R V S T IC A E
EX RHEGIENSI EDITIONE
ANIfl CI9 CCCC JLXXXir.
CCVH VARIETATE L£CTIOKlS SX IVSA LIBRI IN-
SPECTIONE DVCTAE.)
M: T. V A R R O N I S.
L X B R. X L
I Graeci tt Latini qui de rc
ruftica fcripferunt
4 Quae disiungenda funt ab
agricultura.
? Vti ars (ex) fit agricultura,
(agr. fit conclufio.)
4 Quae agriculturae fint prin-
cipia etfines.
5 Quot partes habeat difcipli*-
nae cultura.
4 D^ fblo fundi quae et quot
fint videnda.
7 Quis fit ager optimus , (et)
quis (eo) ei proximu^» et
quis dejnceps.
d Quod Ipeciei vitis pluiimae
fiittt
9 Quod tribus modis terradi-
catur bona» aut non bo«
aut communis.
na,
10 Quotmodismetianturrura*
1 1 Quo fit yillaflatuenda mo-
ao, et quae in villa.
13 Quo fit loco podflHmum
villa ftatuenda.
I j Quod in villa primitus fa*
cmnda fint bubiiia etoui-
Jia, et celJae, vafaque
vmaria, olearia, ct alia.
(et vafla vinaria et olearia.)
1 4 De feptis quae tutandi fun*
di caufa fieri debeaut, et
qualiter.
15 Ad quid inueotae faepes.
INDCX CAPITVM M. T. VARRONIS.
i6 De cis quac cxha fundum
comnioda fiant aut inconi'
moda.
17 QuibusrebusagricolantUr.
18 Dc numero &miliae ruffa'*
calis, (et)' quot operis
quifquc ager coii poffit,
ct dc modo cuiufquc.
19 Quot iuga boum fingulis
lugeribus Tatis Gnti quod
inuiiumcntum agrefte fc*
miuocale nuncupetur.
(nuncupatur.)
so De cligcndis bubus, (ct)
dc modo probandt et
cdomandi noueUos iuuen-
cos.
ti De canibus: fine quibui
vtique villa panim tuta fit.
aa Qualiter vniuerfiis inftru-
mentorum apparatusfun-
di inftituatur.
^3 Quaectquo quidque<quic-'
que) loco maximc opor-
teat fcrerc.
94 Olea in quo agro fi^runda
fit, qua partc, quoordine.
«$ Vinca quoagro ferundafit.
«6 Quo in loco ridicae in vi-
^ nea figi debeant, ct ad
quam partem
«7 Quot diuidatur menfibus
et tcmporibus annus, et
in quibus quid feri opor-
teat, ac colligi dc agro
fi^minata.
118 Quot dies habcat qjuaelibct
quarta pars anni, et iri
quibus fignis caett ia*
trent
19 Quid inter fauonium et
aequinodium vemum fie»
ri oporteat.
10 Quae' inter aecfuiiibdium
vcmum ct Vcrgiliaram
exortum fieri debeant.
Ji Quac intcr Vergiliaram
exorhimad folftitiuni fie-
ri oporteat.
|i Quid interfolflitiumetoar
niculam faciundum fit.
IJ Quinto interuallo inter ca-
niculam ct aequinodium
au^umni(au6iunni) quae
fieri oporteat.
34 Sexto intemallo abaequi-
nodtiQ auAumnali quid
fieri ^oporteat vfijue ad
bmmam.
35 Septimo intcmallo intcr
Vcrgiliarum occafiun ct
brumam quae fieri opor-
teat.
36 Odauo interuaUo inter
bmmam et fauonium quatf
fieri oportcat.
37 De iunaribus diebus.
38 Dc ftercorcet fterquilinio.
39 Quatuor efTe genera iemi-
num, ct quae quo tem-
porc ac (et) loco (eri de^
bcant.
40 Quaefintgenerafi*minam;
quemadmodum propaga-
ri debeant, (ct)quibuse^
quo loco feri debeant.
41 De temporibus transferen^
dorum furculomm, ct
quae fint pofi fationem
cmferuanda.
4«
INOEX CAPIT VM M. T. VARRONIS.
4? De Mclica [fcu MedicaJ 55 De ffipub.
43 DccTtifo. 54 De vindemia facienda.
44 Quotmodiiferantur fabae» 55 Dc olca legenda.
tritjci, hordci, farris. ,a r^ r ^ j j
«^ * 56 Defocnocondendo.
polhntCpoirunt)annitem- t> • ^ ,.
pora. 59 De pomis condendis.
47 ^emadmodum fata fint ^^ ^^ ^^^* condenda.
tuenda. 61 De amurca condenda.
48 Quae in Ipica fint vocabu- ^* ^^ promendis frugibus
la, et caufee eorum. tuendi caufi.
49 De fruflibus maturis ca- ^^ QuemadmodBm frumen'
piendis, de Cet) focnifi- ^^ ^* promendum.
cio et ficilitione prato- ^4 De amurca tuenda ac pro»
rum. . menda.
50 De mefle, ct caufa huius ^^ De vino promendo.
vocabuli, quare meflis 66 De olea promenda.
appcllatac fint.) ^* ^/ ,V''^ l^t? ^»^"* «*
^ . _ lorbis penuhbus promcn*
5 1 Aream qualem efle opor- dis.
teat.
69 De farre promcndo vel
sa In femen quemadmodum Cauf) ad cibaria, Cciba-
fpKas fecerni oporteat, riumaut)velad fationem,
et de tritur^ Yd CautJ ad vendendum.
L I B R I IL
I De origine ac dignitate rci 6 De afinis.
pecuariae. ^ t^ . ^ ,
Tx ji. ._^M 7 De equis et equabufi;
a De pecudibus, arictibus et r^ ,. . : ,.
^gnis, i De muhs et hinufas*
5 De capris, hircis, ct haedis. ^ ^^ canibos,
4 De fiie. ^^ De paftoribus.
5 De bubus et vaccis. 1 1 De laAe, cafeo, lana.
Liimi
INDEX CAPITVM M. T- VARRONIS.
L Z B R X IIL
i De villaticis paffionibus.
d De viUa perfefta. {Tradla'
tus pro his Br.)
^ Quae in villa circumue eam
ali vel paici poffint
4 De auibus in genere.
$ De turdis.
6 De pauonibus.
7 De columbis.
5 De turturibus»
9 De gallinis.
10 De anferibus-
ti De anatibus.
la De ieporibus.
1 3 De apris.
14 De cocbleis. (coclels)
15 De gliribus.
i6 De apibus.
1 7 De pifcinis.
Vifbriuflin libris inanurcripcts libri primi tinilos, ante iprum.li*
brum pofitos, reperic, caecerorum librorum nullos pltne ibi re-
perit : igitur hos fpurios ccniebat efle.
M.TE.
BiiltfgartMi
M. TERENTII VARRONIS
RERVM RVSTICARVM
D E *
A G R I G V L T V R A
L I B E k t
CAPVT.L .
Otium* ti eflem coniectitus, Fundania, commb^
dius * tibi haec fcriberemt quae nunc, vt potero,
exponam, cogitans ^ efle properanduih, ^uod (vt did*
tur) G, efl homo buUa ^, eo magis ienest. aiinus eniix^
odogefimus admonet me *, yt &rdnas * coUi^^ tatt
Quam proficiicar e vita. Quare, ^uoniam enii/llfuA* J
aum quem ^ bene colendo, frudluoium cum JTacereif
yelis, meque ' vt id mihi Iiabeain'curare roges, .txfe^
nan
VARXETA8 X.XCTXOirI8.
Cai». I. a. Mustftm I. B. Br. g. mvb A. Ba. G. catfMJ» dcia-
1L luntt. f OTIVS 4cm W. ctnt Wr.
b. a <!»«. / riH r. B. Br. R, li. Vulgo c^fem.tt. Br.R.
lumt M tnmodiiu Hbi'Vf. A. Ik. G. emfamw, P. it tumi
cauod thahif effi W. Mi /«cffrt. Wrat. tm» finButftuM
• d. Ma l B. R. W. Br. /«m. : I
c. me pmttt. W* Ceterum Pl!- i. me^gMhm tmAm nyty E
nius XVIII c. |.eith. 1. rdfinrt aiv B. R. Br. «i#M Mi aihik. aimm
&um o^togefimum prjmum aeta- A. Ba* G. «f^M vti id,M, W*
«»«; itaque cum Vrfino Hardui« ^ id hahemn curare Codd. Vrfmi ;
Aus h. 1. legi volebflt XXCL vnde corrigit ipfe: vt id haHam
Contra Popma Plinlum ex libris turue. tiiHina Bp, Quaeft. IV.
Varronis corrigebtr. it. fimiiiter corrieit tmrae, Cod.
f. fareinuUt Ww deinctpf «rf* Ryckianut i «t» Miii ' ^ — -
tirW. Tjre. .
Tom.LP.L l
130 M. VARRONIS LIB. I. CAP. L
riar. ct non folum^ vt jpfe i^oad ^ viuam^ cmid fieri
3 oporfcat vt ^ te moircam ^ icd ttiam poft mortem. ^Ne-
que patiar Sibyllam non fblum cecinifle, quae, dum™
viueret, prodcflenthominibus, ied etiam quae ^ cum
petiflct ipfa,.et id etiAm lgn):>dinmtr^Dqtie hofninibfls j
ad cuius libros tpt annis poft publicc ^ iblemus redife,
cum dHideramns qutd'^cienaum fit tfoUsL ex aliquo
portento: mcvnedum viuo quidem, neceiTariis meis
quemadmodum qiiidquel
£t quoniam [vt atunt]- Dei faqemes adiuuant, priua
inuocabo eos; n^, vt HQmenif et^Ennius, Mufas»
fed Xn deos confentisl 'neque tanieirdos vrbanos, quo-
nim imagines ad foEQm.:aursitae'.l(lant, fex mares^ et
foeminae totidem,i^ fed illos.xii. deos, ^ui inaximc
c agricolarum^ duces fimt. Primum , . qui; omhes jruf
^us * agriculturae caelo et terra contlnent, louem, et
X^Qur^m. ita^e quod ' ii parentes magni dicuntur^'
tuppiter , patcr' appellatur ^^ Tellus, ' terra * maten
Secundo Solem et Lunam, qubruin tempora obferuan-
tU|:^ cum quaedam feriintur ^jCt conduntur ". Tertio
Cererem et Liberuin/qubd horum frii<fhis maxime ne--
C^flarii^ad viSiim^'' *At) his enim cibus ef potio venifc
6 e fimdo. Qgarto Robigum ac ^ Floram) quibus pro-
• ' ' * ' pitiis,
«rk.-fn^ Vqh candem leAaV .t. qtuihihh. ft. Br. dn&^U
n^n ox Godice tntiQuiflimch hic A. 1.' U G, item H. St- 0. pUr
ft tHlri annotauit VUSorius. \ ne Cod. Ryckiflnus, probantc
i: vt om. Wr. feddefiMidit Schoettgenio»quiitflf«eabefleinap
plcmrmi titulo Qefiier. ««««•
• m. aim h B. R» ?iU' ' " .. v. ifppiiiatiir deeft a. V. ^
• n. qtuit omitt. WJ •• • x. rer* a. V.
'o. puhfiea B. R.' * . y. /erantnr tt ctndantMr a. V.
•. p.' Std martna tqmdtm addinir l»ccptis P. 1. 1.
k B, K, J^.. z. nt ttmpwt add. I. B. R. I. h
. 4.:(wr/P. . iiiiewBa-G.A.
r. agricuUrmm P, « tt. fiit adiic. a. V.
•.finOiT. i b. fta. V. ;
DE RB RVSTICJL 131
pidiS) oeque tobigo ^ fninxsitta atqiie ^ arboxts coi^
rumpit) neque non tempeAitte iloreati Itaque pubiU
cae ^ Kobigo feriae robigalia; Florae lndifloralia infti^
tuti^ Item adueneror Mineniam et Viaaerem^' qiia*
ruin vnius procuratio oliueti ^ alienul hortorum) quo
nomine ruftlca vinalia inflituta; Nec non etiam ' pre^.
cor LTmpham, ac Bonom* Eu^tum^ quoniam fine
aqua oamis arida ac miiera a|picbltufa, ilne fiiccedu
ac bono euentu^ frufiratio e(i^ non cultantA Ii« ** igi* i
tur deis ad veneaitionem aduocatia '^ ego teferaixi iei«
moneK eos, quos de agricultura habuimus nuper, eM
quibus quid te &cere oporteat animaduertere poteri^
in qu^ quae nOn inerunt et quaerea^ indicabo a ^ibua
fcriptoribus leperias ^ et Craecia^ etrHoftrisi Qgi-Grae«
cc ' fcripierunt difperjfim^ aliui de-lilia re^ iilnt ploi ^
quinquaginta« Ui funt, quos- tu habere in coniiiii» $
poteris, cum quid c^nfuiere voies^ Kieroa Sicului el
^ttaiusPhiiometori de phiiofophis^ I>emocrihia pfay^
ficus, Xendphon Socraticust Ariflotdes et HieopfanH
fius peripatetici, Arcliytas *" .pythag0Nua% item Amt
philochus " Athcnienfls^ Anaa;ipo|is Ttefiua ''^ i^U
lodorus Leiimius, AH/iophanes Maiiotes '^ Antigo^
niis^ Cymaeus% Agathocieg ^ CIuus;, A{)QUonius *
Fergamenut, Ariflandrus^ At)ieaieix(£s^ Daccfaius Mi^
I ii . iefius^
e. f4ii$ i. t. H' <r. retiquaa & ^hShetitX. B. H. Ht .
fMhg§. . • ^ . o. Ufint P. tdrfim/ lcnf. ihmrJ
di fjiWMfe Pol. dceftl. «.!.&•. %^ (pmamtnns UnQ iiifo. bt«e^
t^ de^ft L B. K. Br. « Vulgo i«a/«»ff / cft. MM
4.JA r. <>fiu*ii/ I. B. K. Br* QTiM/ Prf
k. r«eri^/ Codex a'nriqtfii# •* 4fflt»c/er a. V.
Viflten qui makbat rtpnau t. ApQlitmuts ptrptmtntui Jkpr^
K ^ibir ikiec I. B. R. Br. ftfitammc omin. ». V. Hrr^4iiif-
m. ilreibid/ L B. R. Br. itrc^ ««/ P. ^^ ,,
f»f Pol. itrcMfOf L 1- Q. ium H. v. Arifimdrti P* AnfiMmi
B(. P«. di Ai R. Br#
HQ Ui VA&ROKIS LIIS. L CAP. L
lcfius% Bioa SqIoi», Ghfterpfleus et Chaereas Athe*
nienfes ', Diodoras iPiienaeus'^ Dion Colophonius^
Diophaaes.NicaecQfisA^ EpigeMs Rfaodius^, Euagon
Thafius % Euphconii-duO) vnus Athenienfis, alter^
Amphipolites, Hege&a^ ^ Maronites^ Menandii dua,
vnus Prienaeos, alter Heracleotes,17icefius Maronites
9 Pythicm Rhodim. De relii^is, quoruni quae ^ fuerit
patria non. accepi^ fiint Androtion >, Ae(chrion, Ari«
' ibmenes, Adienagoras, Crates, Dadis'*, Dionyfius,
EupUttxi ' Euphorion ^ , Eubolus ^ , Lyfimachus, Mna«
ieas^ MeneftiBtus "*, P4euthiphanes", Perfis^ Theo-
pinjus *?. li •*, ^os dij^i, omites (bluta oratione fcri-
pfeiuiit*^. daidem res^etkm quidam verfibus, vt Hefio-
10 dus Afotieus % Menecrates Ej^efius. Hos nobilitate *
Mi^o .Carthagintei^ ' pfaeteriit ' Poenica ^ lingua^
:^ ^od res diipedas oomprehendit^ libris xxiix*. quos
Gaifius Dionyft» V^cenfis ^ vertit libris^ xx. ac^
Graecaiingua^Sextilio.praetorithifit: in quaevolumi*
na de Giaeeis libris eorum, quos dixi, adiecit non
paoea, cr de MRgentsndempitt inftar libronuri viik
Ho£:e ipfoe vitfiteF ad vt. libros redegit Diophanes in
' T Bithy-'^
y. mtiefBrB^R.Vk^nctpshhn • m. MtntfinftHt I. B.-ll. ^r.
Bnifch. acqu€ iafra Bk/ii, ' b. PUwiiptMu P. Ffmh^ba'^
y. abaiitnfitX. R R. ffr.Yuntt. «e/ I. B. R.Br.P/€ititi>itfiiexHeni.
, B. Vulgo TritnnKns legitur. - o. Thtouhu?,
friennens I.B, R. Br. p. Hi I. B. R. Br. .vt «libi
a. mMteufif PoL Vulgo Ni- plttries-. -
**"y^' , ,. q. fcripftntnt eas^imm^ etqtd'
b. rfcoil/w P. ' Aw 0iam a. V^
c. t<i/?«x I. B. R. Br. r. u M, a. V.
fi. Dflrfe/ I. B. R. Br. Oaits I. ^ «J«*te«iin«« «• V.
I. G. A .• *t^ttifit B. H. A.
i. ErithHi» I. B. R. Br. wj)' b. /»*i»e I. B. 11. Br ^
^uTiJv I. I- G. A. *•••' d«eK«. V. it. H. St- D.
k. £«^<M P. d. fw/ inr. I. B. &. Br. (t 1. 1.
1. CrMMwL B. R. Br. & A. ac H. Sc- D.
..DE KE RVSTICA. 131
Bkhynia^ et miiit Deiocaro legi. Qoo^ bmuUs de ea | ^
re conor tribtis libris exponere, vno de agricukura, al-
tero de re pecuma, tertio de villaticis pafti(»iibiis; hoo
libro circumciiifi rebu£, quae nonarbitrorpertineread
agricuituram. Itaque prius oAendana, qoae iecentt
oporteat ab ea^ tum de hia rebua dicam, ie^piem natu^ \
raies diuifiones. £a emnt ex radicibus trinis, et quae
ipfe in meia fundis oolendo ^ animaduerti, et 4juae iegi^
et quae a peritis audii ^«
11. Sementiuia * ftrm in aedem Telittrif vmeimi
jpogatus ab aeditimo , vt dicere didicimua a patribu^ no^
(Iris: vt corrigimur a recentibus vrbaniss ab aeditoo^
Qflendi^ ibi C. Fundanium ^Kerum meum, et C*
Agrium equitem R. Socraticum ^^ et P. Agrafium pu«
hiicanum, fpedantes in pariecc pidam Italiam* Qnid*
vos hic, inquam^ num £iriaie fementiuae ' otiora* .•
huc adduxerunt ^, vt patres, et auos (biebant noftros?
Nos vero (inquit Agrius) vt arbicror, eadem^ cauia^^
quae te^ rogatio aeditimi. Itaiyue & ita eft, vt annnisv'
morere ^ oportet nofaiicttm, dmn iiie^reuertatur. Nam*
acceriitus ab aedile^ cuius procnrBttO huius. tempii ed,
nondum ^ rediit, et nos, vt expedaremus ie, reliquit
qui rogaret. Vuitis igitur interea vetus ptouerbium,
quodeft, Romauus fedendo vi«<it, vfurpemus, dum
iDe ^ venit? Sane, inquit Agrius, et fimui cogitans,'
portam itineri dici longiifimam e/Te, ad iubfellia {>
quentibus nobis procedit. Cum coniedtfiemus, Agra-
I 3 fius,
c gnod I. B. K* Br. e. ociofis fl. V. prfteter luntt
S. andim a. V. %. de mf I. B. B.. Br.
Cap. II. a. Seftundnis a. V. h. i/ior«fe.l. B. Br. R. !• L «ve«
J[iti vbique rcriptum 19 > libris rcre Heni.
uis reperityiMentwuv. .,1 i. ifit I. B. R. Br. 7
' b. fimeat addit RycH.Dcinoepf k. MiuAiaMLBL Br.1t. iiMfi|iiii
Aerium.^, diu. I. I. Bau ktt exp. fi nlifuit
c. SocratififfM Pol. 8. f WVt Vi^et Brufch* !--* 1
134 M, VARIVONIS WB. L CAP, II,
,9 fius ^9 Vet^ <{i]i miilta^perwilKilafli» teim« eequam*
Gultiorem lulta vidiAifi, inqnit? Ego vero, Agrius %
BuUam arbttror efle, quae tam toca fit cnlta. Primum
cum orbis terrae diuifiis fit in duas partes ab Eratoflhe-
ne >*, maxime iecundum naturtm %d meridiem vecfiis»
4 tt ad £qitentriones ^^ et fine dubio quopiam ialubrior
parsfeptentrionalis^^eft^ipunmeridiana; etquaefiJu-
brior % ilUfrudtxyfior ': dioendum magis eam ^ fm0e
ppportunam ad cojendum quam Afiam, ibique '^ Ita«
}iam, primum quod eft in ^ Europa: iecundo, quod
|u«c'4emperatior pars eft '^ quam interion nam intus
pene iempiteniae h^Femes. neque miivm, quod funt re«
giones inler circulum ieptentrionalem^ et inter cardi«
nem caeli^ vbi ibl etiam iex menfibus condnuts non
vid^tur. itaque in oceano in ea parte ne nauigari qui<«
dem poile dicunt propter mare congelatum. Fundanius,
5 Em * ibi tu quicquam na£a putas pofl^^ aut coli natum?
Verum enim eft iilud Pacuuii ^^ Sol fi perpetuo fit» aut
DOXf flammeo ^ vapott^ aut fiigore terra^ fruAos^
^unnes Jnterire. Ego luct vbi nox et dies modice red^
it^ et abit, tamen aeibuQ ^dan fi non diffinderem^
gaeo infititiQ ibinno m^4if ^ viuerp non poilefn ^. iiiio
in
m. Aifht I. B. R. Br. | ct s. fn tnriquo Qbfflu peliiT
n. ffMiMl. B. Br. R. A. Bi-45. ceps ^Mef Brutch.
pfMm?y b. ftafi P,
p. fHfM^ ^^ I* !• G. A. c. flMmmifiu I, B. I^, Br.
tttm : H. St- D. df fmBor K mmiii Br.
p. Eratkofipi^ P^ 1. 1|, ](. fr. «. ^ftiulirm mm imjfc^^i
q. fipttnuriontm T. I.* G A. 4iim viurt P. S. Hffiderm tn m
V. .fiftpn^^iit I. 9. Br. R, infitieMkm twnm m viutrt t. B.
t. Ira I. B. Br. A. Ra. G. reUT R. imctrtm in f infiicitfiun mmt
qai fil^lnriora t\ fmBttofiortt^ «m tU^ ^intrt Bruf^;!!. /^wn^ P.
t. A«^fl;fi»r A. Ba-G./ri£h(f- fimm in mm W&^ repcrit,
fior dictmlfi : ikJW f*^^, *>^*' Vulgttum Ht correxi, A^^^Y/
tom I. B. Br. R. mut in intrgine lunt- mtridit
«. '£«fr«>4iii I. U G. A. ireiif ci>nieclt. deftndtrtm «ic in
X. i>i^«c ird/Mm d^fufit {. f . j^/bw «Mi^t^^ A, lunt. G^
R. Br. MC» itifiiiciojhm wtmtri ditm vit
y. in om. I. JL Ri Bk^ - ntrtnmptfmm Ptrif. w <t i^/ilK*
Z^afi i%hth P. I. L ctc/Mii fMafierf iftff viv^ nvn ftfi
t. £• I. Bi Br.-It. £« A«L I<9 ySrvi Ptrif. tltcr.
C. i?em M. Si^ 0% mn^i^ BcL l pfinm H. F. H^ <• ^. &.
h»ilca»{kiiA»r9!A aoSc^ ^ueimiclmodim quioquiBt $
ieri, aut.aieicece, am meti poffit? Contra qaid in It»*
Isa ytenfiie nooimodo non nafdtui^ fedetiam non agre«
gHunfit^? quod£u:xonfeiam Campano? qood tritU .,
laipi Appulo? quod vinum Faierao? quod oleum Ve^
nafro? Non arboribus confita Itaiia eft, vt tota poma«
rium videatur? An Pkygia magis vitibua cooperta.» 7
quamHomerus appellat ccfi^HfkcBatrav^^ quam haec?
aut Argos^ qiiod^. idem poeta TTphuvv^v ^? In oua
terra iugerum vnnm denos et quinos denos ' culieos lert
vini) quot ^ quaedam in Itaiia regjoiies? An non M^
Ciito icribit in iibro Originum ilc? ager Gailicus Ro«
manus vocatur^ qui viritiin cts ^ Ariminum dafsis eft vi-
tra agrum Picentium ^ In eo agra aiiquotf^riam ' ijl
fingula iugera dena ^ culiea vini fiunt Nonoe itetii
in agto Fauentino} a qoo ibi treoenariae ' appeUailtur
.viteS) i^od tugerumtreceiiasampliorasreddat? Simul
aijpidt me> Certe, inquit^ L. ' Martius proefedus fa«
b^vm tuus ^ in fundo iuo Fauenttae Iianc mnititodinein
dicebat fuas.reddere vites. Duo m primis ^dai& g
videntur I^id hominea colendo^ poflentne ^ £ruifhis
pro impeiiig nc kbore re<bre ^, et vtruin iaiol)er iocus .
eflet aimofi? quorum fi aiteratmmdecoUat^ etmViioi
minu^ quis Vuit CQierCv mente.eft captus^ atque* ad
I 4 « . agnatos
g. /^ t. V. o. Fictnnm a. V. Fictntimm
1. fMM a. V. xs, ttati cdUti luait. C9IM. L B.
. - k. f9lif$tm Pol. «. . it. Br.
I. dkMi <b€ft I. B. R. Iiintt. Fr. -^ \' '^'^*~2!!f/' *^^' ^S?*!:
, . « „ « Demceps trkvut Ala. et B^ a
m. ^td f . B. Br. R. ^^ t/Ai Bnifch ,
n, viftdictfitvtminwn/tmt^Ry ck. ' s. tAbo I. B. R. Br.
Okfart tMkntt imt a. V. pfae- t. ittot I. B. R. 6r.
ter luntt. Ctftrtm iwmdatur t* ^ v. ^ifk 1. B. R. Br.
Oi Artmhmm 4mt Pol. C^fmrtm x. rtddtrt tu V. coMai»— «sf^^
inmtdatnt ttmn Codd. Vidorii, iaB.Bru£K. * " ^
.«ui debcti^r eniendttio. ctfinntfti' y. dtco!at P. u ' \ ^< t
kmt dutusXwiXt: ' .)..?'. .<!i'^"f|>^^'rt9/f. ^ ..;
13« M VAilKONIS LiB. L CAP. U.
. agiiaeoi et gsntilM eft dedticeiidti& Ncmo^umiami^*
Cfibet vcUeinipenfaDi ac £]inptiim facere m ciilturam \
ilvidetaon poflcfefict: nec, fipoteftreficecc £[tidii«,'
^ a videt eo6 tovt^ vt p^ftileiida dflpeidiiit; Sed opifior
<piiIvNsooiiuxio<iieso(kQdempo(I2iit, adfiim, }Q$m
C Licinium Stolonem, cft Cn. Tremellium Scrofam
video veaiie* vnum cuius maiorcs de modo agri legem
tujerunt "^i Nam Stolonis iila iex, ^ae vetat plus D.
iDgera habere ciuem R. et qui propter diiigenttam cui*
turae Stobnum conlirmaHit cognomen^ • quod nullus in
cius fiittdo reperiri potecat flolo, qnod ef!bdiebat cir*>
cum arboiCS^> c radicifaus, quae naicerentur e folo,
quos ftokiaes aj^liabant. Eiusdcm gentif C. Licinius,
tribmws pleb. cum cilct^ poft icgcs cxados annis
CCGtxv^ primus popuium ad iegcs aodpiundas ® in
xo f^ptemiiigera forenua^ e «omitio ' eduxit. Alteram
coliegam tuum ^^ xx ** vir qui £iit ad ;agros diuidun-
dos ' Catnpanos, vidco luic ^ venire^ Cn. Tremeliium
, Scrofam^ virum omaibus virtutibus pblitum, qui dc
. agricuitui-a Romaiius peritiifimus exiflimatur, An
nQhJure inquam? Fuodi enim cius pioptcr culturam
ittcundiore ipediiacuio funt muitis, quam regic poika
aedificia aliorum^ cum huius A>e<3atum veniant viiia^,
non vt i^d LucuUum, vt ' videant *" pinacothecas %
^dLOporothecas ^ Huiofce inquam pomaria ^ fumma
facra
«• MCiff adduBt 9f. A. fMitlatitt.'tpliMiirfmiI.B* Br.lt,
lunr. G. triMmmr Ba- G. K
b, ctUtHTM I. B..Br. R.deinceps §. dimdin^i P.
ftrt ani Bnifch Etdem cum Afi ^. y^^ p. Delnceps t^fifmB.
vbjquft TrmfHitm. ^ Brufch. Poftw FinM ea(km.
■ c. tidtvi h B. R. Br. j. ^ ^beft I. B, R. Br,
d. wbgrts rMett I. B. K* Br. ^ vfnfmit B. R.
e aecipiindas P. n. pinpcgtlffcCMs l. B* fitmtd^
f. e^mitiit a* V. • f9mif H, w R. Br.
St« .P* \ : o. •pmlkeetMt 1. 3. fieepTti^Um
%, tunm abeft 1. B.^B.* abtft m/ Br.
I. B. R. luntt. ' ^ p. i^rtMTfc- 1. B. Br. B. tnm»f$
h. vfziiJl virnm ?. p^nHtd^ Heru.
DE RE RVSTICJL 137
fiera via, vhi poma' veneimt^ contia aweam ^ iinagi«
nein* lUi interea ad no» ^. : £t Stolo , Num coena co* l ^
nieia * inquit ventmos ? nam ^non L. videmas Fundt*
lium ^, qui nos adnocauit \ Bono anino efle X , sik
^t Agrius \ Nam non modo ooum * iUud fuUatum
eft, quod ludis oLrcenfibus ^ nouiflimi cunicoH finem
facit quadrigis, led ne iliud miidem ouum vidimus,
quod in ceriali ^ pompa iblet eile prinumi. Itaque dum 19
id ' nobiicom vna videatis ^, ac ' venit aeditimus ^, do^
cete nos<) agricuitura ^ quam funmEnun faabeat v^ta«
temne an voluptatem, an vtrumqoe. ad te enim ru«
dem ^ eilc agricultuTBe nunc, oUm ad Stolonem iiiiffe ^
dicuat Scrofa ^ Prius, inquit, diicemendum, vtrum
qoae fenuitur in agro, ea fbla iint in cultura, an etiam
3oae inducantor"' in rora, vt oues, et armenta. Vi^ i)
eo enim qui de agrieukura fcripierant ", et Poenioe,
etGraece^ etLatine^ latlus vagatos, quam oportuent.
Ego vero, inquit Stolo **, eos non in omni re imitan-
dos arbitror, et eo meliu^ feciiTe quofdam , qui minor^
pomerio ftniemnt, exciuiis parttbus, quae non perti*
nent ad lianc mn» Quare tota paiHo , quae coniungi*
I 5 tur
%. §mM iHMft ilUt L B. Br, aobiicum. Seilicet dtmcept Br.
&• amrtiPM imt^t P. aitrum imago $»om vidimMt, £x fcriptura Omw
in Codice veniftiffimo reperic fa£him eft Qmu « dcinde atm.
Vt£br. ifk V«ticani$ Ubris PoAo . b» Hrtitnfikut P.
tedei:«« c. ctmali P. cerca/i a. V. item
r. Mf er Stalmm etna T. B. H. St* O.
Br« E. vi tt Staimum CQpm Pol. d. kic a. V. Jk P.
I. fie/ m Stal^wm coena Pol, t. t. fidcoHs I. B. Br. R. /^ifctrV
110/ ctm 5^»/9iif (0ena luntt. «tt A. lunt. G.
ctMT ^ft/Mc conit ciw«A» iunHt ^* t^«cti/clfM<a.V.tC9effrt^p.
«ctiitt/ A. Ba-G. g. e^/^/MMC I. B. Br. &. cJtt».
ft tcuttSTn P MNIf P.
t. AuwnCvidcnm A. lunt. G. i/ ^l^t^l'^:
V. PKndamttm a. V, cum cuiu# [^ ,•;,£/» JJv
Codd. fadunt Codd. Vrilnj, i ^^*^ ,>,^ ; ^ l. B, Br.
ji. ^aacdMt I. B.B. Br, E. 5cr»/tf » Pr/W 1, I- G. A. A-
y. ^fiU P. ^e marg, ttmi^ Scffy. Priut OnxL
%, Actint Ij. m. inducuntur a. V.
ft. ciim I. B. Br. R. et Codd. n. firiffermit om. I. B. R*
Vidorii atndtai L 1- G. Pot. J. o. SWm L B. R» Br. .
ija M. VAKROmS LIB.1. CAP. IL
tur .8 plerifipie cumagrieakura^ imgis «d paflmeiuQ
^ . (piam ad agricolain pertinere videtur. Quocirca priii-
cipes, qui ytrique rei praeponuntur, vocabuli» quowe
iuut ditterfi,.quod vnvjis vocatur vilicus, alter inagtitec
pecoris. Vilicusagri colendi cauia conftitutus, atauc^
appeilatus a viUa p quodab eo in ean^conuehuntur nixr>
Om^ eteueliuntur, cum veneunt. a quo ruftici etiaiix:
i mmc quoque viam^ veam ^ appeiiant, propter vedu-
ras; et veilam non viiiam, quo vehunt, et vndeve*
hunt» - Item dicuntur, qui ve^huis viuunt, vellaturam
1 5 facere. Certe inquit Fundanius, aliud paftio, et aliud
agricultura, ied afiini& et vt dextera ' tihia alia ' quam
finiftra, ita vt tamen fit quodam modo coniunda, quod
eft altera eiufdem camiinis modomm incentiua, aitera
l5 fuccentiua. £t quidem licet adiicias, inqugm^ pafto-
rum vttam efle ineentiuam, agricolarum fuccentiuain,
9udore dodi/Itmo homine Dicaearcho, qui Graeciae
vita quali^ fuerit ab initio, nobis * ofteiidit, vt fuperio-
ribu^ temporibus fuifle doceat, cuin hoinines paflori-!
dam vitam agerent, neqoe fctrent etiam arare terram,
aiut ierere arbores, aut putarej ab his inferipre gradu
«etatis fufceptam agriculturain. Quocirca et " fucoinit
paftorali ', quod eft inferior, vt tibia finiftra a dex-
I m trae ^ foraminibus. Agrius ' , Tu , iuquit ^ tibicf n nou
folum adiinis domino pecus, fed etiam &ruis pecu-
lium, quibus domini dant, vt pafcant^ atque etiam le-
ges coionicas tollis, in quibus fcribimus, Colonus ih
agro furcukrio ne capra * natum pafcat: quas etiam
^ftroiogia in ^ Caelum fecepit, non longe ab Tauro.
Cui
p. viUn^ Villa qnU I. U G.' A. v. <t I. B. R. 9p-
q. vckam a. V. Bonon. 1504. x. foftmHs I. B. Br. R. ^»-
fffcfam. it. H. St-^ D. «li L. P. i. faMoih U Pol. a.
r, iettrtf «. V. y. ^firat Bon.
s. von a!ia I. B. R.'Br. iixm z. Aorius P.
tihia aiia amttino q, /. iU ftiNKIi «- eafras campajtat t. V. etiain
vt fit Cod. Vrfini. P. a. capra tnm pafiM PoL i. ct
t. iia add. Ald. cum Brufch. Codd. Vi^borii.
DeiDceps waH urrm Polii. b» 4» . fa^tnuf decft L B« R. Br.
DE RE RVSTICA- 199
Cui Fundantas, Vide, in<]utt, Agri, no ^ lAac & ab 18
hoc, cum in legibus edam fcribatur, pecus cpxoddanu
Qwiedam enim pecudes culturae £uit inimicae^ ac**
yenenp, vf iftae, quas dixiAi ^^ eaprae. eae ^ enim
omnia npueUa iata carpendo corrumpont, non mini»
mum vites, atque oleas. Itaque propterea inAimtam r a
diueri^ de cauia, vt ex^ ciq[>rJno genere ad alii dei aiam
hoftia fulduceretur« ^d alii non iacrificaretur, cum ab
eodem odio ;ilter videre iioJJet, aiter etiam videre per*
cuntem velict Sic ^ faifhuii, vt Libero patri repertori
vids hirci iminolarentur, proinde vt capite darent poe-
nas} contra» vt Mineruae caprini generis nihii imino*
krent, propter oleam, quod eam, <]uam laeierit, fieri
dicunt ilerilemz cius ^mm ialiuam el& fruduis vene»
sum K hoc nomine etiam Atbenis in arcem non ini^ V so
praeterquam ieuaei ad neceilarium iacriiicium , ne arbor
oie^o quae primum dicitur ibi nata> a capra tangi p6£
Ht. Nec ^ vJhe, mqtum "*, pecudes agricultucae fimt
propriat« niii quae agrum opere ", quo "" cultior iit,
adiuuarp» vt eae, quae iundae arare poifimt K Agr^ ^
fius, ii ilhic ila (0« inquit^ quomodo pecus lemoueri
potdl abagro» cufD ifercus, quod plurimum prodeilt
greges pecpium njiniilrent? Sic, inquit Agrius, vena*»
hum grege;) dtcemus agficplturam efle y H propter iibm
rem habi^dum ilatuerimus, Sed mor hixic , ^uod pe«
cus in agro eife poteft , et frudus ^ in ' #gro ferre. quod
^oa iequendum. Mam Gq tp%m tKf ^^ 4iueriae ab
>gro
c. w KgW fjte A. Bs- G. V. k. mhafi ?, imiift, V* n»<l
VttlaomtiM4sf|»4/hic. Dciii- Cp4d.Vi^ii.
cm fi^i^mim eit in «nifch. ■ |^ ^^ ^^ y. ,, ^, ^
d. vi vtmn^Jhe ifigt Iftnu ^^\^ ^^
p tx om. F. B. i» H. Sn p. il. operte/
h. SicqM «. V. o. f«w wa»»:-
i. Hoc loco volgo UMu ioi- «. j^ia a. V.
(^num legitut. >/•«*/";?*'- q. Vulgo addiium tm om.F.
ger^tert I. m Wd. 1, B. %. J ^ , J^ ^^ ^,^ ipf, y.
149 M. VARROKIS LIB- I. CAP. IL
agro erurit aflTaincndae : vt fi habeas ^ plures in fonda
textores, atque inftitutos liiflonas % fic ^ alios artifices.
Scrofa, Diiungamus ^igitur^ inquit^» paftionein a cui-»
23 tura, et fl quis quid vult aiiud. Anne ^ ego, inqwm^'
iecpiar Safemarum patris et filii libros? ac inagis putem»
ptrtinere^ figiinas ' guemadmodum exerceri oporteat^
auam argenti fodinas, aut alia efviia n^alia, quae-
33 kne dubio in aiiquo agro fiunt? Sed vt ^ necjue lapici*
dinae ^, neque arenariae adagricuituram pertinent, fic
figlinae^. neque ideo non jn quo agro idoneae pofTunt^
efle;^ [non] exerc^idae, atque ex eis capiundi frucflus:
vt etiam fi ' ager fecundum viam, et opportunus via*
toribus iocus, aedificandae tabernae diuerforiae, quae
tamen quamuisfintfruduofae, nihilo magis funt agri*
culturae partes. Non enim fi quis ^ propter agrum aut
ctiam in agro profedus doitiino , agricuicurae acceptuiii
referre debet, fed id niodo, quod ex ^ fatione terra fit
24 natum ad fruendum K Sulcipit Stolo, Tu, inquit^
inuides tanto fcriptori, et obflrigillandi ^ caufa figlinas ^
, /reprehendis, cum praeclara quaedam, nelaudes, prae*
termittas, quae ad acriculturam vehementer pertineant..
35 CumfubriufietScroia, quod non ignorabat iibros, et
defpiciebat, et Agrafiusfefciremodoputaret, ac Sto*
lonem rOgaflet, vt diceret, coepit; Scribit cimicea
qQomadmodum interfici oporteat his verbis. Cucume-.
rem anguinuin condito in aquam, eamque infunditO'
quo voles, nulli accedent.^ vel fei bubulum cum aceto*-
26 mixtum '^, vnguito ^ ledunu Fundanius afpicit ad
Scrofain,
s. bOeat P. d. fgHhme t B. E. Br.
t. bifttionas Ien(n Br. iJUnat L - -t. pofint t. V. demceps tx iit Br/
B. R. f. fitiigiturficundmit l B. R. Br..
V. jiiet a. V. itcm H. St^ D. • %. fi fmd I. B. R. Ryck. Br.
X. Disinn%amn$ a. V. h. nw a. V. Codd. Vi^r. Po-
y. An I. B. R. Br. Miti an m lit. ct Ryck.
Pol. • . . i. frKVidnm fufcifit, Sfla •• V.
z. figilhtas h B. R. Br. Stot»n 1. B. R. BK
a. et alia dcift. a. V. tdiam et ^ k. ohjffigiiavdi a. V.
MHam.-et alia ?, et Ccdd. Vicboxii. I. fgHi^Mj I- B R. Br-
b. ^vt^ dagft l. I- G. A. ^ TO. fniftHtft 1. 1- G. A.
c la^diciwie a. V. ' n. vngito l. B. R. Br. 1 ,
DE RE RVSTICA. 141
Scrofam, £t, tamen verumdicit, inquit, luic, vthoc
fcripicrit m agricultura? Hle, Tam hercle quam hoc fi
^uem glabrum facete velis, qaod iubet ranam luodaiii
coniicere in aqnam, vfque quo ^ ad terttam partem de*
coxeris^ eoque vnguere corpus. Ego quod magis, ifh
qaam^ pertineat ad Fundanii valetudinem >", et in eo
libro eft^ iatius "i dicam: nam ' huiufce pedes fo\txk
dolere, et ' ?n fronte contrahere nigas. Dic fodes, in* a?
quit Fundanius: nam malo de meis pedibus audiFe^
quam auemadmodum pedes betactos feri oportean
Stolo ' fubridens^ Dicam, inquir, etfdem, qoibwiik
verbis fcripfit, vel^ Tarquennam audiui. Cwmhpmi-
ni pedes doiere coepiflent, qui tui meniiniilet ^, .ei
inederi pdfle. ' Ego tui memini , medere ^ meis pedi^
buS. TERRA PESTKM fENETO. SALVS H I <J
3f A N E T o [in meifjfedibus.'] Hoc ter nouies cantarc
lubet, terram tangere, defpuere ', ieiunum cantarc,
Multa, inquam^ item alia miracula apud Safemas mue- ag
iiies, quae omnia funt diuerfa ab agricultura, et ideo ^
repudianda \ Quafi verO, inquam^ non apud caetc*
ros quoque icriptores talia reperiantur. An noh in
maghi' iUius Catonis iibro, qui de agricultura ^fl edi-
tiis, fcripta funt jpermulta fimilia? vt haec, quemad-
jnodum placentam facere oporteat, quo pad:o libuni,
^ua ratione pemas faiire \ Illud non dicis, inquit
Agrius. quod fcribit, Si veli» in conuiuio.multiim bi*
bere,. OQenareque * libenter, ante ^ efle oportet brafli-
cam crudam ex aceto^ ct • pofl aliqua.^ foiia y *.
CK vfpnqua I. B. R. Br. Deln- * t, 'iifyiten I. B, R. Br.
ceps cfffjie vngen Ald. ' a. UfHdinndn \, B. R. Br.
p..«i/i(»lfMM I. B. R. Br. ' b. lioc pro filHrt reftitut tt
q. Unms I. B. R. Br. £dd. ante, Viaor. fc H. St- D.
r. ctinr.a.V.item: HSc-«D. In M. c^faltn,
8. c# omitt. praeter PoL d. t, coenare B. B,
t. St9lm I. B. R. Br. * ' d. Mr deeft B. B.
V. vel tairtum qmu im atUdm I. ' ' e. ft ftift deeft I. B. R.^ Br.
B.R.BT.vMleHtqiuitiam I.l-G.A. ' f. «/» leniT. I. I- G. A. H.
X. meminigiM 1. li.R. Br. St- D.
y. Mtfim 1. B.'R. Br. %. ^nfm de«ft I. B. R.'Br.
149 M. VARBLONIS LIB. I. CAP- III. IV,
III. I^^tor, iaquit^Agnfiut, quae diitihgeiida ' eC
ient a cultura ^ cuiufinodi fint, quoniam diicretuni^ de^
iis rebus dicenduiti^ quae in icientia fint Ecquis in
oolendo nos docet ars lit an quid aliud, et a quibus cai>
ceribus decumt ad metas» Stolo ^ cum afpexifiet Scro^
fiunt Tu *9 inquit^ ct aetate*^ et honore, et fcientia
quod ' praefta$4 dicere debes» Ule non grauatus, Pri«>
. mum, inquit, non modo efi ars^ fed etiam neccfiaria
mt s magna. eaque eft fdentfa^ quae ^ docet, quae fint
in quoquo agro ' ierunda ^ ac ' faciunda "* , quaeque
terra niaximos petpetuo reddat frudus.
IV. Eius prindpia f{mt eadem, qu^ mundi efle
Enmus fcriblt, aqua, terra, anima> et* toL Haec
enimcognofcunda^priusv quam iacias (emina, quod
initium inKfluum oritur. Hinc profe^ agricolae ad
duai metas dirigere debent, ad vtilitatem et volupta^
tem« Vtilitas qUaerit frudum, voluptas dele£latio»
tnem. Priorespartesagit, quod vtileeft, quam quod
deiedat. Nec non ea quae fadunt [culturaj honeftio*
rem agrum, pleraque nonfblum fru<fhiofiorem ^ eun*
dem niciunt} vt ^ cum in ordinem fiint confita arbufia
atque oliueta, fed etiam vendibiliorem, atque^ adii^
dunt ad fundi pretium» nemo euim eadem vtilitate *
non
O^ Itl. «. Sslttnitndd t. V. 1 ft^hn I. B. t.it.
k «e imerfer. !. B. Br. R. n^ Tu deelt t. B. R; Bt.
C Vcrba it nV ttknt — «i wf • £ fM I. B. R. Br*
Hf h. L om. l. B. R. Br fed deiu« f. ef L B. R. Bt.
cipl poft gutttatMs inferunt htec : n. ^iuu Hont deeft' P»
ii ut rebus quee injcitmtiafintt i, qnofiu L B. R. Br.
^Md m eoiind9 ms Joctit srtjk^ k. ftnumdn inaxg* ftrmid t*>
An qmi mud it a qmhms ^ enrctfi^ L cr t. V. »
hut ia. ai mttas. Sic etiam Fo« m. fiicitndt pM it^ PoL
IiL nifi quod hict qM bmittit e» X ,y a « om P
ii p6h\t pro fit. Hinc igitut |^ \^ ^; ,^ ',1 g^. g; f^jj
vulptam qnntfiiiimnfit^Mri ^^ ^^j^^,
4nfit^ emendaui. Pol. a. metam *^ / ^ /. ^„j,^ a
habet pto mitas. yoftca viilga- «• frMftM^vra iaatm. F.
tam: fii, tt qaid in coknio not ^- **om. Br.
iotct^ ari Mfit corrcid cum Pon- «* •* puuaduciMHt A. lunt. G.
ttderta ( ^Htati^fA
• ; EWE.^ICE.RVSTIGA. / 145.
ADti formofios ({uod eft, emere snauuk pliirisY (jiuan:
fi eft fniduofus ^ turpis. Vtiliifinius auteni is agcrlj
qui iaiubrior eA ** ,. quam alii, quod ibi frudus certus.
contra } quod in jpefiilenti quamuis in feraci agrb cala*
mitas cofonum ad fru<flus pcruenire non patitur. Ef-
enim vbi ratio cum orco ^ habetur, ibi non modo fni»
<flus eft inccrtus, fcd ctiam colentium vita. Quane
\bi ^ ialubritas ik)n eft, cultura non aliud eft, atqu^ ^
alea ^ domini vitae, ac rei famiUaris. Nec haec " non 4
deininuitur fcientia, ita ® eium ialubritas, quae ducir
tur P e caelo ac terra, non cft in noftra potcftate, fed
in naturae, vt tamen inultum fit in nobis} quod *< ^rs^ ^
yipra quae funt, ea diligentia leuiora facere poftumus. ^
Etenim fi proptcr terram aut aquam , odoremue %'
ouem aliquo loco erudat, peftilentior eft fundus, auf
propter caeli regionem ager calidior fit, aut venfus
non bpnus flet ': haec vitia emendari fblent domini
^iemia, acfiimptii; quodpermagni intereft, vbi^ fiut
pofitaeviilae, quantaeflnt, quo fpedent^ porticibus,
pftiis ac feneftris. . An non ille Hippocrates medicus in $
ipagiia peflilentia non vnum agrum fed multa oppids^
^entia feruauit? Sed quid egp iilum voco ad teftimp-
npii).? Non bc Varro nofter, cum Corcyrae * eflct
^xercitus y ac claflTis, et onines domus cepletae eflent
aegrofis ac fimenbus, immiilo ' feneftris nouis aquilpnOj
e^: obftrudis pefiilentibus, lanuaqite pennutafa, caete-
raquc
*I • . .- t ; • , • '.I .
g. fmBn^tinfe i. V. ct R. * O/^^rf t. B. Br. S.
Jjl^- J). Jhu9i«t^vf ntrfiut Ryck. p. AiciM 1. B. K. iHftfvr Br/
1i. >/f ofn. Br. \9^of.
-,.ivr;c«rtr«*iw m A. lunt- G. H. J- jj^ ^'
• '1 • T^ V Jpeamnr.
m. «/f« Br. et Polit. y. txircitHsi et elags cr I. B.
n. Nec vtf htttc djemntatnt I. Bn R. txtreitHs^ ae A. Innt- G.
B..R. Br. HKVtrtMmnuitMr/i, z. immifisT* Ddnceps fi x^
Iimt- G. Vttlgo mt diwunmiur. mfis B« R«
144 M. VARRONIS LIB, L CAP. V. •
imqtoeeiui ^neris ililigentia, fuos comites ac fanil*
Uam iflcolumes reduxit?
V. Sed quoniam agriculturae, quod eflct ' initiunl
et fmis dixi, relinquitur auot partes ea dircipliiia habeat^
vt fit videndum. Equidem innumerabiles mihl viden*
tam idonei iis, qui ^ agrum coiere volunt, quam qui
iclioias philofophorum* neque eo ^ dico^ quod non*
habeantet vtilia, et communia.quaedam. quaproptet
3 tu potius agriculturae partes nobis expone. Scropha \
Agriculturae, inquit, quatuor funt partes fummae: e
queis ' prima cognitio fundi *" ; folum partefque * eius
Juales flnt; iecunda ^, Mae in eo fuhdo opus (Int ac
ebeant efle cuiturae caula; tertia ^, quaein eo ^ prae^
dio colendi cauia fint faciuhda; quaita, quo quidquid^
^tempQre in eo fundo fieri coRueniat '• De his quatuoi^
generibus ilnguiae minimum in binas diuiduntur fpef
cies. quod habet prima ea, quae ad ibiuiQ pertinent
terrae, et quae ^ ad villas, et (labuia. iecwida pars,
4|Uae mouentur ^ , atque in fundo debent efle ctdturae
cauia, eftitembipartita: de hominibus, per quos coi
Jenduni, ct de reliquo^intlrumentbl teitia pars, quae
d^ rebus; diuiditurj quae ad quamque rem fint prae«
paranda,
Cap. V. <. U inr. I.B. Br.R. i. «mi omitt. P.
b. 9tf) pvrCv.A. lunt-G irt- k. Scfft a. V. .
f) wret .Acccntu in BA. cum cac- '1. f>rf^w I. B. R. Br.
tert verba non ctreant. Pbytm m. fili fundi et p^trtti B. G. A;
kiftmsf I. B. R. Br. n. rf pmrttf etiam luntt.
e. Mhiri omitt. A. 1. 1- G. A. a SetuniMml. B. R.BniDcia-
^.Phfi^: L B. Br- R. ntgi ctps vulgo fimi.
fvrAf A. 1. 1- G. , p. TtrHHm I B. R. Br.
e. aetion I. R. Br, R. curtSv t q. w de^ luntt. •
I- G. Vi€t. r. Ita pro qtiiA^Ht dedt exlcnu
f. Stolon vt alibi femper L B. et Pol. qnMe^ A. lunt- G.
R. Br. . s. cenuenitint A. lunt. G.
g. ^ omitt. I. B, R. habet t. attemm fuae I. B. R. Br.
Bmrch. / V. «WJimwra.V.qui ««•«cirtiMr
h: e9ndic9 iuin Mctuf I. B: R.Br. dedit. Deinceps^nlso dtkeam.
pannd» '^ et vhi miaeqne faciunda. ^uaittt {m^ dtf
teinpDiibus, quf^.ad folj9 circumitum ^ annuum iiiit
jnferemia^. et quae ad Liitiae meaftruum curfum. De
pnmisquiitaor .ptrtihus prittf dtcam, deiAd^ ilibtiliu^^
de o^ fecondis.
'VI. I^itiir priihum de folo fiiadi videnduin haec "
quatuor. Quae fit forma^ quo in genere terrae,'qlianf
pis, quam " per ^ fc tutus. Formae cum duo gcvj^ri
lint, vna quam natura dat, altya quam iatioues inipo»
iuuit: pfidr, quod alius ager bene natus, aiiusipalej
ppTlerior, qubd alius fundus bene confitus eA, aliu^
male: dicam prius de naturali. Igitur cum triag^nera a
fintafpeciefimpiicia^agcoriim, campeftre, coffirium^
cf* montanum, eft ex ^ ii« tribus quartum, vt in ^6 ^
i^ndo, in*^ quo tiaec duo vel tria fynt «', vt *» mulfis lo-
cls licet videri. -E quibus tribusfaftiglisfimplicibu^i
fine dubib infimis alia* cultura aptior, quam liimmis;
quodhaec eaiidiora quam fiimma: fic coilinis, quod
ea teprdiora quam infima, aut fumma. HaeC apparent
magls ita efle itt iatibribus regionibus, fimpHeia cunl
funt. Itaque vbi lari campi, ibi toagis acftus. Et-eb 3
ia Apuliaioca caiidibra acgteuibtia. Et vM moitfana,
vtin Vefttoid, <{i£Cul kuioFa^ etideo.faiiibriora. ' Qte
eotmt deorfum^ magis aefbte.Jajborant: qQi Jur(w^
magis hjeme;^: vemo tempoce ia campe^ibdp maim* -
Ruseadcm.illafQFuntur, qiwp ixi fup^ripribu^; eccfi^-;
l«Q»hic, quam illic coguntur. nec non furfum *, quam
deorfu^v ^ tardius feruntur ac metuntur. Quaedam 4
. • . ■ ^
■ X. fraep^tmdatl h . f. «« ^wdctfft I. B. Br. R.I.I.
Cap. yi. •••/««^ «• V- i. ^y ' I. K. R. Br. Deincef»
b. profiemf. I. B. Br. R. Pol. h gramora Br. Ald. T
C. fimpHci A. Ba. G. H. St- D- k. bUmi tt.v. ttmp^. /» I. J.
d. ei abcft P. R. Hr.
e. ex Hf a. V. pmter Ba. quae 1. fufKM dttfim. P« ctCoddi Vi»(
irejr. trito. d«rrii«
Tom.LP.L . : K /l
i4f M. VARRONIS EIB. L CAP. VL VIL
hiniontanis pnoIixionEi nafciHitur ac firmior) , propta;
frigus^ vt abietes ac fappini ™. hic " , <juocI tepidiora %
populi ac falices: furiuiti ^ fertiliora^ vt arbutas. ia»:
quercui: deorfum *!, vt nuces Graecafe ac marifcae Gdi
In coilibus humilibus focietas maior cum~campeftri fru-y
5 chi, quam cum montano: in altls contra. Propter
baec tiia.faftigia fonnae, difcrimiha quaedam fiunt '
{ationiim, quod fegetes meliores exiftimantur efle cam*
peftres, vineae coUinae, fUuae montanae: plerunque'
hibema ^ iis ^ efle melfora, qui ^ coliint campeftria^
quod tunc prata ibi herbofa, putatio arbohim tolerabi*
Iior. Contra aeftiua montana his ^ locis conunodiora^
.quod ibi tum et pabulum multum, quod in campii
aret : ac cultura arborum aptior, quod tum illic * frigi*
6 dior aer. Campefter locus is ^ melior, qui totus zci
quablliter in vnam partem vergit ^, quam is qui eft ad
libellam aequus, quod is ^, c^m aquae Jibn habeat ^ de^*
lapfum , fieri folet vllglnolus. eo magis fl quis eft inae*
Siabilis, eo deterlor, quod fit propter lacunas aquofus»
aec atqu^ huiufcemodi ^ tria fafligia agri ad colenduin
difpariliter ^ habent mox^entum.
V4I. Slolo, Quod ad hanc formam* naturalem
p^rtinet, de eo non incommode Cato videtur dicere,
cum fcribit optimum agrum efle, quiiiib radice mon-
^ ti^ fitus fit, et fpedet ad meridianam caeii partem. Suk*
iieit Scrofa, De formae cultora hoc dico, quae fpecie.
fant
m. fipinil, I- G. y. MWWta bifX. H. r!. Br. mon"'
H. Hic vtTQ Pol. a. umaqutiis locis P. Vulgo nunita^
o. U^iiora Pol. I. ^f iocis, Dcinceps ct aUtma Ald*
q. deofum P. t. * infcr. T. B. R. Br.
r. fittnt Qinict. 1. B. R. ^ ^^•^•j ^ «
•. tif^'^ inf. Pol. a. . j vulgo bnbint Icgitur. hakm
t. hktmalts Pol. a. p, yahavt I. B. R. Br.
V. iJlk iki I. B. R. Br. iis omitt. e. buiufmodi a. V.
PoL I. hiis.ifi iki P. a. f. MJ^fiHttr P.
X. fnam 'COHtf^riA I. B^ R.' Cflp. VU. a. fnmam deeft I:
Pol. a. Bt. B. R. Br.
DE RE RVSTICA. • tn
liafitveiiuilioni, fequi, vtmaiore quoque frudu fim:
vt quifaabent arbufta, fi iata fuotin quincuncem pro-
pter ^ ordines, atque interualla modica. Itaque maio*
xes noftri ex aruo aeque magno^ fed ^ maie connto, et 7
minus mukum^. et minus bonum faciebant vinum et ^
£rumentum> quod quae ^ iiio quidque^ loco funt podta^
ea minus ioci occupant, et minus ofHcit aliud aiii ab
foie ac iuna, et vento. Hoc licet coniedura videre tx 3
aliquot rebus, vt nuces integras, quas vno modio com*
preliendere ^ poflis, quod putamina fuo loco quaeque :
habet ^ natura compouta, cum eafdem fl fregeris ', vix
fefquimodio concipere pofHs. Praeterea quae arbores 4
in ordinem ^ fatae funt, eas aequabiliter ex onmibus
pardbusfol ac iuna coquunt. quo fit, vt vuae et oieae
plures nafcantur, et ^ vt celerius coquanturj quas res
duas fequuntur "" aitera iiia duo, vt plus ° reddant mu- >
iti et olei, et pretii piuris. Sequitur &cundum illud, 5
quali terra folum fit nindi , a qua parte vei maxime^bo^
nus aut non bonus appellatur* Kefert enim, quae rea
in eo feri nafcique , et cuiufmodi poflint. Non enim ?
eadem omnia in eodem agro rede poflunt. Nam vt
alius efl ad vitem appofltus, aiius ad frumentum, fic
ile caeteris alius ad aliam rem. Itaque Cretae ad Cor- 6;
tyniam dicitur platanus efle, quae foba iiieme non
amtttat. itemque in Cypro , vt Theopiiraflus alt , vnai.
atem Sybari ^, qui nunc ^ Tliurii dicuntur, quennu fi-
uxili efle natuniv quae efl in o^idi confpedu. Item
K a contm
b. prppe fim A. Ba- G. k- •f^int a. V. Deincepi/W<t
c. fe^ d«eft L B. R. luflir. '«•« «r.
e ,uae,^ L B. k. Br. Altf. ^^^/ ^e^ P. Delncep.
f. fir^^NC I. B. Br. R. ^uoqM ^ a fna parte I. B. Br. R. et «
^* G- ' qua parte A. lunt G. Poftca vul-
g. comprendire I. B. R. Br. . go apptHetnr,
h. fn» qmeqfu hakm hce L B. o. entHt dccft L B. R. Br.
Br. n. p. ShM P.
i. fii^eris L B. R. rtStt rm ^. Syhari repctunt L B. Br. ^.
Brufch. Deiaceps emara et apnd Br.
k4t M. VARROJaS EIB. I..CAP. VIL
cwfa:^ Mfsc apud no$ fieri ad ElepliAntlaen , vt neqoi
ficu^ neqpe vites ai^ttaiit &ilia. Fropter eandem caOi»
iani oiultafimt btfera, vt vites apud inare Smymae ^z
7 malus jbifera % vt in agro Confentioi). . Idem oftendic^
qupd in locisferi^plura ferutit: in iis quae fuot cuJta;
meliora. eadem de cau£t funt, quae non poflimt viuecd
nifi in loco aquofo, aut etiam aqua ^ et id difciiixiina^
' tim^ vt^ alia in lacnhus, vt arundines in>Reatisio^}
atia in fluminibus^ vt in Epeiro arbores alni.^; alia in
g siari , vt fcribit TheophraAus , palmas et iquillas \ Iq
Gallia tranialpina intu9 ad Riienum^ cum exercitum
ducerem, aliquoe regiones acceffi^ vbc iiec vitis nec
olea nec poma. nafcerentiir ; vbi agros &rcorarent can*
dUda foificia creta : vbi falem nec fofCcium y nec marii-
limum hahereat, jS^d ex quibufdam liguis combufH;
g iiarbonibus faUis pro.eo vterentur. Stolo, Cato quL>
: dem, inquit, gradatinxpraepouei^ % aiium alio zgvum
miiorem dictt eife in nouem difcrinuuibus , quod ^ fit
Arimus, vbi vineae poflint ^ efle bono vino et muito$
leeundus, vbi hoitus! irriguus; tertius, vbi falida^
quartufi, v.bi;o]Jiieta; quintus, vbipratum; fextus, vbi
campus £rufflfihtaiius} iepdniufi, vbi caeduadfiiua; odfau
TOVUS^ vbiaFbuflupa} Tionits, vbi^iandariatfUua. Scro»
£1« Sdo^ inquit, fcribere illuni. fed de hoc noncon»
iboitiuntomnes, quod ahi dantpriiuatum bonis^ ptatis^
^t ego quoque *: a quo ' antiqui jM-ata parata appeUa^
cunt ^. Caeiar VopiiGUS aedilicius, gaufam cmn agc^
nt apud Cenfoix^s, campns Kofcae ^ Italiae dixit ef&
fumen
. - ■ «
r. mrnae I. B. Br. R. %mynuu P,. b. et quoi I. B.Br. R. A. Ba- G.
5. biftrat P. Ddnc€ps Jn hh ^^ ^jj-^ ^. I- G. A.
fMtfiint Br. j. I j- • «
t. tn aqun a. V. et H. St- D. *' P^"*^ ««^
V. «t I. B. R. Br. .d. /fvni I. B. R. Br. .
X. Aretino a. V. DcinccpsHjrf- e. ^ao^e (]e«fl I. B. R. *
""%.''«/,« P. vimi I. B. R, Br. ^' "^"l^^lr i « « »
z. fquillam P. ?' ^'"'' *"^- '• ^- ^- ^^-
t. ii/mni pTMweus Mih, I. B. h. w^ «> Icnfr. Br. re/i<i# Meir
&. Br. B. R. Refiae l 1- G. A*
1>E RF K;VSTICA- «)9
fvmbi, inquQ leluSa pertica pofiridie tk>n «ppiaeitt
popter hcrbam
Vni. Contra vineam Cint quipufent * fumptu fru-
rfum *l deuorare. Refert, inquaffi^ quod genus vincae
fit, quod iunt multae fpecies eius. aliae enim humileS
ac fine ridicis, vtin Hi^ania: aliae fublimes, vt qua6
appellantur kigatae , vt pleraeque in Italia. quaruili *
homina duo, pedamentia et iugsi. quibus ftat redja** VU
nea, dicuntur pedamenta. quae tranliieria ionguntor^
luga: ab eb quoque vineae iugatae. lugorUiti genera ^
ferequatuor, pertica, s^rundo, reftes, vites*^^ p^rtica^ *
vt in Falerno. arundo , vt in Aipino « : reftes , Vf irt
Brundifino *•. vites, vt in Mediolalienfi \ Ingafioni^
Ipecies duae, vna direda •*, vf in agro Canufino': al-
tera compluuiata, in longifudinem et latitudlneift itiga-
ta, vt in Italia pleraeque. Haec ' vbi domo riafhin-
tur, vinea"* non metuit fumptum 5 vbi multa eiC " pro-
pinqua villa ^, non valde. Primmn genus quod dixi^ 4
maxime quaerif faiida. fecimdum , arundineta. tertiuiti
iuhceta p, aut eius generis^rem* afiquanl. quartum arbti-
fla, vbi fraduces po/fint fieri vitium> vt Mediolahenfes
faciunt in arboribus^ quas vocant opulos **; Canafini'
in hafundtilatione * in ficis. Pedamentum ifenl fei*e
quatuor genenim. Vnum robuftum, quod opfiirium 4
'lolet aflFerri ih vineam e quercu ^ ac iunipero ^, et voca-
K 3 tuir
Cap. VUl. a. fimt qui proptn k. Aert&a P. I. Cannnfim Br.
fnmptum wtznt fr, deuQr. !. B.Br. I. liae l. B. R. Br.
R. quae naec verba capici antece* .m. piniae yi«yi wttuitvt a. . V.
dcnti adiungum j(«m^ Ald. ' wneae: wo» mrt.fimptum 0r.
b. fruStuf A. lunt. G. r. ef l. B. R. Br.
d. Ita a. V. qui dedit reais. . >^ P- .^^'!'^«' P^^' *tT *
^ .. 1, Br. tfimtneta V. C. Vrr. . .,
e. etvttB,^ a V „,^^ I B ^, B, .
. f. eft m I. B. Br. Ji. l Ovnufini I. B.H. Br. .
g. Arpe^ P. , " 5 aMatione I. B. R. Sr, *#•
h. Bnmiiiyi»o a- V. ln Br. ta- 'iulatitint Pol. i. Ryck.
lBen*e(t le^ro noirra. ^^ t*,^«cy« I. B.. R. Br.
' i. fl^fo tdi.il. V. , ^ , '' y.inhipiro P. ,» . ^.
f 5<> M. VARHONIS LIB. I. CAT. VIII.
tai ridica. aiterum palus e 'pertica^ mdior ^ e dan^
quod^ diutumior: quem cum infimum' terra voluil,
puter euertitur, et fit fblum fiimmum. tertium ^od
horum inopiae fubfidio mifit arundinetum. inde enini
aliquot coUigatas libris demittunt ■ in tubulos fiAiles
pum fundo pertufb, quos cuipides appellant, qua hu-
fnor aduenticius tranfire pofilt. quartum eft pedamen^
tumnatiuumeius^ generis, vbi ex arboribus in arbo-
res tradu(flis vitibus vinea fit: quos traduces, quidam
rumpos, appellant. Vineae altitudinis modus, longi-
5 tudo hominis. Interualla pedamentorum, qua boues
iundi arare poilint. £a minus fumptuofa vinea, quae
fine iugo miniftrat acratophoro * vinum. Huius gencra
duo, vnum, in quo terra cubilia praebet vuis, vt in
Afia multislocis, quae faepe vulpibus et hominibus fit
communis. necnon, fiparit humus mures, minor fit
vindemia: nifi totas vineas oppleris mufcipulis, quod
^ in infula Fandataria ^ faciunt. Alterum genus vineti %
vbi ea modo remouetur a tcrra vitis , quae oftendit ' fe
afferre vuam. Sub eam, vbi nafcitur vua, fubiiciun*
tur circitcr bipedales e furculis furcillae S ne vindemia ^
|>ereat, et vindemia fada denique difcat pendere in pai-
snam ^ autfuniculo aut vincfhi, quod antiqui vocabant
cefhun. Ibi dominus fimul ac vidit occipitium vinde-
miatoris furciUas reducit hibematum in tecla , vt fine
fumptu earam *^ opera altero anno vti poffit. Haccon*
« liietudine in Italia vtuntur Reatini '• Haec ideo varie-
tas
X. we/f#rf lunSt, 1. B. It. 6r. e. viniti P.
y. ^B.R.Mo Icnfl! Br. f. oftenderit a. V. Dcinccps af-
z. m ftmmn diuif. I. B. R. Br. fire hic et faepe alibi in rimiUbtis
Ivntt- verbis Brufch. Hic etiam Aldina
' a. Ita a. V. qui dimittnnt de* confentir.
dit. Deinccps fertufis Cod, Ryck. -., f„fCHlarit: vindemia Pol. i.
c. actat^hcron a. V. natfa/irri , ^ vtndcmia ptreat, et deTunt
P. Deinceps mnrts » hHiut — «t- *' ^* "• *^*
fttueris Aldina. i. ^«/««a P. Ryck.
d. PaMattaria a. V. fomhh' k. horHm P. t§rm I. B. R. Br.
tcrta P« ' L vtiatini P.
' ' DERE RVBTICA. -• t|f
liis 'maxkne, qaod terra cniufmodi fit, ra&rt vbt
eniminatura huoiida, ibi akius vitis toUenda^ quod in
partu: et aliniomo vinum son, .vt in calioe, quacrit
aq[aam, fed folem. itamie ideou, irt jorbitror, primam
e vinea in arbores afcenoit vids* . ..
IX. Terra f, iw^tfflm^.jcuiufiiipdifit refert, et ad
3uam rem bona» aut non bona fit. ea * tribus modis
icitur, communi^, proprio, et mixto. Commiini,
vt cum dicimus orbem terrae, et terram Italiam, aut
quam aliam ^. in ea eiiim et lapis et arena et caecera
eius generis funt in nominando comprchenfa ^. . Altero
modo dicitiir terra proprio nomine ^ quae nullo alio
vocabulo neque coghomine adicdo appellatur. Tertio 9
modo dicitur terra, quae eft mixta * , in qua ^ fcri pot-
efl quid et nafci ; vt argiilofa, aut lapidofa> fic ^ aliae^
cum in hac fpecies non minus fint multae-, quam ia
illa communi, propter admixtiones ^, in illa euim,
cum fit ' diiFunili vi ac poteflate, partes permuitae, in
queislapis, marmor, rudus, areua, fabulo^, argilla^
rubrica, puluis, creta, gJarea, carbunculus ^- [id efl,
quae fble perferue "* ita fit, vt radices fatorum copibu^
rat.] ab iis, quae proprio nomine dicitur terra, cum e/t i
admixta ** ex his generibus aliqua re, tum "" didtur mi^
cretofa, aut*) giarepfa, et fic ab aliis generum difcri-
minibus xpixta. et ' vti horum varietates', ita.genejca
haec^ vt.praeterea fubtiliora fint * aiia. nam^ ininimum
K 4 ' in
Cap. IX. f. r«fTMi Com. 1. ignis cwrh. I. B. 1t. Br. cof*
SpHalma credo. hnaUas Rr. deinde Ah-hisi *
a. Ex «. I. B. R. Br. m. fttftfwtt ira, vt a. V.
b. ft.inf. n. aimifia I. I* G. vt aliM
c. i/M tff «mr ; ami <eL B. X. Br. femper.
d. cmptnja I. B. Jt cmpcn» o. «t cim I. B. R. 8r. . 1
htnjk Br. . p. mt abeft L B. R. Br.
c. mttsL I. U G. q. mtt gUmia deeft I. &BrvR.
f. qn9 1. B. R. Br. r. avti omttt. I. B. R. Mr, '
f. ficttn, V. H. Sr« D. 8. vdTifeBff I. B. R. Br. *ii
. nimfiitnts L !• G. A* ' t. fint, AKn mniMMm LBrSr»
1. fint h B. R. R. fini Oia. Hm ad madmtA
k. /aMm L B. R^ Bc. Ald. in Corrigcndit» Iiirtu O^^ *
if) M. vAJiRcmis zmri.x;jLT. ix.
sd nngnfirfacies tefnr ^9 mod ^^1^ txm^ c(k vMe hej^
dofa, alia«inediocnter., aua pr^pepunu Sic deaUis
geaeribus xeliquis admixtae terrae tmigradus afcei^
'4 dont ^^i^ofdem. Finetfflreahaeipfae teniae-ipecies ter»i
nas in ie habent alias, quod paxtim fimthumidiores;|
partimaridiores, partim mediocres. Neque non haec
aircrimina pertinent ad frti(?fas * vehcmenter. Itaque
j^eJ-iti in loco Inimidibre far adoreum potlus knitti^
tjuarii triticum; contfa in aridiore hordeum potius,
5 qiiam far, in mediocri vtrunque. Praeterea etiam d!t
brrmiiia 'Omnium borum generum fdbdlioca alia, vt in
fel>ulDCi terra,' quod * ibi refert, labulo albusfit, an
fubldtmdns: quoci ftbalbus ** ad ferendos furculos alic"-
^ riui, contra fufaicuhdior appofitus. Sicmagna tria dit
ariihini terrae, quod refert vtrum fitmacra, anpinr-
guis, ari tnediocris. quod ^ (ad cultur&m) pinguis foe*
omdiorad multa, mnacra contra. Itaque In ** iis, Vt
iBf Pupinia, neque arbores prolixas ^, neque vites fera-
tes ileque ftramenta videre ' crafla poflis «, neque fih
^Smn •* marifcam, etarbores plerafque, ac prata retor-
6 rid$i, et mufcofa \ Contra in agro pingui , vt in He-
fihiria, li(iet videre fcgeties frucfluofas, ac refHbilcs, et
* iirbores prolixas, et omnia fine mufco. In mediocri
" autcm terta, vt in Tiburti, quo ^ propius accedit, vt
iion fit rnacra, quam vt fit ieiuna, eo ad dmnes re^
febmmodior, quam fi inclinauit * ad illlid " quod dete-
tius". Stolo, Konmale, inquit, quao^fitidonea terra
ad
X. tfirten^ I. B. Br. ft. d. 9ux I. B. Br. It. nuxin vUh
y. tfceitdMHt. E»fiUm praeter- trr P. a. in Veut A. lunt. 'G.
••1«. B. Br. R. e. ffdixet I. B. 6r. R.
». fruBns, Veh, its^ui h B.BiV . £ inctafa Eaedem.
R. dcincep» mnhieJU f$r Codex «. futcrii i. V.
Guelferbyt. Nonii m voc «itff. h. mqne add. L B. Br. R.
.;itv:i/Mt Heru. i. rauajh Eacdem. Deinocpt
b. fiyylo alkttf A. luar- G, EtruHa Br. er rtflibiUs Br.
deinceps /kr^i/tff om, lumina. k. VuIg;o qu9d Hcruag. ^ot.
.^rt. ^ta pro fw rctlpfi ex 1. B. 1. itklinan*rit a. V.
lt.:'B4tlun^ Ekincep»M^iMi.aMMni m. aliHd 1. B< Br. R«
fRfttJkA.^ , • .. . vO. ^«a4. Eaodeoi.
adrei^ndum , i aot nDH ^ , DiophBnes fihiiyiiius fcribil;» 7
ii^£i]lri pofferaiut ex ipfa, .ant ex' p iis quae nafcuatiir
» caB. ex iptsL^ flfit terra albav' ii nigra^ fl lami
^uae c^m fodiatur^ fadle frietur % naturaqoe *- noafit
cosentia^ nea& vehementer denfit. ex iis antem, <piB0
enata funt fera, fi funt prolixa, atque ea quae exiis
nafci debent, eamm rerum feracia. Sed quod fequi-
tur, * tertium illud de modis dice ^
X. lile, Modofty quibus metirentur rura^ alius alios
conflituit. Nam in Hifpania vlteriorc metiuntur iugi«,
iflCampania verfibus, apud nos in agro Komanoac
Latino iugeris. lugunvvocant, quod iunAi boues vno ,
dje exarare poffint. Verfum dicunt centum pedesijuo-.
^ouerfum quadratum. lugenim, quod quadratos
duos adhis habeat Adus quadratus, qui et latus eft a
j^des cxx V et iongus totidem. is mqdus ** acnuai Latine
appellatur. lugeri pacs minimardiQitur fcripukun,. id
^fl decem pedes in Mongitudinem ^ et latijtudinem qua-
dratum. Ab hocpriflGdpio menfixes nonnunquam di^
cunt in fubficiuum ^ effe vnciam agri» aut fextanteni^
Wt* quid aliud, cum ad iugerum peruenerunt: id^
habet » fcripula ^ cclxxxviii \ guantum ^ as antiquus
nofler ante oellum* Punicum ^endebat \ Bina fugera
quod a Romulo primum diuifii [dicebantur] viritim,
quae.[quod] haeredem fequerentur, haeredium appella^
K 5 nmt.
. o. mmm a. V. f. f««« I. B. R. Bi^
p. » iis om. T. B. Br. R. g. iugvfwit inf. I. B. R. Br.
q. ex eis 1. B. Br. R, . h. Jcri^a P. et Codd. Via©-
r. ftritm I. B. R. ferim Brufdi. tii fi^ufia al.
; 8. natnra quml, B. Br.R. ' i dnctMa oSogima oa» •. V.
t. eineraria Eaedern. Deinceps ccLXxviii eft Sphalma Com.
«i htt Br. A. qnaf ex his Ald. . • k. Qnmrtmn autem ad nnttftm
V. dici P. I. diae Ule P. a. mflfOf anu 1. B. R. Br. Sf^nitm
Caj). X. q. Modins ac mina a. trtHnttad rmii^t nojhros 1. i* ^.
y.')Hodidns /iciowPol.a. dcinccps A. Qnantus as artuquof nofitr K>
Jtrumlnm Br. Ald. iWi«*JStr ctltfn Codd.-Viaoru.
'h. et r. H. Br. R. * ' 1. fendetant bina tng. A. V. In
' <;. lon^kuiXink et latHndim a. V. fequenflbus Monli Codwc Guel-
' a. fuhifitmm 1. 1- G. A. «rbyf* antiquus habct Jbfnemuf
e. >^W 1. B. «.Hr. omiffis i^erei. affeHwom-
154 M. VAJlROKriS LIB- I. VX?. X. XI.
* nint. Haec poftea [a] centuni Centoria dufla '"• Cen«:
tnria '^ eft quadrata in oomes quatuor partes^ vt habeat
latera longa pedum ° co oo C. B-- Hae porro (pia>
tiK>r centuriae coniundae, vt fint^ln vtramque partem
binae ^ appellantur in agris diuifis virittm publice ialtus.
XI. In modo fundi non animaduerib lapfi funt mul*
• ti, quod alii villam minus magnam fecerunt quammo-
dus poftulauit, alii maiorem, cum vtrumque " fit con-
tra rem familiarem ac ^ frudum. maiora enim teda et
aedificamuspluris, et tuemur "^, fumptu maiore. mi-'
nora cum ^ funt quam poffailat fundus, frudius folent
2 difperire ^ Dubium enim non eft, quin cella vinaria
maior fk faciunda in eo agro^ vbivineta funt^ am»'
pliora : vt horrea, fi fruinentarius ager eft ^. Villam •*
aedificandum podflimum^ vt intra fepta (villae) babeat^
aquain: fi non, quam proxime. primum, quae ^ ibi
fitnata; fecundum, quae infiuat percnnis. Si omni«
no * aqua non eft viua, ciflemae faciundae fub tedis,
et lacus fub dio, ex*^ akero loco vt homines, ex altero
vt pecus vti poflit. •
XII.
m. ^Sn decft I. B. Br. R. I.L e. Vulgo erat inremim: Uci"
a iugtrts centntu ctntttria diHa Ald. «ts/. In 1 B. Br. R. iiterjit L. foU
. n. qna€ AupUcMta eft I. I- G. A. conrpicitur. C. L. in Pol. 9.
. o. M. M, C. pedtf I. B. Br. R. £ i^ ^. y. qui dedic ftnt.
aMomiiHa /?/««;["'«««';_H*lI- * Hic tdcft diutfio c«p.Iuntt.
pedts; fed m Com eft Uaio lun- p^j |j, ^j^^ ,^„^j
de quo etrore ipfe deinde Viaor ^ »*• ^» ^J^ ^f^^^^^^.ff ^^Z"
•dnionuit, ct in Codice «ntiquif- Jf«J«« *• V. Vtllam aatficnnAHm
fimo efle ait «• «o c.B- quam "'• ntdifcimdHm CM, Vaticani
notam reftitui; centenarii enim '«^* ?on««d- ^^'ficandam fmfi-
nuraeri notam omifit Gefner. *•»« »«A« — ^^«'«^ ^"^ fJ^
p. kimte. Et fic app. Brufch. et, «-^« ». ^' |^»i'/ '«ij^' Crefc. L
vt fufpicor, etiam I. B. R. nam in 5- vbi tnale Bafil. «y«««^- .
vtraqueGcfneriana varieltscicci* J- ****y *• B. Br. K.
dit haec. k. f wi Eaedem bis habent.
Cap. XI. t. •enw^Bc.Ald. \. fi tfefo Ct.
: b. €t Br. m. «t L B. K. Aw — vti paf»
c. tMCfitMr I. B. Br. R. A. fnt Cr. vbi tamen antiqua me«
• d. pnim fi fint L B* Br. R. <t ^cit/ habct. Brufchiana bis b»»
tnimfi cnmjkm P« bct tt pro ev ficriptum*
DE RE RVSTICA. 15$
Xn. Dandum^operain>, vt potifllfnttm iub radi»
ahoa ^ moatif filueftris viilam ponas ^, ;vbi pafticmes
fint latae^, tta vt contra ventos, qui faluberi*imi inagro
flabunt \ Quae pofita efl ^ ad exortus ^ aequinodiabes,
aptiiCma ^ quod aefbte habet^ vmbram, bieme fbleiiu
Sin cogare fecundum flumen aedificare , curandum ne
aduerfum eum ' ponas. hieme enim fiet °* vehementer
frigida, et aeflate non falubris. Aduertendum " etiam 2
fi qua erunt loca paluftria, et propter eafdem cau&s,
et quod areicunt, crefcunt ° animalia quaedam minuta,
quae non poflunt oculi confequi, et per aera intus in
corpus per os ac nares perueniunt, atque ^ efficiunt dijffi«*
ciksmorbos. Fundanius, Quidpotero, inquit, face*
re, fi iftiufmodi mi ^ fundus haereditate ' obuenerit^
ouo minus peftilentia noceat? iiluc vei ego poifum re«
fpondere, inquit Agrius. Vendas quot aiTibus poiCs: ^
aut fl nequeas, rclinquas. At ^ Scrofa, Vitandum, |n-
quit, ne in eas ' partes fpeftet villa , ex quibus ' ventus
grauior * afiBare fbleat ^ ) neuc * in conualli caua. et •
vt potius in fubiimi loco aedifices. qui ** quod perilatur,
fi
Ctp. XII. . a. Dtmdgm I. B. Br. m. fit Cr. .
Dandd R. A. Ba. G. H. Sc- D. n. Autrundnm P. anifHaiMirteu*
DtmdHm lum. ''«1» eft fi iuxta trnnt Cr. Bafil.
b. fera A. Ba. G. H. St- D. fed antxqim mea: j? aqna wm.
itmiam 0per«M Crefc. o. creJimKtfnt I. B. R. Br. tt
c. rtuUcc Cnfc. ^jncd tu iis crefctmt A. I. I- G.
d. t^nt P. CTefc.andqiiflmea^ H. St- D. et qnod in iit aJefcmtt
4^bi Baiil. viUs penatnr, Popm. et qnia cum arefcttnt^ cre*
t. latae I. B.3r. R. A. Ba. G. fnpit Crefc.
Gt. Ineu Heruag. Uxae reliquae p. et nares — et effcinnt Crefc.
cum ViAorio. /oxm, aut vH vend q. mihi ante Vidor. omict. P.,
falnkeniun ftahnnt Crefc. vbi B^ r. haeriiitati P.
^fil. iatae habcc. 8. Jtem Cre(b.
t fiahntt, faftta fit. Ad lU t. eam fartem I. B. Br. R. Cr.
C A. .V. eaf qua Cr. e qnihus Br.
f. fit I. B. R. Br. , X. ex bit partihts inf. I. B. R.
. exortos P. ec Crefc. intiqua Br. ex iit fartHms P.
^ mea. y. fiiet Cr. efflare ex edit.
1. apertijjima Cr. lovan. laudat Gcfner.
k. Itabeat «nte Vi^r. z. n« Cr.
. 1. eurmn ftnte ViiSor. cm» a. >ii ^i«x Cr.
Jenir. aiji(r/kt nmi Cr. qui pauto b. M ^ mi ^){a<ifr Crefc.
antea habct Si cagmtfnft. «ditiontt trcs.
»56 M. VARROMriS LIR t CK?. XIL XIIL
fi iptod eft qttod ^.adueHarium inferatur, fsctiius difcu-
titun Praeterea , quod ab fok toto die iihj^lnitur , fa*
lubriof efl, quod ^. et beftioiae fi quae prope naicuntur
aut ^ infenintur^ aut efflantur », aut aritudine cito per^
3 eunt. Nimbi repentini , ac ^ torrentes fluuii periculoti
aiis^ qui in humilibus ac cauis locis aedaficia faabent, et
repentinae praedonuin manus, quod iniprouifes faci-
bas opprinaere poiTunt \ Ab hoc ^ vtroque fuperiora
Jocatutioca.
XIIL In villa faciunda * ftabula, ita vt bubilia fint ^
ibi, hiemc quae pollint ellc icaldiora. Fnidibus ^ (hu-
inidis,) vt eft vinumet oleum, loco plano potius ceUa^
faciundum, item vbi vala vinaria et olearia (ftent;) ari*
dis vt eft faba, lens ^ hordeum far (et triticuin) in tabii*
latis. Familia* vbi verfctur prouidendum, fi feffl
opere, aut ^ frigore, aut « calore, et vbi ^ conunodiU
fime
^ c. fi ^piod ift ibi aduerfariHm
fadttMt difc- Crefc. Bafil. fed an-
tiaua mea inftratur^ addtt poft
Muerfarium.
d. Projfttrea locus q»i a ftlt tata
iie, Crefc. Ex editione Ifeuan.
Gefner laudat baec verbaAi^tiix
'^ttbfite, \
' e. ffifVf et Cr% \
f. Ita I. B. R. Br. Vulgo efc
g. a/it fiatu Cr. Badl. fed anti-
qua mca ««t afflantur,
. h. fiuuii ttc torrentes A. I. B. ]t>
Br. et fluuii ac torreiittf I. I- Q.
Dcinceps torrentet periculo fmit fl
illir Crefc. Bafil. fed rc£te anci-
qua mea.
i. pcjjint I. B. R. Br.
k. hoc om. I- B. R. Br. hae
vtraque P. Pod habent ita pergit
iCred:. O^ hoc et propur pratdo^
mm tuanut fnp. loc, tnt.
Cap. XIII. ai funt inf. ante
Viaor.
b. iifft vhi bieme poffinth I- G.
A/ jlabuh bnbuia qnae id hUme
fojfint ejie calidiora.CttCo^ hMtM
ex Louan. laudat.Gcfner ; eadcoi
in onrifit.
c. itefH cellas in loea piaao ,. vbt
vafa viuaria et olearia ejfe poJpfU,
Crefc. fed ex Louan. Gefncr lau-
dat ^iTitnt. DcindepergitOrefc.
hem vbi oondantur fruMus aridi
«t granam it feenmn in tabnlatit^
vbi anriqua mea cuin Louaiu
fteitt. fruciue habec, et deind«
Louan. grava. Vuigo h. L iegi»
tur FruSus^ it eftvinnm et-tf/evw,
/•c# plano in celHs^ item vt vafa
vinaria et eienria potius fachmdHm
Sed r. B. R. Br. ita habent: oiea^
ria potius faciunda in iocis MridisL
FruStut vt tft et cct. L I- G, (tct
fttius fint in lodt Mriditt quam
bumidis , fruSns ^ vt eft,
d. ttntet ifordium et fat Edd.
ante Vidorium , qui haec omifit
.verba , vt Gefneriana..
/., e. Rem vbi verfetur famliaprf
videndum , vt fejfi Crefc.
f. vei ance V- •
f. calore poJpntCr*
. Ita L B. ». Br; Vulgo et
•deeit jNiffnt, commod, fe in fnic-
ttm fcoyMff Ct» ,^
UE RE RVSTICA. . . 157
iiihe poflint & ' quiete xQciperftre. Vilid proxime '^ iV a
nttam ceUam efle opoitet, etxinque fdre, qui * iittroeai
aut;exe«tjB0i9u^ quidueferat*'': praefertim fi ofliarful
eft oemo. In primis laiiina videnda, ^vt fitadmota^
quod ibi lueme antelucBilis temporibus aliquot res confi*
duntur, cibus^ratur, ac capitur. Faciundum eitiani
piaufiris ac caetero inAnUnento omni , quibus "^ cadttifi
pluuium inimicum, in cohorte ^ vt iatis magna imt.te^
49ta. haec enim fiintea claufum in confepto, et fnbdio;
£irein noa modo:raetuunt^ ied ^ axkrernis ten^>eAatem
^ocenfeem jion refifiunt. Cohortes'^ in -iundo magno f
dnae apdonesL vna , irt intBrius ' . compluuium habeat ia»
cum, vbi aqua fkliat, qua& intsa fiylobatns ' eum ve«
sit S ifit iieinipiidna. fioues enim ex aruo ^ aeAalt
jedttdti hic bbunt, hic peifunduntur. nec minus e"^
l^bulo.cQm ^ redierunt ameres^ fues, poid. la 'xp^
feorte* exteriore iacum* efle oportct, vbi maceretur
lupinum, item alia, quae demifia in aquam ad vfum
aptiora fiunt K Cohors ^ extedor.crebco open* iba-
mentjs ac paiea^, occulcata^ pedibus pecudum^ iit'^
minifira fundo, ex ea. quod euehatur. Secundum ^
* viii^
L fifi fmtti nc^m ante Vi* s. JfiUVatas a. y. Paulo anm
&or. cuius le^ionem hflbecetiaoi Vulgd eil ^«
Arundelianus, telU Wa^ «d x, «e/itP.
Salluft. Catil. q\ 49. p. 1491. et y. flratr* I. B. JL Br. 4»^« P. ..
Ryckianu^, . , ». ^ « N«nius A. fc- iS. *ac
k. f^nnrw Pol- f9^ Cu . hc9 f^nmttmr wtfwts L B.. R. Bq
L tpdM Cr. ied antiqna mcA ^ j. TifaP^etlumt.TttlgoiftM^ft.
^' •'S. Ita J. B. K. Sr. Vuljtflf
m. /erail* Cr. tWfffeft.' ^> ■ >
n. Verba: fidh^f ekiitm ^ ' a. 7<Ht»« I. J^Tt. ,. .
«fjim immitmn ponuntur poft tf» b. /kfit L %%m 9r. //mt A»^
^ LR. Br. R. 1. a ; /2 - r
0. eyofU A. lunt. G. H. Sc^ , «. (^V/ A. L 1- &i(I. $0«&
p. Vulgo ««rf* wi «Mtiwwif, ^:>i/»/L I-G; A.: !
siuerfnr. £x 1. B. It. «t reltqul< e. cmKtilcata 1« B. Br. X^ A«
£dd. ante Viaor. addidi ftd. Bft> G. .V
- q. amriA.Ll-G. H. ^t-D. . f. i^ L JB. &. &. . o
r. inttriiiu |. B. ^. Br. g- >n^ Ci«rc.
IS8 M. VARRONIS LIB. I. CAR XIII.
: villam dtio habere 6portet fterquilinia ^^ aut vhum ' hu
£irram diuiium. alteram enim in ^ partem feni opor*
tet ^ e villa nouum fiiiium ^^ ex aitera ° veterem tolli
in agnmi. quod enim '^ infertur recens, minus bonum.
id cum iiacult, melius. necnon (lenjuilinium melius
iilud ^^ cuius latera et fummum virgis ac ^ fronde vin«
dicatum ab fbie. Non eaimfiiaim ' quem quaerit ter-
tdi^ fhltm ante exugere ' oportet Itaque periti qui
pofliat ' vt eo aqua influat, eo nomine faciunt '. Sic
enim maxime retinetur ^ fucus ^; in eoque quidam feU
S las &miliaricas ' ponunt. Aedificium facere ^ - oportet,
iub quod tedhun totam fimdi fiibiicere pofiis meilem,
auod vocant quidam nubilarium. Id {ecundum aream
nidundum, vbi triturus ^ fis frumentum, magnitudine
pro modo fundi ex vna patti "^ apertmn, et id ab area»
^piace in "* tatttffam proruere fadle poifis, et * fi nubt-
• iaie
h. JttercUhUL P, Aw Meia ejfe-
fier^. Crefp,
i. fier^ilinid, viAcUcet hifor
fism ditttfi , et. qu^d- 1» 9ne nouniH
tfi dehet dimini^ dimu matKrefcat,
alternm vetus in ttgrum tM Crefc.
cditiones trcs.
k. in. advtidlcx Edd. «nteVjiSl.
1. oportet viilam P. i. valtaiff
fmfnm p, 2,
m. Ita Edd. ante Vi€tot, &ai
«MMW dedityomiifo fimnm, -
n. Ita A. 1. 1- G. aitera^ omiflb
c», I. B. R. Vulgo alteram*- -
o. fMod eitim faoM recenf, fuod
cMv fadtmt tHoliuf I. B. R. J3r.
Pro tum fdcittut eft in P. i., eix
Codd. Viftodi canfacuit: in reml-
vttere Viftorii . . librq Conflauit.
Fol. a. ctenfiiiihtt: Biichncr Epift,
tl^. P. II. legit: ^denimqkam
ftmtf, '^'^ (ftercus; confrimi^
meUut. Cum.Viftorii Codd. ftcit
FariC alter vero ^[uod enim qu^m
weetnt » quod cum faciimt meliuf»
p. «fc ««11 illfd fier. efi mtUni
Crefc. fcd antlqua met omittic
q. et fronde vindieatur ante
Vidt. In Br. e(i vrr^/esf . ac fremr
dibut a fole efi defenfum Crefc.
r. fuceum ante Viitor. ct K.
St- D. ct fic fere alibi. fkccnt
Crefc.
s. exurgere I. B, R. Br. exng"
gere A. Ea- G. per f^etn exngi
$pettet Crefc. Bafil. fed antiqua
mca cum Louan. exirr^ere habet.
t. pofwttt A. Iimt- G, feriti
frocufont vt aqua in fterqnilinium
fiuat^ quae tnaxime retinet fkccut»
Crefc^vbi aatittua oica fuai «ffM
in enm finat haoet.
V. faciunt I. B. R. Br.
X. retineatnr, I. B. R.
y, fhccut in eo, jgifii amet A.
lunr. G:
z. familiares I..B. 6r. R. cettak
fiimiHaret P. a.
a« eUam fie%i L B. Br. R. ficri
ctiam habet P. .
b. fit Eaedcm.
c parte a. V. ct H, St- O.
* "d. intritnra P.
e^ ct om. L B. Br. R.
t
DE RE RVSTICA. ' 159
lare coq^erit ^^ iiide vt ^ rurfiis celeriter reiicere^ * F^
jBieflras hiibeKe oporeetex ea parti ^, vnde commodiffi^
me perflarl pomt. Fundaniiu^ Fmdupfiorv inquic^ 6
eA certe fundus propter aedificia , fi potius ad antiquo-
rdm diligentiam , quam ad honluii luxuriam dlrigas
aedificationan. Illi enim faciebant ad fruduum ^ ra*
tionem, hi ^ faciunt ad libidines indomitas. Itaque ii»
iorum viiiae rufticae erant maipris ^ ^am vrbanae;
luae nunc fimt pleraeque ^ concra. iliic laudabator viUa,
ihabebat cuhnam rufiicam bonani, praeiepias ^* laxaSi
cellam vinatiam et okariam ad n;iodum agri aptam ^ et
pauimento prodiui in lacum ^ quod faepe,^ vbt condi» '"
tum nouum vinum, otcae vt^ in Hifpaiiia feniore muffi
niptae^, nec waa dolia vt ^ in Itaiia^ ne vinum prolue^
C6t ^ item caetera vt eilent in villa huiufcemodi^ qciaO
fidtftra ' quaereret \ prouidebaiit. Munc contra ^ viJ^ 7
lam ^rbanam ' quam maximam ac polittfiimam iu^
beaat, dant operam^ ac cumMetelii ^ ac LucuUi villis
^cifimb puhlicQi aedifiraitis certant. quo ^- hi laboranti ^
vt fpecflent iua aefbua tridinaria ad frigus orientis, fai^
bema ad fokm ocddentem, potius: quam ", vr antiqui^
inquam partem celia vinaria aut olearia fenefbas habe*
let^, cum ^ frudus in ea ^ vinarius quaerat ad ® dolia
"^ •'*••'•'•• '^ ' ' . • -/aera
£ m, adiLIftcdeiit; a^ F. r, w vhmm fnhitnt «ddidi oi
g. et tndt ntrfiu L B. Br; R. I. B«^r. R.
h. partt a. V. H.St- D. s. nUUht Ettd^m.
i. fmaiairtvifiwMmi Jn, L B. t. fHatrtrtitrZ^tdtni P. #. ^rtM*
Br. R. . rtt p. i. ^
^- ^» ^i. . ▼• ^ ad^ A. B«. G.
1. i#»d; add.JP- i. fiBitrhjfhmn A. lunN G;^
ra. fitrae^.'CmtTaiUic^.'y. j^^jn p^ ,, ^^^^,/^ '3,?
fitraqiit ?. 2. J.A
«^e«t^fer. A.Ium.G a.^i«»«..an«ite«. ^»tttf« «i^
p. vt in m/^. •..V. III Hi/r^ cmnkanu m qmm I B. Br..R..
WM P. Via©r. «« oniifit b. Atf*€rt Heru. Aa^Mt ?. a. ^
q. Ica Edd. a. Viaor. qui dc- «• «»•■ ^- ^- ^»^- '^
dic ntqut ffOM ft iAbtf tfi A«Mi. d. f« Eatdefli et V»£lorkkiMU
Po2. fw» 4a/«iJ»*habec «. ai A. luni- G..
^6p M. VA'RJfc(n!riSXIB.L:GAP. XIV.
«efa ^ frigfdtorem^ kas.ojeariacaldioiem^^fltemxride^
re Ofortet., fi eft collis, niil «piicLjmpedit^ vt^ ifai
j potiiQGuutun .poaatur viiia.] i . .
mV. Ntmc de.ieptis, quae hitandi' cauia iundi^
wt partid^ iianti» jdicam. Eanun tutekmm genera
uit ^ vi^um naturak^ akerum agrefte^ tcitium milita»
l«i:quartum fabrile. . Horum vnumquodque fycad
habet .phires. Primum jataturale iepinwnami viuae ;£e«
" pi^ ^^9 quod) ohieri foiket virgukis attt fpiniis , rquad bab«t
jradioes, acviatoris ? praetereiuttis lalciuLnon metuit-^
d facem ardenteia*. 'Seouuda fepes eft ex agnefti Jignc^
&d non viuit. Fit .am paiis ftatutis crebris^ ac-s virgub
tis impiicatis ^y autiatis perforatis^ •et pcc ea foramina
tvaiecfbVlonguriislerei^binisaut lenw: aut ex.arboi»
; hm tnmcis deaxiilis/itt ' tercmi .deinoeps conftitutis^
T^itiumnuiitare^imeiKtum eilibilbef tarretisagger^.
&d]hSk ita idonea'^, il'' omnefii.amiam, quaeje<f
3 p»6lo venic ^, reciperepoteft ^, aiut faSigium iiabet f|
^vttcxeat efondo \. agger ^ is bonua % .qui intrin&cuf ^
iutttSas^y foffa <, aut itaarduus % vt «um traniicendefe
JttOH
„ .f. 0erem P. 5. araH, St- a. D.
'^ g/ ffeiii I. B. Br. R. item vt A.
h. babeat addit A. Iunt.,G;'.
i. imfediat LB. Br. R^.AvJiarG.
unt.
Cafii XIV. a. m. fiifuikcatfa
%,.V,taxndi?^2,
*'b. i»/rtTfVB. k.
^. fiMittiforBr.
tl. viMefitpif vtflgo poil fBif-
Ctx, «e poiUft legontur.
e. vfotArix addidi ex £dd. fl.V.
4e4e tamen ac omittUht.
f.lta pro wrtitct fcripfi ex A«'
lunti*^ G. Cetenim fatpmentmtt^Qt
fiepet vbique Br.
i,ritn fnro e rariprft«L£dd.a.«y.
ceps pro fere kimt T. B. Br. R.
ftrrut Pol. /er«if.
Cf/.cattn-Aii Xa.;\ -j
k. aitt I;£.}R. .
{U jOf et^iw»Ai^ltv.Br^
m. jfdt add. I. I- G. A* i^
n. vt a. V.
o. tf. B. R.<i^r.iI..G.Ai
.•p, «rveRteft I. B.>R.'<6r.
q. ^ijfta. V.
sr. >*e*t a-<V»
s. /itrfio aggerit kot I. B. R* BTh
t. ag^t iun&^uoqur Pol. i.
qggenit.ammtf^Mi^.a,
V. Mttf deelt I. I- G. A.
- X. Jftinf. 1. 1- G* A.
y. fit hpfut in ftfam: /H^ittk
I/B.R.Br.
iZ..fi!fae iurl. U G. ^.
eufu^^^UUik\K.-
DE RE RVSTICA, i6i
non fit facile. Hoc geims fcpes ^ fieri iecundttni via«
publicas ibient ^, et fecundum amnes. Ad viain fala*
ifewn, in^^agro-Cruftumino *, vi<lerelicetiods.aliquot
coniundos aggenes cum foflls^, ne flumen agris noceat.
Aggeres qui ' faciunt fine foila, eos quidam vocant mu-
ros, vtin agroReatino «: Quartum fabrile lepimen- ^
tuiti eft*" nouifllmmnS macerii. huius fere ipeciei
^tuor: quod fiunt ^ e iapide-, vl iii agro Tulcuiano:
^od e iateribus co<JHiibus, vt in sigro Gailico : quod e
ifiteribus crudis, vt in agro Sabiao: quod exteiraef
fepillis compofitis * ia ™ formis, vt in Hiipania et agro
Taitntino;
XV. Praeterca fine ftptis finespraedii, fationis%
eotis arborum tutiores fiunt, ne fanilide rixentur cuni
Vicinis > ac iiuiites ex iitibus iudic^ ^uaerant. 3^i:unl
Itlii circum" pinos, vt habet vxor h Sabinis. aiii qur
preiTos, vt egohabui ^ in Vei^uio. aiii vimos, vt muiti
habent ta Gruftumino'*: quod vbi^ '^d pote, vt ibi,
quod eft campus; .nuiia potior arbor feruuda *, quod ^
jnaxime frwauola, quocf et fuftinet » fe^em, ac ^ coiit
«liquot corbdas vuanuBf et ji^ondism iucmidlftimain
mii«h
' b. fae^s I. F. Br. IL feph L l* Cap. XV. C ftniM^us notit
Q^A» ■• " . mrk, AlA. et Mio ^ni ifig fi»'
^ c. /o/ct a. V. ne loci nota ; fcd Gryphiana
d.etina. V. xj^Shicdcfei-uitMdinara. Dein-
e. crujtnmini» a. V. ceps poft circHm ; B. Br. R. ad-
. f ^ deett L B. R. Br.. . dunt ptpet. , ^
g.VrtiwiP. • . b. haf^hUCA,
: h. et Mghnnm tft I. B. R. Br. 5« .C'^'^»"';'"' * V.
•tr t r r- A n^i^ "• vh \pnilttiat naxtme : ve//e-
ccps fpecies fere ^«rtwr Br. p^ j^^ -^. ^^^,^ ^^^,^^ ^ ^^^.
k. jyt a. V.. prp e cft «1«. ^ «111^«/ A. lum-G. Scd ctiam
IL.Br, e pUhe omitt. PolTafcw 3^. iH futlulat.
MA pro Tlmfculano ex . Edd. an- ,. x^a pro fereitdi addiro indi-
ce Afdinam 1-cftittii. Vide IH. 3. dem aryw fcripfi exl. B, Br. R.
S. et m. 4- 3- «r/^ar /«yrt«r A. lum G.
]. compofitHs P. d. f. qH§ I. B. R. fec qnod Br. . «
m. infmnt iuna. I. B. Br. R. g. jiyJ/weitt «V..
informis l.> G. *>• <*<«<^'' W«« L B. R.
Tom.LP.L L
169 M. VARRONIS LIB, l CAP. XVI.
imniftrat ouibus ac bubus, ac virgas praebet fepibus et
foco ac furho. Scrofa, igitur primum haec, quae
dixi, quatuor videnda agricolae, de fuadi forma, ter-
rae natura, de modo agri, de ' fimbus tueadis.
XVI. Relinquituralterapars, quae eft • extra fun-
dum. Cuius appendi^es ^ vehementer pertinent ad cut
turam propter affinitafem. Eius ipecies totidem: Si
vicina regio eft infeAa. G. quo neque frudus noftroi
expoitare expediat, aequt inde quae opus funt, appor*
tare. tertium, fl viie aut fluuii (jua portentur ^, aut
noh funt ^ , aut idonei non funt. quartum, fi quid ita *
cft in confinibus fui:dii ', vt noftris agris profit aut no- .
9 ceat. E queisquaiuor, quod eft primum, refert, in« ,
fefla regio flt necne. muitos enim agros egregios coler»
non expedit prop/er latrocinia vicinorum , vt in Sardi«^
nia quofdam ^ui Umt prope CeL'em ^, et in Hifpania
prope Lufitaniain Q^ae ^ vicinitatis ^ euedos ^ habent
idoneos, quae *ibi nafcuntur vbi ^ vendanti» et iiiinc "
cueAps ^ opporiunos ad p eg quae in fundo opus funti
quod *J propter^ funt ^" fruduofa. Multi enim habent
in ' praediis, quibus fiiiinentum aut vinum aliudue
quid defit imp^rtandum. contra non pauci, quibus ali-
3 quid flt exportmdum. Itaque fub vrbe colere hortos
late expedit, fic^ vioiaria, ac^ irofaria, item multa^
quae
i. H I. B. R.Br. k. imimug Heru. in vtO^t dla.
Cap. XVI. II. efi om. I. B. 6o. tfiwd#/ reliqui omnes.
Br. R. Poll fun^um ponit Alduw. 1. j^e vH i. B. R. Br. tft
b. €t inf. 1. 1. R. Br. ^luntt. vt quatin OMrisnafcm^
c. fmttnr B tJir A. 1. 1- G.
d. /imrdeefy I. B. R. Br. m. ibi a. V.
e. ita omin Cod. Arundell. n. ilHc I. B. R. Br.
■p. Wafliumjd Sall. lug. 45. o. aiuaus Heru. imuB^t rcl.
. f. fltrtAii, T. Deinceps fgrtiiot p. ad ea deed I. B. R. Br.
•mitr. Ryck. q. ^dd deeft I. B. R.
ff. OeJim h tt Ryck. ^fnnt r. fknt abeft I. B. R. Br.
om. Ald. • s. bakent pnedia A. 1. !• G.
h. fecttndm quat I. I- G. A. aobifcum Ryck.
i. viehiittnei I. B. Br. R. viti-^ c. ficut a. V. ficuki P.
mtudt reliqui. v. aut I. B. R. Br.
DE RE RVSTICA- isl^
qaae vrbs ^ itcipit, cam eadem ia longinquo praedio,
vbi non fit quo deferri pofEt venale, non expediat^
colere. Item ', fi ea oppida aut viciniae aut etiam di«
vituin copiofi aj^ri ac viliae, vnde non care emere pof^
fis, quae opus funt infundum, quibufque " quae fuper*
fint venire poffint; vt quibusdam^ pedamenta, aut <*
perticae, aut aiiindo; fniduofior fit fundus, quam fi
longe fint importanda, nonnuoquam etiam, quam fi
coiendo in tuo ea parare poffis. Itaque in hoc genus 4
coloni potius anniuerfarios habeot vicinos^, quibus im-
perant ^ medicos, fullones, fabros, quam in viUa fuos
habeant: quorum ^ nonnunquam vnius artificis mors '
tollit fundi frudfaun. quam partemlatifundii diuites do-
mefticae * copiae mandare lolent. Si enim ab funda
longius abfunt oppida aut vici, fabros ^ parant '\ quos
liabeant in viila: fic caeteros neceflarios artifices, nc
de fundo familia ab opere difcedat, ac profeftis diebus
ambulet feriata potius, quam opere faciundo agrum
frui^ofiorem readat. Itaque ideo Sifemae liber prae^ e
cipit, ne quis de fundo exeat praete: vilicum etpro-
mum ^j et vnum, quem vilicus iegat. fi quis coiitrar
cxieritf ne.impune abeat. fi abi^t, vt in viiicum
aniihaduertatiu:. Qu$>d potius ita praecipiendum fuit,
ne quis iniuffu viiici exierit, neque viiicus iniuffii do-
mini jongius, quam vt eodem die rediret *, neque id
crehrius, quam opus eflet fundo. Teitio ^ eundem 5
fiuiilum frudhiofiorem faciunt vedupe , fi viae funt,
qua plauflra agi faciie poffint: aut iiumtui propinqua,
^a nauigari poffit. quibus vtrifque rebus euehi atque
f L 2 inuehi
X. vrfs P. Aacta oJm wtha e. quod a. V. rH. St- D. .
Aldin. f. 9H0S ?.
y. e^pediH I. B. S. Br. fxfedit g. Smefiica copn P.
|. f. G. A. h. fihro P.
z. Tertium eft ibf. I. B. Br. R* i. ^rtfnt P. fMrm I. B. Br;
omitt. A. lunt. G. R. Vulgo crat parmt.
«. qmhn$ 1. B. Br. R. luntt. k. jMr»v»/iifi 1. B. Br. R. A.
b. fiiifai/ I. B. Br. R. Ba- G-
c. «I. B. Br. R. 1. Ita pro «JiWt P.
d. f/ja^rriit •. V. it H. Sc- X>. m« \isi^ I. B, Br* R.
\6a m. varronis lib. l cap. xvil
ijxathi ad imilta praediafcimtts^ Quarto " refert edam
ad frudus, queniadmodum vicinus ia confinio confi*
tum agrum habeat. fi enim ad limitem quetquetum ^
babet , non poflis rede fecundum eam filuam ferere
oieam, quod vfijue eo eft contrarium natura,'Vt arba*
jpesnonfolum minusferant, ied ctiam fugiant, vt in*
flporfum in funduni fe i-eclinent p, vt vitis adfita ^ ad
tius facere folet. vt tuercus, fic iuglandes ' magaae
ct • crebrae finitimae, fuudi * oram faciunt fterilem.
XVII. De Fundi ini paftibus, quae cum fblo hae-
i?ent, et alteris iiii, quae extra fundumfiint *, etad
culturam pertinent, dixt. Nunc dtcam agri quibiii
r6bus colantur. quas fes aiii diuidunt in duas partes, in
homines et adminicvla hominum , finc quibus rcbus co-
fcre non-poffunt. AJiv in tre^ partes inftrumenti ** ge-'
ilus vocale , et *= feihiuocale , et miitum. vocale, iit quo
font feitri. femiuo^e, in quo feiit boues. mutuminqud
2 feht plaiiftra. Oihnes ** agri coluntur hominibiis feniis
. attt liberts aut vtri{que; Liberis, aut cum ipficoJiint,
vt plericfue panp^rcoli cuiii fua progenie: aut mercena-
iSis, cum • eonv/iMJtfciisliberorum opeiis^ rcs maiores,
^t vindemras, a^ foenrficia Radmiuiftraiif ^: iique qtio^
©baerarios' nofiri vocitarunt,^'' etiam nunc fumiit
Afia, atque Afgypto, et in lUyrico cditipiures, ^' D^
ijuibus vniueriis Iioc ^ dico : Grauia loca vtilius efle
• * merce*
n. Qnnrto onitt. Eacdem et . c. et dceft I. B. R. Br. ' ^
fimdifiv&uf hafamt cuin Aldina. d. ii inC I. B. Il.Br* ^ •
o. Ita pro qnqctutm P. c. rt a. V.
p. dttlivm I.'B. Br. R. f. optris: Ret t. B. R. opertH
;, q nijifta P. .. re/I. I-G.
r. iugHhndesf. rcft^' ctiam Vi- ,p. foenieijia lUru. foenificia^t.
fiorith quercntj in^l. a. V. quicx kfmifrB, A. Ocinceps in i4f-
coiTedlione fuafic dedit. ^y^o A. . .
8, et decft f 1- G. A. ' h/ adtkinrjhrantii ^ quot a; V, ,
t. foecundiottm facimit f. B. i. ohfronot^f, i. oif ea aerariot
** Br. p. 3. abttetarhs Codd. Tiilorii.
Vulgo Qlfaerntor. Parif. obaernriot
' Cap.XVfl. a. /irwf, et omitt.. et ih m:tr^\nc obaaratot. alter'ta»
I. B. R. Br. rif. olreraHbs,
b.fcilicei int;octtU A. 1. 1- G. K. vt ^ V.
irtt in voialc Codic* ^rtlai. 4. 7>rc f . IT, Bt. R.'
DE RE RVSTICA. 165
«aercenariis cokre ^^ quam feruis, et ia fiiiubribus
auoqueiocis opera ruflica maiora, vt fuilt in condeo*
ilidfrudibus vindeiniae aut meflis. De his cuiufmo^b 3
eife oporteat, Cainusicribitlvaec: Operarios paraa«io«
efle , qui laboirem • ferre poifint , ne minores annonim
xxii^ .et ad agriculturam dociie& Eam conseAuram
iieri pofTe ex.aiianim rerum imperatis, et vno '^ eotum
« nouitiis requifito ^, ad priorem dominum quid h&^
tarent. Mandpia eile oporteie neque formidoloia K, :
neque ammo£i. Qui praefint efie oportere, qui lite- 4
ris ^ et aliqua fint humanitate imbutt, "^H^^ aetate niBi-
iore, quam operarios, quos dt». Faciiias enim Jita,
quam '^ miaore natu (uut dido aadientes. Praeteret
potiiCmum eos praeeile oporlet, qui periti ilnt rerum
ruflicarum. nou iblum enim debcie -lOiperare, ied et^
iam facere, vt facientem imitentur % et vt auimaduer-
taut eum cum cauia fibi * praeefTe, quod fcientia prae-
ftet ct ^ vfu. neque illi * concedenaum ita imperare; j
vt verberibus coerceat ^ potius quam verbis, fi* modo
idcm efficere poifis. Neque eiufdcm nationis plurei
parandos ei!e. ex eo enim potilfinium iblere offcnfio-
nes domefticas fieri. Praefedos * alacriorcs faciun-
dum ** praemiis *^: dandaque opera, . tt babeant pecu«-
m. qaam fkTuh coliVK Br. R. vatn Cod. Ctefenas et Vcnctus
^. m I» mmu r. Y. Cedd. VU ip: Ponted. Bdd. f^liq. emnei
fiorii; et duo Parifiiii, quorum his ^nam miiiorHns* Deinotp^ .
alter margini adfcriptam habet dich f, attSmts 6r. Ald.
vul^tamet.iMre incolanm» Co- s. fi»/><titrV.deincep&««i^fj ^
dex vnus Vrdni additum hnbe^ t. Ufi 1. B. R.£r.
bat mnt vttuiliHm. ftlccr cum Pol. v. et vfu. d:eft I. 6. Br. R.
fenrir. Ryck.
o. rtinifitio I. B. Br. R. Codi- x. illts P. tefte etiam Vi£lor.
ces 4uo Vrfini-. et duo Parilkii. y. Ita pro cfciir<it kf^ eii I.
uliquis ftic F« «c Godd. Vi^orii. B. Br. R. coerctsnt P. telfe etiam
a tioHhiis Cod. Vrfini. . Vi^^orio.
p. fwrmidm^fa?. z, Et (fi m§i»ii <#»»##/>.
q. littnisfi^ aliqmt^t, lit.fint %, V.*dcincipi flftis Br..
€t (diqwa A. Ba. q. H. St. D. t. PratfaSUt B. R.
Vulgo deetac cr. b. faciandos I. B. &• Bt, fi*
r. quamnis minmrtf I. B. Br. R. wis Br.
qnam maiort P^ » <7«iM ifiifMre „' c.^'4i fatiunda infcr. V« I. 1.
Codd. VitelH ^' JM» i»i«re/ R. Br. .* .'
i66 M- VARRONIS LIB. I. CAP. XVIIL
Uum, et coniuncflas confenus, e quibos kabeant filios;
eo enim iiunt firmiores, ac coniundUores fiindo. Ita*
que propter has' cognadooes Epiroticae familiae £mt
6 illuftnores ac cariores. Ad ' iniiciendum volupcatem
bis* praefedurae ^ honore aliquo habendi* funt: et
deoperariis, quipraedabuntalios ^, communicandum
quoque cum iis, quae faciunda funt opera. quod ita
x:um fit, minus fe putatt deipici, atque aliquo numero
7 haberi a domino. Studioiiores ad opus fieri liberalius
tradlando, autcibariis» aut vefti.tu largiore, autremif^
iione operis, conce0ioneue, vt peculiare aliqutd in
fundo pafcere liceat, tut * huiufcemodi renun ^ aliis, vt
quibua quid grautus fu imperatum, aut animaduerfum,
qui conlolando eonun reflituat voluntatem^ ac beneuo*
lentiam ^ in dominufi*
XVin. De *familia: Cato dirigit ad duas metas»
ad certum modum agri, et genus fationis, fcribens de
oliuetis, et vinetis ^, vt duas formulas. vnaminqua
praecipit ^ quomoilo oliuetum agri iugerum ^ ccxl in«
firuere oporteat Dicit enim in eo modo haec manci-
pia xiii habenda., vilicum, vilicam, operarios v, bu->
buicos iii, afinafium I, fubulcum z, opilionem i. Al*
teraiTi formulam fcribit de vinearum iugeribus centum,
vt dicat haberi ® oportere haec xv mancipia, vilicum,
vilicam, operarios x, bubulcum^, afinarium^, fubul-
^ cum ^ Safcrna fcribit, fatis efle ad iugcra viii homi-
nem ynum: ea debere eum confodere ^ diebus xlv«
tametfl quatemis operis flngula iugera pofGt. fed relin-
quer9
d. Ad deeft ?. Ctp. XVni. t. FMmiliMm Ck-
c bis deeft P. 1» a. V. et Codeir alter PArif. ct
f. Prarfeaorufi P. H. St- D.
fc hahtnHo : * P. b. wntit I. B. R. Br.
R. Ita pro ^iqui P et Code« ^. ^^,^^ h^,^.
Vrfini. Deinoe»» ctim hu fiuum' • j . «
AiJI«*Bnifch. ^- *H^^^'
i. flirt om. 1. B. Br. R. «• Mm B. R.
.:\}i^: r&Mjit. itfifVl. B. Br.R.A. «• vnHm odd.^,V.
1. kwW. 1. B. Br. R. t f^^t 4. V. H. Str D»
DE RE RVSTICA. i«7
'^ere le opetas xm, valeta^i, tempeflati, inertiae,
iji<lulgentiae ^. Licinius, Horum neuter fatis dilucide
modnios reliquit * nobis. Quod Cato fi voluit (vt de< 3
buit) vti ^ pro portione ad ' maiorem fundum vel " mi-
norem adderemus, vel ^ demeremus, extra ^ familiam
debuit dicere viiicum et vilicanL Neque enim , (1 mi-
iius ccxt iugera oliueti colas, non poflis minusvno
tilico haberer nec fi bis tanto ampliorem fundum aut
eo plus colas ^ ideo duo viiici aut tres habendi fuere ®.
Ch)erarii modo , et bubulci pro portione demendi ^ vei 4
addendi, ad minores, maiorefiie ^ modos fiindorum.
]ii quoque fi fimilis eft ager. fin^^eft' ita diffimilis, vt
totus * arari non poffit^ vt fi fit coafiiagofus^, atque ar«
duos ^ cliuis, minus multi opus funt boues et bubulct.
Mitto >iUud, quod modum, neque vnum nec modi«
cum propofiiitccxL iugerum. Modicus ' enim cen- j
turia, et • ca cc iugerum , e quo ^ quum ^ fexta pars
ilt ea xt, quae de ccxl deniuntur^ non video quem»
admodum ex eius praecepto demam fextam partem (et)
de xiii mandpiis: nihilo magis, fivUicum et vilicam
xemouero , quemadmodum ex *^ xi fextam prtem de«
mam. Qood autem ait ih c iugeribus vinearum opus
efle XV mancipia, fi quis habebit centuriam, quae fit '
. .L 4 dimi*
Yi. h^ligentiiii T. B. R. Br.M- v. Qnoifl anfri^. I. B. Br. R.
Hhidini Br. ct CA)dd. Viaor.
i. nlinqwt P. x. atims I. B. Br. R. et Codd.
k. nt nnportf^ntm I. B. Br. R. Vi£terii.
«t fro f$ni9ne diu. luntt. fit tre- Y- ^/«» I. B. Br. R. Iniicte I.
j)wti«wPol.i.€tG«efcn./cPol.a. '" G- AW/ „ .^ ^. ^
L nt Md Bt- G. A. ^- ■M»^»^* «• V. Modtcnt P.
' ^tDii..vif«.* r<w« iWiJ^^w cactenie.
Bi. «t I. B* Br. R. 1. 1. « v^oa. ^ ^ a t n «> «.
C.fen.,, probante Pon,cd«r.. J; ^XJg J.
quafi fit pro vd. ^^ *^ ^ y
n. TtMitertn extra I. B. R. Br. i dim'uusinr I. B. R. Br. i»»
o- M ^. ndtnr I. I- G. A.
p. <2eifieif<&' v(/deeftI.B. Br.R. e. renfiiM viginti fextam I. B*
q. tfi nuuerif P. R. Br. ex quo fic cix (cripto vi-
. r. n»m fi Bfl- G. A. detur nodra lciSUo ont eue tMf
s. a«tetM I. B. R. Br. i«r/w item Ald.
r. fifM decft I. B. R. Br. f. fit tbeft I. B. R. Br.
i68 M. VARRONK LIB. I. CAP. XIX.
dlmidiom vineti ^, dimidium oliu^, iMoettir^, mt
da(> ' vilicos, et duas yiiicas habeat ^: quoa eft ^eridi-
•6colum. Qgax^ aiia^radoaemodusmancipiorum geoQ-
jratim eft animaduertendus ^ , ^t magis in hoc SaJlerQ^
probandus "*, qui ait iingula lugera quatemi^ pperis
vno operario ad confici/Bnduip iatis efle. Sed fi hoc.ia
Safernae fiuido in Gailiaiatis"fuit, noacontinuoidem
in agro Liguftico ° mqntano p. Itague de familiae mt-
gnitudine et reliquo inilrumento conunodiifiine fcies,
^ quantum ^ pares, fi tria animadyerteps diltgenter. In.
vicinitate praedia cuiafinodi fint, et quanta% et quot
3uaequehominiboscplantur; et quot additis operis aut
emtis melius^ aut 4eterius habeias cultum '• Biyiuin
enim nobisi»d culturam dedit natura, experientiam et
imitaitionem. Antjquifilmi agricolae tentando pleraqup
jconftituerunt, iiberi eonim magnam partem imitando.
8 Nos vtrumque ' ficere debemus, et imitari aljos, et ^
aliter vt faciamus/ .experientia tentare quaedam; &•
^quentesnon aleai^, ied rationem aliqu^n: vt fi altius
repaftinauerimMs, aut minus, quam alii, quod momen*
ium ea res hab^t vt &cenint il in iariendo itemm et
ttertio, et ^ qui jnfitiones ficulnas ^ ex vemo tempoceia
«eftiuum contujerunt.
XIX. De leliqua parte inftrumenti , quod femiuo^
caleappeliatur*) Saierna ad iugera cc arui boum iuga
du6
f. tt inf. fl. V. H. St- D. p. n§mentgH9 1. B. Br. R.
. ft^uentur l B. R. Br. q. qnnntnm l. B. R. fir.
i. Htmr t. V. H. Sc- D. Wko et- r. ^minta fHOtqw bomimhMf I.
iim Codex Vr<ni. B. R. Br.
k. batm dchrn I. B. R. Br. , l ^^ *»«"»«». N»*'' «»»«
hdhtrt dtbtat Bn. G. A. . '• }^ Br. R. hahtof l^ohit tnm
1. aHutrttndnf I. B R.Br.«»i«.. ^Zd^^^^l^l^.td^^.^^Al'^^
, « . . t. vtfKHqut Br. A.
m. affhnnint P. afprpkandnt y. talittr vt A. Ba. G.
.1. B. R. Br. ^ ^ ^ , ^ X. et add. A. Ba. G.
n. fatti deett 1. B R. Br. «^ ^ y 3, j^ 5^.
'* o. fi^i/Ctf P, rcfte ctiam Vi- ». fculntaK 1. B. R. Br.
£lorio. Ce^ XiX*. a. apftUam^r f.
DE RE RVSTICA. . 169
^uo E^i$ e(t fcrilMt} Cato in oliuetis ccxl lug^nim ^
bouestrinos^ itaii Saferna dicit^ verum, ad centum
iugera iugum opus eft ^, fi Cato , ad Oiflogena^ Sed
ego ^ neutrum moduin ^ liomm ad onmem agrum con-
venire puto , et vtrumque ad aliquem. aiia enim terra
facilior aut diiEcilior eft ^. Aliam terram ^ boues * *
profcindere nifi magnis viribus non poffunt , et faepc
firada bura relincpiunt vomereb* in aruo. Quo ' iequen-
dumnobis in fingulis fundis, dum fumus nouicii, tri-
plicem "* reguiam , fuperioris domini inftitutum " , et
vicinorum, et experientiam quanjam^ Quod addit 3
ailnos, qui ftercus vedlent, treis^ aCnum molarium; in
vinea iugenun c iugum ^ boum, afinorum ^ iugum,
afinum molarium \'y in boc ^enere iemiuocaiium , ad- .
iiciendum de pecoi^, ea'iola, quae^ agri colendi
cauia erunt, (vt (olent efTe.pecuaria ^,) pauca habenda,
quo facilius ^ mancipia, quae folent fe tueri , et aifidua
effe ^^ poffmt \ In eo numero non modo qui prataha- 4
bent, vtpotiusoues quani fues habeant, curant*, fed
etiam qui pr^ta ^ non b^b^nt, quia non folum prato- .
L 5 rum
b. fff eri/ P. . p. if^uf P.
c. termos A. lunt. G. Oeinceps - ^ q. afirnnm u^taM^ Mfimm lifi
viilgo erat m fit vt Saftma. larium oin. A. lunt- G.
d. Ita pro dicat Poltt. . r. m^ntdmm I. B. fir. R. cc
e. Ita pro-e/e fcripfi exfoltt ^c Codex vetus ViAorii, rcceO.
f. «• oin. 1. B. Br, R. tior ni^aidiimwm babebftt et Vi^
B. Br. R. Vulgo dterat modmM. ]' f^ 2^v!^h.«
Deinceps vtru^ Br. A. - '' ^.itZ^ ^. M a
h. aHam T^am P. Vulgo erat •, v. l*cir/Mritf p. f mc add. A.
Miia. Tmam, Hinc. ^**' ^' , r ^ - n:
i. Ari».adduntA.Iunt.G. . .x. f-i/f«/wtieri/j*^i.t, f»^-
fiindtre mfikone fA.lunt^ G. ^ ^^ ^^ j B B^ ^
I. gHod I. B. Br. K. ^ ^^ j g g, j^ ^ gji^
ni. tfiplex regnja A. Ba. G.VuI- b. ^ata nan btktM^ qnia om.
go triplici ff ;«/«. - ' I. B. Br. R. lunt. «t libri Vi^o-
n. inftitutio fiaedem. Vulgo rii , xui non funt obfecucae Edit*
infiituto. Lugd. lUi et R. Stephani 1543
o. qnaedam Eaedem. Vulgo quaereceperuatAlduiiimrupple-
axperitiuia fHodam, - mentunu
170 M. VARRONIS LIB. L CA?. XX.
rum caufa habere ^ debent, fed eciam propter fter^
cns\
XX. Igitur de omnibus quadnipedibus ■ prima eft
probatio, qui idonei fint Boues, qui arandi caufaemun-
tur, quosrudis, nequeminoristrimos, neque maioris
quadrimos parandum, vt viribus magnis ^ fint ac pa-
rcs, ne in opere firmior imbeciJJiorem ^ conficiat: am-
plis comibus, et nigris potius quam aliter : vt fint iata
fronte, naribus fimis, lato peAoro, craffis coxendici-
3 bus. Hos veteranos ex campefUibus locis non emen-
dum ^ in dura ac montana: nec non, ita ^ fi incidic
vt* fit, vitandum. NoueJlos cum quis emeritiuuen-
cos, fi eorum coUa in furcas deftitutas ^incluferit, ac
dederit cibum, diebus paucis erunt manfiieti, et addo-
mandum proni. Tum ita < fubigendum, vt minuta-
tim afTucfaciant, et vt tironem cum veterano adiun-
gant **. imitando enim facilius domatur *. et primum
in ^ aequo loco, ^t fine aratro, tum * eo leui "* fimul
gradi niciant, vt principio per arenam aut moUiorem
3 terram Jeniter pr^cedant **• Quos ad veduras item in-
fVituendum, vtinania priitium ducant pJauflra, et fi
poffis , per vicuni aut ® oppidum "*. Creber crepitus ^
ac
c. haitm, fnfm fimv L B. g. ft« Ai fnh. «e condnue I. B.
Br. R. lunt. Br. R.
d. Dccaidhmt v^ vtiie^ pi$i h. Mdhaigimt IBMtdem.
wtlafim iitpanmma P. tddit. i. dMumtwi, V. H. St. D.
k. us nifm hk I. B. Br. R. A*
Cap. XX. pL, ijnnAripidihiu P. Bt. G.
Detnceps ruies -^ miifres — imi- 1. mt l. B. Br. R.
fVcf Ald. frphatk eft Br. Ald. m. /eni lunt. Vethtfimnl gra^
b. tnagnifint n I. B. Br. R. ^ ficias Editionum I. B. Br. R.
c. imhecili^reni Br. Gefn«ritiu ««f <?ui ct faciant dedi de meo
vtraquc imhelliofem. ^ ^jJ^nceDS ^r pro vulgtto rt. A.
j ^ . ^^^ . Ba. G. habent fimul amre factant»
6.cmendum: tum m omnes n. Werhii leniter preceiant tx\.
tnte Gcfn. quiauaore P. omilit g j,^ j^ rcuocau^ A. Ba. G.
^^' horum vice htbent tdditt: dum
c ita om. t B. Br. R. vt fe- cmifmtfcant.
quentit t* fit xm. Etedcm, A. o. «nt^ A. Bt. G.
fit. G. fi ita A. Bt. G. p. tppiimn , vhi crther I. B. Br.
f. difiiHau A. lunt. G. et de^ R. A. fia. G.
dcrit 8r. q. fit interpoBunt Etcdem.
DE RJE RVSTICA. 171
ac varietas renim confiietudine celerrima ' ad vtilitatem .
adducit '. Neqne pertiiiaciter, quem ' feceris ^ dexte-
rum, in eo manendum. Quod u altemis fit ^ finifler,
iit laboranti in altemtra parte requies. Vbi terra leuis, 4
vt in Campania, ibi non bubus grauibus, fed vaccis
aut y afinis quod arant, eo facilius ad aratrum leue '
adduci pofTunt. Ad molas, et ad ea, fi quae * funt,
quaej* in fundo conuehuntur, [in qua re] alii afellis,
alii vaccis ac mulis vtuntur, exinde vt pabuli facultas
efl. namfacilius afellus, quam vacca alimr; fed fru*
^ofior haec. In ^ eo agricolae hoc fpedandum ^ , 5
^o ' faftigio flt fundus. in confragofb ezum ^ ac difiu
oli haec valentiora parandum, etpotiusea, auaeplusi»
fhuSum reddere pQflint ^ , cum idem operis faciant K
XXI. Canes potius cum dignitate et acres paucos
Iiabendmn, quam muitos. quos confuefacias potius no-
Au vigilare, et interdiu claufos doimire* catena vin-
&oSy vt foluti acriores fiant De^ indomitis quadm-
pedibus *^, ac ^ pecore [faciundum *.] Si prata funt *
infundo, nequepecus dominus^ babet, danda opera
vt pabulo venditPt alienum pecus in fuo fundo pafcafi
ac fbbuiet
XXDL
r. €titUrrimAt,V. pneterlant h. pfffih B. Br. K. luat.
ct P. quae ctlOftmm, v i. fifimt A. lum. G.
s. addMdtt I. B. R.. A. Bi. G» k. fMvmt Eeedem.
mddMtio Br.
r. ^um om. I. B. Br. IL Cap. XXI. e. Verba e» Mttiw
V. iextmrji Eaedem , A. Itut. %inH$t% .vt yWMi acHmts fant
X. fit I. B. Br. R. lunt. Sdd. I. B. Br. R. omifit Vi^o-
y. et 1. B. Br. R« rius, Inntina copolam tt detra^
z. Itnt Baedein. dcioceps ft «i xit, Aldina et eatbtna vtnSos tfft^
miat Ald. vt dedit cum Ba. Q.
fl. fi qna a. V. b. Dtin damhis I. B. Br. R. F«
b. fnat om. I. B. Br. R. c. fuadriptdihHs P.
c conntbtmt Eaedem. Vulgo d» it pecm inflmAa t tt camhi^
mx cewiehimtMr, Infaart. hacfaciHndnmn.W,
d. Gwie atricefoi A. Ba- G. c. fnad dixi add. Ald. Gryph.
€. fftBantt B. Br. R. Xuricenfis. vt Aim ex Ba- G.
f. fnad P. laudat Gefner.
g. eiiiiii hatc ac Brufch. et foi« £ fint I. B. Br. R;
M 1. B. R. hatc tranfpoiuit Aldi* . s. reftitui exCdd.fru|U6f«od
na, omiflcJuttt. Vift. omifit damimtt.
17» M. VARRONIS LIB. I. CAP. XXII.
XXII. De reliquo injHnimento muto, m quo fum
corbulae, et * dolia et ^ alia, haec ^ praecipien<la.
Quae dafci in fmido ac fieri a domefticis potenmt "^ , eo»
jrum nc quid ematur, vt * fere funt, quae ex vimintbui
et materia ruftica fiunt, vt corbes, fifcinae, tribula^
mallei ^ rafklii. Sic quae fiunt de caimabi, lino^
9 iiuico, palma, fcirpo, vtfimes, refles, tegetes. Quac
e fujodo fumi npn potenmt, ea fl empta erunt jjotiua
ad vtilitatem, quaiA ob fpeciem, fumptu frudum non
extenuabunt. eo magis, fi inde empta erunt potiffi'»
mum, vbi ea et boha, et proxime ^, et viiiflimo '* emi
poterunt. Cuius inflrumenti varia ' diicrimina ac mui^^
titudo agri magnitudine fiaitur, quod plura opus fun^
3 fi fines diflant iaie. Itaque,. Stoio inquit, propofita
magnitudine funf^ de eo genere Cato fcribit. Oiiueti
iugera ccxl qui foleret, eum infbrucre .'' ita oportere i
vt faceret vafa oi^ia ^ iuga v, quae membratim enu?
inerat. vt exaei^ ahenea", vrceos, iufitBrnam°, iten^,
alia. flceiignoetferro, vt pioflra^ maiora tria, ara#
tra cum vomeri^us fex, ctates flerconuias quatuor, iten)
alia. flc de fer^mentis quae flnt et quot opus ad muitir
tudinem , vt lircas ^ fcrreas odo , farcuia ^ totidenii
^ dlgiidio minui palas, item aiia. Item aiteram fonnu-
iam inflrumeAti fundi vinarii fecit, in qya fcribit, Si
fit ' centiun ipgerum, habere oportexe vafa torcuiaria
inftrucla
Cap. 7CXIT. ' t. (t deeft P. 1. tfmet 1. B. Br. R.
h. fi< ComAoh. tn. imjhmire lunt. i^fim&4 A.
c. fic fraidfiendHm i. V. BfU G. inferum.
d. piHtemnt vcraque Gdherift- ^* **•"• «• V. H. St. D.
na errofe. o. « najitemam fl. V. nifi quod
• e. vt om. Iftnt. ifta A. Ba. G. tt om. luntin, Gcfner ciim Vi-
f. malei et rafleUi Br. et etltui ^r. finfitemmn dedit.
teliquae a. V. addunt, p. ^anfttaBr, et dcinceps J»/rt*
. %. freeia fHiJfime l* 1. Br. R. ^''- • ,,
h. vimfifta lunt. veUiffimi A. ,.> f^^fff « ^^^^ ^' " ^a'
T^ G . libro reltitui. In Pol. tamcn eft :
i. iU tddk Heni. fi""^^ '«^-
: l^ n|^«m A. Ba. G.. emkttc r, « y»rc. t- V. farenla Viao^
lunc^ t. Jit Mger A. iunt. G.
DE RE RVSTICA. ^ 173
inftmdatrina *, dolhtcum operctilifi cuUeonim o<fbV
gemonun^ acimria xx, fnimentaria xx. item eiufiniv
(fi ^ alia. quae minus multa quideiti aiii, led tantum^nii-
mcrum culkorum fcripiifie puto, ne cogeretur' quotto- •
tiis * vendere vinum. Vetera enim quam noua, ct ea*
dcm alio ^ tempore quain alio pluris. Item fic de for- 5
camentohim varietate fcribit permuita , et genercy ct
multitudinc qua fint, vtfalces, paias^, raftrds. fic aliay
qporum nonniilia genera ipecies iiabent piureS, vt fal-
ces. nam dicuntur ab eodem fcriptore vineaticae opus
efleiex, firpicuiae * v, filuaticae v, arborariab ixu *
ct fufcariae * x. Hic hacc At Scrofa, inArumen- 5
tum et iupellcdiiem ruAicam omnem oportet hafadre
icriptam in vrbe ^ et rure dominum. vtlicum contra e»
nri t>mnia certo fiio quaeque ^ ioco ad viiiam [debent ^
cfle] pofita. Q^ae non poffimt efle fob' daui "^, quam
maxime facere vt fint in confpedu oportet. eo magis
ea, quae in rariore funt vfii, vt qaibus in vindomia
vtuntur, vt ' corbuiae, et fic aiia. quae enim res quoti^
die ^ videnmr, minus memunt furem.
XXIII. Sufcipit Agrafius, Et quoniam liatemu^
ilia duo prima ex diuifione quadripartita*, de fimdo, •
et de inflrumento, quo coli foiet; de tertia pirte expe-
<fio. 3crofa , Quoniam ^ fruiflum, inquit, arbitror eflc
fiindi eum, qui ex eo fatus nafcitur vtilis adaiiquam
vemf diib comideranda reilant ^ quae, et qao qurdque
loco maxime ezpediat forere. Alia enim loca appouta
fimt
t. frAwrfP.* t, fUOqM ?.
V. anjjiem I. B. Br. R. Omx d. Mm abcft L B. Br. K.
DiMf mmr Bn deinccpi cnko' luntt.
i«ii vr Miieii Br. ^ ilam ?.
X. ^MM pntttit P. ^ «# p
z. fih^cniae a. V. ^ ^*^'^ * •
furvKf quTd ^GifaeriiS Cap. XXIII. a. ^^ P.
rednait, effecit rmfimriae. , b« fifwnmw Br.
b. vrkt dwtinum et mri vilH' c. rQ^nt addidi tx I. B- B^*
(«1» , atqui fa 0»m A. Ba- G. K. A. Ba. G.
174 M. VARRONIS LIB. L CAP. XXIIL
fiint ad foenuixi, alia ad fhimenfum, alia ad vlnuni,
mlia ad oleum. Sic ad pabulum quae pertinent, inquo
eft ocimum, farrago, vicia, Medica, cytifum, lupi-
d num. Neque in pingui terra omnia fer^ntur rede, ne-
que in macra "^ nihil. Rediusenim in tenuiore terra ea ^
- quae non multo indi^ent fuco, vt cytifum et legumina,
praeter cicer: hoc enim quoque legumen, vt ^i caetera,
quae veliuntur ^ e terra, non ^ fublecantur : quae quod
ita leguntur, }egumina dida. in pingui recftius, quae
cibi * funt maioris, vt holus, triticum, fiiigo, Itnum.!
3 Quaedam etiam fetunda ^ non tam propter praefentem-
firudum, quam in annum profpicientem, quod ibi A
fubfeda ^ atque r^lida " terram faciunt meliorem. Ita-
que lupinum cum necdum " fliiculam ccpit, etnonnun-
quam ^ fabalia ^,'fi ad fiiiquas ' non ita peruenit vt fa*
bam iegere expediat, fi ager macrior e/l, pro flereore
4 inarare foient. Nec minus' ea difcriminanda * in con«
ienmdo, quae funt frucfhibfa ^, propter voiuptatem,
vt quae pomarin ac fioraiia appeliantur. Item iiia quae
ad hominum vl&um ac fenfum deiedatiouemque non *
pertinent, neque ab agri vtilitate funt diiunda *. Ido-
neus locus elifleudus vbi facias falidhim etarundinetum,
5 fic alia, quaenumidum locum quaerunt. Contra vbi
fegetes firum^ntaria^, ibi ^ fabam potifllmum feras.
Item
d. macras niiil I. B. Br. R. m, fuhj^m P. fiMh iu
«. quam ta Saedem et Vkc^v. !""«• ^
£ et A. Ba; G. «• rtHaam P.
g. imiluntMr L B. Br. R. ^* <^*mw»j I. B. Br. R. Codd.
h. neqtic A.Ba. G. ?ofl Mfi^ Viaorii, Vcnetus ct Cacfenas ap.
«i.f«r L B. Br. R. addunt f vt ??"5!ii,T ^*** ^'"^^ ^' ^^^
fir^gtf. Ald. Ua. G. ficam ui. ^''"^^lL t' » i, ,
fam * . P« ^anMuuM. I. B. Br. R.
i.th I B, Br. R. et Codd. Vi- ^ fiUcaf P. a.
aonu nifi iuod recentior wrt«. g, difcrimnimda L B. Br. R.
Hf habeUt fcnptum, vndc ci^i difcrimmda ?
dedii ipfc. Ald. Ba. G. fucci. i. ^ /,> ^i^ jf«|tf ^^^^ ^^
Demceps afirx Br. ^^ G.
k. Ita Br. pro ftwtda, Dein- v. «w om. I. B. Br. R.
cm non iamP. '^ x. ditimiQa A. lunt. G.
1.9^B.R. y. •*!?.
m RE RVSTICA, »75
Item alia '^ qua^ arida loca iequuntur ": fic ^ vt^ vm-
brofislocis alia ^ lcras, vt cornidam ^^ quod ita petit
aiparagus: et ^iapricis % vt ibi feras violam et hortos
facias , <]uod ea fbie nutricantur. Sic aiia ^ et alio locd
ierunda ^, vt liabeas vimiiui, vnde viendo* quid^ fa«
cias, vt firpeas ' , vallos "* , crates. Alio loco vt ieras
ac colas iiluam caeduam^ alio vbi aucupare. Sic vbi 6
caiinabim, linum, iuncum, ipaitum) vnde" nedas
bubus paleaS) lineas " , reiles, fimes. Quaedam loca ^
eadem alia ^ ad ferundum idonea. nam et jn recentibus -
pomariis defids ieminibus, in ordinemque arbufculis
pofids primis annis ante quam radices longius procedere
pO0int, alii conterunt hortos, alii quid aliud. nequ9
cum co^Hi4uerunt ' arbores, idem faciuniv, ne violent
radices. Stolp ad haec *, Quod ad haec pertinet, Ca? 7
to pon maie^ quod fcribit ^ de iationibus, i^ec craifus
et laetus, fi fit iine. avboribusv eum agrum frumentat
|imn fieri oporten. idem ager fi nebulofiis fit^ rapa^
raphanos "^ miiiumt. panicum ^
XXIV-
2. ttaa Unf.tt. «/m B. VL m. vallMf P. quhs Codd. Vr*
fl. ftamtw P. ' fini. Oetaceps it nlas Br. Ald. .
b. Itft B. Br. R. V\x\%oficHL n. vnit maar. Br. Eadom ca-
c. «/ttf I. B. Br. H. lunt. nabim. vnde Imm, reftes, fwnes
^. cmd^ «M««ceftl.JB.Br.K. fadas^ fnikntnea^ts hnes, flusi
Vulgo erat cnmia. <t atia ^noedam etc. Ba- G.
e. ct om. lunt. tt sfndt 0. /wcii/ re/?i/, I. B.Br. if. I.
^^' ^^ I. fed Br. pofi Hmas duo pun^
f. afriea fit tmMy vhi ftm h ponit.
B. Fr. R. • p. ioc^ Heru.
g. ft alia Eaedcmk A» Ba. O. q. n alia A. Ba- G. deineepd
H. St. D. ftrmdmm ex Br. Ald. reftitui pra
h. ftranda P. ftnuinm.
i. vtendg I. B. Br. It etCodd. r. cefnmlnmnt I. B. Br. R.
Vi£kor. qui litcram L interrerunt s. ad haee om. Br. A. deincepa
cam Cdefen. et inmargine men* ftnimM P.
di notam apponunt. t. dafit. ftrihit Br. '
hj^^ ^ *• ^^'3- Co"wn. V. rafbannm a. V. Deinccpa
^ P. tefte etiam Viaorio. mHliHm H. St, Zw. D.
L ^r/c«/ a. V. , X. /wt additur t. V.
176 M. VARRONIS LIB. I. CAP. XXVL
XXIV. lu agrd craflb et calido oleam conditaiieam,
radiuin maioreui Sailentinaiii '^, orchitmi^, pofeam,
Sergianam^, coiminiani^ aibicerem: quam earum in
his locis optimam dicent^ eile, eam maxime ferere.
Agrum *" oiiueto conlcnmdo, nifi qui in ventum fauo«
nium ipedtet, et foii oftentus fit, aiium bonum nuiium
§ efle. Qui ager frigicfior et macrior fit , ibt oleam Lici^
nianam fcri oportere; Si in ioco craiTo aut <:alido pOk
fiieris, hofium nequam fieri , et ferendo ^ arborem petv
$ ire, et mufcum rubnim moleftum efie. Hofhim voi
caAt, quod ex vno £ido oiei leficitur. Fadum dicunt^
quod vno tempore conficiunt. quem aiii clx ^ aiunt
^ t& modiorum, ain ita minus magnum, vt ad gxx de<A
fcendat et^ exindf, vt vaia oiearia quot etquantaha«
' beant V quibus coi^ciunt iliud. (^od GatO ait circuni
fundum trimos et popuios, vnde noi\s ^ oiiibus et bu«
busfit'', etmateries, feriopoitere. fed hoc neque in
I omnibus fundis c^us ^, neque in quibus elVopus, pro*
pter frondem mnxime. Sine detrimentiy pohuntur ab
4 leptentrionali p^^ga *, quod non ofBciunt fbii. lHe ad-
iicit^ab eodem"* fcriptore, Si iocus liumedus fit, ibi
cacumina popyiorum lerunda et arundinetum. id prius
bipaiio verti **, ibi ocuios aiiindinis pedes ternos aiium
ab aiio feri, ibi ° quoque: corrudam, vnde aiparagi
fiant; aptam efle vtrique eandem fere ctiituram. faii-
cem Graecam circum anindifiecujsi ieri oporteivy .vti
iit, qui vitis^alligari poffit
XXV.
Cap.XXiy. a.5'a/«if/flf0Ma.V. ^. cciMn ^r^Auk i. B,
b. trchem p. hwrcitem Notiii R. Br. ^
Codcx Guelftrbyt. qni tntca et- .h. diflnUt, B^dnA^ I. B. H. Br.
km i^tofwnik. dcinceps fotifiam j^ yvwic. Eaedem. fYii Po^
c ftfgimmm B. R. Stfgiruim ^? ^ ^^' ^ r f '
Nonias. Poftcafl^/cirrwiCodcx ^ ». ^»««. Eaedem. tt C^cfciv.
Guelferb. ^^^ , -
«. il^rfl P. ca/</o deinc. Br.' et A. ^' vprtito t B*. Br. R.
f. /oecMiip L B. R. Br. tfftreti-^ o. iki quoqttt corfndam , vnJf
tU?, ajpar^i fim dcf. k.tf. Br. H.
DE RE RVSTICA. ,7^
XXV. Vinea^ quo m agro ieninda fit, Ccobfer-
vandum. Qui locus optimus vino fit , et oftentus foli -
Amineum * minufculum, et geminum eugeneum \ hel-
veolum *^ minufcuJum feri oportcre. qui locus craflior
fit, aut nebuiofus, ibi Amineum *• maius, aut Mur-
gcntinum, Apicium «, Lucanum fcri. caeteras vites,
et dc his milccJlas ^ maxime, in omne genus agri con-
vcnire«
XXVL In omni vinea diligenter obferuant *, vt ri-
dica vitis ab ^ feptentrion^ verlus tegatur ^ et fi cupici^
fos viuas pro ridicis ** inferunt, akemos ordincs impo-
nunt: neque eas * crefcere altius, quam ridicas patiun<*
tur '} neque propter olus » adferunt vites, quod intcr
fe haec inimica. Agrius Fundanio ^^ vereor inquit,
ne ante aeditimus veniat huc, quam hinc * ad quartum
adum accedamus. viudemiam enimexpedo. Bono
animo es, inquit Scrofa: fifcinas *^ cxpedict ac vrnam.
XXVIL Et quoniam tempora duorum generum*
funt, vnuniannale, qiiodlblicircuitofuofinit: alterum"
menftruum, quod luna circumiens comprehendit:
prius dicam dc ible. Eius curfus annalis primum fero
circiter ternis mendbus ad firacfhis eft diuifus ■ in iiif
partes ^ , ct idcm fubtilias fefquimenjCbus in viii. In
quatuor,
Ca|>. XXV. fl. amninemH Br. d. riiUcitt fm in/knm L K
cum Ald. Viaor. «wiiMfiivi dcdit Br. E. / -« i. «•
" ^' AA ^ rr c r. ^*.'* ^* ^' **' P.«Codd. Vi-
b. rt add. a. V. H. St. D. aorii.
c. MKhan P. f. patiantnr I. B. Br. R.
d. Ammiueum lenf. Br. itwi- g. Vulgo eat enc c«f «t p.
ntum B. R. tMtmtum P. Vuigo lyck- et Codd. Vi^rii.
AndtmMm, - h. FMndani A. Ivtt- Xi.
e. Mtf ofidMm Ine, A. lunt. G, i. Ita libri a. V. qui dedlt hic
I. mifellat a. V. et aceedamnt omifit.
Cap. XXVi. a. ^fema I. B. .K» Ita libri a. V. 4ui dedit«c
*''• J^ .. fifcinam txpeM et
b. a Jlg. Br. adfkgujAmmm Cap. XXVII. a. Mmijkt P.
A. lunt. G. vinffu Br. ftmtmar Br. bis h. cap. .
^ fiS^tnrA, Dm^Gs . >. i^ tdd. a. v7
Tm.LP.r. M
178 M. VARRONIS LIB. L CAP. XXVIIL
quatuor, quod ^ diuiditur in ^ ver, et * ae^atem, et ®
autumnum, ethiemem. Vere (ationes quaedaih ' fiunt,
terrain rudem profcindere oportet, quae funt ex ea ena-
ta, prius quam ex iis quid kminis cadat, vt fint ^ /e)c-
radicata; et fimul glaebas ^ ab fple percalefadas aptio-
res facere^ ad accipiundum imbrem, et ad opusfaci-
liores, relaxatas ^. ntqat eam ' minus bis ™ arandum,
ter melius. Aeftate fieri meiles oportere. Autuinno "
ficcis tempefiatibus vindemias, ac filuas excoli "" com-
modifilme: tunc** pnecidi arbores oportere** fccundum
terram. Radices autem ' prioribus imbribus vt efFodian-
tur , ne quid ex his naici pofiit. Hieme putari arbores
duntaxat his temporl>us cum gelu cortices et ' imbribus
careant, etglacie.
XXVIIL Dies p^mus cft " veris in Aquario, aeAatis^
inTauro, autumni ^ in Leone, hiemis in Scorpione.
Cum vniufcuiufqu0 horom quatuor ^ fignorum dies ter*
tius et vicefimus q^atuor temporum fit primus ^j effid-
tur,vtver dieslubeat xci, aefias xciv^, autumnus
xci ^ hiems xxcdx '• Quae ^ redada * ad dies ciuiies .
' nofiros,
c. temp9ra a. V. p. tunc vtl A. Iiint. G.
d. in deeft Herui q- fic, terram op»tftm Br. et *
e. ct deeft I. B.. R. Br. dein- Ald.
ceps an^hmiiriMi <e ^tmtm Br. r. tuttm om. I. 6. Br. R. radi"
t. qnat P. Ante^ ftationis vuU ett vt fr. imkr, ejfodimtmr Br.
go erat , quod ex Codice Vrfmi - Hyme eadem*
cum Pontcdera corri^i voluit s f x P. lunc. imhilmtf ««•
Gefner ; ec in alttra edittone fa* rtant Br.
ti$nts poiaii EmAu
f. fit eradicatM P. Cap. XXVni. «. verit e/f Br.
h. cMMis ante ^i(k. cUems ocP. Aldin.
c/a«^fV CodexVi£}orii.^/«^fVCod. b. aSmmi Br.
Vrfmi . Vulgb legitur giaebis — c. qnatttmmM I. B. R. fnattim Br.
pertafefaBis. . d. <f ihfer. P.
i. feri A. lunt. G. Deinceps e. nano^ttt fnsn^ I. B. Br. R.
Mccifnendmm vuigatum correxi ex f nona^inta dnos A. lunt. G. '
Brufch. anSnnnnt Br.
k. relaxatis A. lunt- G. g. o&oginta 0£Ff A. lunt. (j.
1. Ita pro ia ex Vrfmi corrc- Cetenim vuTgoerat byemt vtvbi-
Aione fcrip^t Gefner. que in Brufch. eft in hoc capite.
toi. kinit P. ' h. Qnae dinifio I. B. Br. R. A..
, n. anaumno ^ et filuat Br. Ba. G.
o. excoli. CemmodiJPmitmuh L ad diir-reddaBa chtiHf t B.
B.Br.R. :.^ Br. R.
DE RE RVSTICA. 179
noftros, qui nunc funt, primi vemi temporis ex ^ a. d.
VII Id. Feb. aeftiui ex ' a. d. vii Id. "* Maii. autumna-
les "• cx *^ a. d. iir Id. Sext. hiberni ex p a. d. iv Id. No-
vemb. Subtilius diicretis ^ temporibus obferuanda quae- ^
dam funt, eaque ' in partes viii diuiduntur. Primum
a fauonio ' ad aequinodium vemum dies xlv K hinc
ad Vergiliarum exortum dies xlvi \ ab hoc ad foifli-
tium dies xliix \ inde ad Caniculae fignum dies
xxiv y. dein ad aequinodium autunuiale dies lxviii '.
exin ad Vergiiiarum occafum dies xlv '. ab hoc ad
brumam dies xliv ^ inde ad £iuonLum dies xlv.
XXIX. In primo interuallo, ioter fauonium et
aequinodiumvemum^ haec fieri oportet. Seminaria
omne genus vt ferantur^ putari in primis *, circum vi«
tes ablaqueari ^ , radices ^ , quae ^ in funrnia terra (unt,
praecidi, prata purgari^ lalida (eri ^, iegetes {ai*iri ^
Seges dicitur, quod aratum^ latum eft: anium^, quod
aratum , nec dum ^ iatum eft. Noualis, vbi iatum fuit
M 2 ante
k. txtit ad fttfitm Eacdem. ex- y. Vulgo xxix. L B. Br. R.
tattt adfipHiHum Idut A. lunt. G. viginti fifitem, PoL xxvii. Poftea
1. ttd fifum Idht L B. Br. X. «. Vi6lor. enit Dtinde.
•xftsMt ad fiftimm» A. lunt. G. z. Vulgo Lxvit. poftea ex/nif
Vulgo IV. , fl. V. «> atjuimtitm MttSwtutt.
in. Jdmt a. V« reliqnae Idik. Brufch.
n. auSuntuilit l. B. Br. R. m* a. Vulgo xxxn.
tumttalit A. lunt G. praeter Ba. b. Vutgo tvti.
o. ad fiftam Unt 1. B. Br. R.
ntattt ad ttrtium Idut A« luncG. Cap. XXIX. a. in fratif P,
Vulgo a. d. VU Idib. et Codices Vi£h>r. «fj^MftmBr.
p. ad quttrtum Idut L B. Br. R. b. ahtacuari P.
cxtoirt ad tertium A. lunt- G. c tadictfqm finumatma fratcl»
q. deftrifitit I. B. Br. B. defire» di I. B. Br. R.
txVCodd. Vidorii. d. fMeoffl. P.
r. cirf«e vulgat. cx Comdiel. e. fieri B. R.
in ea quae mutauit Geiher. i. fitrrire a, V. fiirtirt B. fitriri
s. ahfimou^ Br. Ald. aeqmwo' P. Vi^lor.
tfaM Br. t. /M needum add. I. B. Br. R. \
t. Vttlgo XL funt. A. lant. G. n. «nMmi ^ued aratm neahim
^uadraginta dua» fittmn eft om. I. B. Br. R. Stgtt
V. Vulgo XLiv. dicitur ^pd atatum nec dumfiitttm
X. AncB Vidoi. fnadrfgiutit eft Vatic. duoet Ventftus Uber^ ■
i. dmn deaft A. lunt- G. '"**
igo M- VARRONIS LIB. I. CAP. XXX.
2 ante <]uaiii iecunda aratione ^ reuouetur. RurTum ^
terrain cum primum arant, pro£cindereappellant} cum
iterum, offiingere ^' dicunt j quod prima aratione glae*
bae grandes folent excitari, [cum iteratur, ofTringere
vocant.] tertio cum arant iac^o femiije, [boues] lirare
dicuntur: id eft, cumtabeliis additi^ " ad vomerem fi-
niul et fatum frumentum operiunt in porcia, et fulcant^
foffas, quo pluuia ^ aqua delabatur/*. nonnulli poftea»
qui fegetes non tam latas habent (vt in Appulia) id ' ge-
nus praedii per faritores * occare folent, fl quae in por*
3 cis reliiflae grandioros funt giaebae. Qua ^ aratrum;vo-
mere lacunam ^ flriim ^ facit ^, fulcus vocatur. Quod
eft inter duos fulcos, elata terra, dicitur porca, quod
ea feges frumentum porricit *. Sic quoque exta deis
cum * dabant, porficere ^ dicebant.
XXX. SecunJo interuallo inter vemum aequino-
<flium *, et vergi/iarum ^ exortum haec fieri debent ^.
Segetes runcari **, boues terram profcindere, falicem
caedi, prata ^ d^fendi. quae fuperiore tempore fieri
oportuerit, et uon funt abfoluta} ante quain gemmas
agant
k. 0Mtf# fOMuimr P. et Ryck. z. fmrig^it I. B. Br. R. porrigit
h Rmfus L B. R. 6r. A. lunt. G. Nonii Edit. prior
m. efrinien I. B. R. Br. gUimi Mercer. et Codex Guelferbyc
Br. Ald. qui praeterea pro ftgu habet
n. Mdditis abef^ I. B. R. Br. ftcut.
o. in inf. I. B« R. Br. n. cnm exta deir Br.
p. plutdalis M Br. R. A.Ba-G. b. pmifftrt a. V. qui ex inge-
q« Mahatmr h B. R. Br. nio correxit.
r. £ttV2I. B.R. Br.
fl. fatares I. & Br. R. fartores P. Cap. XXX. c. atqmrutium Br.
arritores A. L t- G. reliiiat fnnt b. etfilfiitium fldd. I. B.Br. R.
glehae Br. reliStefunt etiam A. c. dehent ex £dd. a. V. reuo-
t. Quae I. B. Bf. R. Nonii caui.
Codcx uucl^byt. d. VulgO fequebantur : birham
y. lacnmam P. efegetikur expurgari quac Vrfuius
i, ftitiam ivknt- ftriam om. A.. damnauit, inolulit Gefner. In
Ba-G. iftriam Nonii Edicio prior Codd. Vrfini erat: id eft berham
Merceriana et Codex Guelferbyt. et cer. In Br. A. eft ex feget.
Vriinus in V. C eiTe ait ftriam e. pratum aqna I. B. Br. R.
pro laeumm, deinceps apoftuerat I. B. Br. R. A.
y. /ccft «•. G, bmnca^ fcd facit . Ba. .G. .i>oll fpartuatat add« da^ ar-
Nonitti. >9ri^/ A. lunt. G.
DE RE RVSTICA. igi
agant ac florefcere incipiant , feri ^ quod fi, quae folia
mittere ^ foknt^ ante frondem florere ** inceperint, fta-
tim ad lereudiim idoneae ^ non funt. Oleam feri in«
lerputarique dportet.
XXXI. Tertio interuallo,' inter vergiliarum exor-
tumet fplftitium, haec fleri debent. Vineas nouellas
fodere, aut arare, et poftea occare, id * eft commi-
nuere, nc ftt glaeba \ quod ita occidunt, occare di-
^m ^ Vitesp?impinari, fcd a fciente. nam id quam
putare maius; neque in arbufto, ied in vinea fieri.
Pampinare eft ex ** faraiento coles qui nati funt , de iis, a
qui plurimum valent, primum ^ ac ^ fecundum, non-
nunquam etiam tertium relinquere, reliquos decerpere,
ne relidis colibus farmentum nequeat miniftrare fucum.
Ideo in vitiario primitus cum exit vitis, tota refecari fb-
let, vt firmiore farmento e terra exeat, atque in parien-
dis colibus vires habcat maiores, . Eiuncidum » enim 3
iarmentum propter infirmitatem fterile ** , neque ex fe
poteft eiicere vitem. quam vocant minorem flagellum,
maiorem etiam vnde vuae nafcuntur, palmam *. prior,
M 3 litera
f> fam fl. V. qui fieri dedir, Merceriofld Nonium p. iii. qut
. ^uod cum Vrfino corrcxi. etndem le£Honem ex libri^ fcri-
g. Ita- I. B. Br. R. Codd. Vi- pris Nonioreftiruir p.^i.lin. 31.
Aor. Caefen. er Venerus emiutft vbi h. 1. laudfiuit.
A. lunr-» G. Vul^o amittere. d. ex om. 1. B. Br. R. dt bis
h. Ira I. Bl Br. R. fimre /n- fni Br.
tMpirint cefte Br. ex I. B. R. fiwre e. frimum omirr. Eaedem.
ffic0eperifit iaudar Gefner. «nM f. «/2 £aed.er deinceps/iiccite.
frmidere indfermit Codd. Viftor. cum Ald.
Caefen. Venet. mt nae frondm g. EmMcidim I. B. Br. R. A,
^am fimre rnctperint A. lunt. G« Ba* G. Euinddum luntt. Eifmci-
Etiam VolinPfemnt, Vulgoerat dnm P. JnncidHm Gr. 3.
mtefrondere inceftrint. h. fttrilefeit A. lunr- G.
i. idenea I. B. Br. R. er Codd. i. palmam priwre littera mntata
Vi^or. cttm Catfen. et Veneto. in d dahna a venti fiatn di&a fi-
nttJiter fiabtJlum frior: fiagellum
Cap. XXXip. a. it dtmdi I.B. pefierior, Et vitit eo quod inurte'
Br. R. ttjoftea,'?, • tur ad vuas pariundas I. B. R. pal"
b. t^leta dura I. B. Br. R. «mm dtclinata, A venti fiain fia^
. c. Ita 'ex P. fcripfi pro ircmf. btilum prins ^ fi^tj^llnm pofterins.
Atque ita Cod^x ' oprimus Var« Et. vitis eo y quod hwitetnr ad vnar
ronis BiU..Aegiae Parifinae tefte A. Ba- G.
iSa M. VARRONIS LIB.I. CAP. XXXI.
liteiti vnamutata, declinata a venti flatu^ fimilitcr fla-
belium'' ac flagellum. pofterior quod ea vitrs immittitur
ad vuas pariundas, dida primo videtur a * pariendo pa*
rilema: exin '" mutatis literis, vt in multis, dici coc*
4 pta palma. Ex altera parte " parit capreolum. is eft
coliculus viteus intortus, vt cincinnus. is eniiii vites vt •
teneat p , ferpit ad locum capiundum. ex ^ quo a ^ ca-
piendb capreolus didhis. Omne pabulum , primum
ocinum, farraginem, ticiam, nouiinme foenum (e-
cari *. ocinum' didumaGraecoverbo flJxui"% (juod ve-
nit cito. Similiter quod " ocimum in ^ horto. Hoc
amplius didhim ocinum, quod citat aluum bubus, et
ideo iis datur vt purgentur. id * ex fabuli fegete * viride
5 ledum ante quam gen^t ^ filiquas. Contra, ex fegete,
vbi fata admixta ord^um et vicia et legumina pabuli
caufa, viridia * quod'* ferro caefa *, ferrago ^ dida «»
aut nifi ^ quod primlim in farracia ^ fegete feri coe-
ptum K Ea ^ equi et iumenta caetera vemo tempore
purgan-
k. «e fidMlum fiagtUwti P. x. fimqnt a. V.
\. €ta\. B. Br. R. A. Ba^ G. y. t. cit: Hoc 1. 6. R. Br. deia-
m. txinmtttatir P. ex immvtatis ceps ^cimam Br. ocymMm A.
luntt. diei ex immntatit I. B. Br. z. id efi ^Mi L B. Br. R.
R. tx imminutif A. Ba-G. luntt. id ^fahuii P. tefb etiam
n. Vulgo intcrferra ^prtadiBtty Vi£brio idem fabuU Ryck* id gt"
f—d defunt P. CaefenwRycIf. nec ws pahuU funt A. Ba-^ G. id tx
in libris fuis rcpcrit Vi«£loriu5. paintii Vid.
o. fuibut ttneat , et quat tfifVKtt a. f^tttt viridtt ftHat I. B. Br.
ct ad locum eapimtdnm ft trigit: R. Ba- G.
Ex qu9 I. B. R. it tnim vitit qni' b. gtntrtnt I. B. Br. R. gtrat
knt tentat: id fua fetpit — capitn- luntt. gerant A. Ba- G.
dnm qut capiendo c^reolut diSnt, c. viridta P. funt, Indt fu$A
tx libris fuis aflfcrtViaorius. fe- Pol. 2. I. B. R. A. Ba- G. ta
ntat id quodftrpit ad locnm capitn' funt Br.
dtm cum capiendo c. ^. Caefenas» d. Vulgo legtbatur far ftrro*
p. id: qua inf. P. Sed fitofar tt luntt. fuofart P.
q. ex deeft P. e. caefum I. B. Br. R. A.Ba-G.
r. a deeft P. f. ftrrago P. Vulgo legebatur
8. ficari. P. farrago.
t. Oeimmn L B. Br. R. H. St- jg. diSum I. B. fir. R. Ba- G.
D. Oeytunm I. I- G. A.- h. nifi deefta. V. nift P. in-
V. Ita pro MK/wr , quod valtt dt Ryck.
dediexNonio. oceos P ocltit 1. B. i. ftradA Br. faraeia A. Ba. G.
Br. R. ows I. I. 8a. A. wnva H; k. eotpta P. I. I.
A. (altera) Gr. G. l. £• I. B. Br. R. I. I.
DE RE RVSTIGA. 183
purgantur, aciaginantur ". ' Vicia dida a Tincicndo,
quod item capreolos habet vt Vitis, quibufcum •* furfum
vorium ierpit ad ^ fcapum lupini, aliumue'' quem, vt^
haereat, id ' folet vincire '. Si prata irrigua liabebts, 6
fiinulac foenum fuAuleris^ irrigare. . In ^ poma, quae
infita erunt, iiccitatibus aquam addi quotidie ^ veiperL
a quo, quod indigent potu, poma di(3a eile poifunL
XXXII. Quarto ihteruallo inter fol/ttium et cani*
culam plerique meilem faciunt, quod frumentum di*
cunt * quindedm diebTis eile in vajginis, quindecim ilo* ♦
rere, quindecim exarefcere, cum ilt maturum \ Ara-
tiones abfolui ^ , quae ^ co fruiftuoiiores * iiunt ^, quo
cfalidiore terhi aratur ^. Cum profcideris ^ , ofSringi *
oportet, id eft iterare, vt frangantur glaebae. prima
enim aratione grandes glaebac ex terra fcinduntur. Se-
rendumviciam, lentem, cicerculam, eruiliam'**, cae-
teraque, quae.alii legumina^ aliiXvt Gallicani quidam)
legaria ' appellant, vtraque dida a legendo, quod ea
non iecantur, ied vellendo leguntux. Vineas veteres
iterum occare "^, nouellas etiam tertio, il funt ° etiam
tum glaebae»; - , ;
XXXIII. Quinto inteniallo inter caniculam et aequi**
noillium autumnale ^ oportet ilramenta deiecari, et
M 4 • aceruos
Ru figtnammr P. lenfT. Br. ' Cap. XXXII. a. dicKUt a. V.
n. pdhut fl. V. fmhnt cnm fir qui ^cant dcdit.
II 1» P. . b. cMgt, Indt inf. I.B. Br.R.
o. ttad I. B. R. Br. c. ad filui P. tti filkm L B. Br.
p. tMtammn , ai inf. fl. V. R. obfiluert I. 1- G. A.
q. vf deeft I. B. R. Br. d. quod 1. B. R. Br.
r. ww A. !• I- G. e. fru&ttofior P.
s. vhictrt P. f. fuit P. ftait I. B. R. Br.
t. ittm I. B. Br. R. Ald. a. arator, Si P.
V. fnttidit deeft I. B. R. ^noti* h. pTofcinderis I. B. R. Br.
dit vtfptri aqm \, Ba- G. vnde j. t^ringi Hcru.
et ex Nonio addtdi vtfptfiy quod k. Ica a. V. qui dedit truilam.
vulgo deerar. Etiam Codex opti- Faulo antea Itnttm viciam Br.
mus Bibl. regiae Parif. vtf^ 1. Ugarica P.
flddit tedc Mercorio ad Nonium m. et inf. I. B. R. Br.
p. III. qui et ibi potiti edidit ex n. ftitt I. B. R. Br. Ald. Ba- G.
fibris fuis. ' Cap. XXXIIl. t. «wtwww I.
X. pma C. diHa P. B. R. anHnnni Br.
ji84 M. VAR.R- LIB. L CAP. XXXIV, XXXV.
aeenios conftrui ^, »ratro ,o£ingi ^, fiondcm caedi,
pratd irrigua itcrum (ecari*
XXXIV. SextoiQteroalloabaequinocUo autumnali
iiiciper^ [fcribunt] oportcre fercre, vfque ad diem xci *.
poft brumam, nifi quae neceflaria caufa coegerit^ non
^rere: quod tantum interiit, vt ante brumam fata ^ fe-
ptimo die; quae ^ a bnima feta, xl die vix exiftant \
^equeante aequinodium incipi oportere putant, quod
ii minus idoneae .tempeAates fint confecutae, putefeere^
9 femina ibleant. Fab^ optime feri in vergiriarum oc«
cafu, Vuas autem ]|sgere et vindemiam facere int^r
|iequino(ilium autumqale etvergiliarumoccafum. Deinf
vites putai^e incipere^ et propagare, et ferere poma,
Haec aliquot rcgioulbu^, vbi matudu^ Irigora iiunt
l^riora, meliu$ v^o tempore,
XXXV. Septimo interuallo inter vergiliarum occa*
fum, et brumam, Tiaec fieri oportere [dicunt \] Se* ,
lereliiium, etcrocum; quod iam egit radicem, rofe»
tum ^ conciditur rtdicitus in virgulas pabnares, et ob*
Tuitur. haec eadeti poftea tranflFertur fada viuiradix *.
Vioiaria infundofacere non eft vtile, ideo quod ne»
ceife eft terra ^ruenda ^y puluinos fieri, quosirriga*
tiones, et pluui^e ^ tempeftates abiuunt, et agrum fa«
f ciunt macriorem ^ Ab fauonio vfque ad arduri exor-»
tum re(^e ferpi^um ^ e feminario tranfFerri: quod du
(ftum
b, eonfthur P. b. K»fi iftam f$nci4im a,* V.
c efftingi Hera, Mvm pffrinfji qui dedit ffam, ta condditur, P.
V. C. Vrf. i. Rifi mea conditur. P. s. Rofm
mtannnale Br, "^* adm^ dedic et f«q^.
f. deinde I, B. R. Ba- G. 5* ^}^^' *" \:
£ minerem %, V.
Cap. XXXV. a. ^emn om. I. g. /er^fV/iuii I. B. Br. H^fkrfj^
B* Br. R. ^t Cpdcx Vrfwi iim^ f. Im A. lunt, Biu
DE RE RVSTICA, 135
^m ab eo quod iierpit Fofla^ nouas fodere, veierei
tergere, vineas arbuflumque putare, dum in xv die-
bus ante et pofl brutam vt pleraque ne j&cias: nec non
tum ailquid re£tc feritur , vt vlmi.
XXXVI. Odauo interuallo inter brumain ct fauo-
nium haec/ fieri oportet de fegetibus, fi qua ell aqua,
deduci: fin Cccitates funt, et terra tenerituainem habct,
farire \ vlneas, arbufUque putare. Cum in agris opu^
fieri ^on potefl, quae fub tedo pofTunt, tunc confi-
cienda antelucano tempore hiberao "^. Quae dixi, fcri-
pta, et propofita ^ habere in villa oportet,'maxime vt
vilicus norit,
XXXVn. Dies lunares quo^e obfemandt^ qui
quodammodo bipartiti *, ^^jK^d a noua iuna crefcit pd
plenam , et inde rurfus ad nouam lunam decrefck,
.quoad ^ veniat ad intermenflruxmi^, quo die dicitur
liina efTe extremaet primaj a quotum ^ diem Athenis.
appeJiant fj^jjy • xtf/ W«v, T^iUtKci^»^ alii^- quaedam
.£iciunda in agris potius crefceme luna quam fenefcente.
3uaedam contra, quae "^ metas, vt* frumenta, et cae*
uam ^ fUuam. Ego ifla ' etiam, in^uit Agrafius, non a
.fblum in ouihus tondendis '"^ fed m nieo captUo $ patre
acceptum feruo, vt," defcre£:ente iuna tondens " caluus p
M 5 fiam*
Cap. XXXVI. t. ^. I. B. > «. fwf ««j »^« P- «. «w»«» «^
Br. R. A. Ba. G, ^^ ntan Pol. i.
b. fwrrirt «. V. ^- ^j^^^ ^. l. ryftMi(i* P. a»
Cap, XXXVll, a. A^rfiW P. N. ^ ^"^ft V'i ^g\
G«fneriana errpre. j. ,;^,, i„^,-, y.;
b. Ica a. V. qui dedir ^. ^ mndindif lenff. Br.
c. infem^ruHm I. B. 6r. R. n. tf h B. Br, B,iif I. I-G. A.
A. deinceps vbi c fuo dit vulga- VuIko ni.
tur«praepofitionemomiri. o. tmiu daire P. ec Codd.
d. Aibtmi pM 4im I. B. Br* Vidor.
K. A« P« c4i(tf <n» L J< G« A.
186 M. VAtlRONIS LIB. I, CAF. XXXVII.
fiam. Agrius, Quemadmodum, inquit, luna quadri-
S partka ^l et quid ea diuifio ad agros pollet? Tremel-
lius, Nunquam rure audifti, inquit, Oclauo lanam'
[lunam] et crefcentem, et contra ienefcentem; et quae
crefcente luna ficri oporteret % [et] tamen quaedam
melius fieri poft ^ odtauo lanam "" [lunamj quam ante?
et fl quae fenefcente ^ fieri conueniret, melius quanto
4 minus ^ haberet ignis id aflrum? Dixi de quadripartita
forma culturae * agri. Stolo, Eft altera ", inquit,
temporum diuifio coniunda quodammodo cum fole et
luna, ouae ^ in fex partita ^, quod omnis fere fruc^us
quinto denique gradu peruenit ad perfedum, ac videt
in villa doiium ac niodium ^i vnde fexto prodit ad
vfiim: Primo ^ jraeparandum, ieeundo' ler&ndumf
tertio nutricandum, quarto legendum, quinto conden-
dmn, fexto promeifdum. Ad ^ alia * in praeparando
faciendiicrobes, zit ^ repaftinandum, aut fulcandum,
$ vt fi arbuflum aut ]lomarium ^cere velis; ad ^alia aran-
dum, aut fodiendom, vt fl fegetes inftituas. ad ^ quae-
dam bipalio verteitda terra, pius aut minus. aiiae enim
radices anguflius difiundunt^ vt cupreffi, aliae latius,
vtplatani, vlqueeo, vt "^ Theophraftus fcribat, Athe-
nis ^ in Lyceo, cttm etiam ^ tunc platanus nouella eftet^
radices triunv et triginta cubitorum egiife. Quaedam
fi bubus et aratrd profcideris, et iterandum ante, quam
iemen iades ". Item praeparatio fl ^uae ° fit in pratis ^
id
q. ^adtipMha?, fic ferealias. e. Primm I, B. R. Br.
r. hnam P. f, At a. V.
8. ofortm A. LT- G. g. alia deeft A. I. I- G.
t. 9(iauo pofl I. B. Br. R. h. ac I. B. R. Br. Deinceps pi-
V* ianajH P. mmuw aut arb. Br.
yi, iima add. A. 1. 1- G. i. diffnnduntwr A. 1. 1- G.
y. fi minus 1. 1- G. A. k. (vt Titeophr, farihit) q. V.
Z. cnitnra P. 1. atlmiai P.
fl. ^ndm inf. I. 6. R. Br. m. ttiam num a. V. alii diuid*
b. iluin fixpartita L B. Br. R. alii iun?;unt.
J2«Mi fexpertita P. n. iaifdf P.
c. eft add. 1. 1- G. A. o. qud a. V.
d. modum knfT. Br. • p. partit P.
DE RE RVSTICA. ig?
id ^ eft^ vt defendantur a paftione, quod fere ohfer*
vant a piro florente: fi irrigua funt, vt tempeftiue irri-
gentun
XXXVin. Quae loca in agro ftercdranda viden»
dum, etqui, etquo genere* potiflunum facias: nam
difcrimina eius aliquot. Stercus optimum fcribit ^ efte
Caflius volucrium , praeter paluftrium ac nantium. De
hifce praeflare ^ columbinum, quod fit calidiflimum,
ac fehnentare poffit terram. Id vtfenien afpergi ojpor-
tere ** in agro^ non vt de pecorc aceruatim • poni. Ego s
arbitror praeftare ex auiariis turdorum ac merularum,
quod non folum ad agrum vtile, fed etiam ad cibum
ita bubus ac fubus ^ , vt fiant pingues. Itaque qui auia-
ria conducunt, fi caueat ^ dominus, ftercus vt in fundo
maneat, minoris conducunt quam ii, quibus id accedit.
Caffius fecundum columbinum fcribit eOk hominis.
Tertio caprinum **, et ouilhim, et afininum*. Mi- 5
nime honum equinum, fed in fegetes. in prata enim
vel optimum vt ^ caeterarum veterinsrum, quae ordeo
pafcuntur, quod multam facit herbam. Sterquilinium
fecundum viilam facere oportet , vt quam pauciftimi^^
operis egeratur, In eo fi in medio robuAa ^ aliqua
materia fit depadla, negant ferpentem oafci,
XXXIX. Sationis autem gradus feoondus hanc ha-
bet naturam , ad quod tempus cuiusque feminis apta fit
ad ferendum. Nam ^ rdfert in agro ad quam partem
caeli
q» M A. 6a- G. g. aiuif I. B, Br. R. eanetnr
Oip. XXXVm. %, fM fctsjrt" JtercHt Cod. Vriuii. Deinceps
mnm genere Br. A. bi , qubut Br. ficHnium pofi Aid.
b. firii^it Qnjfns ifi volucrmm Tigurina 153». Gryph. 1535«
t. V. h, capritum et witum I. B. Br. R.
c. fratfiat I. B. Br. R. - ^^^-^ 1^^^
d. I» ngre 9Mrt. Br. A. , , « . j «
e. actrwrtum^X, B. Br. R. ^. «e/ Br. inndeo Br.
f. Ita P. et Codd. Viaorii hic 1- rohufiea a. V.
et infra libro a. pro/w^w, Cetc- Cap. XXXIX. t. N«w vt
rum etfittkut Br. AId« Heni,
18« M. VARR. LIB. I. CAP. XXXIX. XL.
caeii quisque locus fpe<9et, fic ad quod quaeque ^ tem-
pus res facillime crelcat ^^ Nomie videmus alia florere
verao tempore, alia aeftiuo: neque eadem autumnali,
a quae hibemo? Itaque aiia ferantur, atque inlerantur,
.et metuntur ante, aut poft , quam alia, et cum ^ piera-
que vere melius *, quam autumno inferantur % circiter
iolftitium inferi ficos », nec non bramalibus ^ diebus
3 cerafos *. Quare cum lemina fere quatuor ^ fint gene-
ram, quae * per fe fiuut a natura, aiia ex induftria, quae
tranfferuntur e terra in terram, vt faciunt viuiradices ■* ;
quae ex arboribus d«mpta demittuntur " in humum ;
quae inferuntur ex ad)oribus in arbores; de finguiis re-
bus videndum^ qua^'' quoque tempore lotroque facias«
XL. Primum firacn quod eftprinciplum genendi%
idduplex; vnum, ^uodlatet noftramfenfum; alteram,
quod apertum \ iatet, fi funt femina in aere, vt ait
pliyficus *^ Anaxa^oras; et fi aqua ** quac influit in
agrum inferre {oku vt fcribit Theopliraftus. lUud
quod apparet ad agricolas, id videndum diligenter.
quaedam
b. fHOi Br. Polit tmpm ^««f- pofua habcnt I. B. Br. R. lunt.
f«eAld. Sed Aldina, Ba. G. dedenint:
c. crtfiaial. B.Br. R. deinceps ^*** w» traiiffernntMr t terra in
4iuaKnnali Br. bybinio Br. Ald. tfrram^ fid per fi fiimt « natura,
d. complera^e l B. Br. R. c»»- f^^J^J''^'*^''^ ^ /^«* ^^^-
pUraqnt i\xx\€t\m P. complnra^ *" *• ^ «« tranfferantur.
A. B4- G. campkira , f »w« lunt. «»• vinot radicet P. Codd. Vi-
$ed in Aldina d vt complwraqw» ^f" • Codex Vxfini et CaefexMs.
e. mtlius om. I. B. Br. R. n. dimrttKntur I. B. Br. R. ^e-
f. infernntm a. V. ««^«wia Br. tmttmftnf dedi ex Ald. et Codicc
%. fcas folet A. lunt. G. Vrfini.
h. brmnalis B. R, <>• WPf temport I. B. Br. R.
i. cerafuf A. lunt. G. f«» fMWifw temp, A. luni- G.
k. qnattnor^r.
. 1. Viaor. et feqq. dederunt: ^S*^^^^- «• 5'?;'' i;.^- '^
gcvermn quae tranjjfcruntur e terra **''* ?! '' « ^^^* Viftoru.
;w terrAM , vini radices ; fuat ex •''**"«' P* 2«
artoribus dempta et cet. Verbt b. apertum latet: I. B. Br. R.
per fe a natura: alia ex indnfiria: C. pbyjicos P.
ttfaciunt viui radices polt verba d. in aqua quaeftuiitt i» Ald.
^t tranjftrmim f taraiiitemMi Ba. G.
DE RE RVSTICA, 189
auaedam enixn ad cemendQm^ vfque adeo parua, vt
mit obicura, vt cupreifi. non enim galbuli, qui nafcun-
tur , id ' eft tanquam piiae paruae corticiae ^ id iemen;
ied in ^ iis ^ intus, Primigenia iemina dedit natura, 2
reliqua inuenit experientia coioni. Kam ^ prima, quae ^
ime colono, priufquam iata, nata *"; iecunda, quae
ex iis colleda, neque priufquam iata '^ nata. Prima
femina videre oportet, ne vetuftate iint exfudla, aut ne
fintadmixtaautnepropter iimilitudinem iint adulterina.
Semen vetus ° tantum valet in quibufdam rebus, vt natu-
ram commutet. nam ex iemine braiOcae vetere iato ^ naici
aiuntrapa^et contra ex raporum brailicam. Secunda ie- 3
mina videre oportet, ne ^ vnde tollas, n^mium '^ cito,
aut tarde tollas. Tempus enim idoneum, quod fcribit
Theophraifais, vere et autumno et caniculae exortu:
neque ' omnibus locis ac generibus idem. In iicco '
et aiacro loco, et argiliofo, vemum^ tempus idoneiim,
quo minus habet humoris. In terra bona ac pingui,
autumno, quod vere multus humor; quam fationem
quidam metiuntur fere diebus xxx. Tertium genus 4
leminis, quod ex arbore per iurculos defertur in ter-
ram, [ilc "^ in bumum demittitur ^, in quibu£iam ta-
men
c. mendMm fitnt vfyue t. V, n. fito Hcnt. deinceps exuSa
qui dedic : fenindMm fropterui •/! Br. Ald.
f«e. Vrfini Codex adctrnendMm, o. vetuftum 1. 6. Br. R.
Codd. Vi£korii «I cenendMm. p. fatie Hcnifl^.
f, ideft om. A. lunt. G.. q- «< deeft L B. K. Br.
g. cMmeMi Heru. J- «^?» i*» ««* ^ ^^^
5. m om. I. B. Br. B. «l^f"" ^ »• ^J J- «i^« Br.
k. 9yu I. »•»•«. r4Mm -. i^^^ aManmno Br.
qn^ fau, nfMf Ald. ct rdi* ^ y^ i, ^ B^, ^ ^^ „f^,
quae cum figno mterropndi, hahet bnmMrif , verwm tempme id»-
quod ponwe voluit etiam Gcfiic- ^^ ,^ ^^. A. I. U G.
nena led abcrrauit. NfiiJif P. a. x / I B Br R et Codd Vi* '
icd ^U«ba poftcriorc ab alia ^/. Paulo' ante bifentur Co-
manu adic^ EsCodicc Venc* ^^ Vrfini. /«rr/w Codd. ViQor. .
to corrcxit h. I. Pontedera. y 4i„MtMr. In l. B. Br. R. ec
L fMfom. A. lunt. G. Codd. \ iaorii. Aldus diftinaio-
m. yiiffeadd.li B. Br. R. Dcin- nc mutata it addid^t qtf>(n i'u*
ffcps «r kie Br. A14. Ihtfi. *
190 M. VARRONIS LIB. I. CAP. XL
men •] eft * vidcndum, vt co temporc Gt deplantatum
quo ^ oportet. id cnim ^ fit ante quam genunare ^ aut
liorere quid incipit: et quac de arbore traniFeras, vt ea
depiantes potius quani defringas: ouod piantaefoium
ftabiiius, quo iatius, vt '^ radiccs laciiius mittat ^ ea
ceieriter antequam fucus exarefcat, in terram demitten*
dum 8, In oieagineis feminibus [arbores] videndum,
vt fit dc tenero ramo ex vtraqueparte aequabiiiter prae-
cifum, quasaiii dauoias ^, aiii taieas appeilant, ac fa-
5 ciunt circiter pedaies. Quartum * genus feminis, quod'
tranCt ex arbore in aiiam, videndum, qua ex arbore in
3uam ^ tranfFeratur, et quo tempore, et quemadmo»
umobligetun nonemmpirumrecipitquercus; neque^
enim fi maius pirunu Hoc ^ fequuntur muid , qui
arufpices audiunt muitum, a quibus proditum, in fm-
guiis arboribus quot ^enera infita fint, vno idu tot fui-
mina fieri iiiud "^, quod fuimen concepit. fi in pirum
fiiuaticam inieueris ' pirum quamuis bonam, non fore^
tam iucundum ^, qaam fi iu eam ^, quae fiiueflris non
6 fit. In quamcunqte arborem inferas, fi eiufdem gene*
ris eft duntaxat, vt fi^ vtraque maius, ita inferere opor« .
. tet referentem ad frudum, meiiori ' genere vt fit fur-
cuius, quam eft, quo veniat, arbor. Eft aitera fpe-'
cies ex arbore in srboi-em infcrendi nuper animaduerfa
in
c. nmi P. et Codi. Viftorik tiqiiis Nonii Edd. ex h. 1. c/ofo-
«. Itfl pro fit ex l. B. Br. R. hf laudatur.
ct Codd. Vi^orii fcripfi. j. Qnarum I. B. Br. R.
b. qMod P. k. aquam Br. ^
c. id fit enim Br. id tmn fit P. 1. Hatc a. V.
d. germimrt I. B. Br. R. m. fim. Ulud Br. /« ithd A.
e. Mt p. ^^ G*
f. mttit P. n- i^firnmt P.
fc Vulgo lieuifirjttit. Dimum in «>. pyrnm addit A. lunt- G.
Pol. libet pro daiatm habet dum p^ iucundam I. B. Br. R.
vt libri Vittor. et Vrf. paulo aa- q. ea P.
tea fucemf Br. Ald. r. Vulgo fit.: Paulo ameaf Ma*
K fiiauatar I. B. Br. R. aliif cumque Br. qHmcnu^u% Ald.
d4iM/a/ ia Coddl Vi^or. 1d an* & iM/i>e Br. ./.
DE ICE RVSTICA^ 191
in arboribus propincpijs ^ Ex arbore ^ , e qua (fjis vult
habere furculum , ineam, quam inierere vuk, ramu-
lum traducit ^, et in eius ramo praeciib^ ac ^ difiilb
implicat. eum ' locum qui contingit ^, ex vtraque par*
te ^, quod intro eft, falce extenuatur ^, ita "* vt ex vna
parti ^, quod ' caelum vifurum eft^ corticeni cum cor«>
tice ^ exaequatum habeat Eius ^ ramuli, quem inieret^
cacumen vt diredum' iit ad caelum, curat. Poftero
anno cum comprehendit ^^ vnde propagatum eft ab al*
tera arbore praecidit.
XLI. Quo tempore quaequc * traniFeras,' haec in
primis videnda^ quod quae prius vemo tempore iniere-*
bantur, nunc etiam iblftitiali, vt ficus, quod denia
materia non eft, et ideo iequitur caldorem \ A quo
fit, vt in iocis frigidis ficeta fieri non poiGnt Aqua 2
recenti iniito inimica. tenellum enim cito facit putre.
Itaque quod ^ inieritur canicuiae ilgno, commodiirune
exiftimatur ^ inieri. quae autem natura minus funt mol*
lia, vas aliquod fupra aliigant, vnde ftiilet * lente^
aqjua^
t. Fun^biin om. I. B. Br, R. h. Eiuf imNm A. lun^ G. don»
V. odm add. A. lunt. G. Dein- ccps inftnret Gefner. vcraque
cep$ fM vnH hnkre omtiTo ff et crrore.
qiif I. B. Br. R. Crefc. II. 33. i. dmSnm I. B. Br. R. iferf*
tt Caefentts Codex a qna fnit A. £Nwi P.
lunt. G. k. cmprtndii P. pefim mit
X. tradncat I. B. Br. R. Crefc. gnm , cum cmnff^kiiiimi imnm
y. et defjfg I. B. Br. R. ie/x» pvfogfntnm ahaltern'^ pectdhCx^
Cr. a£ diffiia lunt. P. Deinceps
u/ipHcare iu lecnm, ^nad cemdru Cap. Xlt. a. fnrf m P. Detfl^
lit Cr. ocos qnOfU tnnsjx.
z, tnm fomntt lecntt fw A. D cWi&rcwL B. Br.R.Crcfe.
lunt. G. caUierem P.
a. centigerit I. B. Br. R. c. fnait ft Br. f0 fit ?. tcAc
b. fM ffmran^ intrat , faiee A. ctiam Viaorio. tnid ft Cod. Cat^
lunt- G. qnad intnt efi Crefc. fenas. «
c. extamatnm I. B Br. R. Cr. d. exifiimatnr ea I. B. Br. R.
^ iuexima 1. B. Br. R. exifiimatwr m P. Cr. mftnmatnrA^
c. Ita pro farte P. lunt. G.
£ .qna caelnm vifnmt A. lunt- c. fiilet B. R.
G. qu» cael. Cr. £ knta Bon. /«tti ht iit MquA
S;.r#<2i(fLB.fir.R.M9MMiMCr. A. Ba- G.
19^ M. VARRONIS LIB. I. CAP. XLL
aqua, ne priiw exarcfcat« lurculus,' quam coalefcat^*
cuiu5 furculi corticem integruni feruandum, et eum'
fic exacuendum , vt non denudes medullam, ne extrin-
fecus imbres noceant, aut nimius calor, argilIa|obli-
3 nendum *^, aclibro obligandum. Itaque vitem * tri-
duo ante quam inferunt '", defecant, vt qui " in ea ni-
miuseft humor® diffluat ante, quam inferatur. aut '
in qua inferunt, in ea paullo inira, quaminfitum efi,
incidunt: vnde** humor' aduenticius effluere poffit.
contra in fico et mab Punica^ et fi qua etiam horum
natura aridiora *, continuo. In aliis tranflationibus
videndum^ vt quod tranfiFertur^ cacumen, habeat gem-
4 mam, vt in ficis. De his [primis] quatuor generibus
ieminum, quaedamauod tardiora, furculis potius vten-
dum ^, vt in ficetis taciunt. Fici enim femen naturale
intus in ea fico, quam edimus. quae funt minuta grana,
e quibusparuis, quod enafci coliculi vix queunt. Omnia
eliim minuta et auda ad crefcendum tardaj ea ^ quae
laxiora, et yfoecUidiora; vtfoemina, quammas. et'
proportione in vitguitis item. itaque ficus malus Punica '
et vids propter foemineam ^ moilitiam ^ ad crefcendum
5 prona. contra palma et cupreiliis et olea in crefcendo
tarda. in hoc eaim ^ humidiora quam aridiora. quare
ex terra potius in feminariis ^ furculos de ficeto, quam
grana
g. »ifiitt B. R. CKfc. 8. ariim. Cmiwti rn L B.
h. coUftat?. R. Br.
^i. eum fit l, B. Br. R. Dcin- t. itavfftratur : in I. B. Br.R.
C^S imhts Br. tranffertur, in A. lunt- G. troH^
k. 9Uimendnm a. V. et Crcfc. firat in cum Viftor. Gefncr.
i. enm infcr. P. Dcinccps nnattrtar Br.
m. Ita pro ii^am I. B. R. Br. ^. qHamfemine add. A. luat- a
iL^ea?. X. rtEaedcm.
o. MMf P. defimt Ald. Y- ^ «' Eaedem.
p. aut Br. et Caefen. Codexef ^ i^^X?«.%^"'^ ^
U. Vulgoaf.dcinceps/^WcBr.A. ^^•Z.niciam P. lenf. mafUHat»
q. in fna 1. B. R. Br. ttbri Viaorii. moUieiem Bt. Ald.
r. vmar P. fic pcr hoc caput c. eifiw om Gy.
•t alxbi pluries. ^ d. ftmimrie L B. Br. R.
DE RE KVSTICA» 193
giana de ^ fico «xpedit obraere: praeter 'fi aliter ae*
queas: vt d ^uando qui^ trans mare ieniiiia niittere^ aut
inde petere vult tmn enim refbculas ^ per ficos^ qua$
edimusi) mnturas peHerunt s^ et eas cum inamerunt **,
complicant, ac quo voluntmittunt, vbi obmtae in ie- .
minario pariant. Sic* genera ficorum, Cbiae) .ac6
Chalddicaef et Lydiae, et ^ Africanae: item caetera
tran/marina in Italiam ' perlata. Simili ^de cauia oieae
iemen cum fit nudeua ™, quod ex eo tardius enafcebai*
twc coiis, quam e " taieis, ideo pptius in ieminariis ta^
Jeas, quas dixi ^^ ierimus.
XLII. De * Medica in primis obfcrties , ne * in ter*
ram nimium aridam aut variam, fed temperatam fe«
men demittas. in iugerum vnum, fi e(l natura tempe*
rata terra, fcribunt opus efle Medicae ^ {efquimodium.
id feriturita, vt femen ia(flatur'quemadmoaum fciiicet
cum pabulum et frumentum leritur.
XLIII. Cytifum feritur in teira bene fubadh tafl>
3Dam iemen brafficae: inde differtur, et in fefquipc*
em ponitur. aut etiam de cytifb duriore * virguiae|||»
plantantur, et ita pangitur in ferendo»
XLIV. Seruntur fabae modii iiii ' in iugero> triti-
d V, ordei vi^ farris x« fed nonnuilis iocis pauilo^
ampiius aut minus* fi enim iocus eraffus^ pius: fl
maoert
t. M Eacdem. o. diximUg 1. B. ft. fir.
f. rtfticttlam P. fn ftfiUnlm C«p. XLII. a. DtmtAieaXm^
fc9s l B Br. K. taa fiiciunt t. B. R. miHu Br.
ff, perfmmt H. b. ifH t B. Br. R. vt nc A«
b. inMurim a. V^ time. G.
i. Si€ 0111. I. B. Br. R. €. meiieae t. B. Br. R.
k. « flbeft I. B. A. Br^ Cap. KLUL «. imri^nt L B.
L ttMliM Ucni. tr« R.
m. rmdtms P. Cap. XLIV. «• flittMr Br«
n. <« alHs L R. %c.9xttfit%iau dctttseps imiti fir.
«X Uims Ald. b. fa»/^ Br. K*
Tm.I.F,L N
194 M.VARRONIS LIB.I. CAP.XLIV,
macer, minus. quare obfcruabis, quantum in ea rcgio-
neconfuetudo erit*^ ferendi: vt tantum facias, quan-
tum valet regio ac genus terrae. vt ex eodem femine
aliubi ciOTi decimo ** redeat, aliubi cum quintodecimo^
2 vt in Hetruria, et' locis aliquot in Italia. in Sybaritano»
dicunt etiam cum centefimo redire {blitum. in Syria
ad ^ Garada, et in Africa ad Byzacium * item ex modio
nafci centum. lUud quoque multum intereft in rudi
tcrra, an in ea feras,-quae quotamiis obfita fit, quae
vocatur reftibilis: an in veruaAo, quae interdum re-
3 quierit K Cui Agrius *, In Olynthia quotannis reftibi-
lia effe dicunt, fed ita " vt tertio quoque anno vberio-
res ferant fiiichis ^ Licinius, Agrum altemis annis
reiinqui oportet, autpaullo ° leuioribus fationibus fere-
re P, id eft, quae niinus fugunt terram. Dicetur, in-
quit Agrius, de tertiogradu, De nutricationibus'1, at-
4 que alimoniis eorum. Licinius % Quae nata fimt, in-
quit, infimdoalefcunt, adulu coacipiunt, praegnan-
tia, cum • funt matura, pariunt poma, aut fpicam:
fic' alia fimile ei, a quo profedum reddunt femen.
Itaquc fi florem , acerbumue pirum , aliudue quid de-
cerpferis^ in eodem loco eodem auno nihil renafcitur,
quod praegnatioois diem idem ^ bis habere non poteft.
vt
c. </f t. V. l Acrins P.
, d. dtcm B. R. eum X. Br. in. id aut I. B. Br. fU
t.quindeeim B. R. XV. Br. "•^^•'P- ,.
Dcincepj Etnma Br. o. f^lo Br. Ald.
f. cf om. I. B. Br. R. P- fi^^^ ^^- ^- »• B^- ^*
g. fyHritaHB I. B. fybritana R. q. witviciombks Br. nntriHnd'
Viae fupra ad cap. 7- Xeft. 6. va- Hs I. B. R.
riecfltem. r. lllt I. B. Br. R., et Codd.
h. agarada L B. Br. R. ad Ga'^ Viaorii.
tadda Gr. G. ^ vit cum I. B. R. Br. L cum
i. ifixantium B. R. br/icWiwi Cod. Viaorii. , „ . ^
lcnf. Br. lunt. jPyrriEwcfaWHeru. , t. fi talta a fua I. B. R. Br.
'hyfachiam Ald. in Corrig. in tex- Vulgo eft y?c alta fimlt fi-^rt^
tu cnim cft dyrrhacbium. Gclher ^. Nobircum faciunt 1. I- G.
tamen A. Ba. Gr. ait habcrc iyr- A. niG quod profcaum e/^habent.
fbacbium^ G. hyrrachium, v. Ita £dd. antc ViAor. qui
: k. rffwjcwt LB. Br.R. ' dUm omifit.
DE RE KVSTICA. 195
vt enim mulieres habent ad partom dies certoS) fic ar«
bores ac fruges.
XLV. Primum plerumque* e terra ejdt ordeum
diebus vii* nec multo poft triticum. kfgumina fere (][ua«
tiiduo * aut quinque diebus, praeterquam faba. ea enim
ferius aliquanto prodit ^ feges. Oftendit idem miiiumi
et iefama % et caetera fimiliter aequis fere diebua^ prae*
terquam fi quid regio aut tempeftas vitii attulit^ quo
mtnus ita feit Quae in feminario nata, fi loca erunt 2
frigidiora ^^ quaemolli natura funt^ per brumalia tem-
porategereoportetfrondeautftramentis: fi erunt im-
bres iecuti , videndum necubi aqua confiftat. venenum
enim gelum ^ radicibus tenellis fub terra, et fupra vir«
goltis ^, quae nec ^ eodem tempore aeque crefcunt«
nam radices autumno aut hieme magis fub terra , quam }
quae^ fupra adolefcunt, quod^ tedae terrae tepore
propagantur, fupra terram aere fxigidiore cinsuntur \
idque ^ ita efle docent fUueffaria, ad ^ quae utor non
acceifit. nam prius radices , quam " ea quae ex iis fo^
kut nafci, crefcunt. neque radices longius procedunt»
nifi quo tepor ^ venit £olis. Duplex caufa ntdicum ^
N 2 quod
Gap. XLV. a. ^/cnm^ Ald. k. Ica ex Crefc. ec Cod. Vene«
Dcihceps fuadriiM P. to fcripfi. tii^iit»r I. B. Br. R.
b. prodit: fips 9fttHdH. Acw finpniur cum Aldiiu reliquac.
L B. Br. &. 1. taqHt P. ^«i iu ifi Crefc
c. ftfima I. B. Br. R. vbt antique mea: iU fK9d iu
6. frigida Ald, Deinceps €M|/7- tf^*
fttt Heruag. m. «t P.
e. gdu a. V. fnpUrgtlu Crelc* n. ^«01» tx Ut^ imu t. B. Br.
f. pirgMHa: nee L B. Br. R* ^ faamtxUt^ qaad P. fM»w
lunt virgMltit m iodem tffMC ert* ^ f«M luntc
fcant Crefc. 0. Vulgo cft ttiapan vtnit fii*
g. itf Polit. er Crefc. kis dttpltK, Sed in Pot. libro cft
h. qnat infenii cum Pontcd. A' ^y«*«
Deinceps altfimtt a. V. p. tSs duplex caajh raditnm L
i. Qaa ttOt P. Qno ctrtt ttrra B. Br. R. Prima Aldina radiciim
ttmpare ttSat prtpagautaf L B.Br.. omilit» deincepa rtltquac cum
B. fsfia mitm ttrrat ttmptrt Cr. ViAorio*
196 M. VARK. LIB. L CAP. XL VL XLVIL
quod et radices ^ inateri)a alia, qaam alia longius proil-
cit natura : et quod alia terra aiia ' facilius viam dat
XLVI. Fropter eiuimodi * res admiranda difcrimi-
nafunt ^ naturalia, quod ex quibufdam foliia propter
conim veriuram, quod iit anni tempus, dici^ poflit,
vt olea et populus alba et ialix. Honim enim folia
cum conuerterunt ie> iblftitium ^ dicitur fuifle. nec mi«
nus admirandum , quod fit in floribus quos vocant hc-
liotropia, ab eo quod ad * iblis ortum mane ipedant,
et eius iter itafequuAtur ad occafiun, vt ad eum fem*
per ipedent
XLVn. In ieminario quae furculis conilta, et eo*
rom moUiora erunt natura cacumina, vt olea ac ficus %
: ea iumma iiitegenda binis tabellis dextra et iiniiba deli-
gatis *^, herbaeque eligendae^: eae dum teneraeiunt
veliendae. prius ^ enim ^ aridae fadae ' rixantur, ac
celerius rumpuntar , quam iequuntur. Contra herba ^
in pratis ad i^m foeniiiciae nata non modo non eud*
lendain nutricatu, ied etiam non calcanda. quo ^ pe*
cus a prato ahlegandum, et omne iumentum, (ac ^ et*.
iam fiomines K folum enim hominis * exitium herbae,
et iemitae ^ fundamentum*
XLvm.
q. Vulgo eft fw4 «t tMiiam « b. Mggia LB.fir.lL ifH»
mtttriam aliSm f»am oliam. Sed lata P.
1. B. Br. R. omittunt tadicum, c. Ita I. B. Br. R. Vulgo cll
r. aliam viamfacUius I . B. Br. R. tJidtndae , ef .
Cap. XLVI. a. emttfmadt P. ^. inim om. L B. Br. R. Mjm
b. ffmt. Ndtirra aiiqmd tx A. L U G.
PoL Jknt. Nam alifm tx I. B. f. £ifMf w |Miec. ptmao inf. L*
11* Br. B. R. /A^e. Etndm Br.
c. vt dici L B. R. Br. g. htrham P.
d. foifticiHm Br. h. Si!^ Bo. QmnVl' G. A.
t.adom.t.y. ^^''^'A^-^ « «
i. «c deeft L B. R. Br.
Cap. XLVTT. a. ficur, & k. homintm I. B R. Br.
omnes ante Ge(h, Demceps itf ' L homntUnfftBr.hmimsB.^
ftmfita Br. Ald. ULjhtmiuu l L
DE RE RTSTICA. I97
XLVm In iMetibus autem fiuineiitiimo ln opio *
culmm extulit ^ fpicam: ea ^nae mutiiata ^ non eft,
inordeo et tritico triafaabet ecmtifientia, granum, glo-
mam, ariftam: et etiam primitua ijnca cum oritnr,
vaginam. granum didum, quod^ eft intimum fbli*
dum *• gluma, qui eft foUicttiu^ eius* arifta, quae vt
acus tenuis longa eminet e ghmuu prdnde vt grani
theca ^fit gluma^ et apeic ^ attfta. Arifta et grahum '
omnibusfere notum: gluma paucs^. Itaqueidapod
Ennitim folum fcriptum fdo eSk in Eubetheri ^ lims ^
verfis K videtur vocabulum etymon * habere a gkben-
<lo^ quod eo folliculo deghibihir >* granum. itaqne. eo
clem vocabulo appellant fici eiu^, quam edimus, foUi^*
culum. Arifta cUifta, quod ar^icit prima. j^rtuum a"
gerendo. id enim vt gerat ^a, feritur® niumentum
non vt glumam aut ariftam g^t; vtvitia feritur, non
vt pampinum ferat, fed vuam. Spica p autem, quam
niftici, vt acceperunt antiquitus, vocant fpecam ^, a
fpt videtur nominata. eam enim quad^eranitf £c>r0, fe-
runt . Spica mutica dicitur, qtiae vt>n habet ariftamt 3
eae^^enim quafi comua funl fpicarcon, quae pdmitut
cum oriuntur, neque planc app^nt • , qoa. ' Tub' la^
tent ^ herba, ea vocatur vagkn/ . vt io "^ qua latetcon-
K j . ditam
Cap. XtVin. «.^ fM L B. Br. 1. ttymum P.
R. I. I. fWM Codex Vrfiai. yul- m. dfglukatm T. B. 6r. R.
go ^iwrf. . * ; n. « xftn. I. B. Br. It. frimitirih
b. extnlitAicam. I, B. Br. R. ^ntngermdoBT. j
Ll. Vulg<>crat extulit. Spca m. o. Ira cx L B.Br. R. et t^bdi-
" c. wMl^a i. B. Br, Vif mutica «;Cicfenatc fcripfi pro id tmm
A. 1. 1- G, mamiaia P. i. auod /*"««';.?' J^^^ S^rat.
ex fuis librif pofuit eriara vJao- ^' -rf!!! t » n. » i«i,i-
a. apcx abeft I.B. Jt. Br. ^ ^iTiiMiA. Ba.a.
h. tpbammdit lw(L Br. v. /n^rt I. B. Br. R. ^
i. /J^nx om. I. B. R. Br. x. Ita pro vtiiu fefif4 c» L
k. vtrfikuf i. & R. Br* B. Br. R. lunc
198 M, VAKRONIS LIB.I. CAP.XUX. L
ditum 7 gUdium. Illud autem fiimma in fpica iam
^ matura, quod eft minus quam granum, vocatur frit
quod in * infinia fpica^ ad culmum ftramenti fummum,
itcm minus quam granum eft^ appellatur vrruncum.
XLIX. Cum* eonticuiflet nec intcrrogaretur, de
iiutricatu credens nibil defiderari, Dicam ^, inquit, de
frudiibus maturis capiendis. £t ^ ille, primum de pra*
tis fiunmiilb^, herba cum crefcere deHit, et aeftu *
arefcit, fubiecari falcibus deber, et quoad f perarefcat,
fiurdUis veriari, cumperaruit, de his ^ mampulos fieri
4t& vehi ad viJlam. tvm de pratis Aipulam rafteJlTs ^ era»
9^, atque addere £>eniilciae ' cumulum. Quo fado
iicilienda prata, ideft, falcibus confedanda, quaefoe-
nifeces ^ praeterierunt, ao quaii herba ^ tuberofum reli*
qufirunt campum. A qua fe^one arbitror didhim fici*
lire pratum*
L. Meilis proprio nomine dicitur In us, quae me«
funtur *, maxime in frumento , et ab eo eft ^ vocabulo
dedinata* Frunienti tria genera funt meilionis, vnuou
vt in Vmbria, vbi falce fecundum terram fuccidunt
flramentum; etmanipulum, vtquemquefubiecuerunt%
ponunt in terra. vbi eos ficcerunt multos, iterum eos
pcr*
y. con^tui gMiut •• V. ». u 1. 1- G. A.
z. in firmd I. B. 6r. R. Poljt.' h. ffi^lu Br.
et Ced S. Rcparatae, te(l« Pon- i. fKnifiHae Br,
%td. Deinceps vrrnofm P. z. «r» , k. fintificat Br, fnmficiMLB.K»
nmem P. a. fKmftcM A. lunt- G. fftnifictr P.
Cap. XLIX. a. Om tMcnffii >*«f</«*^^^^- ^»5^"^,^ ,
1. B. Br. R. CMicnifet Codex ^l^^j^A ^a^-^^S-SL^""^*
Viaorii. yhnm cnm di nntriau « <^^^ ^"« reftituit Viaonua.
tn conticnifih Uanim , nK i
vttarttnr I I G A * ^^' ^' '* ^*"^ <* ^* ^ui
b. dic in^ Agrins 1. 1. G. A. •^J^" ""**'"^- ^,"!;^ ^' *' ^*
c. Et aie omict. 1. B. R. Br. ^- /«• P^ ^* ^<^^?^ «« Cod.
d. fnmmis Bon. Dcincepf cm Vrfini.
lcr^aAld. c qutnqnt fithftcnerint a. V.
c. a^fii^ a* V« fikfiaiaints fenent P. Ddoccpf
€ fwMf P. maU0s e$i fie. Br. Ald.
l
DE KE RVSTICA. 199
pcrtenlent, ac de (lagulis iecantititer fpicti et ftrameih
tuin: fpicas coniidunt in corbem ^, atque in aream
mittunt. ftramenta relin<]uunt in iegete, vnde toUantor
in aperuum. Aitero modo metunt, vt in Ficeno, vbi ^
ligneum habent incuruum batiilum ^^, in quo (itextre-
mo ^ &mila ferrea. haec ^ cum comprehendtt fafcem
fpicarum, defecat, et ftramenta flantia in fegete reiinr
Iiuit, vt poflea fubieoentun T^o modo metitur, vt
ubvrbeRoma, etlocis plerifque, vt ftramentum me>
dium fubiecent ^, quod manu iiniifara fummum prehen»
dunt ^ : a quo medio meilem dicAam puto. infra ma*
num ih-amentum, quod terrae ^ haeret, poftea fubie-
catur. Contra quod cum ipica ftramentum haeret, }
corbibus in aream defertur. vbi ' difcedit in aperto loco
palam: a quo poteft nominata eife palea. Alii ftramen*
tum a ftando, vt ftamen'" didum putant. Aliiab
flratu , quod id fubftematur pecori. Cum eft matura
feges, metendum, cum in ea iugemm ferc vna opera •
propemodum in facili agro fatis eife dicatur ^: meilat
Ipicas corbibus in aream deferre debent K
LL Aream eile oportet in agro iiibiimiori loco,
quam * perilare poilit ventus. hanc efle modicam pro
magnitudine iegetis, potiiGmum rotundam **, et me*
diam paullo ^ extutnidam, (vt ii pluerit, non confiflit
aqua, et ^ quam breuiilimo itinere extraaream defluere *
poiHt Oimie porro breuiifimum in rotundo ^ e medio
N4 ad
d. «r^Boa.Deinceps mttmtt: m. firMmtm a. V. ec ddncept
in ficeno Br. g firatH Br.
e. MUum I. B. Br. R. luat. n. mefikm efi «dd. A. Ba. G.
f. a add. P. o. dicitmr vt Eacdem. «t addk
g. Hw I. B. Br. R. tMnce^ ^^- ^ ,
maitMr:Jkhvrh€Br. v. dtbiimt \. tMX.Gu
I. ptbtndmn Heni. ^. qumn pmh masf .
k. ttrra P. d. fid xt A. Ba^ G.
1. tht P. lunr. DeincepsiMMi- e. tffitmt I. B. R. Br.
nata ftttft tfft Br* Ald. . t rmmtd» P. alias pluries.
'do6 M, VAtlKoNlS LIB, L CAP, LII.
nd extremum «) (blidam terra pauita**, maxime fi eft
argilla \ ne aeftu paemfnofa ^ ih rimis eius grana obli«'
telcant, etrecipiant aquam, et oftla aperiant muribu^
' ac ^ formids. Itaque amurca folent perfimdere*' ea
enim herbarum eft " inimica, et foFmicarum, et talpa»
9 rum venenum. (^idam aream vt habeant fblidam %
hiuniunt lapide, aut etiam faciunt pauimentum. tioti
huUi etiam tegunt " areas, vt in Bagiennis p^ quod ibi
laepe id tcmporis anni ^ oriuntur nimbi \ vbi ea rete»
dla % etloca callda, propc arcam faciundum * vmbra-
cula, quo fuccedant ^ homines in aeftu tempore me*
ridiano.
LII, Quae ieges grandiftima atque optima fuerit,
feorfum in aream fec^rni oportet Ipicas, vt iemen opti-
pcium habeat. e fpicis in area '^ excuti grana. quod ftt
apud alios iumentis iunc^is ac tribulo. id fit e tabula la-
pidibus aut ferro aiperata **, quo ^ impofito auriga aut
pondere grandi trabitur iumentis iundis, vt ^ difcutiat
e fpica gi^na: aut ^ ex affibus ' dentatis cum orbiculis,
quod vocant ploftejlum * poenicuui. In eo quis fedeat **
atqueagitet, quae trahant^ iumenta, vt ' in Hifpania
^ citeriore, et aljis iocis faciunt, Apud alios exteritur
grege iumentorum inadlo ^^ et ibi agitato * perticis,
^uod vngujis e ipica exteruntuj: grana. iis tritiSi oportet
e terra
z. ^tnum luatt, t. fadimdm I. B. R. fmm^
. h famta I. fi. R, I, I, Vulgo Br. facinnt ac Ald. Ba. G.
fiHia -^ patatam. v. Jkadant I. B. Br. R.
i, atgiUofa a. V. Cap. LII. a. Ica pro airum
k. fmimfa \, B. Br. R> Fol. a. fcripij cx I. B. Br. R, Peiocept
inmafa A 1. 1- G. pcminofa P. ,. V. ^ V'^'^' . „
JI. jt /.-io. Br. Ald, ^/ /- l ^Ti.l'G: H. St- D.
m. dc^ammca it P. teftc eti«m f aST^ G^* '"' ^'
tt» /M4«ifi *•. * ploficnum I. B. B. Br.
o.arens.iu^^ , t $TZ\.
p. BaiiiHif I. B. Br. »; j^ i, p,
q. anni om. B. R, ^. ,„ ^, diuif. I. B. 1.
r. ii>iji« l. B. Br R. i. niitof < diuif. I. B. R. Br«
•; rrti«hi,4im&m,B«.a« Peincep^ i^V tri^V Br. Ald,
DE RE RVSTICA. aot
e terra fubiadlari'^ vallts aut vendlabris, cum ventus Ipi-
rat lenis: ita fit, vt quod leuifnmum eft in eo, ataue
appellatur aiinis, euannatur " foras extra aream, ac tm^
Dientum quod eft ponderofum, purum veniat ad ^ corbem.
LIII. Meffi ■ fada fpicileeium venire oportet, aut
domi legere ftipulam: aut ft funt fpicae rarae, etoperae
carae, compafci. Summa enini fpedanda^ ne in ea
re fumtus irudum ^ fuperet
LIV. In vinetis vua cum erit matura, vindemiam
ita fieri oportet, vt videas a quo genere vuanim ^ et a
«juo ioco vineti indpias legere. nam et praecox et mi£
cella*, quam vocant nigram, multo ante coqiiitur}
^o prior legendh : et quae pars arbufH ac vineae magis
aprica, prius debet defcendere de vite. la vindemia a
<]jligentius ^ vua non foium iegitur ad bibendum, fed
eligitur ad edendum. Itaque lei^us ^ defertur in fo*
rum vinariuiti ^, vnde in ooHum inane * veniat: eleda
in fecretam corbuiam^ vnde ^ in ollulas addatur, et in
doiia plena vinaceoiiim ^ contrudatur. alia, quae ia
pifcinam in amphomm picatam defcendat. aUa, quae in
«ream ^, vt in camarium afcendat '. Quae caicatae
vuae erunt, earum ^ fcopi cum foliiculis ^ fubiiciendi
fub preium "*, vt ii ^d " reli^i iiabeant ^ mn/li exp
N 5 primatur
tA./khit&aHK c HSm^ int A. Ba. G. Mft
o« t^ammaw leniT. Br. tnmui' Cod. Vrfmi itlimn 6r.
hn B. R. et ad marg. B. R. eiM» d. viniarium P. %. viniofiu F,
ndnatmr vH enanatnr enanmnatnr?. ^•./•^?<^ oi^- ^^* Vrfmi.
tmmnnatnr Vi^torii Codex vetu- -* '«. ^inmane F. d. inanna BoOk
ftifTimus. f. Ifuie I. B. 6r. R.
o. Verba : ad corhtm^ futit Ini- %, vrnaeiamm Kaedem.
fhm fequencis capitis I. B. R« Br. - fi. 'Itaram in I. B. Br. R. atam
VI in Ald, et rftliq. ateam vt in
' Cap, IIIT. tt. Mit$ pro »e^ 6f. i. G. Pop. ara in Polic.
nfHtui ex I. B. Br. R. lunt. i. efieudat P.
b; finftumBon.fnmftnt a, Vift» k. eamm 1. B. R. Br.
J^andu Br. 1. faHicalis Heru.
^feiwit P. ^rtfeAn» Ald< Br.
h^ P.
Iw^«e P. circnmdfii
ectam Vi^orio. «i
Vulgo h. 1. crat vindiaiAm. . tsnm mar^. ctrmmdf. Br.
Vip. LIV. a. «/yjffa a. V, n. fiqtti p.
«i#//< Br. fs lw^«e P. circmncificitnm P.
b, diligentibnt V. C Vrfim» tefte ectam Vi^orio. dfcnmdfi*
9oa M- VARRONIS LIB. L CAP. LV.
3 priniaeur in eundetn lacum. Cum defiit fiib preio flue-
re, quidam circuncidunt extrema, et rurfus ptemunt:
et rurfus cum expreflum, circuncifitum ^ appellant, ac
ieorfum, quod exprefTum ^ eA, ieniant, quod refipit '
ferrum. exprefQ acinorum foiliculi in dolia coniiciun«
tur, eoque aqua additur: ea vocatur lora, quod lota
mcina , ac pro vino operariis datur hieme.
LV. De oliueto. oleam quam manu tangere pofHs e
terra ac* fcalis, legere oportet potius quam quatere;
quod ea, quae vapulauit, macefcit ^, nec dat tantum
olei. quae manu flrida, melior ea, quae digitis nudts
legitur ^, quam illa quae cum digitaiibus **• duricies
9 enim eorum non ® folum flringit bacam, ied etiam ra-
mos glubit, ac reiiaquit ad geiicidium rete<flos. Quae '
manu tangi non poterunt, ita quati debent, vt arundi*
ne potius quam pertica feriantur. grauior enim plaga
3 medicum quaerit. Qm quatiet, ne aduerfam caedat.
faepe enim ita percuffa olea fecum defert < de ramuio
piantam \ quo fado, fnu^m amittunt pofleri atmi.
vt ^ haec non minitna caufa, quod oiiueta dicant ^ aiter*
ni^ aimis non ferre fru<fhis, aut non aeque magnos.
'4 Oiea vt vua per idbm biuium ^ redit ™ in viiiam, aiia ad
dbum eligitur '^, aliavteiiquefcat, ac non fbium cor-
pus intus vnguat '', ied etiam extrinfecus: itaque do-*
minum et in p. baineas, et ^ gyninafium fequitur ^
Haec,
q. exfn£km decft L B. R. Bri L me Vid.
r. rt/^dt P. k. iicMwr a. V.
L kilnum P. iitm Umwm Br.
CAp. LV. t. «11« L I- G. A. m. et^ lenfT. Br. cmMt B. R.
b. hmttjtit a. V. n. datmr I. B. R. Br. Itdatmr
c Itgatwr Heruae. lauiabilim L (iidatw) P. I. ItiatMf P. 3. /tf€«
B. R. L I. Br. UndAMiw : /. ^naaM P. datnr Codex optimus Vt£torii, /e-
d. digitakMiit PoL tefte etiam pitmr Veoetus» iedmmr Caefenas.
Vi£lorio; quod dedit Popma. o. vnget a. V.
€. fm HMS L B. R. Br. pnd p. Vulgo m deeft. tt a2 A.
«tfi P. lunt. G.
f. Sf^ ^' V. qui Qjd dedit. q. et itd Eaedem. gyminqfimH^.
g. frtftn L B. R. Br. r. inftqmtmr V.tndifi^pit» h
h. fmrtm A. L I- Q. B. Br, R.
DE RE RVSTICA.
903
Haec, ie qua fit oleum, congeri £>let aceniatim per ' s
dies iiogulos in tabulata % vti ibt mediocriter fracefcal,
ac primus ^ quiique acenius demittatur ^ per ferias >' ac
vaia olearia ad ' trapetas, quae res * molae oleariae e ^
duro et afpero lapide* Olea leda fi nimium diu fuit ^ 6
in aceruiS) caldore ^ fraccfcit, et oleum foetidum fit ®.
Itaque fi nequeas mature conficere^ in aceruis iadlando
ventilare ^ oportet. Ex olea fruAus duplex; oleum, 7
quod omnibus notum, et amurca, cuius vdlitatem quod
ignorant* plerique ^, licet videre* e torculis olearii^r
fluere in agros ^, ac non fblum denigrare terram, fed^
multitudine facere ^ fterilem: cum ^ is humor modi'>
cus, cum ^ ad multas res, tum ad agriculturam perti*
neat vehementer, quod circum arborumi* radicesin»
fundi folet , maxime ad ^ oleam) et vbicunque in agro
herba nocet,
LVL
f. pvdihri Cr.
e. f$iM igwrgtmr a pltnfyM I.
B. Br. K. ignTantwr a//en^M Po-
lit. fiM igiuiratMr^ n fftrifyat dt^
Jhicititr. Lieittnim vidert^ qnod
jl t taradis Ald. Ba. G. Gr. Ittm
Jtrihh Kntf fntdMmmrc» 0 hidmg
virtmist fu^dji dt ipfi nimit po^
natur ni agrt^ terram dtnigrat tt
Jttriltm fieit Crefc. fnm igmrmn
a fitrifiut dtj^citmr: iictt enim
vidert. Qittd fi t ttrenlis tleariis
fiiert ttrmmitmr ct cct. Codex Vr-^
fini.
h. IJett praeced. pundo et«
tam Hcruflg.
i. vidtrt: ti 1. B. Br. B.
k. agrts ftrmittitiiT ^ nan Jhlmn
denigrgt A. Ba. G- Gr.
]. ftd ttiam L B* Br. &. A.
G. Gr.
m. faeit A. Ba. G. Gr«
n. cnm tamtn A. Bfl. G. 51r «•-
dicnm^ ad agricnltiiram vthtmen»
terptrtinetf tt circa radicts arba»
fwm infindi filtt^ tt maxime^ td
taltam Crerc.
o. tum I. B. Br. R.
p. aekeri Eacdem.
q. tt EacdeiQ. «if«laMiCreft.
s. ^erom.Eacdem. dekettttigtri
et mmdari Jhi actrueri Crcfc.
t. taMato Cr.
V. frumtns I. B. Bt. R. fHMe
Crcfc.
X. dimittkar I. B. Br. K. Cr.
y. Jhm ad P, l.Jkria ad P. a.
Codcx Vi£iorii Jhia ad vafi actra»
fttas. Crefc. dimttttttnr in ftx par'
tiknt ftn vicikne ad vajk ale. tt
travetas. Vaticflui libn ap. Pon-
ted. demittitiir per feria ad vafi.al.
et trapetas. Codex Cflclcn, cum
Pol. I. facit » pnieterefl actmet
hflbet. Cod. Vi^orii recentior yi-
ria hflbebflt. Brufchiaoa J^as.
z. trapetas reftitui ex I, 6. Br»
R. Crefc. et Codd. Aldina cum
reliquis trapeta. In I, B. Br. R.
cft et trapetas.
a. Ita I. B. Br. R. Cpdiccs VU
Aorii, Reliquae cum Aldioa : m
fMe eam terent melae. Crclc. tt
fikmittitnr melae oleeriae.
b. ff om. I. B. Br. R. ct errore
Geihcr. qnat tji de dnra Cr.
c. faerit a. V. et Cr.
d. ca/4erf ta Icnf. Br. caUrt
Cr. omilfia ct oltnm fatt, fit^
c. /aot A. Ba. G.
904 M. VARRONIS LIB. I. CAP. LVI. LVIL
LVI. Agrios, lam dudum, Inquit *, in villa fe-
deos expedo cum daui te Stolo, dum findus in vii-
}am ^ rdferas. Ille ^, £m ^ quin adfum. venio, in-
3uit, ad limen, fores aperi* primum faenificiae con-
untur melius iub tedo, quam in aceruis, quod ita fit
iucundius pabuium. ex eo intelligitur ^, quod pecus
vtroque pouto libentius eii
LVU. At * triticum condi oportet in granaria (iibli*
mia, quae perfientur vento ab exortu ac ieptentrio-
num ^ regione, ad quae nuUa aura humida ex propin-
quis locis adipiret. pwetes et ibiumopere tedorio mar*
morato loricandi: uminus, ex argilia mixto acere ^ e
£rumento et amurca, quod murem et vennem non pa«
titur efle , et grana facit feiidiora ac firmionu quidaat
ipfum triticum confpergunt, cum addant in ^ circiter
mille modium ' quadrantal ^ amurcae. Item alius aliud
adfriat ^, aut '^ afpergit ^, vt Cfaaicidicam aut Caricam
cretam, aut^ abfiadiium K item Iiuius generis alia.
d Quidam granaria habent fub terris ^^ fpeiuncas, quas
vocant (re$^Hff\ vt in Cappadoda, ac^TIiralcia^. alii,
vt in Hifpaniaciteriore, puteos, vt in agro Carthagi-
menfl p , et Ofcenfi. Horum fblmn paleis fubflernunt :
ct curant ne humor, aut aer tangere pofltt, ntfi cum
promitur ad vfum. quo enim fpiritus non penienit , ibi
non oritur curcuiio \ Sic conditum triticum manet
vel
Cap. LVI. t. inpdt tbeft I. c m$di9t I. B. R. Br.
B. R. Br. f. quoAfdnttm I. B. R. Bf.
b. viila I. B. R. Br. g. «/nVrt a. V.
c /7/e tnim P. I. B. R. Br. h. «rt ii I. B. R. Br.
d. Bmqnin lunCfc. Pol. I. Bt» i. fVMf vt Brufch.
f^A I. B. R. Br. e» ^iun luntt* k. ae L B. Br. R.
Ryck* «I adfmn A. Bft- G. en ad* 1. ahfimkitm P. ohfyti^hufH ie»
/Im mndL Pol. 2. t§&um add. I. I- Q, A.
e. inttlitgitnr P. m. vti infer. A. I. I- G.
Cap. LVir. a. Et P. Dein- n. fiff a. V.
ceps ttjkft, Brufch. et e frofht^ o. aut I. B. R. Br.
fM/. 00. thraehia P.
b. ftftentmnem Heru. p. cartbaginenfi tt afik^fi I. B.
c. a;j(ere I. B. R. «^errBntfdi. R. Br. deinceps/ifjreniM Br.
d« drdto" i» a. V. q. ewfgalit Bo. gnrguih Reg*
DE RE KVSTICA. . 20$
▼el ' annOs quinqoaginta: milium veFO plus annos cen-
tum. Supia' terram granaria in agro quidam fuhiimia 3
faciunt, vt in Hifpania citeriore^ et in ' Appulia ^ qui*
dam, quae non iblum a lateribus per feneftrai 9 i^d et*
iam fubtus a £olo ventus refrigerare * pof&t.
LVin. Faba et * legumina in oleariis vaiu oblita
cinere perdiu incolumia feruantur. Cato ait vuam
Amineam ^ minufculam et maiorem et Apiciam in oliis
coiiunodi/Eme condi. eadem in iapa et muAo in lora %
redle. quas fufpendas opportuniffimas efle duracinas et
Amineas ^ Scantianas \
LIX. De ^ pomis, conditiua mala ffaudiea ^, co«'
tonea, Scantiana, Quiriniana^, orbiculata^ et quae
antea muftea vocabant^ , nunc melimela appellant, haec
omnia in loco arido et frigido fupra pakas ^ pofita fer-
vari rede putant. £t ideo oporothecas qui fadunt, ad
aquilonem vt feneflras habeant, atque vt eae ^ perflen*
tur, curant. neque tamen fine foriculis: ne cumhu*
morem amiferint, pertinaci vento vieta fiant. Ideo- a
que in iis, camaras ' marmorato, et parietes', pautmen*
taque ^ faciunt, quo fiigidius ^ iit: jn quo etiam qui*
dam
r. jJ I. B. R. Br. b. flnSnif ^MmiM I. B. R. Br.
t. /«frtfffiTflMdeeftA. Bi^G. c.fcandianal, B. E. Br. tr*
t« #M omitt. I. B. R. Br. Codd. Vid^rii.
V. 4^j« P. I. B.R. Br. ^fm- d. atqm fmt — ^ v9t9Umm Bt.
|m> ka «t wmJHmm 1. 1- G. A. VKakmttm cctflm A. Ittot. C
X. r^grmt fenflr. Br. Meru. rf- e. filuV,fofimfMtmhB.Br.R.
girm fl. V. r^ermi H. 8t. Zw. f* m on- I..B. BrJl. MrcAld.7
D. r^JTf mflrs;. Bfl. G.
Gflp. LVIII. fl. le cx Edd. a. g. cmmrat L B. R. lunt* in Us
y. rdtitui. anmras Br. f« cemermf A. Bfl*G«
b. Icfl Edd. fl. V. qui Amm- h. JL ImuUkiiittr flddunt LB/
MflM ec poft Amimms dedit. Br. K. et Codices Vi^orii qUa
' c rii Am ex Codice Vrfini fld- deinde literflm L. omifit » IdMW-
didi. MfMr reli^uit/quodeieciflGer*
' d. dt vulgo flddicum oni. I. B. ncro iflm inclufum. fmmntwmp^
Br. R. MMiif, lamUHiittr fadmU K*
e. Scmicimi^ I. B. Br. R. Bfl. G.
Cflp. UX. fl. De Mw/ deflft i. /Wlr''''^ <«» A. Ium. a
ft.V« . ; : i)vnQ^ fmdmB 0hm M^ ^^
ao6 M.VARRONIS LIB.LCAP,LIX.
dam triclinium (lemere fblent icoenandi caufa. Etenim
ia ^ quibus luxuria conceflerit, vt ' in pinacothece fa-
ciant "*, quod fpedaculum datur ab arte, cur non quod
natura datum vtantur'' in venuflate difpofita pomorum?
praeiertim quidem^ cum id non fit laciendum, quod
quidam fecerunt, vt Romae coemta poma ^ rus intule*
3 rint in oporothecen inflruendam conuiuii caufa. In
oporothece p mala manere putant fatis commode alii in
tabulis ^Y vt in ' opere marmorato, alii fubnrata palea,
veletiamfloccis: malaPunica demiflis fuis furculis in
dolio arenae: mala cotonea ', Aruthea in penfUibus
iun<fHs ^: contra in fapa condita manere pira Aniciana^
€t ^ fementiua ^. forba quidam ' difleda ^^^ et in fole
macerata, vt pira} et fbrba per fe vbicunque fint poflta
4 in arido facile durare. Seruare rapa confeda ^ in fina-
pe, nuccs iuglandesin ^ arena, Punica mala et in are«
naiam decerpta, ac matura, (vt ^ dixi,) et etiam im«
matura cum haerent ® in fua virga, fi ' demiferis in oi-
lam s fine fundo^ eamque ^ fi conieceris in terram, et
obteris ' circum ^ ramum, ne ' extrinfecus fpiritus af-
flet, ea non modo integra eximi °^ , fed etiam maiora«
quam in arbore vaquam pependerint °.
L3C
k. fi ii qmkus A. Bfl. G. iii, t. iifeaa I.B.Br.R. A.Ba.G.
fHthus lune. b. ewife&u I. B. R. Br.
L id A. Ba. G. finacttbecai Br. c. f'» arena^ fnnica nuda et de»
m. fadKHt I. B. Br. R. A. Ba. G. Aint I. B. K. Br.
n. imttttmnr Eaedem. d. ^ dixi omict. I. B. R. Br.
b. pmariii intni. I. B. Brl R. «• ^^^^' ^ ^' ^"^*
pmmmt P. ceemtu Br. Ald. *• ^*,/- *• ^' ^^
^^.•poratbeca?. g. ^M I. B. R. Br.
A%^:'k ""' "^- ""' "^' f- •^- II- G. A.
A. Br. Gr. G. t, _,• - _ p n
r. ni om. \, B. Br. R. Ryck. i. ^ld. ramum. Si extrinfAvmu
t. eatema ftmtea I. B. Br. R. q, fig ^^^ Crcfc. ramum^ ne. Vul-
t. fSYiAaf A. Ba, G. vinAV go erat fi. Deinceps aflet Br.
Cod. Vi^lorii. cum Cod. vtroque Florent. tefte
V. antiana luntt. MiVitfM a. V. Ponted.
X. cc deeft I. B. R. Br. m. exfimi P.
y. yfaMMJM t. V. n. pefenderit A. Bf d d€ tti-
t. f Mitat P. ««m add. P.
DE RE RVSTICA.
•07
LX. De * oliuitate, oleas efui optime condi fcribit
Cato, orchites**, et paufcas aridas *^, vel virides in
muria , vel in ^ lentifco contuias, Orchites nigras, fale
fi fint * confriatae ' dies quinque, et tum « fiJe excuilb,
biduum fi infole pofitae ^ fuerint, manere idoneas fo»
lere: eafdem fine fale in defrutum condi.
LXL Rede amurcam periti agricolae tam in do«
liis * condunt, quam oleum, aut vinum. Eius condi-
tio, cum exprefla olea ^, quod flatim*^ effluxerit de ea,
decoquuntur ** duae partes, et * rcfrigeratum conditur
in vala ^ Suut ^ item aliae conditiones, vt ea^ in qua
adiicitur ^ mufium.
LXn. Quod nemo fhidus ■ condit,' nifi vt pro-
mat, de ^ eo quoque vel iexto gradu animaduertenda
pauca. Promunt ^ condita aut propterea, quod fint ^
tuenda, aut quod vtenda, aut quod vendenda* Ea
quae difiimilia ^ funf inter & ^ aliud alio tempore tuen-
dum et vtendum.
LXni. Tuendi cauia promendum id frumentum,
quod curculiones* exefie incipiunt. id enim cum prom-
jptum eft, infble ponere oportet^, atque aquae cadnos,
quod
Cap. LX. a. De §iuduh de- g. Hicnouum caput incipitin
cft «. V. txm Br. I. B. Br. R. P:
b. 0rcites tt fn/Us P. h. adiicitatt antc V. Litteram
c. aridast vd • « -r - Mtufat, L hic inferxt P. ttfta etiam Vi-
Orchites defunt L B. R. Br. ^orio.
d. in inf. A. lunt. G. Cap. DQL «. cmdit fmBn»
€^ fimth.l.UG.fifakfint-Br. Br. Ald.
f. Ita pro €9Hfrieata€ Codex b. frmat, De eo Br.
Vrlini. eenfriaaa I. B. R. Br. c. PrimMfn antem fropterea I. B.
f. emn L B.,R. Br. K.frimam ant fropt. Br. Primmn
. p^ta L B. R. Br. ctiam P.
Cap. LXI. a. oUis P. «///f a. V. d. funt L B. Br. R. lunr.
b. Itn A. I. I. G. Vulgo ej> e. diffimilia fm -« vtenhim ct
fteffa effltucit^ ^d fiatim. tntndam Br.
c Etiam L B. R. Br. efflnxeriu Cap. LXIH. a. ewrpdienet I.
d. I. B. R. Br. deco^itnr. B. gwrgnHmet R.
e. ac Br. A. b. Vulgo ofoftet afoae catmat,
t Vitfis L B. Br. R. iitad, L B. Br« R. ijfeitct. AtfM.
ao8 M. VARR. LIB, l CAP. LXIV. LXV.
quod eo conueniunt^ vt ipfi ie necent, curculiones \
Sub terra qui habent fnunentum in iis, quos vocant
CHf8ff ^9 quod "^ cum periculo introitur recenti apertio*
ne, ita '^ vt quibufdam (It interduia anima, aliquanto
2 poft promere, quam aperuerint ^^ oportet Far, quod
in fpicis condideris per meffem, et ad vfus cibatus ex*
£;dire velis, promendum hieme, vt in piftrino '^ pin«
tur ^ ac torreatur.
LXIV. Amurca cum ex olea * exprella, qui eft hu-
mor aquatilis ac retrimentum ^ conditum in vas fidile,
id quiaam fic fblent tueri, diebus xv ex eo ^, quod
eft leuiffimum ac fununum, deflatum ^ vt traiiciant in
alia vafa, et hoc iifdem ^ interualiis, duodedes fex f
t menfibus proximis, item ^ faciant Cum id nouifC-
me '^ , potifCmum traiiciant, cum ienefcit iuna. tunc
decoquunt ^ in ahenis leui ^ igvi duas partes quoad xe«
gerunt, tum ^ denique ad vfum rede promitur.
LXV. Quod ^ muftum conditur in doiium, vt lut*
beamus vinum, non promendum dum feruet, neqw
a etiamdum procefCt ^ ita, vt fit vinum fadum. Si ve*
tus bibere veiis. quod non fit ante , quam accef&rit ^
aimus,
c. vt littera a. ' t dModtdtt. In fix A. lunt* G*
d. fnor a. V. ftfMt P. g. fmximh id fadmnt Eaedeau
c. quo A. lunt- G. I,. ft^^ add. Eaedem.
, L vttn I. B. R. j. dccMnr P.
g. Ita pro apmms (cripfi cum jj. i^ ^. i^, p^
,lfi^r/nS^''^^^^^ capiti fequenti.
ap. LXIV. a. ejf add. a. V. ^ap L^y. a. T« U vfim
^ «?•? Cod anuquus Viao- J^ ^ ., ^^ ^^.J^ , g |J^
ni. Vulgo diftinguitur: r«in. ^ rt «* tamen omitt. B. R.
S::^iT^l^:w^ h proctffn?.roctffii.nifipt^
wm Ald. Jft I. U G. A.
c Ex A. lunt. G. tx addidl. c. atcefftrnnt P. x. aectfftrwHti
d. dtfUtttr A. Ittiit. G. tntntcaium pomHo ex libris fuis
c Ita pro fitw fcripfi cx A. laudat Vidor. aceJHt oMnicMbm
iBBf. Ob r«^ d^fic. L B. R. Br.
DE RE RVSTIOA. ^oq
annos, tum, cum fuerit anniculum, promito \ Si
yero eft * ex eo generc vuae, quod ^ mature coacefcat •,
ante vindemiam confumi, aut venire oportet. Genera-
funt vini, in quo Falema, quae quanto plures anrios
conditahabuerunt,tanto cum prompta funt fniduofiora.
LXVL Oleas albas, quas condideris", nouas fi'^
celeriter promas, nifi condieris ^^, propter amaritudi-'
nem illas ^ relpuit palatum. Item nigras, nifi priu«
casfiJe maceraris, vt ** libenter in os recipiantur K
LXVII. Nucem iugiandem, etpalmulam, etficum
Sabinam quanto citius promas, iucundiore vtart, quod
vetuftate ficus fit pallidior, palmula cariofior, nur
aridlor.
LXVm. Penfilia, vt"vuae, mala, etforba^ipik
oftendimt, quando ad vfum oporteat promi ; quod cq-
lore ^ mutato et contracfhi acinorum, fi non demferis *
ad edendum, ad abiiciendum deicenfiirum • fc minitan*
tur. Sorbum ^ maturum mite conditum citius promt
oportet: acerbum enim fuipenfum lentius eft«. quod
prius domi maturitatem afiequi vult, quam ^ nequit in
arbore, quam * mitefcat.
LXIX*
d. Male Viaor. et fcquentes t, nw K. G. Ba.
r^*' , ^ t ndfitntmr A. Bt. a
t. Sieftverotx tovuatgtnirtBT, ^ »vt»«
f. qHM dam mttmrt coactfamt I, ^P' LXVII. a. c» jm» Br.
B. Br. R. qwit dum mMurefcit^ Cttp.LXVlIl. tt. «P.vterque.
toactfkat A. fiwe nw ex lunt, G. b. Jofm P. paulo ttiitea prmH^
laudat Gefner. ^rttat Br.
g. CMctfcmn^.quod matMrtcM- c eolertm P.
<f/aiftCodd. Viaorii. d. dempftnt Br. ^dmifiris A.
Cttp. LXVL tt. condirt vis A. lunt- G.
Ba- G. c. defciH/kra a. V.
b. fic Br. fie etler. ' condk» vt f. S»rM P. .
frtmas A. Btt- G. Vulgo erac: e. /entnix mittfcii A. lunt* G.
etmMderis tmaty fi ctler. h. quod in arkare nepdt I. B.
c Itapro emaderis rcripficttni Br. R.
A. lunt- G. i. vt indefrpuunmr ai efiM A.
d. iliiu om. I. B. Br. R. luni^ lunr. G.
TomLP.L Q
aio M. VARRONIS LIB.L CAP.LXIX.
LXIX. Meffum far promendum liieme in priftino
a4 torrendum, quod ad cibatum • expeditum efle velis.
Quod ad iationem, tum promendum, cum fegetes-
maturae fiint ad accipiendum. Item quae pertinent ad
fationem, fuo quoquo'' tempore promenda. Quae
vendenda, videndum, quae quoque** tempore oporteat
promi. alia enim, quae *^ manere non poflunt, ante
quam fe commutent, vt ** celeriterpromas, ac vendas:
alia ^ quae feruari pofluut, vt tum vendas, cum caritas
eft. faepe enim diutius feruata non mbdo vfuram adii-
ciunt; fed etiam frudlum duplicant, fi tempore pro-
2 ina& Cum haec dicerct Stolo ^, venit iibertus aedituo
mi ad nos flens, et rogat vtignofcamus quod flmus ^
retenti ^, et vt ei in funus poftridie prodeamus. Omnes
confurgimus, ac fimul exdamamus, quid? in funus?
quod funus? quid eft fa(fhim? lile ilen2» narrat ab ' ne-
fcioquo percuflum cultello concidiflc, quem qui effet,
animaduertere in turba non potuifle, fed tantummodo
3 exaudifle vocem, perperam fecifle. Ipfe, cum patro*
Aum domum fuftuliflet, et pueros dimififlet ^ vt medi-
cum requirerent, ac mature adducerent; quod potius
Hhid adininiftraflet, quam ad nos veniflet, aequum
effe flbi ignofci. Nec fi eum feiuare non potuiflet,
2uin non multo poft animam efllaret, tamen putare > fe
jciffe reAe. Non "* moiefte fercntes defcendimus de
aede, et de caiu humano magis querentes, quam ad«
mirantes '^ id Romae facfhmi, difcedimus ^ omnes.
Cap- LXIX. a. dharinm a. V. h. detmi I. B. R. Br. Dein-
i). qwqM I. B. IL et altero lo- ceps et ei vt in fHnns Br.
co Br. i. ab abeft I. B. R. Br.
c qM P. luntt. ^ k. dimm L B. Br. R. 1. 1.
d..tabeftHer«. ^'^^lal B. Br. R.
e. qnoi diwfijjk inf. H. A. m. /. if^ii P. /iirM I. B.R.Br.
Gr. G. w tios 1. 1- G. A.
f. St9lo deeft I. B. R. Br. n. miranttt I. B. R- Br.
%, fumus 8., V. #. dtfctndimns omnt B. R.
M. TE-
aii
M. TERENTII VARRONIS
RERVM RVSTICARVM •
D E
RE PECVARIA
L I B E R U
Viri magni noflri maiores non Ane caula praepone-
bant ruAicos Romanos vrbanis. vt ruri enim, qui
in villa viuunt ignauiores ^^ quam qui in agro verfantur
in aliquo opere faciundc: iic qui in oppido lederent,
quam qui rura colerent, defidiofiores ^ putabant. Ita-
que annum ita diuiferunt, vt nonis modo diebus vrba-
nas res vfurparent, reliquis vii vt nira colerent. Quod 2
dum feruaueruntinfiitutum, vtrumque iimt confecud,
vt et cultura agros foecundifllmos haberent, et ipfi va-
ktudine finniores eflent: ac ne Graecorum vrbana defi-*
derarent gymnafia, quae nunc vix fatis fingula funt:
nec putant fe habere villam, fi ^ non multis vocabulis
retineant Graecis, quum ^ vocent partiQulatim loca,
9rfe)coiT«vfl6*, TfccT^^^xv^ dCTroSvrfi^ioy^ TrefkvhcvU
igvsBZm^, Tfefs^e^iSvx^y OTrwfodjjKjjv. Igitur quod 3
O a nunc
YARIJBTAS I.JBCTIOHI8.
ii. igmmtun JcnlT. istdanimsV. f. peryfiUn I. 6. R. Br. ffify*
b. iifitHms lenfl: Br. |m P.
c. uifi uuiit. !• I- G- , ^ • tniMMM L B. R. •m^A*-
d. ^n 1. 1- G. Br. Eadem Bp. ^'S,^^^ *. «• -^ /
paulo antea valitMdint habet.
e. froeMamm L B. R. Br. fn- h. perifiere^n I. B. R. Br. jfiri-
€9eB0M P. fterw P. i. fetifttreu PoL a.
aia M. VARRONIS LIB. II.
nunc intra murum fere patresfamftiaecorrepieruntreli-
(flis falce et aratro, et manus mouei^ maiuerunt in thea-
tro ac circo , quam in ' fegetibus ac vinetis ^ , frumen-
tum locamus, qui nobis aduehat, qui ^ faturi fiamui ex
Africa™, et Sardinia: et nauibus vindemiam condi-
4 mus " ex infuia Coa ^, et Chia. Itaque in qua terra
culturam agri docuerunt paftores progeniem fuam , qui
condiderunt vrbem, ibi contra progenies eorum, pro-
ptcr auaritiam contra Icges ex fcgetibus fecittprata,
ignorantes non idem efTe agriculturam et paAionem.
alius enim opilio, et^ arator: nec fl pofllt ^ in agro
pafci, armentarius non aliud ac bubulcus. Armentum
enim id, quod in agro natum nbn creat, fed tollit den-
tibus. contra, bos domitus caufa fit, vt commodius
nafcatur frumentum in fegete, et pabulum in nouaU.
5 Alia, inquam-i ratio ac fcientia coioni, aiia paftoris.
coloni, vt ' ea ' quae in agricultura nafcantur ^ e terra
frudum faciant. contrapofloris, vt^ ea quae nata ex
pecore. quarum ^ quoniam ^ fbcietas * inter fe magna,.
propterea quod pabuium in fundo compafcere ^ , quam
vendere pierumquc magis expedit domino fundi; et
ftercoratio ad frudus terrefhres aptiffmia **, ct maxime
ad id pecus ^ appofitum: qui lial>et pracdium, habere
vtramque ^ debet difcipiiuam, et agricuiturae *, et pc-
coris pafcendi) ct etiam viiiaticae ^ paflionis. Ex ea
cnim quoque frudlus toili poffunt non mediocres , ex
omi-
i. in deeft Heru. t. faSnm tt nafierMitr e urra.
k. vinetif. Ac frmH.l.B,K. Br. Cpittra I. B. R. Pol. Codd. Vi-
1. qni faturi . • - vindtmiam Ctor, Br.
ioniimHr defunt I. B. R. Br. v. vt om. I. B. R. Br. Codd.
m. apkryca P. VitSlorii.
n. condamMf P. x. Qnare I. I- G. A.
o. cea l, B. R. Br. et Cod. Vrfini. y. qmfninm deeft I. B. R. Br.
p. et aliur ar, L B. R. A- Ba- z. confocietas I. B. R. Br.
G* Br. a. compefcere Heru.
q. pefttnt I. B. R. Br. b. apt. efi.max.fi ad I.I. G. A«
r. vt om. I. B. R. Br. Pol. et c. fit inf. I T- G. A.
Codd. Viaor. d. vtrum^uedeifet:?A.B.'SLBr.
s. ae^Ht agr. PoL atiHat t^, e. agricuttUTam P.
Codd, Viaorii. f. vUlaticae Heru.
DE RE RVSTICA. »13
omithonibus, ac leporariis, et pifcinis. E queis quo- 6
niam de agricultura librum Fundaniae vxori propter
eius fundum feci: tibi Niger Turrani ^ noAer, qui ve-
hementer deledaris pecore, propterea cpiod te emtu-
rientem in campos Macros ad mercatum adducunt cre*
bro pedes, quo faciiius fumdbus multa pofcentibu^ mi-
niAres, quod eofaciiiusfaciam, quod et ipfe pecuarias
habui grandes, in Appuiia ouiarias, et in^ Reatino
equarias: [Qua] de re pecuaria breuiter ac fummatim ^j
percurram, ex ^ iennonihus noflris coliatis cum iis, qui
pecuarias habueruntin Epejro magnas, tum cum pira*
tico bello inter Deium et Siciiiam Graeciae dainbus
praeeilem, incipiam hinc»
Cap. L Cum 'Menas ^ difcefrifTet, Co0inius mihi,
Nos ^ te non dimittemus ^^ inquit, ante ® qiiam tria ilia
explicaris^ quae coeperas nuper dicer^^ cum ' fumus ^
interpellati. Quaetria, inquit Murrius? An ea^ quae
xnihi ^ heri dixifii de pafloricia ^ re? Ifbt^, inquit ^ iUty
3uae coeperat " hic differere, quae effet origo^ quac
ignitas, quae ars: cum Petam " feffum ® vifere venif-
femus, ni ^ medici ^ aduentus nos interrupiflet \ Ego 3
O 3 vero.
g. Tnfowni a. V. t eum deeft P.
n. 1« omitt. I. B. R. Ba- G. g. fuimus L B. R. A. Ba- G.
Br. A. Br. D^inceps Mnruis Br. Ald.
i. ft T. B. 6r. R. Dtinceps hit h. tria bire iix. mhi I. B. R.
fw — Efif Br. Aere quoquc P. Vulgo tcfi.
i. fafiwia. a. V.
Cap. I. a. In amiquo fic cx- k. Infia P. I. B. K. Br.
lat: HIG INTERMISIMVS. Cnm 1. (miuid P. I.
Pol. Ita in omnibus fuis Codd. m. eoeperns I. B. R. 6r.
lireris maioribus fcriptum repe- n. foetamftfnm P. x.fenfnmV,
tit etiam ViAorius, ciui inde la- d. poeuim fefnm ex Codd. fuis
cuoae indicium colligebat cum laudauit Vi£lor. in optimo noci
Scaligero et Vrfino. mcndi appofita erat.
b. Vulgo Mauitet A. Ba. G. o. feffum I. 6. Br. R.
Mennat. p. «e P. teftante etiam ViAo-
c nafie vinCt. Pol. s. n^t P. rio, I. B. Br. R.
I. i^fie 1. 6. R. 1. 1. Br. q. medica P. a.
d. demktemnt P. r. inredifet P. tefte ettam Vft*
c. it Mli 1. B. R. Br« Qon irrepdfit I. B. Br. R.
ax4 M. VARRONIS LIB.IL CAR L
vtro^ inquam^ dicam duntaxat, quod eft hcfiKov^^
de duabus rebus primis S quae accepi, de origine, et
dignitate. de tertia parte, vbi eft de arte, Scrofa fufci-
piet ^: vt femigraecis paftoribus dicam Graece,
eaTfif * fxtf TtohKcv dfxeivoov ^ Nam is magifter C. *
Lucilii " Hirpi generi tui, cuius nobiles pecuariae in
Brutiis habentur. Sed haec ^ ita a nobis accipietis, in-
quit Scrofa, vt vos, qui eftis ^ Epirotici **, pecuarii *
athletae, remuneremini nos, ac quae fcitis^ proferatis
3 in medium. Nemo enim onmia poteft fcire. Cum
accepiftem conditionem, vt^ meae partes eftent primae,
non quo non ego pecuarias in Italia habeam, ied non
omnes qui habent citharam, funt citharoedi: igitur,
inquatn, et homines et pecua ^ cum femper fuifle flt
necefle natura. (fiue enim aliquod fuit principium ge-
nerandi animalium, vt putauit Thales Milefius, et Ze-
no Cittieus ^: flue contra principium horum extitit nul-
lum, vt credidit Pythagoras Samius, et Ariftoteles '
Stagerites ^ necefle eft humanae vitae ' a fumma me-
moria™ gradatim defcendiffe ad hanc aetatem, vt fcri-
bit
8. yfiwic&H I. B. R. 6r. Qm tfiisptatrU tbieue remMtu ve-
t. frimnm I. B. K. Br. Dein<' wtmitof ac in Codd. fuis reperic
ccps 0C dignit, Br. A. Viflorius • vnde eftinxit Athletae.
V. /ufcifiet: is ndf etc. vt fe^ Ita enim infrt III. ^. 8. pro eo
migraecit I. I- G. A. vocabulo Codex Vi^orii babe«
X. Graeca verba abfunt I. B. hat fcriptum Ntf/ sthietae,
R. Br. iw ir/f diuif. I. I- G. ts ^- «» •*• ^
vni9 Zwing. g- V^cu P. pecut I. B. Br. R.
y. (//«dvoy luntt. dfAmm P. ftcuAts I. I- G. Viaorius in li-
z. Sc. P. 0 a. V. bris fuis reperit pecm,
•. UcUiV. fcnff. IjuUa a. V. a V.ffi«L*«V p^*'®"
Viti»A u;*w A. Qtbdtts luntt. cytieus PoL
K.Tii R Br '• ^^^^'«''^ B- R-
r.J- H ; ^ /^ ^ k. 5f.«mfexB. R. A.I.l-G.
c. fl^j/ H. A. Gr. G. ^ n, st- D.
^^V ^- .^ . . ^ ^ 1. humanam v^ainCrefc. aGcf^
d. epflr«t/ci Gr. G. pe,.^ laudarus. Sed in Bafil. et
t, tbietate reminefeminice^ Haee antiqua mea ix. c. i. baec veiba
^nae fcitit a. V. quibus verbis non reperio.
rraepofirum erat itellae iignunt m. ad fnmmam mcmoriam I. B.
in l. l- G.A. ti«rte remmte%emini R. Br ad fmmnam memoria?, I.a.
itc, P, j. ifcmiit thietm P. j«. fummam memoriam P. i.
DE RE RVSTICA. 215
bit Dicaearchus: et fummum grackan fuifle naturalem, 4
cum viuerent homines ex iis rebus", quae inuiolata*
vltro ferret terra : ex p hac vita in iecundam defcen-
dii& paftoriciam^^ e jTeris atque agreftibus, vt ex ^ ar^
boribus ac virgulds' decerpendo glandem, arbutum%
mora, pomaque ^ coUigerent ad vfum; iic ex animali-
bus, cum ' propter eandem vtilitatem quae poflent ^
iilueftria deprehenderent ', ac conduderent, et man-
fuefcerent. In queis * primum non iine cauia putant *
oues affumtas, et propter vtilitatem, et propter placi-
ditatem. maxime enim hae ** natura quietae<» etaptifli-
mae ad vitam hominum. ad cibum enim iade ^ et ca«
feum adhibitum, ad (corpus) veftitum et pelles (etla-
nam ^ ) attulenint. Tertio ^ denique gradu a vita pa- 5
floraii ad agriculturam defcenderunt. in qua ex duobus
gradibus fuperioribus retinuerunt muita. et ' quo de»
fcenderant, ibi procefferunt longe, dum ad ^ nos per-
veniret, Etiam nunc in locis multis genera pecudum
ferarum iimt aliquot , vt ^* in Pluygia ex ouibus, vbi '
O 4 gregw
n. ibV rekut Cr. nhu deeft b. bat natmra cm. h B. Vi. "Bu
nargo D. c. Inc I. B. R. Br. Ba- G. A.
o. fnas inenha terra ferehat Cr. lac et eafettm cmpetMUt Cr. Bafil.
p. et ex Ba-« G A. fed antiqua mea cajhis,
q. agricu/tMram videlicet et pa- d. ad vefiinmvero petttset htHM.
ftoricam , et fropter vtHitaiem coe- Deinde cet. Crefc. Vulgo /
ferunt coiere agror et frv&us perci- deeft veftium et pelies Brufch.
pere^ piantare arlfores vtiles et col^' e. Deinde antem coeperunt etii#-
ligere frnltut , item dtprehendere meftieoMentnt anmaliM caetera fpm
Mnimalia eonclHdtre tt manfutfactrt bumano %tntri vtUin tjft ptrpindt'
ipfa. Crefc. Bafil.vbi aniiquamea runty tt ad bateen omnikus gena-'
mavfcuefcert habet. rihus domtfticatis mnlta film^ftriM
r. tx om. I. B. R. Br. ejfe aj^rmantnr in locis diutrfis.
s. ac addunt I. B. K. Br. Ita pergit Crefc. Deinfut Br.
t. arbuftwH I. B. R. Br. f. tdam quat I. B. R. Br. et m
V. poma I. B. R. Br. qnae Crefc Louan.
X. max Crefc. Louan. g. Libri omnes cditt et fcripti
y. pofiunt L B. R. Br. annus, Emendauit Vi£^orius; ec
z. dependerent Br. Voluit ir- fic habet ad nos Crefc. Louan.
prtnderent. h. ab ouibust vt in Pbr^ial.B.
fl. et primo coepertait oues propter^ R. Br. nam in Pbrifia multi diiMn*
ttilitatem et facilitatem. baecnam' tur effe ouium feramm greget. tn
que m. n. ^etgefnMt, ad vitMmb. Samatract caprae. In Italia mnltas
Mpt. Crefc. efe fnts feras vtmini eft ignatMMh
CTefc.
2i6 M VARRONIS LIB. H, CAP. I.
gregesvidentur complures; vt in Samotfarace caprA-
rum, quas Latiile rotas appeJiant. funt enim in Italia
circum Fifcelium * et Tetricam montes multae. De
fuibus ^ nemini ignotum, nifi qui apros non putat *
fues vocarL Boues perferi etiam nunc funt muiti in
Dardania, et Medica "*, et Thracia. Afini feri " in
Flirygia, et Lycaonia. Equi feri in HiA)aniae " cite-
rioris regionibus aiiquot. Origo, quam dixi ^: digni-
6-tas, quam dicam. De antiquis iiiufkifnmus quifque
lor erat, vt oflendit ^ Graeca et Latina iingua<» et
veteres poetae , qui alios vocant TFoKvec^m^^ aiios
^oKu/ifi^8ff ■, alios 'KoKD^iras S qui " ipfas pecu-
des propter caritatem aureas habuifle pelies tradide-
runt \ vt Argis Atreus, quam fibi Thycftem fubduxe^
^ueritur: vt ' in Coichide Aeeta*, ad cuius arietis
peiicm profedi regio genere dicuntur** Argonautae: vt
in Ltbya ^ (ad) Heiperidas, vnde aurea maia, id eft:»
iecundum andquam confuetudinem, capras et oues,
7 [quas} Hercuies ex Africa in Graeciam exportauit. Ea
cnim (a) fua voce Graeci ^ appeilarunt /uifA^^: Nec
multQ^iecus noftri ab eadem voce, ied ^ aiia iitera beia >
vocarunt.
Xrefc. Btfil. etMtxquamea. Per» s. ptifmdt I. B. R. Br. foly^
git: Jn Dw^anU Mtdia et Tbtm* mths P.
tU wmlti kotuf feroi. Afini firi t. poiyhaar I. B. R. Br. iroXv-
«t c«t- fiSras luntt.
i. BfieltHm 1. 1- G. A. v. ^d p. I. I.
k. fntut PoJ. X. prodidenmt I. B. Br. R.
1. fuuut ante Viaor. y. fikduxift a. V. Tkiefim Br.
^ m. MedicH P. Vulgo Media. Tbyefien A.
n. feri om. I. B. R. Cod. Vrf. z. n l. B. R. Br.
Cbaenia Icnff. Br. ct Crefc. l^ a. Oeta a. V. except. Hcni.
ebaenia B. R. licbaania L I. fie: aetnm (aeaetam) Pol.
G. A. b. dicunt Heru. duenntur Ald.
o. fSJ^a exteriare I. B. R. c. lihro P.
Br. Hijjlaniae exteriore Pol. tiij^" d, Graece P.
nia eitriore Crefc. Codex Vrfmi e. mala I. B. R. Br. fuela P.
B^' iu HiJ^ania riter iVre habebat, f. Vulgo interfcrtum ah dceft
jpfo probantc. |. b. R. Br.
/ p. A'.W. rt a. V. g. ita fcripfi ex A. I. I- G.
q. (tinf. P. Vulgo erat: litera, vox
r. foljkmat I, B. R. Br. «mi we.
toE RE RVSTICA, ^ai?
vocaiunt. non enimme, ied bee ibnare videntur** oues*
vocem efFerentes: a*' quo * belare *? dicunt, extrita li-
tera ^* , vt in niultis. Quod fi apud antiquos non ma*
gnae dignitatis pecus eflet, in caelo defcribendo aftro-
iogi non appellaflent eoium vocabulis figna, quae non
modo non dubitarunt ponere, fed etiam ab his prind*
pibus XII figna multi numerant: vt ^ ab ariete et tauro,
jcum ea praeponerent Apollini, et {ierculi. ii ^ enim dii
ea fequuntur, fed ^ appellantur GeminL Nec fatis pu- 8
tarunt de xii fignis fextam partem obtinere pecudum
nomina, nifi adieciflent, vt quartam tenerent % capri-
comum \ Praeterea a pecuariis addiderunt capram,
hoedos ^, canes. An non ^ item in mari terraque ab
his regionum ^ notae? [a pecore] in mari , quod nomi*
nauenmt a capris Aegeum peiagus: ad Syriammontem
Taurum: inSabinisCanterium'nK)ntem: Bofphorum*
vnum Thradum^ alterum Cinunerium ^ Nonne in 9
teiris muita, vt oppiduin in Graecia 7w7Ftoy i^esi *
Denique ^ Itaiia a yituiis, vt fcribit Pifo. Rotnanorum
vero pop.uiuin a pafloribus efle ortum quis non dicit?
quis Faufluium nefcit paflorem fuifle nutricium , qui
Komuium et Remum educauit? non ipfbs quoque ^
fuifle pafiores obtinebit, quod Pariiibus potiflimum con-
didere vrbem? non item ^, quod multa etiam nunc ex
vetere inflituto bubus ^ et ouibus didtur? et quod aes
O 5 anti*
h. Ita rcripfi cum A. I. .1. G. v. h9ii»s A. ct (ic infra Gef-
pro viditur: •ner betlttrt wetm, nerianfl*, itaque refticui.
i. Vi£lorius primus ^addldit x. Vulgo additum aUm cum
Mare. In P. i. eft k§lan in P. I. B. Br. R. omifi, et damnauic
s. k€lare. -Vrfinus.
k. e P. y. regienuku Eaedem.
1. fefi inf. a. V. z. eutitherium P.,
m. hlare I. B. R. Bn a. B</>. om. V.
n. e litera , vt ft in I. I- G. b. amerinm Bn Ald.
•Ita etiam A. c. in add. P.
0. vt abeft I. B. R. Br. d. qn$qm omitt. L B. Bn R.
p. bi Br, Ald. ^fifP^ P-
r. et A. lunr. G. Paulo antea e. Vulgatum idem cum Vrfino
^m fequmitur Br. .cerrexi. Deinceps Mn/^a B. R«
». ttntret I. B. Br. R. P. luntt,
t. nticnnnt 1, B. Br. R. f. hHs I. B. R. fir.
2is M. VARRONIS LIB.II. CAP.L
antiquiiSniuih, quod eft ^ flatuin '\ pecore eft nota-
10 tuin? Et quod vruo vrbis '\ cum condita eft, tauro, et
vacca (iundis), qui ^ eflent muri * et portae definitum?
Et quod populus Rom. cum luftratur^, fuouitauriiibus'^
circumaguntur verres, aries, taurus? Et quod nomina
multa habemus ab vtroque pecore, a maiore et a mi-
nore? A** minore, Porcius, Ouinius, Caprilius: fica
maiore Equitius, Taurius p . . . . cognomina adfignifi*
cari, quod dicuntur vt *> Annii ' Caprae, Statilii Tauri,
*I I Pomponii Vituii : fic a pecudibus alii muiti. Reliquum
eft de fcientia pafiorali, de qua quod ' eft dicendum,
Scrofa nofier, cui haec aetas defert rerum rufiicarum
omnium paimam, quo ineiius poteft % dicet. Cum
conuertiflent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, in-
quit, eft fcientia pecoris parandi , ac pafcendi, vt fru-
dus quam poffunt ^ maximi capiantur ex ea , a quibua
ipia pecunia ' nominata efl. nam omnis pecuntae ^ pe-
I a cus f undamentum. £a partes habet nouem ' difcretas,
ter ternas; vt fit vna deminoribus pecudibus: cuius ge-
nera tria, ouis '^, capra, fus. altera de pecore maiore^
in
g. tfi om. I. I- G. A. p. TtA cuml. I. fcripfi proban-
h. ftatum pecpre^ pecwe «nte tc Viftorio Var. Lcft. 32. c. il.
Gernerum crat , qui prius ^core Vrfmo ct Gcfnero. Vulgo erat
cum Codice Vriini omifit , fua- Taurus, Deinceps lacunac figna
dente Buchncro Epift. P. 3. n. appofui.
116. ct Pontedera. cmflattm LU q. vt om. I. I- G.
G. Ald. r. Anni I. I- G. Anhd eeptat
i. Vulgo cft^i vfh.aan, In Codd. Viaorii. Ajind Pol. Dein-
Cod. Pol. eft vrHs. In Codice ceps Femponi vituiur Pol. In
Vrfini eft qu4i vrhis in margine Brufch. eft quat Hicuntur vt Anni
vero cfldem manu fcriptum cft: tuprae Statiii tanri. et fic Ald.
Taurus tt vaccain vrne vrHr cm- ^ y^^ ^q. ^ iicendHm,
dendae vnde Vrfmus vrua vrhts ^^ Scrcfa
fcribendum effe vidit, quod po- ,^ \j^^^ Gcfnerura omnesiwr^
fui. mfcrto demceps vetho tunOis. ^^ ^ q^^^^ ^, ^^
k. quae P. vnde malebat Gef- . ^ rt^^a — a
J^ V. Ita pro /►#»« fonpfi ex A.
1. muris partae L B. R. Br. ^"^^- ^' P"»" »«^- ^' ^
m. iHftraretnr I. B. R. Br. x. pecnaria I. B. Br. R.
n. fititOMrilihus ante Vi£kor. y. pecuariae Eaedcm.
Vrfinus in Codd. effe ait Sam-' z, difiretas noncm I. B. Bf. R.
fa»r. Vide ad Caron. 141. a. oues P.
o. A minare om. I. B. R. Br* b. maim pum Br. A!d% •
DE RE RVSTICA. ai9
in quo funt Item ad ^ tres ipecies natura diicreti ^ , bo»
ves, afin], equi. tertia pars efl in pecuaria ^, quae non
paratur, vt ex iis ' capiatur fhi(flus, fcd propter ea, vt»
exea fint, muli, canes, paflores. Harum^ vnacpiae»
que in fe generales ' partes habet ^ nouenas, quarum in
pecore parando neceflariae. quatuor*, alterae in pafcen-
do totidemj praeterea communis vna. Ita fiunt omnes ^
partes minimum odoginta et vna, et quidem necefla-
riae, nec paruae. Primuiii vt bonum pares pecus, ^3
vnum fcire oportet, qua aetate quamque pecudem pa*
rare, habereque expediat. Itaque in bubulo pecore mi-
noris ^ emitis ° anniculam et ^ fupra decem annorum,
quod a bima, aut trima frudum ferre incipit, neque
iongius poft decimum annum procedit. Nam prima 14
aetas onmis pecoris et extrema Aeriiis. £ quatuor ake-
ra pars efl cognitio formae vniufcuiui^ue pecudis, qua-
lis (it. Magni enimintereft, cutufmodi quaequefit,
ad frudum. Ita ^ potius bouem emunt comibus nigran-
tibus, quam aibis: capram ampiam, quam paruam:
fuesprocero corpore, capitibus vt fint paruis. Tertia
pars eft, quo flnt^ feminio quaerendum. Hoc nomine
enim ' afini Arcadici ' in Graecia nobiiitati, in Italia
Reatini , vfque eo, vt mea memoria aflnus venierit fex-
tertlis mijlibus lx^ et vnae quadrigae Romae conflite-
xint quadringentis ^ miiiibus. Quarta pars eft de iure 1 5
iii ^ parando, quemadmodum quamq^e pecudem eini
oporteat
e. «/Mt A. lunr. G. n. mitm mmcKU Eaedcm. em-
d. difcrttn I. B. Br. A. difcreUu gtit P. i. emfdo 0 P. 2. tmptam
A. lunt- G. Kyck.
t. feenario L B. Br. B. o. et ^ae tfifufra Xfnoi I. B.
f. ex ea A. 6a- G. Br. R. iwe quat efifnpta decem m-
g. Ita cx Cod. Vrfini fcripfi lut A. Ba- G.
pro eam aut ex ea fint, K Ba- G. p. Jtaque 1. B. Br. R. A. Ba.G.
tam in mnli. I. B. Br. R. fieitt muii. q. fmt om. B. R.
h. Horum I. B. Br. R. r. bec euim nomrua Br. Ald.
i. generuHs Br. s. Archadid L B. Br. R. Are*
k. emnium L B« Br. R. eadi Codd. ViQiOU Arcbadi P.
hemntnm P. t. quadringtmi P.
1. ammitm Eaed. Edd. v. impnanda L B. Br. R- 'm^
m. 1UC minn A. Ba- G. tanda P.
sdo M. VARRONIS LIB.IL CAP. L
oporteat ciuili iure. Quod enim alteriusfuit, ii vt fiat
meum, necefle eft aliquid intercedere: Neque in omni-
bus iatis eft ftipulatio , aut folutio' numorum ad mutatio-
nem domini \ \a emtione alias Aipulandum ftatim^
efle e ^ valetudinario, alias e fano pecore, aiias e neu-
l6tro. Aiterae partes quatuor funt, cum iam emeris^
obieruandae, de paftione, de foetura^ de nutricatu,
de fanitate. Pafcendi primus * locus qui eft, eius ratio
• triplex. In qua regione quamquepotifllmumpafcas,
et quando, et * queis? vt capras in montuofls ^ potius
lociset ^fruticibus^, quamin herbidis campis; equas
contra. neque eadem loca , aefliua et hibema idonea *
omnibus ad pafcendum. Itaque greges ouium longe
abiguntur ex Appulia in Samnium aefliuatum , atque
ad publicanum ^ profitentur, ne, fi infcriptum pecus
pauerint ^, iege ceoforia committant \ Muli e Rofea
campeflri aeAate ^ exiguntur in Gurgures^ altos montes.
17 Qui potiflimum quaeque pecudum pafcatur, habenda
ratio ^. nec foium, quod foeno fit "* fatura equa, aut
bos, cum fues hoc vitent, et ^ quaerant ^ slandem:
fed quod ordeum, et faba interdum fit quibufdam obii*
ciendum, ct dandum bubus iupinum, et ladariis Me»
dica, et cjrtifum. praeterea quod ante admifluram die*
bus XXX arietibus, ac p tauris datur pius cibi, vt vires
habeant: foeminis bubus demitur, quod macefcentes
meliua
y»
X. domimiz.y. f^% t. V. cmndtumt nniims^
y. tjk ftatim ali^ t fitno I. B. tta P. i. CMMMtmmt muiitrtt PoL
Br. R. EcUm Codd. Viaorii om. 9. fuper Tlcima vocis Mitlit. Co^
c valetudinario. dex vetuftiffimus Viaorii : Mi.
z. frimum P. Htnt tt a camftftri. alii JMitrtg
ft. £ qmtis vel £ ^sj/ omnes habcban(.
praeter P. ct f»/ Codex opcim. i. attatt luntt.
ViStor. tt fiuit Cod. Vrfmi. k. Murtt P. Vi£lorius ait in
b. ItaexP. pro w«Yit#/x(cripfi. libris fuis elTc Guriurtt in cdicit
c. ^am I. B. Br. &• Burburtt.
d. fruaikut luntt. 1. eft add. I. B. R. Br.
e. in inf. B. R.. m. fatura ft A.
f. fuhlitatum Heru. n. «t om. I. B. Br. R.
ff. paumt I. B. R. ^?, o. quatrunt Raedem,
h. ciiiMfimrat mulittts^ttAmik' p. u Br.
DE RE RVSTICA^ ' aai
melius concipere dicimtur. Secunda pars eft de foetu- 1 8
ra. Nunc ^ appello foeturam a conceptu ad partum:
hi enim praegnationis primi ' et extremi fines. quare
primum videndum de admiifione, quo quaeque tem-
pore vt ineant facere oporteat '. nam, vt millo pecori ^
a fauonio ad aequino^um vernum putant aptum , fic
ouillo^ ab arcluri occafu, vfque ad aquilae occafum«
Praeterea habenda ratio, quanto ^ ante quam incipiat
admiifura fieri, mares a ^ foeminis fecretos habeant:
quod fere in omnibus binis menfibus ante faciunt et ar«
mentarii, et opibones '• Aitera pars efl in foetuisi» 19
quae fint * obferuanda , quod alia ^ alio tempore parere
iolet. equa enim ventrem fertxii menfes, vacca^ de-
cem, ouis et capra quinque ^, fus quatuor. In foetura
res incredibiiis eft in Hifpania, fedeft vera, quod in
Lufitania ad oceanum in ea regione^ vbi eft oppidum
Oiyfippo®, monte Tagro, quaedam e vento cerro
tempore concipiunt equae, vt hic gallinae quoque fo«
lent, quarum oua virfivi/Jiicc ' appeliant ^. Sed ex his
equis, quinati puiii, non pius triennium viuunt. Quae
nata funt matura, et chorda **, vt pure et'« moiiiter
ftent, videndum, et ne obterantur. Dicuntur agni
chordi '^, qui poft tempus nafcuntur, ac remanferunt
in voiuis intimis. vocant %of iW ^ a quochordi appei-
lati. Tertia res eft, de " nutricatu quid ° obferuari ao
oporteat, in quo, quot diebus matris fugant mammam^
et
q. VnM I. B. Br. R. e. MJippQ P. et Cod. Vi^r.
r. ffimi fftgn, Br. Vhfiff^ H. OHfifpo Rr. et Codex
s. oparttt I. B. Br. B. Beflflrionis tefte Siiriui ad An«o-
t. pecort P. nini Itiner. p. 41^. ed. Wefiel.
V. mh I. B. R. 9KUi Br. A. Oii/yppo Ald.
Iimt» G, ouilii WiGL quod muca'* f. hipptntma e. V.
vit Gefner. c. opptUabant P.
x. fMnio I. B. Br. R. h. tortUt P.
y. 4c I. B. R. i. et abeft I. B. R. Vie.
z. cipiiontJ P. k. tordi P.
a. fintt I. B. Br. R. I. cborUm I. B. R. Br.
b. oiii Br. ;n. dt abeft I. B. R. Br.
k. vnea Br. n. ptat 1. B. R. Br. fna udftr»
d. Ita pro imnos Edd. a. V. wni P.
aaa M^VARRONIS LIB.II. CAP. I.
et id quo tempore, etvbi: etfipanim habetladHsma-
ter, vt fubiiciat fub "* alterius mammam, qui appelian*
turfubrumi^, ideft fub mamma. antiquo enim voca-
buio mamma rumis ^, vt opinon Fere ad quatuor
menfesamamma non diiunguntur' ^gP^t hoedi tres,
porci duo ' e queis, quom * puri ^ funt ad iacrificium,
vt immolentur, olim appeliati ^ facres, quos appellat
Plautus, cumait, Quanti funt porci iacres? fic boues
altiles, ad facrificia pubiica^ faginati, dicuntur opimi'.
21 Quarta pars efl de fanitate: res multipiex, ac^ necef-
faria. quod morbofum pecus, et^ vitiofum» e( quandof
non.valet, faepe magna ^ gregem afficit calamitate.
Cuius fcicntiae genera duo: vnum vt in hominem, ad
quem adhibendi ^ medici ^; aiterum ^, quo ipfe etiam
paftor ^ diiigens mederi poffit. Eius partes funt tres.
nam animaduertendum, quae cuiufque morbi fint '^
caufae, quaeque figna earum caufarum fint, et quae
^2 quemque morbum ratio ^ curandi fequi debeat. Fere
morborumcaufaeerunt^, quodlaborantpropteraefbia»
aut propter frigora ' , nec non etiam propter nimium la-
borem, aut ™ contra°, propter nuiiam exercitationem^
aut fi cum exercueris, flatim fine interuallo cibum aut
potionem dederis. Signa autem funt, vt eorum, qui
iiue ^ ex aefhi, fiue ^ e labore febrem habent, adaper-
tum
o. fMhatttmif iun^. I. B. R.6r. d. alnheHdi I. 6. R. vt in hm.
p. fuhruini lenlF. fir. Sulfgrimi ?• vnwn Abik. Br.
q. rmnir lenflT. Br. e. medictt P. lenflT.
r. disim^nntur ft. V. f. altera quat I. B. Br. R.
9. ints I. I- G. A. g. fafiof P.
t. qui iam Heru. n. fit caufa I. B. Br. R. Deifl*
V« f9ri P. ceps cavfatmn tantm Br.
X. apptllatif ledT. Br. i. curatio ftqui I. B. Br. R. PoL
y. fnplica Bon. k. in Mur Uatfunt Crefc.
Z. opiimi I. B. R. Br. 1. fiigura P.
fl. tt Br. m. vt P.
b. tfi P. n. ctntrarfiMi fui7/«aiit.B.Br.R.
t* fKMBM» Br. I. B. R. et Codd. o. fine ix aefiu oin. I. B. Br. R.
Viaor. Polit.
c wtagna afficiuMtitr P. Codd. p. fim t om. P. fint Mnrt LB.
Vidor. L B. R. fir. 6r. R.
DE RE RVSTICA^ 393
tum os^, huniido i^iritu crebro, et corpore calido.
Curatio autem, cum liic eft ' morbu^, haec. perfundi- ^i
tur aqua, et perunguitur oJeo et vino tepeJraAo, et
i(em ' cibo fuftinetur, et iniicitur aliquid ne* frigus
caedat ^, fitienti aqua tepida ^ datun Si hoc genus ^
rebus non proiicjtur, demitur' fanguis, maxime e^
capite. Item ad alios morbos aliae caufae, edam'' alia
iigna in omni pecore, quae fcripta habere oportet ^ ma-
giffarum pecoris. Relinquitur nonum ^, quod dixi , de 94
numero, vtriufque partis cohunune. Nam et qui pa«
ratpecus, necefTeeflconflituatnumerum, quot^ gre»
ges, et quantos ^ fit paflurus, ne aut faltus defint, aut
fiiperfint, et ideo fruchis difpereant. Praeterea fcire
oportet in grege quot foeminas habeat, quae parere pof^
funts, quot arietes, quot vtriufque generis fbboles **,
quot reiiculae fint alienandae. In alimoniis, fi funt ^
plures nati, vt quidam £aiciunt, fequendum, vt quof>
dam fubducas. quae res facere folet ^ , vt reliqui me«
lius crefcant. Vide, inquit Atticus, ne te fallat ^, et 35
nouenae iflae partes non exeant extra pecoris minoris
ac maioris nomen. Quo pado enim erunt "* in mulis
et pafloribus nouenae partes, vbi nec admiflurae, nec
foeturae obferuantur? In canibus enim ° video pofle
dici.v Sed do etiam in hominibus pofle nouenarium a6
retineri ^ numerum, quod in hibenus habent in yillis
mulieres,
o. •/ om. Baedcm. cc Godd. t. « Etedem et Cr. fed Crefc«
Vi&orii. Louan. dimitthttr tx habet;
r. 9fi hoK pfrfimd. I. B. Br. R. b. et Br.
s. iieMEaed.critcMaiir/Ryck. c •p, baimBu
-kem offl. Grefc. d. ««»«111 lenf. Br. Hem.
t. ni Br. A. Ba. G. fed in Ald. «• ?f^ i^' ^ ^*^« ^- »•
diftinguitur: nifi^tctdatrfitieu' *• ^J^^^^^^'
"^r ^h B. Br. R. A. Ba. G. Jl/^^lSV^^nrr''* ^* ^
mdat lunt. Vitt. frigiduj udat ^''JyS a V
Cr. «Kt. ires. j; ^^^* j g g^ ^
ir. fngtda Cr. l^ wmemsfallatetnt A. Iunt.G.
y. jfciMi rehu om. Cr. ni. femnt P.
z. lca pro dimmittitur I. B. n. enim defic. I. B. R. Br;
Ir. R. 0; rctnirrc L B. R. Br.
224 M VARRONIS .LIB.IL GAP. L
mulieres, quidam' P etiam in aeftiuis, et H pertinere'
putant, quo facilius ad greges paflores retineant, et
puerperio ^ familiam faciant ^ maiorem, et rem pecua*
riam finduofiorem. Si, inquam^ numerus non eft^
vt ' fit ad amuilim, vt non eft, cum dicimus mille na*
vesiifTe 'adTroiam, centumuirale eile iudicium Ro«
mae: deme " (fi vis) duas res de muiis, admilTuram,
a? et parturam *. Vaccius ^, Parturam * , inquit? pro-
/ inde * vt non aliquoties ^ dicatur Romae peperiile mu*
lam. Cui ego vt fuccinerem, iiibiicio, Magonem et
Dionyfium icribere, mulam*^, etequam, cum conce-
perint, duodecimo menfe parere. Quare non, fi hic
in Italia cum peperit muia fitportentum, adientiriomnes
terras. Neque enim hirundines, et ciconiae, quae in
Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non fcitis
palmulas caryotas ^ in Syria parere in ^ ludaea, in Italia
9 8 non poife? Sed Scrofa, Si exigere mauis fine mula*
rum ^ foetura^et nutricatu numerum odoginta et vnum^
: eft qui expleas duplicem iilam lacunam: quod ^ extra-
ordinariae fru(fhium ' ipecies duae accedunt magnae.
3uarum vna eft tonfura, quod oues ac capras deton*.
ent \ aut vellunt: altera, quae latius patet, eft ' de
. lade, et caieo, quam icriptores Graeci i^aratim rufc-
p» ct f». d. V. «tam nunc effecit fecutus Plinit
q. fuerpiriit a. V. locum 13. f. 6. ludaea indyta 0
r. facittttt P. vel uutxime pahnis, Itan fimtqni'
s. vtfit abfunt 1. 1- G. A. Mm in Enropat vulgoqut ludU^
t. ifft P. fid fittilts Scthger malebat inde
V. Quart deme P. Qu. detMts I. cfKcere Iturea, Codex Vrfini iu
B. R. Br. Snria, Ald. habet palmas cariatosi,
X. paritufam I. B. R. Br. f ,naIoratH l. B. R. Br.
y. yaaius a Cammd. admifura tt faetura mm.VI[.
%. Partutrnn I. B. R. Br. j^ q ^ f^j ^j^j, DofJt fKtmraadf
H^'' '' ' ditumehabet,
Taliquatitns I. B. R. Br. j»' ^^}' ^' ^' ^''
c. »1»/« ^taua?. Dcinceps ci- ** jruetnm r.
c«M»e Br. k. dtttnimtt I. B. R. ' ieflrtM*
d. cariatat Syriam l. B. R. Br. dHnt ae Br. dttundent luntt. et ef-
e. hueSas m Ira/fVnn a. V. Codd. ^a/ A.
Vi^rii /11 imea. vnde ipft vul- . 1. ^ abeftj. B. R., 1. 1. )Pr.<
DE R.E RVSTICA. aas
sroi&sv * appellaueruntt ac fcripieruiit de ea re peiv
multa.
n. Sed quoniam nos * noftrum penfum abfoluimus,
at iimitata eft pecuaria quaeftio: nunc rurius vos red«
dite nobis, o ^ Epeirotae, de vnaquaque re, vt videa-
Inus^ quid paftoresa*^ Fergamide, Maledoue^ potis*
fint. Atticus, qui tunc ' T. Pomponius, nunc Q^JI
Caecilius cognomine'» eodem, Ego opinor, inquit, in-
cipiam primiis, quoniam in^ m^ videre' coniecifle
oculos: et dicam ae ^ primigenia pecuaria K E fcris
enim ^ pecudibus primum dicis oues comprehenfas ab
hominibus, ac manfiiefadtas. has primiim oportet bo*
nas emere. Quae "^ ita (cognofcuntur) ab aetate , fi ne-
qUe vetulae funt, neque merae agnae: quod alterae iam
licmdum, alterae iam non poilbnt dare fruifbm. fed ea me«
liotiietas,quam fequitur Ipes, quam ea quam mors. De ^
fotma, ouem effe oportet corpore amplo,quae lana hiulti
fk et mdlfc5*Villis altis, et denfis toto corpore, maxime
drcum*i:er^l8emetcollum, ventrem quoque vt habeat
pilofum. '^que quae ® id non habercnt p, maiores nO-
flri apicas appellabant, ac.'* reiiciebant. efle oportet
cruribus humjlibus, caudis obferuare % vt fintinltalia
prolixis, in Sjoia breuibus. In primis videndum , vt 4
boni feminis pecus habeas. id fere ' ex duabus rebus
poteft animaduerti, ex forma, et ^ progenie. £x for-
nia,
m. fic rvfonottaiv (TYPO- i. vtrfw «. V. <
TCI AN) P. dccft planc I. B. Br. R. k. <Je Wkft 1. 1- G. A.
Cap. II. a. eot B. R. 1. fteuariat I. I* G. A. mcm*
b. 0 deeft I. 6. &. Br. viatfiris P. I. B. R. Br.
c a fngamiM I. I. H. A. m. oia» I. B. R. Br.
Gr. G. A. qmbns verhir fratff, fl. fua^U oit. 1. 1. G. A.
^fiillae fignnm ni A. Ba- G. af€r* 0. fw P.
gmidtu iuna I. B. R. Br. p. habtnt P.
d. MMlcdane f. B. R. ,Br. im q. «c tniMm, defunt LJB.
Mtiwi 1. 1. G. A. R. Br*
€. fOti I. B. R. Br. r. ahfifMOH P.
f. iwtic Ba- G. A. •. firt omitt. P.
%. cnm nomint a. V. . c e» I. B. R. .Br. tf 1» L !•
C. vos in 1. 1- G. A« • A.
T0m.lP.L f
226 M. VARRO^IS LI3. 11. GAP. 11.
ma:, ii arietes fint ffonte lana v^eftitt beiie,; tortfs " co^
nibav pronis '^ad roftrum, rauis oculis, iana opertisi
auribus, araplo^.pedore, fcapulis et diuhibus latis,
cauda lata et longa. animadujeitenduin qupque lin^ua: '
ne* nigra, aut varia Ct, quod fere qui e?im ** habent»
nigros aut varios^ prbcrsanj agnos. ^ Ex progenie autem.
5 animaduertitur, Uagnos procreantfqrmofps. In em?
tlonibus iure vtimur.co, quqd-lex praefcripfit. .in^e^
cnim alii plura, alii pauciora cxcipiunt. . Quidam enim
pretio facflo in fipgulas Ojujeis, vt agni ctordi ^ dup prQ
yna oue.annumerentur., ct fi cui'^ vetuftate *" dent€|sftbT
funt, itembinaepro fingulis yt proccdant ^ dereliT
quo antiqua fere foiigmla vtuntur. . cum. emtor dixit^
Tanti funt mi « eniitac? ct iUe ir-elpondit**, Sujpt, et
expromifit ^ numos : elntor ftipulatu^' pri/ca.foiTiMjJ<a^ fic»
6lUafcepues, qua de re agitur, fanas recflc cjfllc, vtj v^*
cusouiUum, quod rc<fle ianum cft, cxtra lufcam, fur*
dam \. ininam, (id cAv vcntre glabro,);^^K^^, de pcr
core inprbofd cfic ', habcrequc rede iilBttisJilt^c fic
redte fieri ipondefiac.'"? .Cuin id fadui^i||^,;.tamen
grc;c dpininum non mutauit ^*, nifi fi ° cft adnumera-
tum. ,^ec non emtor pote p cx cmto vendito "^ illum
damuare, fi non trad^t:% quamuis ' non foluerit nu*
mos: vt ilie emtorem licniii iudicio % fi non redd.it ^^
. ; i . ;• j . pmiiuni
V. intortis a. V. i. exprompfit a. V. Deinceps
3<. promis P. j. j ^ ^^,. : . illafqfu Br. •»//«;/! Eadein.
y. opnps^ awrihttsaif^is , j^^. k. furdem lixntx.
€t q ConuneL 1. etiain haK 1. B. R. Br.
z m^pU P. Ryck. Viilgatam m. fpond^s? Nec cnm omnes
amplu paaore et fcapulu , cx Crefc. praeter PoJ. qui N« cnm. Hagc Ji
coirtni, reiie Br.
a. JiHiua ni diu. a. V.. ' n. mum l. I- Q. A.
b. eam 1. B. R. Br. talem A. I. ' i?* .. r- _ « i . •'
I. G. Vulgo crat ea. g \\^' ^,^" P^^^^'* ^V^^' «'
d:":aeP.Vl.B.R.Br. V>>a.V
€. i«erer Ai./iit P. 2. ^- i;enrfrt*fejri^-7«fii. 1. 1- G, A.
f. i^raAnft I. I- G. A. ^' ^^"^ a. V.
g. mi \. B. R. Br. mihi l. V s. ^«flwi V.cimt is I. 1- Q. A.
G. A. t. iudici Heru.-
h. rojpaudit a. V. v. reddidit I. U G^ A* - >:
DE^RE RYSTICA. 227
.prttium. Dc ^lteris ^uatupr rebus deincepfi dicam, De 7
paftione, foetura, uutricatu ^, fanitate» Primuinpro^
videndum^ vt totum annum r^de pafcantur intus, et,
foris. Aabula idoneo loco vt fint: ne ventoia: quae
i^cdent magis ad orientem, quam ad meiidianum (tenv
pus.) vbi ftent, iblum oportet effe eruderatum, et pro-
cliuum, vt euerri facile pofllt, ac fieri purum. non
enimiblumea vligo ianam corrumpit ouium, fed et-
iam vngulas , ac > fcabras fieri cogit. Cum ' aliquot g
dies fleterunt*, fiibiicere oportet virguita ** alia ^, quo
moliius requiefcant, puriorefque fint. libentius enim ita
pafcuntur. Faciendum ^ .quoque fepta fecreta ab aiiis, .
quoincientes ^ &cludere poflis, item quo corpore aegro.
haec magis ad villaticos greges animaduertenda. Con-»9
tra.illi ^ in faltibus qui pafcuntur , et a tedis abfunt loq-
ge,. portant fecum crates ^, aut retia, quibus cohor-
•tes in folitudine faciant, caeteraque vtenfUia. longe
enini, et late in dtuerfis locis pafci folent, vt multa
xniliia abfint faepe hibernae paftiones ab aefliuis. Ego ^
vero.icio, inquam^ nam mihi greges in Appuiia hiber-
nabant^, qui inReatinis montibus aeAiiiabant \ Cum 10
Jnter haec bina loca, vt iugum condnet firpicuios^, flc
.calle^ ^ pubhcae ' diflantes pafliones; eafque ™ ibi, vbi
pafcuntur in eadem regione, tamen temporibus,difIin*
gunt, vt aeflate, quod cum " prima luce exeunt ^ pa-
fhmi, propterea (^od tunc herba rofcida^ meridianam.%
P a quae
X. €t inf. I. B. R. H. atftMkmt lcnff. Br.
y. ac tas 1. 1- G. A. i. fdrfUulos I. l-,G. A.
2. Cumiui 1. 1. G. A. k. cotles a. V. .
, . , „ omnes.
m vircMita *'• TO. taeitti, vulgatum corttxit
c. tt alia 1. 1- G. A. Gcfncr. Dciriccps difiingmtvt
d. Faekfidnm^ fi I. B. R. Br. praetcr P. Br. Ald. ct Viaor. dli^e.
e. iTueientes P. quod ctiam in n. tnMiomn. praetcrI.B.R.^r.
libris fuis rcpcnum corrckit Vi- o. in inf. I. I* C5. A.
aorius. tni^es a. V. p. tdfida P. a. le. Br. 1. 1- G.
f. i!ln l. B. R. Br. ilie P. A. I. A. mfcida Pol. I.
1- G. Vulgo ctat illat — iuat, q. m^ridiana I. B. Br. R. mtri"
g. iratts P. *«wi« luntt. .
938 M. VARk LIB/II. CAP. IL
. quae eft aridior, iucunditate praeftat: fole exorto po-
tum ' propellunt, vt redintegrantes rurfus ad paflum
1 1 alacriores ^ faciant. Circiter meridianos aeftus, dum
deferuelcant % iub vmbriferas rupes, et arbores patu-
las * fubiiciunt, ouoad refrigeratur * aer , et vefpertino,
Turfus pafcunty ad folis occafum. ita pafcerepecus opor-
tet, vt aucrlb * foleagat. caput enim maxime * ouife
molle eft. Ab occam paruo interuallo interpofito ad
• bibendum appellunt, et rurfus pafcunt, quoad ^ conte-
nebrauit. iterum enim tum iucunditas in herba redint^-
. grabit^. Haecab vergiliarum exortu ad aequinocSium
1 2 autumnale maxime obferuant, Quibus in locis meftes
funt fadae, inigere eft ^* vtile dupltci de ® caufa, quod
*et caduca fpica faturantur, et obtritis flramcntis, et
ftercoratione faciunt in annum fegetes meliores. Relt-
quae pafHones hiberno ac venio tempore hoc mutaiit,
quod pniina iam exhalata, propeliunt in pabulum, et
pafcunt diem totum, ac meridiano tempore femel agere
1 3 potum fatis habent. Quod ad paftiones attinet, haec
lere funt: quod ad foeturam, quae dicam. Arietes,
* qnibus fis viurus ad foeturam, bimeftri tempore ante
lecemendum, et largius pabulo explendum. Cum rcd-
ierunt ^ ad flabula e pafhi , ordcum « fi cft datum, fir-
miores fiunt ad laborem fuftinendum. Tcmpus opti-
mum ad admittendum ab anfluri occafu ad aquilac oc-
cafiim, quod quae poftea concipiuntur *• , fiunt vegran-
des,
r. fur» a. V. qui dedit cx li- practer P. 1. 1- G. monet Gcrner.
Jbris iuis fkto. Ego Pontedera Habct Br. et Ald.
fequor. ' a. c. eti. miV molle fMximo efi
. s. ttlgrioref P. Br. Ald. •
t. defentefcat B. R. deferuefcMMt b. quaad P. vt fcre aJibi.
A. lunt- G. c. Ita P. pro redinUgrauit.
y, putttlax /uHcicitmt: quoad P. d. Omncs intertft ante Gcfii.
X. Vulgo eft : refrigifato atrt e. de om. I. B. Br. R.
ref^. P. u refrigeratu. P. 2. refri^ f. redierint a. V.
i^^a. g. Si hordeum efi d. fiunt firm.
y. Vulgo pafcant. P. i.pafcunt Br, fiunt firm. ctiam Ald.
v^^cutti. ii. Vulgatum conthiunt corr.
K. Vulgacum aduerfi omictere Vrfin.
DE RE RVSTICA. ta^
des, atque imbecillae \ Ouis praegnans ^ efl diebus. 14
CL. itaque fit partus exitu ' autumnali , cum aer eft mo-
dicetemperatus, ct primitus oritur herha imbribus pri-
moribus euocata. Quamdiu admifTura iit, eadem aqua
vti oportet, quod conunutatio et lanam facit variam,
et °* corrumpit vtei*um. Cum omnes conceperunt^ ,
rurfus arietes fecernendi: ita fadis praegjiantibus quod
(fi) " iunt molefti , obfunt *". Neque pati oportet mino-
m, quam bimas p ialiri, quod neque natum ex his ido-
ncum eft, neque ^ non ipiae fiunt (etiam *) deteriores;
cfnonmellores, quam trimae admiflac. deterrentab
iaiiendo fifceilis ^ e iunco, aliaue qua re, quod " alli-
gant * ad naturam. Commodius ieruantur , fi fecretas 1 5
pafcunt. In nutricatu cum parere coeperunt ^, inigunt
in ftabula ea ^ , quae babent ad eam rem feciuia, ibique
nata recentia " ad ignem prope ponunt ^, quoad con-
vaiueruntS biduumaut** triouumretinent; dum agno-
fcant^ matrem agni, et pabulo fe faturent. deinde
dum ^ matres cum grege pafhun « prodeunt, retinent
agnos, ad ^ quos cum redudae ad * vefperum, alun-
tur lade, et rurfus difcemuntur '', ne nodu a matribus
conculcentur. Hoc item ' faciunt mane ante quani ma-
tres in pabulum exeant, vt agni fatulii^f fiantiade. Cir- 1$
citer decem " dies cum praeterierunt, palos offigunt ^ ,
et ad eos alligant libro, aut qua alia re leui diftantes %
P 3 nc
i. itmiedllae P. i. z. ta^ hah, I. B. Br. R.
k. praegnat ?. vt alibi. n. recent. vata Br.
1. (xitff/ P. an vt intetdins ? b. panant P.
m. cemnmfh et Br. c. cwmlmint a. V.
js. fi addidi de meo. d. adV.
0* abftmt I. B. 6r. R. e. odcognofcarA P.
p. trimas A. Ba. G. f. dum om. I. B. Br. R. lunt.
q. nec run Br. Ald. v. in paflum A. Ba- G.
r. etiam a. P. omiflum induli. h. ^w' cum a. V. qtdtCMm Ald.
s, Minores qnam trime dettr. i. fnnt ad A. Ba* G.
A. fia. G. k. difcementur F.
. t. ffceilas I. B. R. et fifcellgs Br. 1. idem 1. B. Br. R.
V. fMiM A. lunt. G. m«. fat«ri .a. y . et Cr. Louait.
yi.^aUigptt I. B. Br. R.' ri.' dies decem Br.
y. coeperintt iniiciuia a.V. et o. affig. a. Vl et Cr.Lou,
Cr. Louan. p rf^aitt«/^P. ^
iso M. VARR6NIS LIB. 11. CAP. 11.
■ ne toto die curlantes inter fe tcneri, deUbent aliquid
membrorum. Si ad matris mamraam non accedet '^,
adinouere opqrtet, et labra agni vnguere ' butyro aut
adipe fuilla • , et olfacere labralaAe. Diebus poft pau-
cis obiicere his viciam molitam ^, aut herbam teneram,
I^ante qViam cxeunt^ paftum, ct cum reuerterunt. Et
iic nutricantur quoad ^ fadi fiint quadrimeftres. interea
matres eorum Ws temporibus non mulgent ^ quidam %
melius* (juiomhino perpetuo, quod et lanae plus fe-
runt, et agnos plures. Cum depulG funt agni ^ a ma*-
tribus, diligentia adhibenda eft, ne defiderio fenefcarit
itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate: et a
18 frigore ct aeftu ne quid laborent, curandum. Cum
obliuione iam lac3is non defiderant ^ matrem, tum de-
nique compellendum in gregem ouium. Caftrare opor-
tet agnum non minorem*' quinque menCum, neque
'ante quam calores aut frigora fc fregerunt*. Quos
arietes fubmittere volunt, potifllmum eligunt ex matri-
bus, quaegeminos parere folent. Pleraque fimiliter
•faciendum in ouibus pellitis, quac propter lanaeboni-
tatem, vt ^ funt Tarentinae et Atticae», pellibus inte-
guntur, nclanainquinetur, quo minus vel infici reifte
19 pofllt vellus **, vel lauari, ac putari *. Harum praele-
pia ac ftabula vt fint pura, inaiQrem adhibent ^ diiigen-
tiam^
q. aeeedk A. lunt G. b. a mattilmt ttgm, adb. dil.
r. vngil. B. Br. R. vngere A, efi Br.
s. fuillo A. lunt. G. et fp&lU c. tiejtderat P.
Cr. Louan. d. minoref. menflm P.
t. Mollitiam lenf. moiitiam P. e. exegerint a. V. eregerunt (c*
moilitam a. V. ^ Jb regerUnt) P. Viftorius Hbro-
V. exeant I. B. R. Br. A. lunt. rum fuorum ereiemnt mutauit in
tn paftum A. Ba- G. Pro teneram fiegeruvt.
Cod. \idt. optiitju^' habebat te- f. von fttnt. Trtrewf . I. B- Br. R.
nentiatHf in quo latere ten^lam g. Antiaficae Gaedem. 4i^inam
putabat. tes A. lunt- G.
X. quodadV, h. vellus addidi ex Br. ctTol.
y. htulgeant: I.B. Bf.. R. i. Hanc Codicum fuorum cc
z. quidem HcfM. Pol. kftioncm pro parafi- re^t
d. \Hilgo qui vt melius. Sed probanit Viftor. et Scalfg^r.
t. V« deerat vt 'medium. . k. Vulgo adMbeant,
' .DE:RE RV&TICA. aji
tiam^ quath inrdsK ita^ faciant lapide flrata, Vt*"
Vrina necubi in Aabolo conflftat. His quaecunqoe iu-
bentuf, vefcuntur, vt folia ficulnea ", ct palea, et**
vinaceae P. &rfures obiiciuntur modice, neparum, aut
liimium faturonftir. vtrumque enim ad corpus aiendum
inmiicuin. 'at ^maxime amicum cytifum, et Medica.
siam et pingues facit facillime % et genit ' iac \ De do
ianitate iiuxt multa, fed ea (vt dixi)in libro fcripta ^ ma-
gifler pecoris faabet: et quae opus ad medendum, por-
tat fecum \ Relinqiiitur de numero, quem faciunt
ialii maiorem, alii minorem. nuUi enim huius moduli
naturaies. illud fere omnes in Epeiro ^ facimus, ne mit
nus habeamus in centenas oues hirtas ' finguios homi-
nes: in capras ^ binos.
III. Cui Cofllnius, Quoniam fatis " balafti, inquit,
o Fauftule nofter, accipe a me cum Homerico Melan-
thio cliordo ^ de capeiiis, et quemadmodum oporteat ^
breuiter dicere ^ , difce. Qui caprinum gregem coufli- ;
tuere vult,.in cligendo animaduertat oportet, primunj
aetatem, vt eamparet, quaeiam ferre pofritfrudwm^
et de iis ^ eam potius, quae diutius:^ nouella eniui quam
vetus vtilior ^. De ^ forma videndum , vt fint firmae, a '
magnae, corpus lene vt habeant, crebro pilo ** , uifi jfi
^labrae fimt. duo enim genera earum. fub roftra duas
P 4 vt
i. bircis L B. Br. R. s. Vulgo in peHitat kinof. I. B.
m. rt K Br. R. et Pol. i. in pelHtn cafrat
n. fgnlnea P. hinor P. 3. in pei, captoM binor,
o. et oin. I. B. Br. R. Pol. Cap. ni, a. fatir om. I. R.
p. vinacia I. B. Br. R. Br. R.
q. VtV. b. eofia P. Bfl. G/aimAIdinfl,
r. faciiime Br. quae tamen in reliquis lod» Mif-^
s. gemrat I. B. Br. ^,pgmith, denl fcriptunini corrigi iuffit in
lont. G. Emendandis.
t. laBe San. P. ienit laBe San. c. opoftet I. B. Br. R.
etitm Codd. Vi^or. d. dicm om. Eaedem. ht, ap^
V. iikro mag. pec, fcripta bM' Ald.
ket, Br. «. bis Br.
. .X. /ec. portof Br..Ald. fc mtliarA. lunt. G.
y. Epiraht, .: . «. Deom.:l. B. Bn R.
2. bircat P, ... ^ . n. p//« CYctr» Br. A;
n. piio
939 M. VARRONIS LIB* IL CAP.IIL
vt mammulds ^ penfiles habeant: quod eae ^ foecundio-
res funt *. vbcre fint ™ grandiore, vt et lac multum %
et pingue liabeant pro portione. Hircus melior ^ is et
potiffimum pilo albo, ac ceruice et collo breui p, gur-
gulione ^ longiore. . Melior fit grex, fi non eft ex coU
3 ledis comparatus, ied ex confuetis vn». De ieminio'
dicoeadem, quae Atticus in ouibus. hocaliter, ouium
fementardius efie, quo bae funt ' placidiores; contra
caprile mobilius efle. De quarum velocitate in Origi-
num libro Cato fcribit * haec: In Sauradi ^, Fifcello *
caprae feraefunt, quae fidiunt e iaxo pedes plus fexa*
genos. Oues enim, quas pafcimus, ortae fiint ab oui-
busferis, ficcaprae^ quasalimus, a capris feris funt '
ortae, a queis propter Italiam Caprafia infula eft nomi*
4 nata. De capris quod meliore femine eae, quae '^ bis
pariant, ex his potiflimum mares Iblent fubmitti ad ^
admifiuras. quidam etiam dant operam, vt ex infula
Media capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi
5 exiftimantur ^ fieri hoedi. De emtione aliter dico ** at-
quefit, quod capras fiinas ianus nemo promittit. nun-
quam enim fine febri fimt. Itaque fiipulantur paucis
cxceptis verbis : ac Mamilius • fcriptum reliquit fic, II-
las capras hodie reAe effe, et bibere poffe, habereque
rede "^ licerc», haec Ipondefiie? De quibus admiran-
dum iJlud, quod etiam Archelaus faibit, non vt reli*
qua
]. msmmilUn a. V. x. FifieHp A. lunt. G.
k. hae Br. A. y. nprae om. Br. I. B. R.
1. fint om. P. z. fita om. Eaedem.
m. fint om. I. B. Br. R. a. «Mf«e I. B. R.
n. hc ftwgut hahumt et mO^ b. fimmtd aAmiff^urit 1. 6. Br.
«iM Br. R. fimmkti etiam Ald. admiffurat
o. Mw/i«r P. meliar it et I. B. fine ad?»i. ad admigurit P. a.
Br. R. melliari fila etpat, A.Iunt. c. fieri exift. Br. Ald. baedi Br«
G. Vulgo mallim et pat, legitur. d. adque fiet Codd. Vi£^orit.
p. Ita pro kreue Heni. fiet etiam I. B. Br. R. aliter atqwe
q. eureuliene I. B. Br. R. di ouibus dico^ qnod A. lunt. G.
r. fiminio P. Atque de emnitui margo.
s. Ita pro fiut L B. Br. R. «. Maniliut a. V. Maninkut P.
f. ftripfit EaedeoL f. re5e abeft T. B. R. Br.
V. Saram «. V. » g. Hcct B. R.
DE RE RVSTICA. 933
qua aiirmalia naribus, fed auribus ipiritum ^ ducere {o'
lere paftores curiofiores aliquot * dicuirt K De altcris ^
quatuor, quod eft de ^ paftu hoc dica ftabulatur pecus
melius ad hibemos exojtus ^ fi Q)edat, quod eft aifio*
iiim \ Id vt pleraque ° lapide, aut tefta fubftemi
oportet, caprile quo minus fit vliginoiiim, aclutulen*
tum. Foris cum eft pemodandum, item in eandem
partem caeli quae fpedent ^ fepta oportet fubftemi vir*
gultis, ne oblinantur. nec ^ multo aliter tuendum hoc
pecus in paftu^ atque ouillum % quod tamen habet ' ■
lua propria quaedam, quod potius filueflribus faitibus
deledantur % quam pratis. Studiofe enim de agrefti* 7
bus fmticibus ^ pafcuntur, atque in Jocis cultis virgulta
carpunt: itaque a carpendo caprae nominatae. ob^ hoc
in iege locationis fundi excipi fblet, ne colonus capra
natum in fundo pafcat. Harum enim dentes inimici
fationis, quas etiam affax>logi ita receperunt in caelum,
vt extra limbum ^ xii fignonim excluferint [Sunt duo
hoedi, et capra non longe a tauro.] Qiiod ad foeturam 8
pertinet, defiftente autumno exigunt a grege in '' cam-
pos, hircos in caprilia, item vt in arietibus dic^m.
Quae concepit "^ poft quartum ^ menfem reddit ^ tem-
pore verno. In nutricatu hoedi, trimeftres cum fimt
fadi, tum fubmittuntur, et in grege incipiunt efle.
Quid dicam de earum fanitate, quae^ nunquam funt
fanae? nifi tamen illud vnum, quaedam^ fcripta habere
P 5 magiftros
b. fi tritMm P. v. frwiHkut I. B. Br. R. Hera.
i. alifM 1. 6. R. Br. ju AkV.
k. boc dic, a. V. . y. Umhim P.
1. idtm I. B. R. Br. ^. m tampa lenf. Br. € campit
m. fxortot P. A.B*. G.
n. alfiomrtm P. a. ,, condfit P.
o. pMqae I B. R. Br. Pol. a. y^ ^^ ^^j^, I^ B. Br. R.
B.l^ /^ fntfiermmus l. ^ ^^ j,^^^ ^^^^^^p^ ^j.
q.'N«nP.. «»/«'•. ._,
r. «in/iiw Br. ^- ^*?^ *• V'
8. bakent P. /Ii« fiuu^ Br. . e. fHMl fMttliai mmdhfcr.op.
t. dei. filt, Br. . . *fl^e A. Ba- G.
?34 M. VARRONIS;XrB:iL^GAP. III.
4nagiftros pecoris^ quibus remediis ^ vtaaitur ad mor*
' bos quofdam earum, aa vulneratum « corpus, quod
vfu venit iis ** faepe, quod-inter-ie cornibuspugnanti
9 atque in fpinofls locis pafcuntun ReJjnquitur de nunie*
h), qui in gregibus eft minor caprino, quam in ouillos
quod caprae lafciuae, et.quae di^pergant '^fe. contra
oues, quae ie cougregant et ^ ac condenfant in iocum
vnum. Itaque in agro Gallico. gregcs plures pottus fe^
ciunt^ quam magnos, quod in magnis cito exiAat " pe-
I o -ftilentia , quae ad pemicieih eos " perducat ^. Satis
magnum gregem putant efle circiter quinquagenas.
quibus affendri putant id, quod vfii venit Gaberio equi-
ti R. Is enim, cum in fuburbano miiie i' iugerum habe*
xet, etacaprarioquodam,. quiadduxit capellas ad vr^»
bem X ^, fibi in dies finguios denarios'' (flngulos "^)
dare audiflet^S coegit miJle capi-arum "^, fperans fe ca-
pturum ^ de praedio in dies fingulos denarium ^ miiie.
Tantum enim fefdlit * » vt breui omnes amiferit mor^
I I bo« Contra in Sallentinis " et in Gaflnati ad centenas
pafcunt. De maribus et foeminis idem ^ fere difcrimen,
vt alii ad denas capras fmgulos parenthircos, vtego:
alii etiam ^ ad xv , vt Menas: nonnuUi edam, vt Mui-
riiis**, ad vigi^ti. . .
IV-
f. rmidus om. A. Ba- G. • q. deeem Br. lunt. P. denarMt
g. vulnera. Tmn I. B. Br. K. fihi in diet fingnlot dast A. Ba-G.
h. bis quodfacpe inur Eacdem. r. denarios om. A.
^d vfu faepe veHit his Ald, s. finguios om. ' I B. Br. R. A.
j. omlo Br. ^tL- G. igiwr incluft.
k. dtfpergunt a. V. - . t. audife P.
1. lu nro amgregent ac cofidsn' ^ . ^jj a » ^
fent 1. B^ Br. R. A. Ba- G. et ^' ^'"«"^ ^^' ^* »*• ^'
amdenfentV, x. cafituram V
in..exifiit I. B. Br. R. exijtunt ^ '^^' ^' ^»' ^- , ■
ftftifentiae A. lunt- .G. .^' ^» P™ fifelierit Edd. fl.
n. Iw pro enm A. Iimt. G. Vi£lor.
o. perdHcit I. B. R. perducitis a. Salevtinis a. V. H. Sc^ D.
Brufcb. perducunt A. luttt: G. b. id P.
.\^p. baheret agpon ingtnm miUt c. et l. B. R^ Br.
A. Ba-G. ; d. ATiirwa. V. ^
DE RE RVSTICA. a35
IV. Sed qms.^ e porcolatoribus Italicid prodit, ac
de iiiillo pecore expedit ^? tametfi Scrofani pofifnmum
de ea re dicere oportere *^, cognomen eius fignificat.
Cui Tremellius, Ignorare, inquit^, videre, cnr ap-
peller Scrofa. Itaque vt etiam hi ^ propter te fciant,
cognofce meamgentem fuillum cognomen non habere,
nec me effe ab Eumaeo ^ ortmn. Auus meus primum
appeliatus eft Scrofa, qui quaeftor cum eflet Licinio
Neruae ^ Praetori in Macedonia prouincia rehVhis \ qui
praeefTet exercitui, dum prauetor rediret, hoftes ^ arbi-
trati occafionem fe habere vicflonae, impreifionem fa«
cere co^runt in caftra. Auus ^, cum cohortaretur ' ^
milites, vt caperentarma, atque exirent contra, dixit, .
t:eleriter fe illos vt Scrofa porcos disiedurum. id" quod
fecit. nam '^ eo praelio hoftes ita fiidit, ac fugauit, vt
eo Nerua ^ praetor Imperator fit appellatus, auus p co-
^omen inuenerit, vt diceretur Scrofa. Itaque pro*
atius ^, ac fnperiores, de Tremelliis nemo appellatus
Scrofaj nec minus feptimus fiim deinceps praetorius in
gente noftra. Nec tamen defugio % quin dicam quae
fcio ' de fuiilo ^ pecore. Agri enim culturae ab initio )
fui fiudiofus: nec de pecore fuijlo mihi ^ et vobis, tnah
gnis pecuariis, ea res non ^ eft communi^ ^. Quis
enim fundum colit noflrum, •quin iues habeat , et qui
non
Cap. IV. a. Vulgoftdt e pW' 1. hwUtttm' a. V. «c tmtnt
upoffl haiko. 1. B. Br.R. ^fi Br. A.
fovtH. P. 2. qui poit», Pofui Gef- m. idqntftcit a. V.
neri conieCluram , quat poteft TLnamfiVUtw,
intelligi. o. wru add. I. B. Br. R.
b. txpetit 1. 1. Br. R. ^. a mmu, A. lunt. G.
c. opartetBf. q. frooMos I. B. R. 1. 1. A.Gr.
^' ft««""V^^^''A.Iunt.G. cJj^proauosHtTWiZ.
t lo L\%: Br. R. at aair '. Aiffnio a. V.
Has cognominis A. lunt. G. «* tum •• •^"/''p
atHO ortm/iCodd. Viaorii, qui . *• •',./• . ^
hinc vultttttam effecit. v. mibt mtnor curaefi, qmm
g. NwM prattoft A. lunt- G. w*" »»*• ^^- <^ ««"« *» «^' ^-
fi. eSct add. P. .1- G. A. , „ ^ _
i. hofies fi arhitrari Bv. * jt. ii*ci«#« I. B.»R. Br.
k. ilw/ t, y. comnmms? L I- G. A. ^
236 M. VARRONIS LIB. 11. CAP. IV-
nonaudierit patres noftros dicere, ignauum, et ium-
ptuofum efle, qui fuccidiam in camario ' fufpendent
potiusab "laniario, quamex domeftico fiindo? Ergo
qui fuum gregem vuit habere idoneum, eligere oportet
primum bona aetate, fecundo bona fonna. Eaeft^
cum ^ amplitudine membrorum, praeterquam pedibus
ct ^ capite, vnicoloris ** potius quam varias *• Cum
haec eadem vthabeant ^ verres videndum, tum vtique
4 fint ceruicibus amplis. Boni ieminis fues ^ animaduer*
tuntur ^ a facie^ et progenie, et regione (caeli.) Afa-
cie , fi formofi lunt ' verris, et fcrofa. a ^ progenie, fi
porcos multos pariunt. a regione, fi potius ex his locis,
5 vbi nafcuntur, amplae ^ quam exilis " pararis. Emi
folent fic, Ulafce " fues lanas efTe, habereque rede ii-
cere, noxifque ^ praeAari ^, neque de pecore morboib
efle, fpondefiie? Quidam adiiciunt perfun(flasefiea ^
febri, et a foria ^ In paftu locus huic pecori aptus vii-
ginofus, quod deiedatur non Iblum aqua, led etiam
luto. itaque ob eam rem aiunt lupos cum fint nadi fues,
trahere vfque adaquam, quod dentes feruorem camis
0 ferre nequeant« Hoc ' pecus aiitur maxime glande,
deinde faba, et ordeo, et caetero frumento. quae* res
non modo pinguitudinem efficiunt ^, fed etiam camis
iucundum iaporem. Fafium exigunt ^ aefiate ^ mane,
etantequam aeflus incipiat, (meridie) fubigunt in vm-
brofum iocum, maxime vbi aqua fit. pofl meridiem
rurfus
z. umariot P. m. «»7w. Ftirim tt tmi a. V.
fl. e I. B. R. Br. txilh» parari tm P.
b. cnm exctllit A. Bfl- G. n. Vt hafcc P.
c. et infcr. 1. 1- G. A. o. iMxiifqMt I. I- G. A.
d. vmns celmf Ba- G. A* P- Ita ^volfniiftare I. B..R..I
e. varii a. V. 1. Br.
f. *ak»t Icnff. hahet P- q- f omhu I. B. R. Br.
g. Sues enim I. I- G. A. '* -K^* ': ^' ^J^'
h. ammaduertantKf I. B. R. Br. • ^^ Quodqnc P.
i. Ita Polit. pro jlirt vcrres. v, facinnt I. B. R. Br.
k. A deeft P. • x. exfiimt P.
1. mnfU a. VUi qui dedit am^ y. mane in aeft. I. B. R. Br.
t^*.. ^ . Deinccps addidl mtridie.
D#KE RVSTICA, : «37
Turius lenito feniore pafcont. hibemo tempore non
priusexigiint paftum, quampmina euanuit, ac colli-
quefada eft glacies. Aa foetunon verres duobos men«
jubus ante iecernendi. Optimum ad admiffinam tem* 7
pus a fauonio ad aequinodium vemum: ita enim con- ,
tingit, vt aeftate pariat. quatuor enim menies ' eft
praegnans \ et tunc parit^ cum pabulo abundat terra*
Neque minores admittendae quam anniculae. melius
XX meaiesexpedare, vt bimae pariant. Cum coepe«
runt^, idfaceredicunturvfque ad feptimum annum^
re<^e. AdnniliHiBS cum £akciunt '^, prodigunt in iuto- 8
ios '^ iimites ac kftra , vt 'Voktentur in luto, quae ^ eft ^
illorum requies, vt lauatio hominis ^. Cum omnes
conceperunt *, nirfus fegregant ^ vetres. Verris * odo
nieniium ™ incipit ialire: permanet "9 vt id rede face-
ic poifit, ad ^ primum. deinde it? retro, quoad"^ per- •
veAiat '■ ad ianium. liic enim conciliator fuillae ' camis
datus^populo. Sus Graece dicitur Zff ^ olim dZs ^ di- 9
dus, ab illo verbo quod dicunt ^ dv€$v ', quod eft im-
molare. ' Ab * iiiillo enim genere ^ pecoris immolandi
initium prinium fumptum videtur, cuius veiligia, quod
initiis
z. menSfms 1. 1* It. Br. mm^^ddndt cafirntwr^ figinmmr-
a. fra^gnax P. ^e , ^uoad peru. A. I. U G.
b. «^•«r.m. V. p. id I. B. Br. R. idem in li-
c. mmmm. ReSt adm» I. B. bris futs repertumconrexitVidlo-
R. Br. rius.
d. if inf. P. q. id inf. B. R.
e. ImtMft 1. B. R. 6r. /iit». r. penunit I. B. R. Br«
/m P. . s. fihK» I. B. R. Br. fiiun (c,
f. ^d 0 iUamm Ba- G. A. fiilia^ P. i.
£. enim h B. R. Br. t. dmr a. V.
. hvminih I- G. A. *" v. vys Pol, {c, iv olim ^i;*
i. cmctpertnt I. B. R. Br. Sus. nam ro n pto afpiratione
k. f^fgat P. Br. poni apud antiquos foler^
1. Kerrrx a. V; x. ^wrifF a. V. qui tbffng de-
nu mcnfim P. dit. ^uf tj di^s P. 2. ^urjvj 'tt^
n. petmanetsne, [it vt I. B. R. .ngf». vrri^ ifr^M quod dicitur £r.
6r. jenvMfice. ef vf P. ptmanaqne y. iici/Mr a. V.
ir f 1- G. A. . a. ^jftfv lunt. ^f/n» Icnf.
o. Vidorianum pirimuui re£ce aJ A fidih Br. .
defeniit Popma et tumnm dedit, b. pecQte et genere I. B. Br. R.
fed folus. flj/jw ai iHgrtaa^an- itn.peart P. pecmt pnert Ald.
338 M. VARRaNIS LIB.#. CAP. IV.
initiis Cereri^ ^ porci iininolaatur , et quod initiis j^acis
foeduscum feritur, porcus occiditur, et qnod nuptia-
rum iuitio antiqui reges ac fuhlimes viri in Hetmria in
coniundione nuptiali noua nupta et nouus maritus pri-
j Q mum porcum ^ immolant. Prifci quoaue Latini , et ®
etiam Graeci in Italia idem faditaffe videntun Nam
et noftrae mulieres, maxime.nutricesi naturam, qua^
foeminaelunt, in viiginibus appeilant porcum «^ et
Graecae ^%o7fov \ fignificantes efle dignum infigni ^
nuptiarum. Suillum pecus * donatum ab natuija dicunt "
ad epulandum. Itaque iis ahimam datam ^ efie proin*
de P ac falem , quae feruaret carnem. £ queis; iuccidias
Galli optimas et maximas faoere confueuemiit>^. Qpti-
marum fignum, quod etiam nunc ^ quQtaniiis .^ Gdlia
apporfantiir Romam pernae, tomacinae % et taniacae \
1 1 et pecafiones. De magnitudine GaUicarmn \ filccidia-
rum Gato fcribit his verbis? in Italiaia fcrobe&terna atv-
^ que quaterna millia aulia fuccidia. Vere- jflis vijl]Ueadeo
pinguimdine crefcere folet, yt fe ip{a ftans fuftioere non
poflit, neque progredi vfquftiA- Itaque'09s ^.:fi quis
quotraiicerevuit "", in ploftnim ^ impqnit.. In.Hupa-
nia vlteriore in Lufitania * fus cmii * eflet occifus, Atti-
lius Hifpanienfis minime mendax, et multarum rerum
peritus in dodrina, dicebat L. Volumnib Senatori mit
iam efle ^ ofFulam cuin duabus coftis ^ qifiie ^ pendei^t
ZII
c. CerU P. . . <l- ^m -fuoi annit Cai^?,
d. fonum Heni. r. comattnae P. '
e. cc oin. I. B. Br. lunr. s. taniociae I. B. l^. ^auarat P.
i. qnamY» - wwflMe ex li5ro fiw liudatVi^
g. tmam A. lunt- G. . ""s. . '
£.fcraecia.V. «• Gfl//i*nM» 1. B. R. Br.
ic «^«r.B.Br.R.f«/^«« iXst:^^:^^ •
. \. :, ^ - - 11 *' «/««'/•re rcpctit I. B. R, Br.
i. t^ca P. demceps a nMmra Br. ^. ciuh fm ^S: A.
m. iit add. P. b. tjj-t oni. A. lunt- .G. ^nX-
7i. dataiH pt^ falt 9 ^ ti, y. Aiw Br.
o. pro in ac. P. c. Co^tis P.
p. cof^ucrmit P. <L ^immi L B. 6r. R.
DE RE RVSTICA, • 139
iii et XX poncio:. eiuique fuis a aite ad os pedetiiet ni
dlgttos ^ fuifleL Cui ego: non minus res admirandav
quum ^ im ^ eflet dicfla, . in Arcadia ^ fcio ine * efTe fpe-'
^njjn '^ fuem ., <piae prae pinguitodijw camis non mo*
do furgere no^ poilet, fed etiam ' vt in eius cc^-pore ,
forex exefiicame '"'nidum feciiTet; et peperiilet mures^*
Hoc etiam in vineta ^* fa<flum accepi. Sus ad fbeturam' 1 3
^ptae ^iiltfoecunda^ animaduertunt fere ex primo par-
tu, quod non moitum in reliquis mutat. In nutricatir
^am porcularionem appeUabant, binis menfibus poi^
C0S '^nunt cum matribus. fecundtun ta^ cum iam paict'
poifimt) fecemunt Porci qui nati ^hieme, fiunt exi^ r
ka;propter ingora, et quod inatres aipemantur, pro^
pterexiguitatemiadis, et ' quod dentibus fauciantur '^
|tfopterea mammae \. fcrofa ^ in fua quaeque ^ hara ^^
luQs alat* oportet porcos, quia^laiienos (non) afpei>'
tiwtur '^ : et ideo fi conturbati funt infoetura , fit dete-
j^ns^, . Natur^ *^ diuifus eHrum "^ annus bifkriam *, quod 14
^fparitiiianna quatemis menfibus fert ventrem, bi-
m%. jBUtricat. . . Haram facere oportet circiter trium pe-
dutn akamy et iatam amplius paulo, ea altitudine abs '
tem^ Ae ^ . cWi^ exilire veiit ^ pcaegnans, abortet K
'r. V. ^ ' , , .: . -'AltitU^
e. Jigkof oin. L 6. Br. R. t. mMtrtm firofam fia I. B. Br.
f. 7MM qnoi fwnc efi diSa A. K. quaque Br.
lunt- G. V. fcrofas P. fcrofam A. lunt- fe.
g. mibi I. B. Br. R. x. quamqM A. Ba- G.
h. Arcka^a Br. y. i^a F.
i. wc om. A; kint- Gr s. «t o/at A. lunt- G.
k:-/Wh*i^ Br. ^tatstam A. ^ «- Vujgo quo. I. B.Br.R. fBoc
lunt- G. A. Ba- G. quomam.
• r**W/^i*rfnm T B nr II ft ^* ^ulgo iwn de«ft, et poft
n ctidM irt om. I. B. Br. R. «t Viaurium afpemantur editumVt.
*"!!' ^^m ii^ v^Am.^ VAA c. Uaturu om. I. B. Br. R. Cr.
n. tmunca A. lunt. G. PoU a. ^^ o. e/J rfw A. lunt- G.
0. ^M» A. lunt- G. e. bifaria P.
.. p» V\ago /«*»/, fi«fi P. Se- £ «^ l. B. Br. R.
oni^ ea eum» cum librb yiaorii. g. terram^ P. *^
q. /mtf add. A. lunt. G. n. »c/fj»m iunft. I. B. R. Hefu.
r. et om. I. B. Br. R- lunt. i. .*«/'> Hftru.
s. Interpiui^I.ii«'R, . k. ahrtiit Ucni. • -
a4cr M.VARRONIS LIRILCAP. IV.
Altitudinis modus fit vt fubulcus facile circumipicere ^
poflit, ne qui '^ porcellusa inatre opprimatur; et vt fa>
cile purgare ? poflit cubile , in haris oAium efle oportet,
et limen inferius aitum palmipedale , ne porci ex hara,
1 5 cum mater prodit ®, tranfllire poilint. Quotiefcunque
faaras fubulcus purgat, toties in fiagulas ^ arenam inii-
' ; cere oportet, aut quid aliud ^ quod exugat^ humo<^
wm * et cum pepererit ' , largiore cibatu fuftentare, qmo
facilius lac fuppeditare poillt. in quibus hordei circiter
bina£ libras aqua madefadas dare iolent, et ^ hoc quo^^
que conduplicant, vt iit ^ mane et ve^eri, ii aiia quae
26obiiciant non habuerint. Cum porcidepnlil iiint a
iBamma, a quibuidam delici^ appellantur ', neque iam
kdentes ^ dicuntun qui a partu decimo die habentur
puri, et^ ab eo appellantur ab antiquis iacres, quod
tum ad facriiicium ^ idonei dicuntur primum. Itaque
apud Plautum in Menaechmis ^^ cum ® inianum qC^em ^
putat, vt pietur in oppido Epidamno ^, interrogat^
17 Q^anti hic porci funt kcres? Si fimdus mininrat, dari
fbient vinacea ^^ ac icopii ^ ex vuis. Amiflb nomine
laclentis*^, dicuntur neircndes, ab eo quod nondimt
fahamfrenderepoilunt^v id efi, frangere. Porcos^
Graecumeilnomenantiquum, ied obicuratum, quod
nunc
1. iiffkm K lunf. G. x. fit lunc.
m. ne^uh a. V. y. deiiti P,
n. pnrigffrt P. I. pmgari P. d. s. apptUant I. B. R.
o. proAiit I. B. R. Br. Dein- J- '^^fl^ffi. «' ^' „ •,
oeps qnotiensc, — tmtnt Br. ' »• ^ addidi ex U B. Br. R*
p. in finndat addidi ex A. Bt- ^. facrificia a. V. .
G. fingnlat folum inferit luntina. ^(i^^Mcnatcbimt Br. MtnatckU
q. item I. B Br. R lunt. *'"^ '^,„ y. g. ,j^, ^,
T. txficcato buHme I. B. Br. R. £■ -^,- Eaed.
s. Vulgo inferu verba in fin* g. Epidamio P.
f »/a/ iniicere debet^ a Gefnero in- h. vinacia a. V.
clufa. omifi cum A. lunt- G. iu j^ Vulgo fiopi. *, /Zi^-. /^M-
/n?. baras habent I. B. Br, R, • c^. Lou. V?» t. V.
t, ^e^erit Baf. ^ ^, ia&anti$ a. V.
V. quQd.jits cond. I. B. Br. R. i. pojpnt a. V.
fM^I cum dipuklieant F. m. ftrca/ ciixii t, V»
DE RE RVSTICA. 341
tuuK: cmn vocanf %o7f ov "* In eorum foctu • fcrofae
bis die vt bibant^ curant, iadifi caufa* Paiere tot p
oportet ^ porcos, quot ^ mammas habeat. fi minus pa*
rxat, fhiduariam idoneam non eile* fi plures pariat)
efle portentum« In quo iliud antiquiilimum fuiffe fcri* i S
bitur , quod fus Aeneae ' Lauinii xxx porcos pepererit *
albos. Itaque quod portenderit ^ fadum xxx " annis^
vt Lauinienles ^ condiderint ^ oppidUm Albam \ Hu*
ios iuis, aaporcorum etiam* nunc veftigia apparent
Lauinii ^: quod et fimuiacra eorum ahenea^ etiam nunc
in publico pofita , et corpus matris ab facerdotibus,
quod in falfura fuerit, demonfbratur''. Nutricari ® odo- 19
nos porcos paniuios primo pofiunt: incremento fado,
a peritis dimidia pars remoueri folef , quod nec ^ mater
potefl fiifferre iac^ neque congenerati aiefcendo robo^
rari* A partu decem aiebus proximis hon producunt
ex haris matrem praeterquam potum* praeteritis decem
diebus finunt exire pafhim in propinquum locum villae,
vt crebro reditu iadle ^ aiere pofllt ^ porcos. Cum cre* a o
verunt ^ cupiunt ^ fequi matrem ' pafhun: domique
fecemunt a matribus^ ac feorfimi padcunt, vt defide-
rtum
n. chmM P. G. Pol. ft. iamm pmi it/hud. P«
o. p9tH ft. V. petn P. et Codex i. cx qua ledione conexit vul*
antiq. Y\€t. recentior ftcH. vnde g;atam Wietot.
effecit f9ttM, c. ak Atnta I. B* 6r. tL tmud
p. mmc I. B. Br. R. A. lunt- G.
q. if^tcreP. d. Signnm intertog« tdd. A«
r. fw> Bn lunt- G.
8. lamui Attuae I. B. 1t. LMi* c. ItaDtomrtnMreexP. fcripfi.
«f Aemae Br. Aemai Undjd A. £ Vidorius et deinceps cacfe*
lunt. G. Pol. rae pud mater neqae pat.LB^Bt*
t. peperit Br. A. Ba- G. &. fnad mec maierfala patefi, Ald»
V. trigefimMm annnm I. B. Br. R. et ceterae ^d napnemater feU pat^
X. LamneHftt Eaed. Lakinien* %, iaSe onu I. B. Br«R« indtt**
fesK. fit Gefner.
y. eanderent A. Ittnt- G. h. peffint Eaed.
X. Aika I. B. Br. R. «. i. crenerint Eacd. ^
a. ctfAM (t wme Br. k. cnpimntnf P. lapinMtmr Codd*
b. ifi •finit* ^mI/w. I. B. Br. ViaDrii.
R. apparent. lamni fimnU A. lunt'* L «Mfrrni, tinii ifim A<lttAt* G.
242 M. VARRONIS LIB.IL CAP.IV.
rium ferre pofliiit parentis", quod decem diebus
aflequuntur. Nutrices iubulcus " debet confuefacere,
omnia vt faciant ad budnam **. Primo t:um ^ inclufe-
runt, cum bucinatum ** eft, aperiunt, vt exire poflSnt
' in eum iocum, vbi ordeum fuium fit ' in longitudine*
Sic enim minus dilperit % quam ' fi in aceruos pofi-
tum ^ , et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam ^
conuenire dicuntur, vt filueftri loco dilperfi ne diiper-
2 1 eant. Caftrantur verres commodillime anniculi, vtique
ne minores, quam femeftres ^ : quo fado nomen mu-
tant, atque e verribus dicuntur maiales. De fanitate
fuum vnum modo exempii cauia dicam. Porcis * ia-
dentibus fi fcrofa ^ lac non poteft fuppeditare, triticum
fridum dari ^ opoitct, (cnidum enim ibluit aluum) vel
aaordeum obiici ex aqua, quoad fiant trimeftres. De
numero, in centum fues decem verres latis eile putant.
quidam etiam hinc demunt. Greges maiorum ^ inae-
quabiies^ habent. iedego modicum puto centenariom.
aliquot maiores faciunt, ita vt ter quinquagenos habeant ^
porcorum gregem aiii duplicant, alii etiam maiorem fa-
ciunt. minor grex, quam maior^ minus fumptuofus,
quod comites fubulcus pauciores quaerit. Icaque gre-
gis numerum paftor ab ' fua vtilitate conftituit, non vt
quot verres habeat: id enim a natura fumendum.
. Haec 2 Iiic,
V.
m. pitreTttit. NKtriect: quodh vag. ad XXII habet: dMdecim
B. R. Br. et Codd. Vidorii. P. et Ryck. iHCcinam edidit
. n. Vulgo SitMcut dihet. Popma.
o. imccinam a. V. quocum fa- y. fexmifires P.
cit Crcfc. Louan. z. Pwcos P.
p. enw iam I. B. Br. R. a, Scrofae Hcniag. A.
q. buccinatBm a. V, b. date a. V.
r. >ff ^didi ex I. B. Br. R. A. ^. Ita pro ^mioref ex P. fcripfi.
Ba- G. Crefc. nifi quod m Edd. .. *^,TBi>»n
his eft lonxitudinefl ^- tnaequale, I. B. Br. R. Hcru.
s. deperit A. Ba- G. «• f^^^' "* ^«' dcmceps A.
*t..pum^in I. B. Br. R. quam ^^^^' ^-
fi id in A. Ba- G. f/ adfuam vtUitaUm !• B.Br.R.
•V. e/^«dd. A.Ba< G. Afw «tiam Polit.
X. Ita exCodd. VrfmietCrelc, g. Haechic ad fequens caput
. fchpfi pro ad Xa vulgato. ito* retrahunc I. B. Br. R. AU/
. DE;RE RVSTICA. 143
V. At Q^Lttcieuus Senator, homo quamuis hama-
uus, ac^iocojfus, introieos, . £uniliaris omnium no«
ftrum^, truvtfwet^oiTocf '^, inquit, xouferg^, «tVar-
ronem noftrum, inquit, Troifxim? \x^v. SaroCam
enim mane fakitaui. Cum alius eum faiutaflet^-i^alius
conuiciatus cffet, qui tam fero vencilet ad conftitutum,
Videbo iam vos, inquit, baiatrpnes ^, et huc ^ afteram
meumcorium, etflagr^. Tu vcro, Murri**, veni
mi' aduocatvs, dum aftes foibo Palilibus ^, G poftea
a me repetant, vt teftimonium perhibere pofti^. Atti- 2
cus ' Murrio "*, Narra " ifti, inquit, eadem, qui fer-
mones " ilnt babiti^ et quid reliqui fit, vt ad partes pa«
ratus veniat: nos iQterea iecundum adhun de maioribua
adtexamus. Inquoquidem, inquit? Vaccius^, meae
partes, quoqiam boues ibi. Qjiare dicam, de bobulo ^
pecore, quam acceperim fcientiam: vt fi quis quid
ignprat, difcat ^^ fi quis fcit, nuncubi ^ labar obieruct*
Vide ^ quid agas, inqwm ^^ Vacci ^k Nam bos in 3
pecoaria maxima debet efteaudoritate: praeiertim in
Italia, quae a bubu^ nomen habere fit ^ exiftimata.
Graecia enim antiqua (vt fcribit Timaeus) tauros voca* '
bant " IroLhHs ^ a quorum multitudine, et pulchntudi^
Q^a ne,
Cap. V. a. et iocsf, Br. Ald. inonet Varroni hic nt dibi nanre^
b. nofirorum B. R. vnde Cit gnams ec ijpMr»/ ^% xf
c. Sic ipirotae I. B. Br. Jl, Sic ftituendum yelut proptium.
tpmice A. lunt- G- Sin cuvnn, o. fcrtnows P.
P61/ In fuis libris Vidor. repcrit p. inquit Vacaus dtTuiit I. I-
fin tfirvtat. vnde correxit h. 1. ti. A.
d. cbarttt P. q. yMus I. B. R. Br.
e. not/Aoiva Heru. r. kuMco], B. R» Bn
f. iMtlatUrwtM I. B. Br. R. I. s. u mt dijcat 1. B^ R. Br.
1. Ba. t- *W nwnc A. I. I- G. Vufeo
g. hoc Ien(r. Br. nwnc vbi. Vide III. 2, 4. mone»*
h. Mufi a. V. te Vrfino.
i. MiW a. V. V. Mtnas* Vidt 1. 1- G. Ald.
k. Talilnu I. B. R- Br. x. inquit Bafil.
1. K<if«KJautKfl5iWI.I-G.A. y. Vaai I. B. R. Bt- G, Br.
m. Mnirio a. V. praeter Ba. AWin.
quae Murius. z. fic V,
n. l^arrafii iun^ I. B. Br. R. Ji.> vocabat 9. V.
Pontedera cx fVelio^Longo ad- b. ittf/oi^ I. B. R» Bn ... » ..
944 M. VARRONI& LIB. 11. CAP- V.
ne, et ^ foecu vitolorum, Italiam dixemnt Alii fcn-
pferunt ^, quod e Sicilia Hercules perlecutus ^ fit eo
4 nobiiem taumm, qui ^ diceretur Italus. Hic focius ho^
mifiUm^di mftico opere, et Cereris ^ minifter. Ab hoc ^
antiqui ihanus ita abftineri ^ voluerunt, vt capite fanxe-
rint, fl quis occidiilet. qua in re teftis Attice S teftis
Peloponneibs ^. Nam abhoc pecore Athenis Buzuges ^
nobilitatus, Argis "* cvoyuf o$- ". Noui, inquitille^
maieftatem boum, et i* ab his dici pleraque magna, vt
/3«(ruxoy ^, ^8vcui»'^ /3&A//uov, &oZ'7fiv. vuam *
5 quoque bumammam K praeterea fcio hunc efle, ia
quem potiflimum luppiter ie conuertit cum exportauit ^
per mare e Phoenice ^ amans Europam; hunc efle, qoi
filios Neptuni e ^ Menabppa ieruarit, nein ftabulo in-
fantes grex boum obtereret. denique ex hoc putrefadioi
nafci dulciilimas apes mellis matres^ a quo eas Graeci
(i^evots ' appeilant, et hinc * Plautium ° locutum efle
Latine^ cum ^ Hirrium ^ praetorem renunciatum Ro-
mam in Senatum fcriptum habere ^ Sed bono animo
eS) non minus fatiffaciam tibi, quam qui Bugoniam^
6 £^ipiit K. Primum in bubulo genere aetatis gradus di*
cuntor quatuor. Prima vituloram, fecunda iuuenco^
rum,
c. afim I. B. R. 6r. p. et om. I. B. R. Br.
d. finpfintm deeft I. B. R.Br. q. hfyc^n Pol. i. htficmi I. B.
e. firoficmt I. B. R. Br. Qr. R. Pol. 3. fiuavnov Hcru.
f. Ica pro vt fcripiit Gefner. r. hufatda f. i. abeft P. s. fii-
ex A. lunc- G. mma 1. B. R. Br. fionma L 1*
g. Cmtrii IcnfT. Br. Caeterst G. A.
B. R. s. yndm I. B. R..Br.
h. akfiimre I. B. R. Br. t. BMmmam B. R. hwtuttdam
i. Anica I. (. G. le. Br.
k. Peiofowufut I. U G. A. v. Se profiramt 1. B. R. Br.
1. Byveur (luc Bauzet leniF. x. fifenice I. B. R.
Br. Byefiar B. R. y. a 1. 1- G Br. Ald.
m. A^rit h B. Br. R. P. I. z. /9tf/ovaFZwing. ^ifSVne/Br.
«. ^wtogirot I. B. R. Br. homo- fl. JrKrtc P.
jOr«f (c» homoirygot) P. I ec 2. it. b. P/anCTirm Herutg.
Ryck. C- i2!f"* P*
o. iiiwe lenfT. Br. inpd diuae d. MSrfzimi n. V.
Pol. I. inqmdiue ex libris fuis e. hakemut P.
Vi£U)r. Itudat. qui h. 1. correxit. f. hujfontm P. 3.
itoMC B. &. a«nii/ L U G. A. {. /m^tr 1. 1- G. Ald.
DE RE RV^TICA- 345
rum, tertia boutn ^ noudlbnmi, onartik vetulorum.
Diiceniimtur in prima vkolos, et vitula; in icfcunda iu-
vencus et iuuenca; in tertia et quarta, taunis et vacca.
Q^ fterilis eft vacca, taunr appeilata ^; quae prae*
goans, horda; ab eo in faftis dies hordicalia nominan-
tur, quod tune ^ hordae bouesimmolantur. Qui gre- 7
gem armeotorum emere vult, obieruare debet jHimuni,
vt fint hae pecudes ^ aetate *" potius ad frudus " feren»
doaintegiae^ quam lam expartae -^v ^^ ^ ^^^ ^<>^
pofitae^, vtintegris membris^, oblongae', amplae,
aigrantibus comibus^ latis fionttbtir^ ocuUs magnis et
oigris, piloiis ' auribus, tompreflisttialis, fbbfimi, ne^
gfbberi^ ied i^nna leoiter lemifia, apertis naribus, la-
bris fubnigris ^ ^ ceniidbus eiai&s ^ac longis ^\ a collo t
palearibus ' dsmjiE^, corpore ieunpk) *^ bene ^ coila-
tm^, latishumeris, bonisclunibus, tiodam ^ profuiaih
vfipie ad.calcea vtJiabeant^, snferiorem partem fre-
qnentibua pilis fiibcrifpan^ ^; cruribus s potius minori»
h^ hmm ?», ... . QVc-.9fC|;i^: pfiiwiii sicxiimiF»
1. apftlltttur -a. V. aftrHs nankus^ armdhMs grtffis et
' y. tum P. Iwgis, kt c0iU lads (tt bnmms
1. vt fiTit veeti Cnk. «ddit antiqua mtA) erwikus nigrit
m. Mtatis MtSMs.hntg/mCx* - lanfgrm^ auuh frofifi vfyie #i
n. fmSas P. calcts , in infiriare fOtte fr. fQ,
o. exftrtae omnesltfaewr Vp^ fnkcrifitr^ reBir ^emhts^ vtrpi*
lir. £x pmu ili libria fui» Tcpcric Us krHikns et feriksr , corie aife,*
Vidor. exoBae Codec Vranil Bmtk' rmt tfftre, et Grefc*
C^crejdt G€fiieft £jyrm pro v. fikagris Pol.
tKpenes malebat PoniedenL 1»* x. $rafis Pol.
fitfeSae Crefc. edtdonea trct. ^ 7. jpdlM P. a.
p. eauifafitae vt emma memkr^ z. feiear, dem* omitt. L B. &•
fim gnfk tmMfwi iUi rejhendmrt^ P0I. Br.
altiJuma/frNMCff^mM f/ansf ad*. a. ttmfle om. P.
i0 aDCiquadi^J vteri ctfads^ la^ 'b; iMtf» kMt I. B. R. P. f.
ufiatitet ecniif ntgrir m granM' imiifi kent P. a.
bne , palclfrircnMkm n fraeeifm ,< c. cii/^at» antc Vidor.
mgnsfik^mtriknrTdn^nkUisX>. d. cmImi P. eedam ferfifiml.
q. |i/fly?/ add. I. B. R. Br. «t B. R. Br. ceda frafufiX I- G. A.
deinceps ante nnrfint oaiictuac. eekda tamen Bafil. cum V. ec
r. Icetgae ManAe. Gefn.
s. j«it^x om. I. B. R. Br. • t. Aalwt ia/. L I- G. Ald.
t. Ita L B. B, Ir. Vulgo/a*^- tfnkerifiis L B. Br. /ii*m|t^r
Mi/M ^'^kff. Bafil. jmmifim. Bon./ii»erf^Vetiam Crefc. tni»-
Ryck. yiiis^Ffa». Er conieaura finm fmrte Qe.
Vrfini /bi inieruL Poft malis g. comfaSir ctm. L f- G. AlOt
246 M. VARRONIS LIB. II. CAP. V.
bu« ^ wStis,. genibu«r.cmihuli5 \, diftandbus imer fe \
pedibusnon latis, neque ingtcdicntibus qui difplodaii-
tur ' , nec cuijus vnguJ^e diuaricent °\ et cuius vngues
.lint leu^s «^ et pares, corium ° attaauP.non afperum ac
duruiny colore potiiHnium nigro, deb robco ^i, tertio
^ heluo % quarto albo. mollifrunu^ enim hic * ^ vt durit
9 Cmus primus. De. mediis duobusprior quam pofterior
melior * j vtrfque. ^ pluris * quam nigri , et aibi. Ne^
.quenonpraetenea,:vtmaresy fcminis boni fmt, quo^
mn et fonna eft fpecflanda , ct qui ex his orti funt, vt *
reipondeant • ad paremum fpeciem; et praoterea ^ <piii.
bus regionibus nati funt, refert. boni enim generisin
Jtalia pJerique GaJJici ad opus: contra iiugatorii ' UgOr
I* ftici. Tranimarini Epirotici non foJum meJiores totiufe
.Craeciae, icd etiam^ ItaJiae. tamerfl qoitfcun de ItaJicis,
.quos jH-opter ^mpJitudinem praeftare dicunt ^ ad vidi*
jnas f^ciu^t "^ atque, ad xJcorum feruant jfuppJicia. qui
iine dubip ad rcs diiiinas prbpter dignitatein:ampiitiid}-
;iis et coJoris praeponendi; . quod eo magis fit, quod
>lbi in Itaiia non tam ^ frequemes, quam « qai in thra-
cia
h. hiHijfrihMs quam I^mit^ ru v;. tt^neP, 3, .
ttts I. I- G. Ald. * X. pUrts P "^
p. attr«<SF« I, B. R. Br. a mn c. «i^on» LigM 1, B. R. Br;
sLTVa f" ^,^S^'^i^ nMgatmi £.ri«jKiCod«c .vcrus VU
«»r^. /frf ^<, , patijrtHmm ni^rQ, aorii et Polk. \Lipifd CcKkx Vr-
n « J^V ''^''' ''^'" ^'- ^•^*'- ^- V,ulg» Worfnerum «m
cr antiqua mea. • ^ iMgatuii " •
^jS^^'^^: Vulgo rii^ea. B, R, .d. ^riiiimHir Pol.
rubro detnHernheo Ald. , e. /jf/«7ft l. B. R. Ryck. Vul^
Lo * ^* '• " ^' ^''** ^- go/flrdwTtf. Sed inBr. ec finedu.
, , . ^ . j .^ Bioietiflm inl. B.iR. Afantew*/*
^btcofi.pruttusdimffmusCr, «m/ decft.
«prji cum nota mendi. g. ^uawqHm 1» P.
DE RE RVSTICA- 347
cja ^ ad ' ijihm» mXicov^ vbi alio colpre pauci. Eos 1 1
cum emimus domitos^ ftipulamur, ilc, Ulofceboues
ianos efle, noxifque praeftari ? cum emimus indomitosi,
iic Illofce iuuencos (anos lede , deque pecore fano efle, '
noxifque ptaefkri ipondefne? Paulo verboilus haec^,
qui Mamilii ' adiones iequuiitur ^. Lanii, qui ad cui*
tnim bouem emUnt, et " quiad altaria, hoftiae fanita*
ttm non iblent ^ ilipulari. Pafcuntur aimenta commo-
diilime in nemoribus, vbi virgulta, et frons multa:
hieme[cumhibemant]fecundum mare, aeflu abigun»
tur P in montes frondoibs. Propter foeturam haec ^ '•
feruare ' foleo. .ante admiffuram menfem ' vnum, ne
cibo et potione * fe impleant, quod exiflimantur ^ faci-
liu8 macrae ^ concipere. contra, tauros duobus menfi*
\m ante admifluram herba et palea ac foeno fado ple*
niores, et a foeminis fecerno. Habco tauros totidein,
qaotAtticus, ad matrices lxx duo^, vnum annicu*
liim, alterum bimum. Hoc ^, fecundum aflri exor*
tum facio,. quod Graeci vocant Xv^otv ^, fidem noflri*
tum denique tauros in gregem redigo. Mas an foemi- x 3
na fit concepta, flgni£cat defcenfii ^ taurus cum iniit \
fiquidem, fi mas efl, in dexteriorem partem abit: fi
foonina, in finifleriorem ^. curhocfiat, vos videriti^^
inquit ® mihi, qui Arifiotelem legitis. Non minores
oportet inire bimas, vt trimae pariant; eo melius fi
0^4 quadri-
h. Tbtatia T. B. R. x. nuuram I. B. R. Bi*.
i. ad t*t\. «oX. om. t. V. y. ilMs mtt\i€t. fix^nfvae-
k. boc I. B. Br. R. cit <<m tamri feamdum Vofrwm
1. MmdHi a. Y. Mamtii V. Crefc. fed etiam infra fea. Xg.
nu fiqmnmtr lanii vul^nim isxM fiffMghita mamt.
correxit cum ^calig. Gefner. Sed z. Hate P.
iam Br. fifmmtur Lanii habet. a. lyram I. B. R. Br.'
n. et om. I. B. Br. R. b. difienfii P.
o. filnnt. P. c. inity fi quoi P.
p. abigaHtnr, P. s. d. forttm add. I. B. H. Br.
q. hK I. B. ir. R. Cf. e. tnquit mihi deeft I. I- G. A.
r. okfirnare A. lunc- G. inqnit: mibi LB.Br.R. Dtincept
9. ftr menfim Cr. yaccae enim ante kimam aetatem
r. ciho €t feitn fi nen impUtmt eit tanmf nm debet odmitH vt
qmaaefiimttntnr Ct, triennae pariant Crefc. vbi tfto*
V. exifiimatttr I. B. R. Br. qua mea triniae habet.
a48 M.VARRONIS UB,IL CAP.V.
quadriinae. Pleraeque pariunt iji decem ^ annos, quae-
dam etiam in ^ plures. Maxime idoneum tempus ad
conctpiendum a delphini ^ exortu vfque ad dies xl, aut
1 4 paulo plus. quae enim ita conceperunt ' , temperatifEmo
anni tempore pariunt. vaccae enim menfibus decem
£int praegnantes. De quibus admiijandum fcriptun\ in-
veni, exempti^ tefticulis, fi ftatim admiieris taurum \
concipere. £as pafci oportet in locis viridibus, et
aquofis. Cauere oportet, ne aut anguftius ftent , aut
feriantur^ aut concurrant. Itaque' quod eas aeftate ta-
bani concitare ibient, et beftiolae quaedam minutaefub
eauda , ne ™ concitentur , aliqui folent indudere ieptis.
iis fubftemi oportet frondem "^ aliudue quid in cubiiia,
1 5 quo moiltus conquiefcant ^ Aeftate ad aquam appel-
lendum ^ bis, hieme iemel. Cum parere coeperunt \
iecundum ' ftabula pabulum feruari oportet integrum^
quod egredientes ' deguftarepoffint: faltidioiae enim '
fiunt Et prouidendum, quo recipiunt ^ ie, ne ^ fri-
gidus locus fit. algorenim eas et famis macrefcere ^ co-
16 git. In ' alimoniis armenticium pecus fic * contuea*
dum, lacSentes ^ cum matribus op ^ cubent: obterunr
tur ^ enim. ad ^ eas mane adigi oportet, et cum redie*
nmt ^ e paihi. Cum creuemot ^ vituli, jjeuanda^'' «la-
tres
f. dedm mrnQ I. B. R. Br. q. coeperint tnce Vi£L et Cr,
ff. in abeft I. B. Br. R. r. inxUftaMnm Cr.
h. dnlfini iam §rtu P. s. Ttgreiimtet F. Cr.
i. vt qnm tunt contipnnt^ tmp. t, propter partam addit Crefc.
tmnpere mnu pairiant Crefc. cenei* v. reeipiant Cc
pemnt P, eenceperini I. I- G. x. fi^idus loent ne onte Vitft.
k. tanmm ex Cod. Vrfini addi* y. maeefcere P.
di. ftatim concipere h 6. R. 6r. z. In alim. «- cemtneniHm
1. et qnia Cr. omitt, Cr.
in. Mi ne coneit. !♦ B. R. Br. a. fit Pol.
omiiTo deinceps alifni. Crefc.itai b. iaSantts P. Crefc. Heruag.
eoneiteHtmr 9 inelndantmr fiptis. c. fon Cr.
n. firondes vel ftraunn alindne in d. attemntMf I. B. R. Br.
enkilia Crefc. e. et I. B. R. Br.
0. fniefiant Cr. f. redierint ante Vi£t. et Crefc,
p. Afpeilanium P. Bon, ^i/ m- r. crenerint ante Vi^. et Cr,
peUendoe fimt in dle fid kftr h. fitnt addit Cr. Deincepa et
wf Cr« paknfnm viride ^iieiendm Ald.
DE RE RVSTICA. 949
tres pabulo viridi obiiciendo in pnieiepiis. Item his,
vt fere in onmibus (labulis, lapides fubAernendi ^ aut
quidiitem, ne vn^ulae putreicant. Ab aequinodio au-
tumnaii vna ^ pafcuntur cum matiibus. Caftrare non 1 7
oportet aiite bimatum K quod difficulter^ ii aliter fece»
ris, fe recipiunt. qui autem poAea caftrantur, duri et
inutiles fiunt Item vt in °^ reiiquis gregibus pecuariis,
^edus ° quotannis habendus, etreiiculae^^reiiciundae,
quod locum occupant earum quae ferre poifuut ^ fru-
dus. Si quae ^ amifit vituludi, ei fupponere oportet
eos, quibus non fiitis laiHis ' praebent matres. Seme*
Ibibus vituli/i obiiciunt furfiires tritioeos % et farinam
ordeaceam, et teaeram herbam: et vt bibant mane et
Tefperi S curant De ianttate funt complura, quae iS
ezicripta ^ de Magonis libris , armentarium meum ore*
bro vt aiiquid legat ^ 9 curo. Numenis de tauris et vac*
cis iic ^ habendus, vt in iexaginta vnus iit anniculus,
alter bimus. : Quidam habent aut minorem, aut maio-
rem numerum [gregum]. Nam apud eum duo tauri
in iq>tuaginta matribus funt Numerum gregum alius
facit alium. qutdam centenarium modicum putant eilev
vt ego. Atticus centumuiginti ' hs^bet, vt Lucienus.
Haecille.
VI. At Munrius, quit dum loquitur Vaccius.» culn
Ludeno rediiilet *, Ego^ inquit, de aiinis poitiffimuoi
dicam, quod fum Keatinus, vbi optimi et maximi fiunt,
, Q 5 cquo
j
i. fiaa vti faiA Miini Crefc s. tntid$s P. immr fmii tritid
k« eitim vna I. B. R. Br. ct /«niui mrdei Cr.
1. Mm» I. >. R. Br. kiimAtm u vf/^cmmmCr. vW aati«
m. m om. A. I. I- G. li^ ^^
o. mcoiae rttcimiam Pol. T iit P
p. /•jjffrt Heni. J^ ceirtaicrwii v^nti Pol. i. tii
q. Si q%A Ald. lunt- G. Si Codd. Viaorii.
^ttm Mmifirhn vitui^s eis Cr. Cap. VI. a. nididiffft P» i.
r. iMs addidi cx 1. 1- G. A. re^gtt P. a^
250 M. VARRONIS LIB.ir. CAP. VI.
2 e quo ieminio ego hic prpci*eaui ^ pullos, et ipfis Arca-
dibus vendidi aliquotxes. Igitur annorum gregem qul^
facere vult boiium, primum videndum, vt mares foe-
minafque bona aetate fumat , vtique ^ vt quam diutiifi-
me fnufhmi ferre pofnnt*^:. firmos, omnibus paitibus
honeftos, corpore amplo^ feminio bono: exhislocis,
vnde optimi exeunt, quod faciunt Peioponnefii ^ cum
, potijfHmum eos ex Arcadia emant ^ ; in Italia ex agro
Reatino. Non enim {1 muraenae optimae flutae ^ funt
inSicilia, etellops^ ad ^ Rhodon, continuo hi pifces
3 in ^ omni mari fimiies nafcuntuFi Honim genera duo.
vnum ferum, quos vocant onagros, in Phrygia et Ly-
caoniafunt greges multi. aiterum manfuetum, vt funt
in Itaba omnes. Ad feminationem ^ onagnis idoneus,
quod e '* fero fit manfuetus faciie, et e manfueto ferus
nunquam. Quod flmiies parentum genuntur''^ eligen-
di et mas et foemina, cum dignitate vt fuit ^ In mer-
cando item vt caeterae pecudes emticnibus, et traditio-
nibus dominum ^ mutant, et de fanitate ac noxa foiet
4 caueri. Commode pafcunturfarre, etfurfuribus or-
deaceis. Admittuntur ante fbiAitium, vt eodem tem-
pore aiterius ^ anni pariant. duodecuno enim menfe
conceptum femen reddunt. Praegnantes * opere le-
vant. venter enim * labore nationem reddit deteriorem.
Marem non diiungunt ^ abopere, quod remifHone ia-
boris fit ^ deterion In pami eaaem fere obfeiuant,
quae
, b. ffcwani Ba- G. A, 1. in abeft a. V.
^% •^M P. ' m. ftminatimf l» B. R. Br.
d. vtri^e P. n. et e P.
• T$. f^ cum Ald. ttliae prae- o. gigtumtitr L B.Br« R« Ba-G.
ter P. I. B. R. Br. A. iigwaaur IttDCt.
t Pelof9Hnefi I. B. Br. R. Pcb. p. fit I. 6. R, Br.
fmmefii ex Hbris fuis dedit Vi- q. dominiHm Br. A. lunt- G.
£korius. Pthpcmmnfis I. I- G. A. r. altemit ennis a. V. Cr.
g. tmhtmt I. B. Br. R. Ald. $. Ftatgnatts P.
Baftl. t. {c,) at labof n^ontm Pol. 3.
h. tlutat P. fltttoi Heni. v. deimgmt P. disimtfunt a. V.
i. Htlops a, V. X. fic P. ct fic in libris fuis rc-
k. in Rk0d9 L B. R* Ba^ a A. perit Viaor.
DE RE RVSTICA.
^sr
<[uae in equis. Secunduui paitum pullos aimo non re-
mouent a matre. proxlmo anno nodibus patiuntur efle
cumhis, et leniter y capiflri«, aliaue qua re habent vin-
£t08. tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad <|uas
quifijue eos vuit habere in vfu. Relinquitur de numero, 5
quorum greges non fane fiunt^ nifi ' ii, qui onera por-
tent: ideo quod plehque deducuntur" ad molas, aut
ad agriculturam, vbi quid vehendum eft; aut etiam ad
arandumo^ vbi leuis ^ eft terra, vt in Campaiua. Gre* '
ges fiunt fere inercatorumv vt eorum quieRrundifi^
no '^, aut Appulia aiellis dofiuariis compoitant ad mare
olmm aut vinum^ itemqae fhimentum, aut qoid aiiud.
VII. Lucieiuis *, Ego quoque adueniens aperiam
carceres, inquit^ et equos emittere incipiam, nec fo-
lum mares , quos admiflarios habep, vt Atticus finguios
mfoeminasdenas, e queis foeminas QJ' Modius Equi-
culus vir fortifTimus etiam patre militari iuxta a^ mari^s
ji^bere folebat» Horum equorum, et equaruox grege$
^qui habere voluerint *^, vt habent aiiqui in Peioponnefo,
et in AppuiJa, primum fpecflare pportet aetatem, quam
Draecipxunt vid^ndum ne fint.j^iinore.» trimae^.mdio^ef
decem annorum. Aetas cognofcitur equorum, et ^ d
fefe omnium quae vngulas indiuifas habent, et etiam
comutorum ®, quod equus trigint^ menfium ^priqium
dcotes medio6 .dicitur amitteSv^uoft fuperioces^ tot-
idem ^ infetibres. incipientes quartum agere apium it-
A ' idem
, . •. . ' ..'• ^ ' <-. - .V , • ^ "•
y. leniter a. V. f««e MMts P. fhjemdUnl ^ tu
: z; nifi ti Br. ^il.^f^ «f P/ 1. »t hrts (bisHudacVlSof; Cmmdi^f
efioti^P.2. 1.1-G. A.
a. dedMcantnt 1. Brll; Br. c. vohurimt I. B. JR. 1. 1; V. «r;
b. leuior I. Bt H. Br. - d. et abeft P. et eqn&rmit et fert
€. SrymSfin^ ^t Hrmninfio^ M ^. Deihceps vulgo fr/i imgnhr,
J^ia a. V. In" vAere Codice -^^. Vulgo ematariim,
Vrfini defunt vcrba afitlit dojfu^^ ' •' f: mtnfijf !. B. Br. R.. menfikit
*ut. &y<;kMnii» habte ««•• Apfnh f:Hn tripnta menfihif Cr."
/i.i Ald. t^ g» dnot a. V. dnat Heru.
h. «t tatidem Ald. fiperioret et
Cap. VII. a.. Lnflriifei P. tMidem p^imiH , et fhmit tieBit
b. ^«.iMblwr..I. B. Br. R. Uftidmii^tns Cr.
353 M. VARRONIS LIB. II. CAP. VII.
jdem eiidunt, et totidem^ proximos eorum quos amiie-
nmt, et incipiunt naici quos vocant columellares K
3 Quinto anno incipienti ^ item eodem modo amittere ™
biaos. quos cauos habent tum renaTcentes eis^ iexto
anno implere, ieptimo omnes habere ibleitf ^. renatos,
et completos. His ^ maiores qui funt, inteliigi oeganl:
pofTe. praeterquam cum dentes fint ^ fadi brocchi ^, et
fupercilia cana, et fub ea lacunae % ex obferuatu di-
4 cunt ei^n equum habere annos fedecim \ Forma dS^
oportet magnitudine media ^ , quod nec vaflas'' nec mi-
nutas decet efle equas : . cLunibus ac ventribus Jatis. Equos
ad admiiTuram quos velis habere, legeie ^ oportet ai»
plo corpore, formofbs, nulla parte corporis inter fe
5 non congruenti ^. Qualis ^ fiiturus fit equus, e * pullo
coniedari poteft, fi caput habet non magnum, nec
membris confufis: fi efl oculis nigris, naribus non an*
guftis, auribus applicatis, (ceruice moUi ^,) npn ^ an«
gufta, iuba crebra, fiifca, fubcrifpa ^, fubtenuibus fe-
tis^ impiicata in dexteriorem partem ceruicis, pe(fhis
latum etplenum, humeris latis, ventre modico, lum«
bis deorium verfum piieflis, icapulis iatis, ipina maTd-
me duplici} fin minus, non extanti ^, coda ampla ibb^
criipa^
i. iiictiMi repet. I. B. tr. R« o. Hoe P.
k. c^Umuttant qmia$ I. J!. p. /Ult /Mrt a. V. K. St- Dr
Br. R. . q. brocln Br. Ald.
1. incifmte. Um Eaed. itid' r. hcunit P.
fkmenzm Ald. s. fixdicim A. lunt- G.
m. ndmitttrtm Hmat cnm camt t. Itt I. B. Br. R. Cr. Vulgo
lliteP^ Vulgo fnt €mumt h^ wmiica.
hcKis tuHh Brufcb* <«»#f camnar, .v. Val{^>»jlif •— tumttat L
Crefc. froximot • et pritm tie&i rt^ ^t, tqnat.
maftmttm, ^ ,fimvta awt» imdpinttt x. ittt f.
amittatUfiauiimaiiatqaattiar^fiL y. coHgmnttiU
lictt daat fiftritnt tt daat iM/trimt z, ViM ^aaUt A. lunt* G. .
re/, pratdJmt fraximat, qai.fu n* apitia L B. Br. R. a pidia
wifitntn Jktcta aama iwpltrt, inci» P. I.
finnt — foleot fdataff Cnm .mu b. tem* maUi eat Geopon. fld*
ttm flmtt maiartt t cainf attatit fivtt didi.
ititeUigi nagant ftfe. . c. «•« otn. P.
n. fiiet, reiatat P. riMf flt? d. fiActipta P.
iiinCr. c cMiCa A. Iimt» G.
DE RE JCVSTICA. 253
crifpa, cruribtis re<fli8 ^ aequalibus, potius figura altis^,
genibus rotundis, nec ^ magnis, nec ^ introuerfus (pe-
Aantibus , vngulis duris : toto corpore vt habeat venas,
2uae animaduerti poflint ^^ quod qui ^ huiufcemodi ^
Lt * , et cum eft aeger, ad medendum eft ^ appofitus:
coi^pore multo. De ftirpe magni ** intereft qua fint, 6
quod genera funt multa, itaque ad hoc nobiles a regio*
nibus dicuntur , in Graeda Theflaiici equi, a terra Ap-
puli , ab Roiea Rofeani. Equi boni futuri figna funt >*,
fi cum gregalibus in pabulo contendit in currendo, aiia*
ve qua re, quo potior fit: fi, cum flumen traiicien*
dum ^ eft, gregi in primis praegreditur, ac non' re-
ipedat alios. Emtio equina fimiiis ' fere ac boum , et
afinorum, quod eifHem rebus in emtione dominum*
mutant^ vt in Mamilii ^ adionibus funt perfcripta.
Equimim pecus pafcendum in pratis potiffimum herba; 7
in ftabulis ac praefepibus, arido foeno. Cum pepere-
runt ^, ordeo adiecflo bis die danda aqua. Horum foe-
turae initium admiffionis facere oportet ab aequinoi^io
verno ad ' ibUlitium , vt partus idoneo ' tempqre fiat.
duodecimo enim menfe, die decimo, aiunt nafci. quae
pofttempusnafcuntur, fere vitiofa, atque inutilia exi-
ffaint. Admittere oportet, cum tempus annt venerit, 8
bis in die, mane et vefperi * per origam. is ita appeila-
tur,
f. Vttlso tnterpofitmn tf onL q. Itt antt Vi£K)r. qui tmt*
I. B. Br. R. hwidam dedit. deinceps fr^^rtHi»
ff. aeq. introtierfis s ft^ns fgu^ liirBr.
rata L B. Br. H. Caefenas Codex r. nec A. Iiint. G.
intrwerflu et cet. P. Hinc effeci «• fi^^fy- , ^^
omiflt. * ^^'!i'% V
h. ne cum Via. reliquae. ^ ^^ X! I««t. G.
i. nee twtmfrt J^ vulgQ^ y. e» P. i. eefiifiide P. 9.
q\ue om. I. B. Br. B. i. id^nins 1. B. Br. R. P. i.
k. feiimt P. n. vejbere, Per et^a enim ofpei»
1. ^ om. I. B. Br. IL ggtmr fmfimr Edd. ante Gelner.
m. fint Eaedeni. ferengttm mfit itfpHt. ^fui P.
n. efi om. Etedem. pireirign mifit e libiis fuis laudat
o. mdgis Eaed. Vi&or. his die. Perorigm Br. t^
f . /kut om. e. AM< v^/f^^ dt j9ieo dtdi.
354 M- VARRONIS LIB. II. CAP. VII.
tm\ quiqui adinittit. eo euim adiutante equae ^ alliga*
taeceleriusadmittuntur ^, uequeequi fruftra cupidita-
te impulfi fenien eiiciunt. Quoad iatis fit admitti, ipiae
fignificant, quod fe defendunt. Si faAidium ialiendi
eft, fcillae ^ medium "^ conterunt cum aqua ad mellis
crailitudinem: tumeare naturam equae, cum menfes
ferunt, tangunt; contra, ab locis equae nares equi ^
9tangunt. Tametfi « incredibile , quod vfu venit, mc-
moriae mandandum. cum equus matrem vt faliret ad-
duci non pofiet, et ^ eum * capite obuoluto peroriga ^
adduxiilet, et coegiflet matrem inire, cum defcendenti ^
demfiHet ab oculis, illeimpetum fecit in eum, acmor-
i o dicus interfecit. Cum conceperunt ™ equae, videndum
ne aut laborent plufculum , aut ne frigidis loci$ fint ",
quod algor maxime praegnantibus ° obeft. Itaque m
fiabulis ab ^ humore proliibere oportet humum , clauia
habere oilia, acfenefiras, et interfingulas a praeiepi-
bus interiicere iongurios ^ , qui eas difcernant, ne inter
1 1 ie pugnare poifint. Praegnantem neque impleri ^ cibo,
neque ellirire oportet. Alternis qui admittant •, diu-
tumiores equas, et ' meliores ^' pulios fieri dicunt, ita*
que vt refiibiles iegetes eilent exucfliores ^, fic quotan-
nis quae praegnantes ^ fiaut. In decem diebus iecun-
dum paitum cum matiibus in pabuluar^ prodigen-
dum. Ne vngulas comburat " ilercus cauendum te-
nellas.
b. eqttaalligata A. lunt. G. Pol. q. hngotias. Eaedem.
c. admittititr A. lunt. G. r. Ita pro iiftplere ex Crefc.
d. /cyllac Br. A. fcripfi.
e. tMdicHiH itu^ert A.. G. Ba. s. Ita pro adHuUmu ex P.
f. maris I. B. Br. R. fcripfi.
g. TaiHttivfi tV t. et oin. P. equas dedi pro
h. et om. I. B. Br. R. Pol. eqnos,
i. cmn Eaedcm. v. molliaret Comel.
k. anriga 1. B. Br. R. x. extUinet P.
U vclum a^d. A. lunt- G. y. froignatis P. proignmu fat
m. coHceperiitt a. V. , A. lunt.. -G. '
n. locisfintBT, z.inpabnlis A. lunt. G.
o. praegwftilfus P. a. commiUat 1. B. R. cam^nnttet
p. <t I. B. Br. R- Br. Ne vniulas commurat fiercus
. tmbat
DE RE RVSTICA, ' 955
ndlas K Qumquemeftribus pullls fadis, cum redadi
funt in flabulum, obiiciendum farinam ordeaceam mo-
litam ^ cum furfuribus; et fi quid aiiud terra natum ii-
benter edent ^. Annicuiis iam fadis dandum ordeum i a
et furfures, vique quoad erunt ladlentes ^. neque prius
biennio confedo a lacfle remouendum. eofque cum
ilent cum matribus, interdum tradandum, ne cum fint
diiundi ^, exterreantur. eademque cauia ibi frenos
fulpendendum, vt equuli « confueicant et videre eorum
faciem, ete motuaudire crepitus. Cum iam ad ma 13
uus accedere confuerint \ interdum imponere ^ iis pue-
xum, bis aut ter pronum in ^ ventrem, poflea iam ie-
dentem. haec * facere cum fit trimus "*. tum enim ma-
xime crefcere, ac ^ lacertoium ficri. Sunt qui dicant
poft annum ct fex menfes equuium ^ domari poffe, fed
melius pofl tiimum, a quo tempore farrago dafi foiet.
haec enim purgatio maxime necefraria equino pecori.
quod diebus decem facere oportet, nec pati alium vUum
cibum guflare. Ab vndecimo die vfque ad quartum 14
decimilim dandum ordeum , quotidie aoiicientem ^ mi-
nutatim. quod quarto die feceris, in eo decem diebus
proximismanendum; ab eo tempore mediocriter exer-
cendum: et cum fudarit *^, perunguendum ' oleo. Si 1 5
frigus erit, in equili ' faciendus ignis. Equi ^ quod
aiit
tenekat libri Vi£^orii. ientbat 'ex i- intpentris bis Br. his Ald.
Codice laudit ettatn Vrfinvs. t<- k. interHutn in vciitr. I. fi. fir.
neiiMs verebat Poltt. vnde fuflden* R. interdum prontnu in P.
te Gefnero tenellas addidi. In 1. bcc I. B. fir. R.
lenf. efle etiatn fmmnttet teftatur m. trimas P.
Ponted. n. et Br.
b. eaaeitit I. B. Br. R. o. eaUnm iamare P. ecnlam f^e
c. nMitam Br. A. iamari libri Vi£lorii.
,d. eiMit I. B. Br. R. p. Vulgo adiiciendo, fed P.Cr.
e. laSantes a* V. adiicientem habent.
f. disinnSi a. V. H. St. D. i*- q. fndauerit a. V-
htnSi P. . r. pemngendum Br. A.
g. ecnli L B. Br. R* ocnlis A. s. eqnali ex Ald. male laudat
lunt. G. ecaU P. et Codd. Vi« Gefntr. aqnali Heni.
aor. t. Efuis L B. fir. R. CC libri
h. confuemint A* luot. G. ViUorii.
35« M. VARR. LIB. IL CAP- VIL VIIL
alii funt ^ ad rem miiitarem idonei, alii ad veduram,
alii ad ^ admiiTuram, alii ad curfuram, aiii ad rhedam^,
non ' item funt fpedandi atque * habendi. Itaque pe-
ritus belii aiios eiigit, atque ^' alit, ac docet: aliter qua-
drigarius, ac defuitor. neque item ^, qui vedarios ^ fa*
cere vuit; neque eodemmodo parantur® ad ephippium,
aut ^ ad rhedam ^: quod ^ vt [ad rem militarem , quod]
ibi ad caftra habere volunt acres \ fic contra in viis Iia-
bere malunt placidos. propter quod difcrimen maxime
«. inflitutum, vt caftrentur equi. demptis enim tefticuiis
iiunt quietiores, (et) ideo quod femine carentj ii cante*
rii ^ appellantur* , vt in fubus™ maiales} in ** gailis gal-
1 6 linaceis capi« De medicina ° , vel plurima funt in equis
et figna morborum, et genera curationum, quae pa-
ftorem fcripta babere oportet. Itaque ob^ hoc in
Graecia potiffimum medici pecorum snTFlccrfoi ^ ap
peilad.
Vni. Cum haec loqueremtir •, venit aMenateli-
bertus, qui dicat ^ liba abfoiuta efle, et rem diuinam
paratam; fivellent, venirentilluc, etipfipro fe facri-
ficarentur ^, Ego vero, inquam^ vos ire ^ non patiair
ante, quam mihi reddideritis terdum adum de mulis,
de canibus, depafloribus. Breuis orado de iflis, in-
quit
V. fimt idond Br. A. k. aMtJkm P.
X. ad om. P. 1. Ita pro tfpeliad fcripfi ex L.
y. ante Vi^. addebatur aUi ad B. Br. R,
fraedam quae iUe omifit, ego m. Ita ^rofidkut ex P. rcripd.
correxi. n. in addidi ex I. B. Br.
z. num A. lunt G. R. A.
a. adqui P. ad quoi haktmU? o. wudidnii t. V.
A. lunt. G. p. ah 1. B. Br. R..
b. ad^ P. q. %\n)f0tarfoi I. B* Br. R.
c* idetu a. V. %X9iviarfoi A. Ba. G. drnnmrfdi
d. vtBorias I. B» Br. R. lunt. inmarfe) H- St. D. «Aif-
e. ne^iu todcm w. pir. addidi ex vhrfot margo Ourd.
A. lunc. G.
f. «f £aedem. Cap. VIII. a, _
f* Vulgo yraedam, B. R. correxit Brufch.
. qaam I. B. Br. R. b. dieit I. B. Br. R.
u haben ad caftra •*• aeies I. c. fiicrificarent a. V.
B. Bn R. d. ottH irt P«
DE RE RVSTICA* 057
quit Mnrrius. nam muli ® et hinni bigeneri, atque infiti-
cii , non fuopte genere ab radicibus. ex equa enim et
afino iit mulus< contrd ex equo et afina liiimus^ Vter<>
que eorum ad vfum vtilis, paitus ^ frudu neuten PuU
ium afininum a partu recentem fiibiiciunt equae, cuius
la(£te ampiiores fiunt, quod id lac^e ^ quam afininuin,
ac * alia omnia dicunt efle melius. Praeterea educant
eum paleis, foeno, ordeoi Matri fuppofiticiae quo-
que inferuiunt ^, quo equa ad minifierium ladis cibum
puUo praebere pomt. Hic ita edu<flus a trimo ^ pot«
eft admitti. neque enim "" aipematur ° ^ propter comueo
tudinem equiuam. Hunc minorem fi admi&ris, et 3
ipie citius ienefcit, et quae ex eo concipiuntur fiunt de-
teriora. Qui non habent eum afinum quem fuppofue**
runt equae, et afinum admiflarium habere voiunt, de
afinis quam p ampliffimum formofiffimumque ^ poilunt,
eligunt* quique feminio natus fit bono, Arcadiico, vt
antiqui dicebant, vtnos experti iumuS) Reatino; vbi
trecenis ' ac quadrigenis ' miiiibus ' admiirarii aiiquot
venierunt. quos einiilius item vt equds, ilipuiamurque^
in emendo, ac facimus in accipiendo idem % quod di-
^m eft in equis. Hos pafcimus praecipue foeno at« 4
queordeo, et id ante admiifuram largius ^ fadmus, vt
cibo ' iu£[undamus vires ad foeturam \ Eodem tem-
jpore,
e. Mmht et if^M kiitnmt L f . 6. tfnamm ioifr. tt.
Br. H. P* fneiiifM t. B. R. «r. Ba^
£ infitii Br. A. G. A.
.g. fiutiu fm^r vtmer 1. B. ck ce firmfiffmtm fmrn I. B.
Br R. iKM" ^olfaftkfimaAvtM" jk» Br. et /orw. fMM Ubtrt f^mi
tit A. Ba- G. Viaor. f»tm frnr Ba« G. A.
Sttu dedit , tt Gefntr. t. ttictnts oirines.
.h. Uc a. V. s. qMdrifigeniir h B. iL ftri
. UMt?, ac ^maU «/. Bri tjuaifagtnit Gymn.
fc. infirmna I. B. R. Br. t. H. S. inf. 1. 1- G. A.
1. a kima 1. B. R. •* rnitioh U ^. ftifulamnr I. I- G. A.
G. ec A. c}ua« in Comg;. idnc^ ^^ ^^ ^^ ^.^ Ba- a A*
m.\mmmml/uaA. 11^18 i Br
3^ 1^^ ^^ ' a. fktmmn ti L B^ R. Bri
a58 M.VARRONIS LIB. II. CAP. VIILIX.
pore, quo equos adduccntes, iidemque ^ vt ineant equas
per origas ^ curamus. Cum peperit ^ equa mulum,
5 aut mulam, nutricantes educamus. Hi, fi in palufln-
bus locis atque vliginons nati habent vngulas moUes:
lidem fi exadi fimt aeftiuo tempore in montes, quod fit
in agro Reatino, duriffimis vngullsfiunt. In grege
niulorum parando ipecH^anda aetas et forma. alterum,
vt veduris fiiflerre iabores® poffint; alteium vt oculos^
afpedu delecflare queant. hifce enim binis coniundis
6 omnia vehicula in viis ducuntur. Haec me Reatino
audore probares, mihi ^ tnquit^ nifi tu ipfe.domi equa-
rum greges haberes, ac mulorum greges vendidifies.
Hinnus ^ qui appellatur, eft» ex equo et afina, minor ^
quam mulus corpore , plerumque rubicundior, auribus
vt equinis ' , iubam et caudam fimilem afini. Item in
ventre eft (vt equus) menfes duodecim. Hofce item
vt equulos " et educunt ", ct alunt, et aetatem eorum
ex dentibus cogno&unt.
IX. Relinquitur, ihquit Atticus, de quadrupedi-
bus, quQd ad canes attinet, maxime ad nos, qui pe-
cus pafcimus lanare. Canis " enim ita cuftos pecoris ^
vt ^ eius, quod ^ eo * comite indiget ad fe defenden-
dum. m quo genere fiuit maxime oues, deinde caprae.
has enim lupus captare folet^ cui opponimus canes de-
fenfores. In fuillo pecore tamen funt, quae fe ^ vindi-
cent *, fues, verres, maialcs, fcrofae. prope enim
haec
b. iAttnque vt innit I. B. R. Br. m. eculas P.
c. ptr arigas I. B. Br. R. Akl. n. tduamt l. B. R. Br. 9immt
ftf penrigas margo Durdr. fn reliquac.
9rii0s diuif. Com. ct Po.
d. ptperitrit P- ^ ^ ^ Cap. IX. «. Qnus P.
e. lalforem pofft I. B. R. Br. i, ,n ^^- t v iifi d n.
I B R Br w. /1.
* g! »^' AtHct, mfi 1. 1. G. A. J^\ J \ ^'* ^ ^ ^^^'
h. mnuius I. B. R. Br. ^}' "' " ' "*"•
i. afi omict. a. V. ^- ^« ^- J«n«-
k. tfi infer. 1. 1- G. A. e. tt dccft P.
1. oeqHis 1. 1. A. Gr. G. A. f. fi «beit B. R.
HfSMtf Bftf. tfnis Hcruag. g. vtndicent I. B. R.
DE RE RVSTICA- ^59
haec apris, <)ui in filuis iaepe dentibus canes occiderunt.
Quid dicam de pecore maiore? cum fciam tnulonuti d
gregem cum pafceretur, eoque*^ venifletlupus, vltro
mulos circumBuxiile, et vngulis caedendo eum occi-»
diffe? et tauros fblere diuertos ailiflere dunibus conti«
nuatos, et cornibus facile propuliare lupos? Quare de
canibus, quoniam genera duo, vnum venaticum^ et
pertinet ad feras beftias *, ac (ilueflres: alterum, quod
cuflodiae cauia paratur , et pertinet ad paflorem : dicam
de eo ad formam artis dilpofitam ^ in nouem partes*
Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli ne« )
que fibi, ntcpie ouibus funt praefidio, et feris befliis
nonnunquam praedae. Facie debent efle formofi, ma*
gnitudine atnpla, oculis nigrantibus aut rauis S nari-
bus "" congruentibus , iabris fubnigris aut rubJGundis^
neque refimis fuperioribus^ nec pendulis fubtus^ mento
fuppreflb, et ex eo enatis duobus dentibus dextra et fi-'
niflra, paulo eminulis ", fuperioribus dire<flis potius^
quam brocchis: acutos°^ <pios habeant, labrotedtos: 4
eapitibus, et auricuhs magnis, aciiacds: craflis cerui«
cibus, ac coiio: tntemodiis artieuiorum iongis^ cruri-
bus P redis, et potius varis ^, quanl vatiis^ pedibu^
magnis, et ' aitis, qui ingredienti ei diipiodantur '^ di- .
gitis difcretis: vnguibus duris^ ac curuis^ ibio ' iiec vf
comeo, nee ^ nimiiun duro, fed vt feimmtato, ae
Ri 2 molLu
h.e0F.I>dflc«p9cirflMv^«i(frlSf. m. ei Har. I. H. Br. ft.
i. kefiias flbcft 1. B R. Br. ke* n. eminus I. B. Br. R. CMiMmi-
/tilms affilmfiribus affilntflris ac fih Hs Crefc. et antea nads, Br. iie-
^firts P. In anctquiore Codice fat fenduiis — ^euHHs duehUi
y\Qtov'\MSTe^t\ti ttfiikns affilue-- Ald. etiam firfne.
Jtfikiu affituefires. cum notfl men- o. kreclris Br. A. «f aeutist quei
^i flppolitfl. In flltero exihbflt haheue A. lunt- G.
vulfffltfl ledio. Cflefenfls hflbet: p. aeceUo intentadit add. P«
ferttnetmdferat befiias ae filuefiri* q ae patius varHs q. vaeHs tuV^
hus adfiluefires. Cod. S^ Recflna^ r. et tibed I. B. R. Br.
tfle b%fiiis hflbet . S. dsj^lardantuf P.
k. difiofitam I. B. R. Br. Relt« t. ta/o a. V« ftloue vt P. exquo
quae exfofitatn.AJiii^diemetdeea, Dolhflm le£lionem efficit Vi^or.
h rakh P« v« m P. tefte ttiftin Vl&Mrio^
a6o M. VARRONIS LIB.IL CAP. IX.
molli: a * feminibus fummis corpore fuppreffo: fpina
neque eminula, neque curua: cauda craffa: latratuy
graui: hiatumagno: colore potilfimum aibo, quodin
5 tenebris Ipecie leonina. Praeterea foeminas volunt effe
mammofas aequalibus papiliis. Item videndum, vt bo-
ni feminii « fint. Itaque a * regionibus appellantur La-
cones, Epirotici, Sallentini^ Videndum ne avena-
toriba^, aut laniis canes emas. alteri, quod ad pecus fe-
quendum inertes. alteri, fi viderint leporem, aut cer-
vum, [quod^] eum potius, quam oues fequentur.
Quare aut a paftoribus emta melior, quae oues fequi
confiieuit: aut fine vlla confiietudine quae fiierit. canis
enim fadlius quid affiiefcit, eaque confiietudo firmior^
6 quae fit ad paftores, quam quae ad pecudes. P. Aufi-
oiusPontianus Amiterminus, cumgreges ouium emif^
fetin Vmbria vltima, quibus gregibus fine pafioribus
canes accefllflent; paftores vt deducerent ^ in Metapon-
linosfaltus, et Heracleae^ emporium: inde cum do-
mum redifient, qui ad locum deduxerant, e defiderio
hominum diebus paucis pofiea canes fua i^nte, cum
dierum muitorum via intereflet, fibi ex agris cibaria
praebuerunt ^, atque in Vmbriam ad paflores redierunt»
neque eorum quifquam fecerat qiiod in agricultura Sa-
iema praecepit, Qui vellet fe a cane fedari, vti ranam
obiiciat codam. Magni interefl ex femine efle canes
eodem, quod cognati maxime inter fe funt praefidio,
7 Sequitur ^ quartum de emtione: fit ^ alterius, cum a
priore domino fecundo traditum efl. De fanitate et
noxa
n, ItA ante Viftor. edcbatur, d. dtAMxerunt a. V. tUdMrm in
qui dedit oc ftmimhu. mtUm finos P.
y. Uritm P. . . , ^ ^ ^ e. trMt part Po!. trMltptn ex
E. fimiws?.ftmtms I. B. R. Br. fujg codd. laudai Viaot. Ita et*
b. filamantim I. B. Br. E. Sii- - ^..ir^^ a itmr a
Mttii 1. 1. G. A: *^ ^fintrwt A. lupt. G
c. ^ abcft I. B. Br. R. ec ^ g- ^^V^.-V!^ ^ ^' ^^'
Crefc qui fifmamir habtc. Dtin. Po- « ^»^" Viaorii.
c^ itoffdniJM Br. h. td/it alt. fuod A. lunt. G«
DE RE RVSTICA. s6i
noxa ftipuktiones fiunt eaedein ^ quae in pccore * , nifi
quod hic ^ vtiliter exceptum eft. Alii pretium faciuni
in fingula capita canum. alii vtcatulifequantur matrem.
alii vt bini catuli vnius cani$ numerum obtineant, vt
iblent btni agni ouis'. plerique vtaccedantcanes, qui
confuerunt "" efle vna. Cibatus canis propior hominis, g
^am ouis. pafcitur enim e culina ^ et offibus, non her*
bis aut fronoibus ^ DiUgenter vt habeant ^ cibaria pro«
Tidendum. fames enim hos ad quaerendum cibum du-
cet , fi non praebebimr ^ , et a ' pecore abducet. Nifi * 9
fi (vt quidam putant) etiam illuc peruenerint, prouer*
bium vt * tollant antiquum ^: vel etiam vt * ^udov '
aperiant de Adaeone, atque in dominum aflerant den*
tes. Nec non ita panem ordeaceum dandum, vt non 10
potiuseum in lade des intritum, quod eo * confueti
cibo vti, a pecore non dto defcifcunt *. Morticinae
ouis non patiuntur vefci carne, ne dw% fapore minus
ie abflineant. Dant etiam ius ^ ex oflibus , et ea ipfa
ofla contufa. dentes enim facit firmiores, et os magis
patulum: proptereaquodvehementius diducuntur"^ ma«
lae, acrioi*efque fiunt propter meduUarum faporem.
Cibuhi capere confuefcunt interdiu, vbi pafcuntur:
wfperi, vbi flabulantur. De^ foetuia j principium ad-* 1 1
mittendi faciunt veris principio: tunc ehim dicuntur ca«
tttlire^ idefl, oflendere veJle fe maritarL Quae cum
R 3 admiflae,
i. ptOKn V. V. MtMNi P. «mJfinaM finX»"
k. hoe 1. B. R. Br. fua %utn apmitm Mftrumt di K
I. MC/ P. lunc G.
m. ewfnamimt a. V. ^^ ^ ^ p^
ir. cmin P. I. qxiam le^onem ^ ^^ ^/ a t » » b..
foUm memorat ^iaorius. tnim Y- ^*.''*^* ^^ ^- *• »• »'•
emm P a. LibcrCacfcnase«tri#, «. « I. B. R. Bf.
Venetus eoiria tcfte Pomcdera. t. defifamt I. B. Br. R. A« di^
o. frtndi I. B. R. Br. Jhmt P.
p. hikeat I. B. Br. R. ^. iis P. iKr L B. R. Br.
q. dahitMT L B. R. Br. » « ». » ju_
r.afecar?. <^- deduamtm I. B. Br. R. i»-
s. Si non frmkeHtm wy «t — *"«»«^ Crerc.
tt iUue l. B. R Br. d. Fflcnmir L B. R. Br. Dein-
t. Mtellmtt 1. B. R.Br. vt sil- ceps tum enim Br. poRca /i vcUc
frt P. «t tif/Mt rcliqui omnes. Br. A.
a6a MeVARRQNIS LIB.II. CARIX.
admiiTae , pariunt circiter fblftitio. praegnantes ^ cniin
12 folent efle ternos inenies. In foetura dandum potius
ordeaceos ^ quam triticeos panes. magis enim eo alun-
tur, et ladis praebent maiorem facultatem. In nutri-
catu fecundum partum fiplures funt, (latimeligereopor-
tet quos habere velis, reliquos abiicerc. quam paucifli-
mos reliqueris ^, tam optimi in alendo fiunt propter
^opiam la<flis. Subftemitur eis acus , aut quid [item '']
pdiud, quod molliore * cubili ^ faciiius educantur *. ca-
tuii diebus xx videre incipiunt Duobus menfibus pri»
mis a partunon diiupguntur a matre, fed minutatim
deiuefiunt. Educunt eos plures in vnum locum ct irri-
tant ad pugnandum, quo fiant ^ acriores, neque defa-
1 3 tigari patiuntur , quo fiant fegniores. Confue ^ quo-
que faciunt vt aliigari poffint ®, primum ieuibus vin-
ciis ^: quae fi abrodere conantur, ne id confuefcant
facere, verberibus *> eos' deterrere fblent. Pluuiis •
diebus cubilia fubflernenda ^ fronde aut pabuio, du^bus
de caufis, vt ne obiinantur, aut perfrigefcant. Quidam
eos cafbraiit, quod eo minus putant reiinquere gregenu
qutdam non laciunt, quod eos credunt minus acres
1 4 fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt
aures, et inter digitos; quod mufcae, et ricini, et "" pu-
liccs * foieant (fi hoc vnguine non fis vfus) ea exuice-
1 5 rare. Ne ^ vulnerentur a befliis, imponuntur his * coJU
iari^, quae vocantur mellum", id efl cinguium cir-»
gym coljuin ^x corio firmo cum ci^uuiis^ capitatis,
quaQ
f . fratgimts P. q. vermihs P.
f ordiados ^m tritidos P, r, fs «beft 1. 1- G. A.
f. rtlinfnetl B. R. Br. g. PinrihHs I. B. R. Kr.
h. kem dwft a, V. t. fiemenda folit. I. B. R. Br,
i;.'^'S^/i.^B. R, Br. ;;• ^^.ZlWiBv' ^' ^''
1. tdueMmMr T. B. Br. R. Dein* l ^ «/t T r A
ceps disiHngnr.m Eaedem et Ald. ^ iJ^lJjX p. ""'
n. CanfHefacittnt qMqne a. V. t. weliKm 1. B. R. mellnm L U
p. primHm pojpnt I. B. R. Br. G. A- miUHm marg. Dordr, vul-
•tf*. Hllig. fr. A. go matlinm.
p, wnms y fMf «. V, b. ^uibns I, B, R. Br.
DE RE RVSTICA. 26%
quae^ intra capita infiiitur pellis mollis, ne noceat colib
duritia ferri. Quod fi iupus, aliufue quis his "^ vulne*
ratus eft, reliquas ^ quoque canes facit, quae ^ id non
habent, vt fint in tuto. Numerus canum pro pecoris l6
multitudine ^ (blet parari. fere modicum 6fle putant,
vt finguli fequantur fingulos opiliones; de quo numero
alius alium modum conflituit. Quod fi fiint regiones
vbi beftiae ** fint multae, debent eflc plures K quod ac-
cidit iis, qui per calies filueftres longinquos Iblent comi-
tari in aeftiua et hibema. Villatico vero gregi™ infiin-
dum iatis efTe duo **, et id marem, ct foeminam. Ita
enim fimt afliduiores, quod cum altero idem fit acrior,
ct fi alter indefinenter ° aeger eft, ne fine cane grex fit.
Cum circumfpiceret Atticus p ne quid praeteriffet, Hoc
filentium, inquam^ vocat ^alium ad partes.
X. Rehquum enim * in hoc acAu, quot, et quod
genus fint habendi paftores. Coffinius, ad maiores pe-
cudes aetate fuperiores, adminoresetiam pueros, et**
vtroque horum firmiores, qui in callibus ^ verfentur %
quam eos, qui in ^ fundo * quotidie ad viilam redeant ^
Itaque in faltibus hcet videre iauentutem, eteamferc
armatam; cum in fiindis non modo pueri, ledetiam
puellae pafcant. Qui pafcunt «, eos ^* cogcre oportet, 2
R 4 in
c etd mtxf. Dordr. p. Anicus om. L B. Br« R. «re-
d. hir omitt. Hervu ^it Br.
e. rtHquor a. V. q. vocahitlHm ad I. B. Br. R.
£ qui a. V.
12;. mnttitttdinm P. Cap. X. a. tnim fft A. lunt.G.
h. veftiat P. .[,. fff ^^^. Br. Deinceps coili-
l flmu eft B. hts a. V. et Cr.
k. calef Br. c. verfantitr A. lunt. G. Cr.
1. ac M.Br. ^ qHmiMe in villam quotidie
m. grege P ^ ^^^^ ,^^^„, I g ^, j,^, ,
n. dttot a. V. ' ^ jnC t i. g A
o. indef. om.P. it fi alter videm f* "".'W, ^ ^r
fter aeter eft Codex antiquiflimus *• ™«.»J»« A. i. 1- U, i^r- .
Via. aim nota mcndi. Polit. et g- »ncidimt poft eo, rehqui.
Cod. Reparatac videfitcr habenr, li. in faltibufy ireget c^fre I.
referente Ponicd- h ^^- 'A.
364 M- VARRONIS LIB. II CAP. X.
in paftione diem tQtum [eHe \] pafcere cominuniter.
contra, pernocl^re ad fuum quemque gregem. eiTe
omne^ fub vno magiftro pecoris: eum, eflemaiorem
natu potius quam alios, et ^ peritiorem quam reliquos:
quod iis *, qui aetate et fcientia praeftant ", animo
? acqulore reiiqui parent. Ita t^men oportet aetate prae-
ftare, vt ne propter fene<lhitem mlnus fuftinere poffit
labores. nequeenimfenes, nequepueri caliium " diffi*
cultatem, ac ^ montium ar^uitatem, atquea(peritatem<*
facile ferunt: quod patiendum illis ^ qui greges fequun-
tur, praeiertim armenticios, ac caprinos, quibus rupes
ac ftluae ad pabulandum cordi. Formae hominum le-
gendae, vt fint firmae, ac veloces, mobiles, expedi-
tis membris: qui non folum pecus fequi pofljnt, fed
etiam a beftiis ac praedonibus defendere: qui onera ex-
tollere in iumenta poffint, qui excurrere, qui iaculari.
4 Non oipnis apta natio a4 ** pecuariam, quod neque Ba-
fculus ', neque Tiir^uius idonej: Galii apppfitifruTii %
^axime ad iumenta. Ip emtionibus dominum legiti-
piupi.fex fere res perflciunt: fi haereditatem iuftam ad-
iit ': fi, vt debuit, mancipip ab eo ^ccepit, a quo iurp
piuiii po^it: aut fi in iure cefjit^, cui potuit * cedere^^
et id vbi oportuit: aut * fi vfu cepit: aut fi e prfiedii fub
porona emit: tuinu^* cum in bonis fe<flioneue ^ cuius
^ publice venit % In horunt ' Cindop^ fblet accedere pe-
culium,
I, tjfi om. I. S. K. Bv. . tfp^B masdm- appoiltt n^d|
k. fid P. nota.
\, biis P. a. mL B. R. P. f.Br. t. adit P.
m. r^at 1. B. R. P. I. Br, ^' aii ttfit I. B. R. Bp.
n. cMmn a. V. , *-,???*' .*^- "^"^^ «nnotauif et.
o. aut a. V. **"* Viaorius.
p. ajhirutm P. Y- ^J^.^^^ ^' ^' **. ^ • »
J^^^z r"- ' "• *• ». v*;rjtr '""^ '• "'
?r. adpccmatim P, ^ j^ ^ , 3 ^ 3^.
r. kafcHlns nfqnf turdnUt ad 5, ScaimvtV,Jtaiwfitl.^.
vnum omnes, i^. fi(ii.ntut iuna. 1. 1- G. H» Stt
». ftppofitifid «. V. afp^fitis fi V.fiaiti, n«r« Vi^.
F, 1. «Mtf/7fi y?«if Pol. -. Viao- c, »««7« P.
riuf f3( li^ris fula laudat ; Calfi ^. «1^(711 inf. I. B. R. Sr-
DE RE RVSTICA. 265
culium, aut ^ excipi, et^ ftipulatio intercedere, ia-
sum s eum eile , fiirtis noxiique ** iblutum : aut fi man*
cipio non datur^ dupla promitti: aut fi ita pa(fli\
iimpla K Cibus eorum debet efle interdius ^ ieparatim
vniufcuiufque gregis **. veipertinus in coena ^ qui funt ^
fub vno magiftro, communis ^. Magiibum prouidere
oportet, vtomnia fequantur inilrumenta, quae pecori
et paftoribus opus funt, maxime ad vidum hominum,
et ad medicinam pecudum: ad quam rem habent iu-
menta doiluarla domini, alii equas, alii pro his quid
aliud, quod onus dorfb ^ ferre poifit ^ Quod ad foe-> 6
turamhumanampertinetpailomm, qui in fundo per*
petuo manent, facile eil, quod liabeant conieruam in
villa. nec hac venus paitoralis longius quid quaerit '.
<^i fiut^m funt in iaitibus, et iliueifaibus iocis pafcunt,
€t non villa, fed caiU repentinis^ imbres vitant: his
muiieresadiunger^, qua^&qu^ntur greges, ac cibaria
pailoribys expediant , eofque aijiduiores faciant, vtile
arbitrati multi. Sed eas mulieres eife oportet finnas, 7
non turpes, quae in opere, vt ^ in muitis regionibus,
pon cedant vlris, vt in lliyrico paifiin videre licet,
quod * yei paicere p^cus, vci ad focum aiferre ligna,
ac cibum poquere ^, vei ad caias inihrumentum ieruare
poifunt *. De nutricatu hoc dico, eaiHem fere et nu- S
trices, et matres. Tremellius ^ fimul aipicit ad me^
et, Vt te audii^ dicere, inquit, cum in Liburniam
R. s veniiTes,
e. Vulgo iiiterrertum Jl om, P. r, fojfnt P. fin Br.
Sfxqpi it (Jiuif. At luntt, S. f««nV P.
^ $0 txcipittf ftip» t ttpentiiuf a. V.
g. /kne P. y. vttH omitt. I. B. R. Br,
b, wxiifqutl. B. R^ Br, v «we a V
k. pati Pol. 9. T ctnfnairtrtl. B. R. Br. mn
1. fiwplaw I. B. R. Br, ^^^ *; ^" ^* ^'
jn. Ira pro inttrdiu P. z- pVflttt a, V.
n. gifies grtgir P. quod etiaiQ «. TremttiiHr oin. I. B. R. Br,
jinnotauit Viaorius. fiwdfimul P. quod cx libris fuis
0. fit I. B. R. Br, annotaiiit etiam Vi^rius.
p. etmtmmt P. b. andio L B, R, Br. Mm» Ii
^. 4<^/0 I. B. R. ll^ I- G, A,
a66 M VARRONIS LIB. 11. CAP. X.
venifTes, te vidifTe matres familias eorura afFerre ligna,
et fiinul pueros, quos alerent, alias fingulos, alias bi-
nos, quae oftenderent ^ foetas noftras, quae in cono-
peis ^ iacent dies aliquot, efie eiuncidas ^, ac contcm-
9 nendas. Cui ego^ Certe inquam^ nam in Illyrico hoc
ampiius, praegnantem^iaepe, cum venit pariendi ten>
pus^ non ionge ab opere difcedere^ ibique enixam
puerumreferre, quem non peperifie , ied inueniifepu-
tes. nec non etiam Iioc, quas virgines ibi appellant,
nonnunquam annorum xx , quibus mos eorum non de-
negauit, ante nuptias vt fuccumberent quibus veilent,
ct incomitatis ^ vt vagari iiceret, et niios liabere ^,
I o Quae ad vaietudinem peitinent tiominum ac * pecoris,
vt ^ fine medico curari pofllnt, magiflrum faipta Iia-
bere oportet. Is enim flne iiteris idoneus non efl,
quod rationes dominicas pecuarias conficere nequid-
quam * re<fle potefl:. De numero paflorum aiii angu-
Aius, aiii iaxius conflituere foient. Ego in odogenas
hirtas oues finguios paAores confiitui, Atticus in cente-
I I nas. In ^ gregibus ouium, fed magnis "^ quos millia-
rios ^ faciunt quidam, faciiius de fumma hominum'
detrahere poffuntP, quam de minoribus, vt funt ct**
Attici ' et mei. Septingenarii enim mei ': tu ' opinor,
odingenarios ^ habuifii. nec tamen non vt nos arietum
decimam partem. Ad equarum gregem quinquagena-'
rium
c. ^wdttfit I. B. R. Br. m. Greges I. B. R. Br. Codd.
d. cowpiisV. Vi£korii et Codex Vrfini omif-
e. \u\go effeltHtmddas Imrnid- ^ '«•
itis P. et Codd. Viaorii Itm w». «• "»««»»' I- B. R. Br. mngnMM
ddas et I. B. Br. R. luridas, mk- ^- «« ^odd. Viaorii. Mi^r Cod.
ddas eteont.l, I- G. A. Vrfmi.
f. wacznax F. <>• wthanos a. V.
g. incomitatas I. 1- G. A. P- H^ ^- «' ^^dd. Viaorii.
h. haberent P. haherent, t f«£. }' ^''^\ J; ^'^\ ^ ^,.
hns veltent. Qnae a. V. ^^^A^f^ ZZ ^ T^. aJ^ ?-
. ^. «» ^- j j j. Viaor. trttta P. 2. Attta. Trf
K. et I. B. K. Br. ^^^ ^.^^^^
1. necqutcquam I. B. Br. R. fiec s. me P. ct Codd. Viaor.
qmcquam diuif. 1. 1- G. A. neqna^ t. vt op. tu oa. a. V.
tfHflw Cod. Vrfmi. v. oait»gcmrius P.
DE RE RVSTICA* »67
rium bini homines. vtique vterque horum vt fecum Iia-
beat equas domitas fingulas in iis regionibus, in quibus
flabulari^ iolent equas abigere, vt in Appulia, et in
Lucanis accidit iaepe.
XI. Quoniam promiila abfbluimus, inquit *, ea-
mus. Siquidem ^, inquam^ adieceritis de extraordi*
nario pecudum frudu, vt "" praedi<fhim eft, (de) ^ la-
(fle, caieo, ettonfura lanae. Eft enim lac "* omnium
rerum, quas cibi ^ cauia capimus ^, liquentium maxi»
me, alibile, et id ouilium, inde ** caprinum. Quod
autem maxime perpurget, eft equinum, tum aiininum,
dein ' bubulum, tum capnnum. Sed horum iunt d^f- 2
crimina quaedam, etapaftionibus, et a pecudum na-
tura, et a ^ muldu. A paftionibus, quod iit ab ordeo,
et ftipula \ et omnino arido et iirmo cibo pecude pafta,
id "* alibile ". ad perpurgandum id **, quod ab viridi
pafcuo, et P eo magis fi vfa ** eft ea herba, quae ipia '
lumta perpurgare corpora noftra folet ', A pecudum
natura, quod lac melius eft a valentibus, et ab iis^ quae
nondum " veteres iunt, quam ii eft contra. A mulgen*
do, atque ortu optimum ^ftid quod neque emunclum^
ionge
X, bit teg, — fiah. filent, E^ m. W tUihilt om. 1. B. R. Br.
Br. ftaMarii A. lunN G. ct Codd. Viaorii.
n. diltin£k. rignum abtft H.
Cap. XI. a. tamus,hiqmtz,V. A. Qr G.
b. Std^ inquamy qnid adiee. I. <>• «« ^««« '''f ^« B. R. Br. ta
B. Jt. Std, inqsfi qnid l. l-G. A. ^^ <«»'» *!/>«' *• »«^» P. L «fl
c. vt omitt. I. B. R. vt fraeii^ |"*1* •'••• ^'^^ ** ^^*' -• ^ ^^'
Bum ^ dcfunr 1. 1- G. A. *'„ ^: «mirr I B n Pr
d. et dt 1. 1- G. A. Vulga dc- P* J " ?"i"p 1' iJ^.n n
inde eft m to. poft hOt. ^ J^' fi^^^l}; .^' ?A®^. ^f'^' t
e. Eft entm lac tmn a. V qui ^^^^^ vulgo erat finxt tx.
dedit £j? emntnm, Brufch. ftiii/»r«, ^^ *fl^%Ji i. U a 1, i>/#
f. cibili P. «^fl/i I. B. R. Br, Cnmfto P.
g. cnpnms I. B. R. Br. s. /•/«* P. lenff.
h. in P. mi/Mm Br. t. tUiis 1. B. R. Br.
i. Wndt a. V. V, «o» aN^nm P.
k. « om. !. B, Br. R. a»«biP. x. «wm I. B. Br R, emm ctm
l. fti^ P. P, Dcinceps mu7< Br,
aj68 M. VARRONIS LIB.IL CAP. XI.
longe abeft a mulfb, neque a partu continuo ett iuin«
g tum. £x hoc laifle cafei qui fiunt, maximi cibi funt
bubuli, et qui difBcillime tranieant fumti. iecundo ouil-
li. .minimi cibi, et qui facillime deiiciantur, caprini.
Eft y etiam difcrimen, vtrum caiei moUes ac recentes
fint, an aridi, et veteres. Cum molies funt ', magis
alibile&s iu corpore non refides: veteres et aridi contra.
4 Cafeumfacere incipiunt a vergiliis vemis exortis adaefti-
vas vergilias. muigent vere ad cafeum faciundum mane,
aliis temporibus meridianis horis: tametfi * propter ioca^
et pabulum difparile non vfquequaque idem fit. In ^
ladis duQS^ congios addunt coagulum magnitudine
oieae, vt coeat. quod melius leporinum, et hoedinum^
quam agninum. alii pro coagulo addunt de fici ramo
kc, et acetum ^. afpergunt item aliis aliquot rebus.
quod ' Graeci appellant alii * oTrov **, aiii ' SccKfvov K
5 Non negarim, inquam^ ideo apud diuae Ruminae ' fa-
cellum a paftoribus fatam ficum. ibi enim folent facrifi-
cari ™ lade pro vino, et pro ladentibus. mammae enira
rumis ", fiuc rumae **, vt ante dicebant, a rumi; et
6 indedicuntur fubrumiagni: ladentes*^, aladle. Quin^
afpergi folent fkies : melior ^ foffilis quam marinus. De
tonflira ouium, primum animaduerto' ante quam in-
cipiam facere, num fcabiem ' aut ^ vlcera habeant %
y. £t ttiam eft L B. R. 6r. I. Vulgo RMmim^ Pol. lUMmM
2, fint, aiihilu mifgis I. B. R, fidObnH.
fl tamitifi P "*• fi^fi^^^ •• V.
b /11 declt a. V. qui ex inge- «• ^'^'J' Cod« Vjaor. Ve.
nio addidit. ««"« «* Florent, S. Repancae
c. dmhn, cwgiis 1. 1- G. A. ^^' "rSnJt^^^^Tz Br R
d. hnidmm lenff. Br. 4t4smm ^^^Tcid. Cacfeniis. ««#.*
* _ A -^t o » 1» «ireetCodcx Venctu», immntn
V"?^ «JWpwrt i- B% Br. R* ^ codd. Viaorii.
ir «yji. A. lunt. G, /fl^dnre/ P. Br.
«• «'» P- ?. e)f inlfl. B Br. R. mc/ffrtM P.
h. •?•« L B. Br. R. P. g. ammaAnerHu Heniag.
i. *'« P* t. fianim P.
V. dracwtn 1. B. Br. R. 9qql* ▼. ec T B. R. Br.
Mimin A. lunt. G. x. ik^cof L B. R. BrS
DE RE RVSTIQA, »69
vt) n opus eft, ante curentur, quam tondeantur. Tonr
furae tempus iuter aequinodium vemum, et folftitium,
cum fudare inceperunt ^ oues. a quo fudore recens lana
tonCa fucida"^ appellata efl. Tomas recentes eodem die 7
perungunt vino , et oleo t non nemo admixta^ cera alba,
et adipe fuiila. et fi ea teda folet eile, quam habuit pek
lem iniedam \ eam intriniecus eadem re perinungunt%
et tegunt rurfus. Si qua in tonfura plagam accepit, eum
locum oblinunt ^ plce liquida. Oues hirtas tondent
circiter ordeaceam meflem: in aliis iocis ante * foenifU
cia ^ Qiiidam has in anno bis tondent, vt in Hifpania 8
citeoore, ac lemeftres ^ faciunt tonfuias. dupiicem im-
pendunt operam , quod fic plus putant fieri lanae. quo
nomine quidam bis lecant prata. Diligentiores tegeti*
culis fubieiftis oues tondere fbient, nequi ^ flocci ^ inter*
eant. Dies ad eam rem fumuntur fereni , et iis id fa- 9
ciunt fere a quarta ad decimam horam ^ : quoniam ^
fole cahdiore tonfa ex ™ fudore eius iana fit moilior, et
ponderofior, et coiore meiiore. quam demptam, ac
congiobatam, aiii veiiera, aiii veiumina ^ appeiiant.
€x quonim vocabuio animaduerti iicet, prius ianae ^
vuifuram quam tonfuram inuentam. Qui etiam nunc
veiiunt, ante triduo habent ieiunas, quod ianguidaemi*
nus ^ radices ianae retinent. Omnino tonfbres in Itaiia 10
primum venifle ex Siciiia ^^ dicunt ' pofl R. c. a. '
GCCCLlItl ;
y. huiftrha 1. B» Br. R. CMfc^ 0. ct L B. lEL. ct fid. n Br. Ea-
fhn 1* I- G. A. dem deinceps «t ewnghk,
z. ftueiih A< V. if. vtlmma I. B. Br. R. Ald.
fl. UhmSa I. B. R. Br. vdlimHa P. vtihama margo. «ctfr»
b. inuSma L B. R. Br. mina Pop.
d ftfUi^int a. V. 0. Immm I. B. Br. R.
d. sdihmHt t B. R. Br. aUL p. mimit aegra L B. Br. R.
mmn I. I* G. A. ^^ « Hl>ris fuis laudat Vid.
€. mat omitt. L B. R. Br- '^"^? 7«f»^ ■'•
t ^^/V^ '• »» pro *'<*«^ ^«Ji « ^
g. jfmtnjfftt r. B Br R
h. f«* d«ft 1. 1- G. A. j. >. ii. ^j^ I. B. R, Br. f$ft
1. ^ L B. R. jjiicf Br. ^^,»^ c^Atfl» A. lunt- G. Cor-
K. AMrMd abeft P. ^jt fcilicet ex ftinio Hcrm^
1. cmBfiitcalUdmtl. B. R. Br. Birbarus Caftij. Sto.
2fo MVARRONIS LIB^II. CAP.XL
ccccLiiii*; vt (criptum in publico Ardeae in literis ex-
tat, eofque adduxifTe P. Ticinium Menam ^ Olim
tonfores non fuifle adfignificant antiquorum Aatuae»
quod pleraeque habent capillum, et barbam magnam.
1 1 Sufcipit Comnius, Vt frudum ouis e lana ad veftimen-
tum, fic capra^ pilos miniftrat ^ ad vfum nauticum,
et ad bellica tormcnta , et fabrilia vafa. Neque non
quaedam ■ nationes harum * pellibus funt veftitae, vt
in Getulia *, et in ^ Sardinia. cuius vfum apud antiquos
quoque Graecos fuifle apparet^ quod in tragoediis fenes
ab hac pelle vocantur ^iifidsfletf \ et in comoediis; qui
in ruftico opere morantur, vt apud Caecilium in Hypo-
bolimaeo habet adoiefcens, apud Terentium in Heau-
13 tontimorumeno * fenex. Tondentur ^, quod magnis
villis funt, iu magna parte Phrygiae; vnde cilicia et
xaetera eius generis fieri ^ {olent Sed quod primumea
tonfurain Cilicia fit inflituta, nomen id Ciiicas adie-
ciffe dicunt, 'Illi hoc. neque ab hoc, quod mutaretCot
iinius. et flmul Vituli libertus in vrbem vehiens ex hor-
tis diuertitur ** ad nos, Et ' ego ad te inifTus, inquit,
ibam domum rogatum, ne diem fefhim faceres breuio
rem, etmature venires. Itaque difcedimus ^ ego et
Scrofa in hortos ad Vitulum \ Niger Turnuii ™ nofter.
Aliipartimdomum, partim ad Menarem«
t. ccccLiii Pol. g. fiitnt fitri I. B. R. Vulgo
V. Mamat P. Mtnas lenff. /<^ lcgitur. ptri filenr Br.
y. MdmtmfiriU I. B. R. Br. ^ ^/«^„2^ K B. R.
E. qnafdam l. B. R. Br. i yitHum Smm Tmrmmum.
fl. bmm P. j^gjf iiii a. y,
b. gaetiUia I. B. R. GattMla Br. m. Turanniir Inojh P. Niger
c: in flbcft a. V. in Turani in afte ilii in libris fuis
d. Mfhtbtriat I. B. R. Br. reperit Viiftorius. qui inde effe-
e. tautantimarmmanan ftmt tn^ cit vulgamm : yituiion, Nr]$er in
igntnr, ^od I. B. R. Br. Turranii vcftri. illi, Denique in
f. Twiitnr P. fine vulgo erac Unattm.
M, TE-
M. TERENTII VARRONIS
RERVM RVSTICARVM
D E
VILLATICIS PASTIONIBVS
L 1 B E R ilL
C A P V T I.
Gum duae vitae traditae fint hominum, ruftica, et
vrbana Qj^ Pinni, dubium non eft^ quin hae non
Iblum loco ^ difcretae ^fint, fed etiam tempore diuer-
lam originem habeant. antiquior enim ^ multo rufiica*
quod fuit tempus, cum rura colerent homihes, neque
vrbem haberent. Etenim vetufliilimum oppidum cum ^
fit traditum Graeciun, Boeotiae ^ Thebae, quod rex
Ogyges^aedificarit ^; inagro Romano Roma, quam
Komulus rex: (Nam in hocnunc denique eft, vt dici
pofEt, non cum ^ Ennius fcripfit, Sejptingenti funt
pauloftus aut minus ami, hugujio augu/rio pojlquam
inctita condita Roma ejij Thebae, quae ante cata- 3
clyfinon Ogygi conditae dicuntur, eae tamen circiter
duo miliia annorum et centum fimt. quod ttmpus fi re-
feras ad illud pnncipium, quo agri ^ coU fimit ^ coepti,
atquc
VARIXTA8 irXCTioirzs.
Gap. I. «• Qgid «t fram P. t* ktdat I. B. R. Bn
b. Ikwm Via. ec Gcfn. /Mt f. Ogygos P.
caet. ctiam P. et Ryck. c. aedificamt I. B. R. Br.
c. difiinau I. B. R. Br. difcrf h. tam I. B. R. Br. tndyta Br.
tte P. t. i^ricoht P. L B. R. Br.
d. ift mm f. B. K. Br. k. fita P.
27« M. VARRONIS LIHIIL CAP.L
atque in cafls et fuguiiis habitabant, nec munis nec ^
porta quid efTet iciebant : iinmani numero annorum vr-
4 banos ^ agricolae praeftant. nec minim , quod diuina
natura deditagros, ars humana aedificauit vrbes« cum
artes omnes dicantur in Graecia intra " miile atmdrum ^
repertae, agri nunquam non fuerint ^ in terris, qui coli
poffint. Neque folUm antiquiOr cuitura agri, ied etiam
meiion Itaque non fine cauia maiores noflri ex vrbe
in agris ^ redigebant fuos ciues, quod et in pacea ru-
flicis Romanis alebantur, et in bello ab his tuebantur \
5 Nec fine caufa Terram eandem appeliabant matrem^
et Cererem, et qui eam colerent, piam et vtiiem agere
vitam credebant, atque eos folos reiiquos ' eile ex ftirpe
Saturni regis« Cui conientaneum eil, quod Initia vo«
6 cantur potiiCmum ea, quae Cereri fiunt facra. Nec
minus oppidi quoque nomen Thebae ^ indicant anti-
quiorem^' eile agrum, quod ab agri ^ genere, nona
conditore nomen ei eil impoiitum. Nam iingua prifca
et in Gra^ia Aeoleis^ Boeotii iine aflBiatu vocant collis *
Tebas *: et in Sabinis, quo ** e Graecia venerunt Pe-
laigi, etiam^ nunc ita dicunt. cuius veftigium in agro
Sabino via Salaria non longe a Rcate milliarius cliuus
7 appellatur ** Thehae. Cum agriculturam primo pro-
ptcr paupertatem maxime indiicretam haberent *, quod
a paUoribus qui erant orti in eodem agro et ferebant et
pafcebant: qui'pofteacrcuerunt,peculia*diuiilerunt \
ac
1. tt I. B. Br. R. deinc9s x. drgtn grMee I. B. Br. K.
immMW mniMm luaMcr» Ald. deinceps MuUton H n, 0 imf,
m. vrkanis a. V. Aldin.
tl. inttr I. B. R. Br. y. Aeoltf hetii I. B. &. Br.
o. ttmpora add« A. Bt- G. z- ^i* fl. V.
p. fiuntm a. V. a. Tbtkaf P. I. I- G. A.
0. agros a. V. b. quiu WdU
f. altkantttr P. tnik. tt altkan» c. tt I. B. R. Br.
tnr I. B R. Br. ak Hsaitkanimr in d< afptUatar, Tktkat L B< Br*
libris fuis reperic Vi^or. R. apptliantnr Tb. Aid.
8. fHiqnia/ a. V. e. hakekant P.
t. indieat I. B. R. Br. f. ^m I. B. R. Br.
V. antiqmtm UoR. Br. mi^f^ g. peamia I. B. R. P. Br«
$mum B. K. h. dimftnm Pol« J.
DE RE RVSTICA. a?}
tc fadrnn, vt dicerentur alii agricoke, alii paftore&
Quae ip{k pars duplex eft, tametH ab nuUo fiitis difcrerg
ta, quod altera eft viilaticapaflio, altera^greftis. Haec
nota et^ liobilis, quod *" et pecuaria appellatur^ et
muitQm homines locupletat ™ , et ob eam rem aut con*
dudos, aut emtos habent faltus. Aitera villatica, quod
humUis videtur, a quibufdam adieda ad agriculturam
cumefletpaftio, neque expiicata tota ^aratim^ quod
{ciam, ab viJo» Itaque cum putarem efle Ttrum rufli- 9
carum, quae conftituta funt fruAus cauia, tria genera^
vnum de agricultura, alterum de re pecuaria, tertium
de viiiaticis paftionibust tres libros inftitui "^ e queia
duo "^ fcripfi; primum ad Fundaniam vxorem de agri«
euitura, fecunduin de pecuaria ad Turranium ^ 'Ni«
grum. qui reliquus eft tertius de viilaticxs frudibus, in ^
hoc ad te mitto, quod vifus ' fum debere pro noftra vi«
einitate et amore fcribere potifluxmm' ad te« Cum enim 1 0
viilam liaberes opere tedorio et inteAino ac pauimehtis
nobilibus iithoftrotis ipedbuidam^. parum putaffes efle,
ni tuis quoque iiteris exomati. parietes cflent Ego
qooque, quo omador ea eile poilet fhidhi quam ' fadu^
quoad ' £icere poilem, haec ad te mifi, recordat;u8 de
ea re fermones; quos de viiia perfeda habuiflemus. de^
quibus exponendis initium capiam hinc*
II. Comitiis aediliciiSf cum fole ,caldo ego et * Q^
i\jdus fenator tribuiis fuflragium tuliifemus, et caindi^
dato ^9 cui ftudebamus, veliemus efte praefto.^ cum
domum
i. hatc nmhilis Pol. ii. 4. tmne ad fkrtt.
k. qMiU I. B. R. Pol. 2. Br. ' t. vijkm Bon.
1. nornnatm I. B. R. fir. s. fMw qwd P.
m. Ititpletts •k I. B. K. Br. t. quodfac. P«
dtinccps emptosBT. Ald. ^ r. di pUkut •— UnC om« A.
' n. e9nfiHM$ L B. R. Br. Bfi. G.
O. dM9S t. V. ^ ^
^ p. TnranniMm a. V. fed Aldifla Gap. It. tf . §tfni Ax. ft. V«
Vi£torianftin ipfam habet, in b. anuBdaiat L B. R« 8r«
Corrigendis tamen mutat< Pol. I.
Tom.I.P.L S
«74 M. VARRONIS LIB. IIL CAP. IL
doinum rediret: Axius Mihi ^, dum dirimentur ^^ in-
quit, fu£&agi«, vis potius villae publicae vtamur vmbra,
^m priuati candidati tabella dimidiata * aedificemus
nobis? Opinor, inqtuMy non fblum quod dicitur, Ma-
lum conuiium, coniukori eft^ peflimum: fed etiam
bonumconfilium, qui confiilit, et qui confulitur, bo-
Quum habendum. itaque imus; venimus in villam ^. Ibi
Appium ^ Claudium aueurem fedentem inuenimus in
iubrelliis, vt confbli, fi quid vfus popofciflet, efTet
praefto. Sedebat ad finifbam ei * Coraelius Merula
confulari familia ortus, et Fircellius ^ Pauo Reatinus,
ad dextram Minutius Pica, et M. Petronius Paflen Ad
quem cum acceffimus \ Axius "* Appio ' fiibrideoSi
Recipisnos, inquit, in tuum ornithona^ vbi fedes in*
gter aues? lUt^ Ego vero ^, inquit, te praeferdm, cu*
ius aues hofpitales etiam nunc rudor, quas mihi appo*
. £iifti paucis ante diebus in villa Reatina ad lacum Ve*
Itni P^ eunti de controuerfiis Interamnatium et Reati*
norum ^. Sed non haec^ inquit, villa ' quam aedifi*
carunt ' maiores noffai, frugalior, ac melior efl, quam
•^tua illa perpoiita in Reatino. Nuncubi hic vides ci«
trum^ aut aurum? num minium^ au^ Armenium *?
num quod^ emblema aut lithofkotum"? quae iilic^
omnia
C. ml^f P. I. B. R. Br. 1. tKttfif^""'^ ^ V.
d. dirimtrtntnf I. B. R. Br, H^ m* AtaAu P.
fimtmtnr A. Ba- G. iiribtntm P. n. Apio I. B. R. Br. Affi^ P.
n. et Via. I. 1* G. Affiut via.
, e. dtm ru otUf, Ald. et tt\\* o. vtrt abeft I. B. Br. R. i^
quae practer Gernerianam , quae Ba- G.
£dd. 1. 6. Br. R. fcripturam de^ p. VtlHni I. B. R. Br.
dit. Codex vetuitifllmus Vido- q. C9gnhw «dd. A. L !• GL
rii eandon» alius recentior dimU r. i^/m P. Deinceps vuljt*
ittf atMf, habebat. vmMla dmni» tumfMHTMMcumVrdnocorrcitL
fctmus Lipfius ad Sc&ecae £pift. a. ntiifamnt A. lunt. G.
2lt. princ. t. harmtmnmf, knwmmnmUDSL
f. tgi a. V. hm&mium Br. nrmmdnm luntt.
ff. vHla L B. R. Br. v. fnidnn L B. R. Br. tdiqml
h. Afinm I. B. R. Br. 1. 1- G. A.
L tins a. V. deeft P. x. Hthtfimthnm X. B. R« liA9-
k. ThoHns UoSL BrctHns B. fimtmn Br.
&. Br. y. hic B. R. .
DE RE RVSTICA, «75
omnia contra '• Et cutn haec iit conuntinis vniuerfi
populi , illa folius tua \ haec quo fuccedant e cainpo
ciues, et reli(][ui omnes, illa auo equae et afini: prae«
terea cum ad renipublicam aa^nillrandam ^ haec fit
vtilis, vbi cohortes ad deleifhuii ^ confuli addudtae con-»
fidant^ vbi arma oftendant, vbi cenfbres cenfu admit^
tant populum* Tua, iltquit^y hae<i in campo Martio $
extremo vtih*s, et non deliciis fiimptuofior^ quam
omnes ® oihnium Reatinae? tam ^ et oblita ^ tabulis ^
pi(flis, nec minus fignis ornata ': an mea ^ veftigium
vbi fit nuilum * Lyfippi aut Antiphili ^ , fed crebra "* fa-
toris "", et pafioris. Et cum p villa nonfit fine fundo
magno, et eo polito^ cultura^ tua ifla neque agrum
habet ' vlium, nec bouem, nec equam. Deniquc quid 6
tua habet * fimile viilae iiiiua^ quam tuus auus ^ et pnn
auus liabebat ? nec ^ cnim, vt illa, foenificia videt * ari«
da in tabuiato ^, nec vindemiam in celia^ neque ingra-
nario meffim. Nam quod extra v;rbem eft aedificiumi.
nihiio magis [ideo ^] efi viiia, quam eorum aedificia,
qui Ixabitant extra portam flumentanam, aut in Aemi-
iianis. Appius fubridcns, quoniam ego ignoro^ in-f
S 2 quit^
Z. cmttt4 oMfum t. B. E. tr* noU IncQda^» AntipUHi Cod.
•. ttd A. Ba. G. Vriini, ibrma graeca Ayr«^/A9
b. sdmhttfinndmtt Herua^. Deinctps videHt addunt I. i- G.
€. dileOum P. et margo I>ttrdr« «l Ald^ qua«
d. fciiicet. Auxiut intert'. P. _
S, Axinr 1« B. R. Br. Amut fcil. tLcrthum A< 1. 1* Q*
A- L 1- G. o. fariotit Pol. tf €fikfd fl^
e. #Miiex MffvifiiM vniuerfae Rat. tar. Br.
t B. R. Br. Codices Viaorii. ^ cumhi I. B. H. tri c«M te
f. Vulgo tum. Gefn. »m. Pdl. ilk P. i.
A. tamen. h Bi R< Br. tum^euim. q. folitb P. ^i
r. aklitae P. r. baieat I. B. R. Bi*.
b. Vulgo incerfertum efi «mifi Si haket omitt. t.B. Br. 1t. ^mJ
cum I. B. R. Br. habetfim. Heru. fmi f» M</ Ba^
i. efnatu om. I. B. R. Codd. A. Gr. Q.
Vi£korii ct Br. r. auat ac prmmae P.
k. Vulgo omata. At mea, f.B< Vi Haee I. B. R. Bti Nir iHs
lt.Br.i4tm m. I. I* G^ et meam. kUc A. I. I- G^
Vidorius dedit A4 mea. x. Ifidit P.
1. nullum om. L B. R. Br. a. ta^wM I. B. H. Br. demcept
m'. Antefbili I. B. R. Antepbyli atelia -<• miiTnM Ald.
Br. Anttfbilu Codex Vi^oriicum b. tiiff omia I. B. R.,Bff.
«76 MVARRONlS LIB.IIL CAP.IL
3uit, quid fit villa, veiim me doceas, ne labar impru-
entia ^, quod volo emere a M. Seio in Oftienfi ** vil-
lam. Quod fi ea aedificia villae non funt, quae afi-
num tuum^ quem m9| quadraginta millibus emtum
oftendebas apud te, non habent, metuo ne pro villa
8 emam Ofiiae ^ in litore Seianas aedes. Quod aedifi-
cium hic ' me L. Merula impulit vt cuperem habere,
cum diceret nullam fe accepiile villam, qua magis de-
ledatus efiet, cum apud eum dies aliquot fuifiet. nec
tamen ibi fe vidifle tabuiam pidam, neque fignum ahe-
neum ^, aut mannoreum vllum: nihiio magis torcula
vafavindemiatoria, aut *' ferias oiearias, aut* trapetas^
9 AxtHS afpicit ^ Merulam^ et quid igitur "*, inquit, efl
ifla viiia, fi nec vrliana Ixabet oniamenta , neque ruflica
membra? Goi ^ Uk, non minus viiia tua erit^ ad angu-
Itun Veiini, quam neque piiflor, neque tedtor vidit vn-
quam, quam in ^ Rofea, quae efl polita opere tedorio
eleganter , quam dominus habes communem cum afino.
loCum fignificaf&t nutu, nihilo minus efle viiiam eam %
quae eflet fimplex ruflica, quam eam in qua' eflet
vtrumque, et ea , et vrbana et rogaflet quid ' ex his re-
bus colligeret, Quid? inquit, fi^ propter pafliones
tuus fundus in Rofea probandus fit ; et quod ibi pafct-
tur pecus ac flabulatur, re<fte yiiia appeiiatur: Iiaecquo-
que fihiiii de caufa debet vocari viik, in qua propter
paftiones
c. in imfmienHam fl. V. n. Qiui r//e, NjimmwW P.
d. Hofittnfi A. I. I. Ba. Gr.G. o. vim repec. A. 1. 1- G.
Deinceps tmftum Br. Ald. p. illa m A. 1. 1- G.
e. ^ia P. q ^^ ^^^ pniecedente oomma*
« f. hhic I. B. R. Deinceps «fce* te leu porius duobus pundis. L
J^ft Cod. Vrfini. B. Br. R.
g. atntmm a. V akennm P. r. quo I. B. Br. R. Deinceps
h. aitt abeft Baf. « rnftica JtiUctt et vrhnna A. I. I-
j. ac 1. B. R. Br. G. fed noltram lcaionem ex li-
k. traptta l. I- G. A. bris fuis reftituit Vidor. atque
1. rtfptctt a. V. ita I. B. Br. R. habent fcripnim.
m. igitnr abeft I. B. R. Br. fpa- Ceterum in Br. et Ald. cft vtmnqnt,
tium tamen erat relidum inr P. s. fwV Bon.
I. ec CodiL Viaorii |iir FoL a. ufi omht. L B. ft. Br.
DE RE RVSTICA. 377
paAiones frudus cajHontur ^ magni. Quid enim rc- 1 1
fert ^ vtrum propter oue^, an ^ propter aues frudus ca-
pias? anne aulcior eft ^ frudus apud te ex bubuio pe-
core, vnde apes^ nafcuntur ^^ quam ex apibus, quae
ad viilam Seii in^ alueariis ^ opus faciunt? et num^
pluris ® nunc tu e villa iliic natos verres lanio vendis,
quam hic ^ aprot macellario > Seius? Qui minus ego, 12
inquit Axius, iftas habere poiTum in Reatina villa? nifi
ii apud Seium ^ Siculum fit mei, Corficum in Reati«
no: et hic aprum gians cum paicit emdcia, fadt pin«
guem; illic gratuita exilenu Appius^ pofle ad^ te
fieri, inquit, Seianas paftiones non negauit Merula:
ego, non efle, ipie vidi. Duoenim ^ generacum 13
fint paflionum: vnum agrefte, in quo pecuariae funt,
alterum viUaticum^ in quo funt gailinae ac columbae
et apes et caetcra, quae in viila foleht pafci i de quibus
et Poenus Mago et Caifius Dionyfius et alii quid ^ fepa*
ratim ac difpmim in libris reliquerunt, quos "^ Seius
legifle videtur, et ideo ex iais paftionibus ex vna villa
maiores frudus capere, quana alii faciunt ex tcto fundo.
Certe , inquit Meruia. nam ibi vidi greges magnos an- 14
jerum^ galiinarum, columbarum, gruum'; pauonum,
nec non glirium, pifcium, aprorum, ei^* caetera ve«
nationis. ex quibus rebus fcriba iibrarius libertus eius,
qui apparuit ^ Varroni, et me abiente patrono faofpitio
S 3 acdpie-
V. oifiMiiMr P. I. B. R. MpM»- g. Ame Vi^or. crtt: wii7/m.
tm /r. m^i Br. ript mis, qui tx libris fuis cor-
X. 4ut P. JtmBms aat fngUfmiit rexit, probante Tumebo VUI. 7.
I. B. Br. R. wuceiiamt ci«f. P. cc Codd. Vt-
y. abeft tft I. B. Br. R. £torii.
z. ««' P« b. Smm Pol. Deinceps emtti^
a. nafcantmr I. B. Br. R. « Brufch. tmfdcU Ald.
b. Scit cxCodd. Vrfini addidi. . ^^ i, b. Br. R. A. Ba- G.
Pro in vul&ftto 1. B. R. P. x. Si» ^ ^;^ ^^ ^ 3 ^^^ ^
^t^^. l.^il.B.Br.lL
d. tamc P. *»• ^' "^'
e. flwif tna viila \: B. Br. R. n. cait^rat vMhutt I. B. Br.
Vcrbt e viild cum Codice fuo R. tt catttrM vtmtiamt mtrg.
omitti volebat Vrfmus. Durdr. ex Aldina fahcec
f. binc P. o. iftirmt lcafll Br»
978 M. VARRONIS LIB.IIL CAP. IL
gccipiebat, in annos iingulos plus quinquagena ^ inil-
b'a ^ [e villa] capere ' clicebat Axio admiranti, Ceite
nofli, inquam^ mateiterae meae fundum in Sablnis,
qui eft ad quartum et vicefimum lapidem via ialaria
15 a Roma. Quidni^ inquit? vbi aeflate diem meridie .
' diuidere ibleam, oum eo Reate ex vrbe, aut cum ind^
venio hieme ; nodu ponerc caftra. Atque in hac villa
qui * eft omithon^ ex eo vno quinque nullia icio venifle
turdorum denariis ternis, vt^ iexaginta miUia ea pars
reddiderit eo anno villae , bis tantum quam tuus fimdus
ducentum " iugerum Reate reddit Quid ? fexaginta %
inquit Axius? lx? lx? derides^. Sexaginta ' inquam.
|6 Sed vt ^ ad hunc bolum penienias, opus erit tibi aut ^
epulum aut triumphus ahcuiuis, vt tunc fuit Sdpionis
Metelli, aut collegtorum coenae, quae tunc innumerap
biles ^xcandefaciebant^ annonam macelli. reliquis annis
omnibus et hanc expe(3abis fummam. ipero non tibi
decoquet [non] omithon. neque hoc acddlt ^ his morip
bus, nifi raro, vt * decipiaris. Quotus quiique enim ^
eil annus, quo non videas epulum, aut triumphum,
autcoliegia [non] epuiari, quae nunc^ innumerabiles
incendunt ^ annona^i? Sed propter iuxuriam, inquit,
quodammodo epulum quotidianum eft intra ianuas Rop
17 mae. Nonne item L« Albutius * homo (vt fdds) app
prime dodus, cuius Luciliano charaAere iunt libeUi^
dicebat in Albano fundum fuum paffaonibus femper
vipd a yi|Ia? a^ru^i e^im minus dwfi ^ mHii^ ^ red^
dere»
p. L. I. B. R. Br, b. vt I. B. It. Br.
q. HS. add. A. Ba- G, c. •^andifaciiiMt L p. R. Br,
r. earpen fphalma \i€t^ d« acctdit a. V.
8. f»«f I. B. R, Br. ^. n9 1. 1- Q. A*
t. vt H$. A. Ba- G. m f§rs f. cwm omitt. L B, R. Br. jgfr
fiHae redd. «• amia, Eaedem. m enim ^fque 1. 1- G- A,
V. dMcentarum A. lunt- G, g. tune P.
K. miNia add. I. U G. h. iraendian I. B. R. 9h
y. deride B. R. j. ^uceinf P.
^. mHlia add. A. Ba- G, |t. dece^ I. R R. Br.
«. ft pniJit, I. B* R. Stv 1. liS. add. A. 8ar G-
DE RE RVSTICA. «79
dere, viilam*^ plus vicena* Idem iecundum mare^
guo loco vellet, fi paraflet villam, ie fupra centum
'miilia e ^ villa recepturum. Age non M. Cato nuper
cum Luculli accepit mteiam, e pifcinis eius quadragin-
ta millibus fextertiis vendidit pifces? Axius^ JUmik I8
mi ^, inquit, redpe me quaeib diicipulum viiiaticae
paitionis. HUf Quin ^ iimalac promiuris ^ mineruai,
id eil coenam ' incipiam, inquit. Axiuf *, ego vero
non recuib vei liodie, et * ex iiU pailione crebro. Ap«
piuS) credo iimuiac primum ex iilo viiiatico pecore
mortui enint anieres aut pauones, CmiUe^ ouidenim
intereA vtrum morticinas editis voiucres an piiees, quos
niii mortuos eftis nunquam? Sed oro te, inquit, in*
duce me in viam difciplinae villaticae pailionis, ac vim
fermamque eius »pone \ Merula non grauate,
m. Primum, im^iijt dominum icientem eile
oportet eanim ^ rerum quae in vilia circumue eam ali ^
ac pafci poilint ®, ita vt domino iint) fru^i ac deleda*
tioni. Eius difdplinae genera iunt tria, omithones,
leporaria, piicinae. Nunc omitfaonas dico^ omnium
alitum, quae intra parietes viiiae ibient paici. Lepo- 9
raria te acdpere volo, non ea qoae tritaui noibi dice*
bant, vbi ibiiti iepores iint, &A omnia iepta, aifida ^
viiiae quae iunt, et habent inciuia animaiia , quae pa«
fcantur ^ Similiter pifcinas dico eat, quae in aqua
S 4 dolci
n. vina I. B. R. 6r. Gomx. Gerner. ct PoiittAen.
n. e abeft 1. B. R. Br. et fic Aldina habet.
o. m omitt. A. 1. 1- G. Dein* v. Ita reae I. B. R. Vulgo cx.
ceps Mccift mt qtuufi Br. et poltea ^*** » J^w^ i *•* granm A. M«
faftivfd. G. tKftmm Mernla wn graatn^
p. Qai I. B. R. Br. ^^^ primis Edd. fadum Codd.
q! fromifiris 1." B. R. Viaorii.
•? v7.»k^ j a ' ' t Cap. III. a. EarMm ommMhim
r. Verba irf ^ coenam vulgo ^ |„5t. G
^umur poft inqinu PUne onut- \^ ^^i. aUV.vHfafH Br.
tfica^mn, Ego vero. ^. affixa a. V. «f* affixa Pol. i
t. Vulgo r«ii/e, wl W&fir. t paftuninr l. B. K. Br, >
aso M VARRONIS LIB. III, CAP. IIL
3 dulci{aut falfi iodufos Hhent pifoss ad viUam. Ffe.
rum lingula gencra minimum in binas fpccies diuidi
poflunt} in prima parte vt fmt «, quae terra modo
fcnt*^ contenta^ vt funt pauones, turtuies, mnii, al-
tera ipecies ^ {uat, quae non funt contcnta ^ terra fo-
lum, ied ctiam aquam requirunt, vt funt anferes,
querquedulae, anatcs. Sicaltcrumgenus iilud venati-
, cum duas habet diucrfcs ipecies; vnam, in qua eft
4 Jiper, caprea «», lcpus. Altcraitfem extra villam quae "
funt, vt apes, cocleae «, giires p. Tertii generis
aquatilis item fpecies duae, partim qyod ^ habcnt pifces
in aqua dulci , partim quod ^ in roarina. De his fex
partibus: ad ' ifta tria gencra artiHcum paranda, aucu-
pes» venatorcs, pifcatores, aut"abhis emcnda, quae
tuorum icruorum diiigentia tuearis infoctura ad partus,
ct nata nutricere * iagincique ^, in macellum vt perue-
Jiiant \ Nequc non ctiam quaedaip aifumenda ii vil-
Jamimc retibus aucupis, venatoris, pifcatoris, vt.gJi-
5 res, cocieae y ct gallinac. Eamm rerun^ cultura ifSi-
tuta prima, ea quae in villa habentur '. non enim * &-
lum^auffures Romani ad auipida primum pararunt pul-
Jos , fcd etiam patres famiiiae rure, Secunda, quae
maceric "" ad viUam venationis caufa cluduntur, etpix).
ptcr aluearia^ apes« enim. fubtcr ^, fubgrundas« ab
initio
f • «^ J: ^- J^* Br« ciitM . fcd fiiintfyue I. B. R. Br.
A I jA *.Br. wnwiftdd, x. #er«i«it P. vnde Pontedert
A. 1. 1- G. c0iciebec penitwt.
1. ^Mifefif9< I. B. R. Br. y, cnluts et gamnas L B. E.
m, caffa Commel, fphalma. Jr. wib/w galUnas P,
• ■• ^ P- z. Wet»rP.
0. C0dp/w luntt. a. 1«« om. L I- G.
p. gwfh B. R. Br. b. ftUh et dcinceps pmtffkmi^
q. ^«t Heruag. //^^ Brufch. *''"•''
r. adbuc aliae praeter I. B. Br. c. HMteritfe lenff. wactrMe Br.
s. «t omnes. Cum Scelig. A. wacrneP.
correxit qcfner* . d. fl/iwfitf P.
t, trirtriVafe oranes, Cum Sca- e. ms I. B. Br. R.
h^/corre»t Gefiier. f. f^tnt 1. B. Br. R,
V. /«/iiereiiic A. Xuutt. et.fc. %. figrmi4m P.
DE RE RVSTICA- 38>
initio vjUatico \ vfae teAo. Tertiae * pifcinae dulces
fieri coeptae, et e fluminibus captos recepere '^ ad fe
pifces. Onuiibus tribus his generibus iunt bini graduf :6
luperiores, quos £rugaiitas antiquaj inferiores, <juos
luxuria pofterior adiecit Primus enim illp gradus an-
tiquus maionim noflrum ^ erat, in quo eHent auiaria,
duo duntaxat™: in piano cohors, in qua pafcebantur
^allinae, et earum frudus erant" oua, et puilL alter
lublimis, in quo erant columbae in turribus, aot fum-
ma viila. Contra, nunc auiaria fum nomine mutato, 7
quod vocantur oauthones, quae palatum fuaue domini ^
parauit, vttedamaiora babeant, quam tum habebant
totas ^ villas, in quibus ibbulentur ^ turdi 9C pauones.
Sicin iecunda parti' ac leporario pater tuus, jfxi^$
praeterquam lepuiculum e venatione vidit nunquam.
Neque enim erat magnumid ' ieptum, quod nunc^ vt
habeant muleos apros ac capreas S complura iugera
maceriis coQcludunt Nontum'', inquitwihi^ cum
emifH fundum Tufculanum ^ a M. PiK>ne, in lepora-
rio apri fberunt multi ^ ? In tertia parti ' quis habebat * q
pifcinam, nifi dulcem, et ia eg duntaxat fqualos ^^ ac
mugiies pifces? Quis contra nunc Rhinton ^ non dicit
iua nihii intereile, vtrqm iis ^ pifcibus ilagnum habeat
pienum an ranis ? Non Philippus cum ad Vmmidium ^
ho^item Caiini diuerdilet, et ei e tuo ^ flumine lupum
pifcem fonnoiiim appoiuiiret^ atque ille guiUilet et
S 5 expuiilet^
h. «iffdftMt P, vfa Br. x« Tbm/bihnMm A, lunt- G.
i. Hoc pro tertia dedit P« pneter Heru. itenv: Vift.
k. rtcifin U B. Br. R. y. poft mM interpp. omnes
1. MjflrarMm a. V, practer merg^ Durdr*
m. dum taxat 6r, x. partt a. V. H. St« D.
n. trat P. a. lahtt a. V;
o. donnm P. I. et a. - b. fearas I. B. R« lunct. Bn
p. tntas P, tefte etiam Vijlo» c. rbpttan a. V.
rio. tatat villat A. lunt- G. - cl. Ut Br. Ald.
q. fialmiantmr I. B. R. Br. f. Minidima a. V.' qui /wmi.
r. fatu a. V. H. S^ D. Mum fcripfit ex libris iuis ; ego
9. ad ?. lequor Codicem Vrfini.
t. cofrat a. V. •• € fu§ I, B. R. Br. vfcma A. I,
V. I»P. l-G..
asa M. VARRONIS LIB, III. CAP. IV.
10 expuiflet, dixit, Peream, ni pifcem putaui efle? Sic
noflra aetas, inquam^ luxuria^ propagauit leporaria,
ac piicinas protulit ad mare , et in eas pelagios greges
piicium reuocauit Non propter hos ^ appellati Sergius
Orata , et Licinius ^ Murena ? Quis enim propter nobi-
litatem ^ ignorat pifcinas Philfppi, Hortenfii ', Lucul-
lorum? Q^xc vnde vclis me "* incipere, ^i, dic
IV. Ule •, Ego vcro, inquit, (vt ^ aiunt) poft
principia in caftris, id efi, ab his ^potius ^ temporibus,
quam fuperioribus: quod ex pauonibus fhufhis capiun*
tur niaiores, quam e gailinis. Atque adeo non diffi*
mulabo, -quod volo ^^ de omithone primum, quod
lucri fecerunt hoc nomen turdi, fexaginta ^ enim mtUia
^ Fircellina ^ excande'' me fecerunt cupiditate. Meruia,
Duo ^ funt, inquit, omithonis genera. vnum deled»-
tionis cauia, vt Varro hic fedt nofler fub Caiino, quod
amatores inuenit ^ multos. alterum frudus cauia, quo
genere macellarii et in vrbe quidam habent loca claufa,
et rure maxime condu^ in Sabinis, quod ibi propter
S agri naturamfrequentes ^ apparent turdi. £x his teitii
ceneris voluit efle Lucullus coniunchmi auiarium, quod
tecit in Tufculano ", vt in eodem teAo omithonis in-
dufum tridinium haberetr vbi deiicate coenitaret, et
alios videret in mazonomo pofltos co(flos, aiios volitare
wcum ° fi^neflras paptos. Qiiod inutiJe inuenenmt»
Nani
p UxmUm I. 6. R. L I. Br. e. M* I. B. R. Br.
E. ^/ P. f. HS fnimjhiiiginu A. Bt-G.
• "%^!i~*/ ?• f^f hA^ g. fircilina I. B. R. Br.
Br. LueiHjA. l.U G. L. Via fi. ^excandere a. V.
m. «e om l. B. R. 0-ii«mraA««f«ie •n«tWP.
Cap. IV. a. nii cltudit pne. ^- Mnt mnlt^s 4C tnn$m I. B.
«cdeBS ctput in L B. R. Br. R« Br,
b. (vt - eMjMO A. lunt. O. ^- frtqnms Henitg:.
c. iis WeL m. TbnfcHlm» A* L !• G. K.
d. p§iint absft L B. R. Br« m* St- D.
Pfifnim inf. A. lunt. G. n. citca a. V.
DE RE RVSTICA- 98)
Nam non tantum in eo oculos ddcdant intra feneftraa
aues ^' volitantCF, ^uantum offendit , qupd alienu« odor
opplct nares ^
V. Sed quod te malle * arbitror, Axi, dicam de ^
boc omithone, quod frudus caufa faciunt, vnde, non^
vbi« iumuntur pingues ^ turdi. Igitur teftudo, aut *
periftylum ^ tedum tegulis aut rete , fit magna, in qua
millia aliquot turdorum ac merularum includere poiunt.
Qgidamcum eo adiiciunt^ praeterea^ aues alias quoque, a
quae pingues veneunt * care? vt miliariae ^ ac cotumi*
ces. In hoc tec^tum aqu^m venire oportet per fiftulam^
et eam potius per cwales anguflas ^ lerp^re, quae facile
extergeri ^ poflint; fi eqim late ibi dimiiii yqua» et inr
quinaiur faciiius, et bibitur iputilius; et ex eis caduca,
quae abundat ^" t per ° fiftuljim exire, ne luto ayes W
borent Qftium habere humile et angufhim) et potifi» 3
iimum eius generis, quod cochieam p wpellant, vt ib*
I^t efle in cauefi, in qua tauri pugnare A>lent Fene*
flms raras, per quiis non videantur ^xtrinfecui arbores
aut aues; quod e^ru^n a^dus ac "i defiderium macrer
fcere ' facif volucres inclufiis. Tanfum luminis locum ^
haber^ oportet, vt aues videre pofCnt vbi afEdant, vbi
cibus, vbi aqua iltt Tedorio tad^i ^ ^fle leui circum
pftia 9C fmeflr^s^ ne qui( ^ intrare vm^ idi^ue quae bc»
ftii^
0. vidin isiftr. I. B. R. 6v* i. wuntM Umi^
p. wtmt P. Itnfll k. wdllUriM A. 1. 1« G.
I. 0»mfi9s ?. 3.
Cap- V. fl. m»k B. lU K. m. txUfgi l. B. Br, R. Creie,
Ald. ^alterfl; Gr. G. detncsps mm tU^nflk Ald.
b. fftMra dt 9m, h B, X. Br. n. akitndmit P. a.
prtm§ debocV. o. n ^f. fft. fich ^ imA^
^. trnnulii A. lum. G. I\int. Q.
d. fingnit I. B. R. p. cocUiam I. B. R. Br.
c. ont P. •. Vulgo omnet «t. q. ad I. B, R« Br,
£ pcrifiyiitm P. fmftiiinmUon* r. marctfcm P.
fCriftiilum Rej. 8. ifum inm. P. Inmhiit 1$ciaA
g. «dnaafit I. B. R. Br. Crefc. Vulgo iocwm deeft.
; C4 (diuiQ §iias I. B. t. uHa a. Vi
R. Br. fraittr w aau A. Lt*a v. f^a t* V. qui dedit^fMi,
184 M. VARRONIS LIB. IIL C AR V.
4 ftia poffit. Circum huius acdificii parietes intriniecus
multos efle palos, vbi aues aifidere poifint; praeterea
et ^ perticas inclinatas ex humo ad parietem, et in eis
tranluerias ^ gradatim modicis interuallis peiticas anne-
xas ad fpeciem cancellorum fcenicorum. (ac theatri.)
(deorfum in terram efft aquam, quam bibere poifint))
cibatui ofias pofitas. eae maxime glomerantur ex ficis
€t farre mixto. Diebus viginti antequam quis ' toUere
vult*turdos, largius^dat, cibumque *^ plus ponit, et
farre fubtiliore incipit alere. In hoc tedo caueaque ^
tabulata habeant ® aliquot ad perticae ' fiipplementum.
5 Contra hoc ^ auiarium eft ^ aliud minus, in quo quae
mortuae ibi iunt * aues, vt domino numerum reddat \
curator feraare fblet. Cum opus fimt, exhocauiario
vt fumantur^ idoneae sxcluduntur^ in minufculum auia-
rium, quod eft coniun(!him cum maiore, oftio etlu«
. mine*^ illuftriore, quod fecluibrium appellant Ibi
cum eum*^ numerum habet exdufum, quem fumere
6 vult, omnes occidit* Hoc ideo in feclulo ^ dam, ne
rehqui, fi videant, defpondeant animum, atque alieno
tempore yenditoris ^ moriantur. Non vt^ aduenae vo«
lucres pullos fadunt, in^ agto ciconiae, in tecflohi-
rundines^
X. Itt dedi ex A. I. I- G. Re- vUr — Ubunt aliqttU Uftut
liquae Edd. habent: tPtrMth^ fwkfimiuiMm Codd. yi&or,
dmaat, Coafennc Crelcen^ e. haktat aHqHpd I. B. Br. R*
y. Itt ex Edd. A. 1. 1- G, de- ^- P^* ^- ^- ^r. K.fana€P.
di cum Poptna » nifi quod ilUe g. wc P.
Edd. habent: tranfaerfat aiioigr. h. verba: tfi aimd mmmt^ tn
mod, int. oKHtxat. Vulgo «rat: «*? °'5"'"' J; ^- * ^^-
ttanfuirfit — mrtidt amitsdt. In }• fi^^ ]- "• |^; B^r . .
Polit. eft tramrfit, k- «^** /•'« »*'*«» fif^
z. imt om. I. B. Br. R. ha- ^ ^/ii?,V«r Vn ft Rr
bent A. lunt. G. iterum omife- *• «««^«'«J \ »• *. Br.
runt poft Viaor. exccpta Durdr. ^ «• <* '»«• ^^ l- *- G. Vul«>
hi^iRHrU v„i«.J-. n.«i»ideeftLl-G.Cr.
c « fl^ittie fiut fp». A.Iunt.G. q. tnimvt a. V,
d« M40/ ^i I. B. Br. R. MMif r. «c m A. lunL G. /tfr. jatffar
pmtmnt$k.^,[c$mis*fm K9r
DE RE RVSTICA, aSS
rondines, flc aut ' hic aut illic turdi, qui cum ftintno*
mine mares, re ^ vera foeminae quoque funt: neque id
non fecutum vt eflet ^ in merulis , quae nomine foe-
minino ^ mAres quoque iint ^. Praeterea * volucres 7
cum partim aduenae Gnt^ vt himndines et grues; par-
tim vernacuJae, vtgaliinae ac columbae: de iilo gene-
re funt turdi aduenticio, ac quotannis in '^ Italiam trans
mare aduolant circiter aequinodium autumnale, et eo-
dem reuolant ad aequinodium vemum. Et alio tem-
pore turtures, ac cotumices immani numero. hoc ita
iieri apparet in infuh's propinquis Pontiis ^, Palmariae,
Pandatariae ^. Ibi enim in prima volatura cum veniunt,
morantur dies paucos requieicendi cauia. Idemque ^ g
faciunt cum ex Itaiia trans mare remeant. Appius
Jxio, Si quinque millia huc® conieceris, inquit, et
erit epuium ac triumphus, iexaginta miilia quae vis
ftatim in foenus des licebit K Tum mikiy Tu dic il-
lud alterum genus ornithonis, qui aniini caufa conAi-
tutus a te fub Cafino ^ fertur, in quo diceris longe vi-
cifle non modo archetypon inuentoris noflri o^viBorfo*
^eiooi^ ^ M. Laenii * Strabonis, qui Brundufii'^ hofpes
noAer primus in periflylo habuit exedra ' conclufas aues,
quas pafceret obiedo rete, fed etiam" in Tufculano
magno aedificio LucuiL Cui " ego^ Cum habeam fub 9
oppido
I. Mt 41 1. B« R. Br. mn hic c. bic t. V. Ue P.
omttt. P. 9. f. lieeht mHlttm, Dic I. B. Br.
t. reuert iun^. I. B. R. R. mnitHm dicilittt Codd. Vi^rii.
V. cfi I. B. B. Br. t. Caffino A. luDt. G. hic ct
ttlifi.
X. fotminie Heni.
y. fimt I. I- G. h. o^iftoTfo^mw A. lunt. G.
z. fw^M add. T. B. R. Br. i. Lenii a. V.
a. tfMns mare ad halimn I. B. k. Srundnfii a. V. Bmminjii Br.
R. Br. trans mare r» jfto/. Ald« Bmndifii Vi^or. quod Ge(neria«^
mifBmmale Br. na dare voluit.
b. Tentia^ PalmariMy PaniaUt^ 1. edra P. a. hedra Heni. exl>e»
ria A. lunt. G. Pontis P. Pentiai dra coniun^. A. 1. 1- G. Vidii ex
I. B. Br. R. hedera rel.
c. PandithtriatUt.Pimdttbarhn m. etiam ThafcMlanmH magnnm
I. B. R. aedifianm A. I. 1- G.
d. hemint P. n. Sm I. B. R. Wnt. Br.
a86 M;VARRONlS LIB-III. CAP.V.
oppido CafinO ^ flttmen, quod per villam fluat liqui-
dum et altum p, marginibus lapideis, latum pedes lvit,
et e Villa in viilam ppntibus tranfeatur, longum r.
B<^cccL ^ , diredum ^ ab infiila ad Muieum % quae eft
ab ' imo fluuio^ vbi * confluit ^ altera ^ amnis ad ium*
mum flumen , vbi eft Muleum \ Circum huius ripas
I o ambulatio * fub dio ^, pedes lata ^ denos. Ab hac am-
bulatione ^ inagmm verfus omithonis locus ex duabus
partibus dextra et ® finiflra maceriis altis concluius ^
Inter quas ^ iocus, qui efl omithonis ^ , deformatus ad
tabulae hterariae ipeciem cum capituio, formaquaeft
quadrata, patet in iatitudinem p.xlviii, in longitudi-
nem p. lxxii; qua ^ ad capitulum rotundus* eft, p.
I I XX VII. Ad haec, ita vt in margine quafi infimo ta-*
bulae defcripta fit ambulatio, ab oraidione ^ piumula»
in qua media funt caueae" , qua introrfus"^ iter in aream
efl. In limine p , in lateribus dextra et finiftra porti-
cus fimt primoribus columnis lapideis, intermediis ^
arbufcu*
0. Cajlino A. 1. 1- G. h. t. verbu : ^cc in ladiudintm
p. nliutn I. B. R. W. Bn F. XLVltl,
q. CCCCL tantum L B. R. J. Gefneriflna fola poi! cafitul^
W. Bn puQ&im pofuit; rehquae etiam
r. dtreSmh P. omiRunt verba .tii iMtitudiniM F.
8. MHfaan I. B. R. Br. mu- XLyill. quae ex I. B. R. Br. in*
fitam. P. fcrui. Conrentit ctiam W« ni(!
t. animo wxviQi. W. amuf ?• quod XLin habet. In Brufch.
t. te(h etiam Vidorio. ajmmPoI. eft fjue eftquadrata. et fic Ald.
s. a Vinia editi. k. gw W.
V. vrbi W. 1. rottmdKm I. B. R. Br. rkttPi^
k. confiuet t*. dum W.
y. alttr p. a. A. 1. 1- G. «ft' m. Qmit&m W.
Hjnf// W. tf/f«r Morg. I, loi. n. cauiat P. c«f« Wr.
2. mttfium I. B. R. Br. mw- o. I. B. R. Br. cum Codice
/aiMm P. Vriini introitttf in ar, habent. A*
fl. tft infer. a. V. verba : am» et fifq. omnes ^mi ttcr m artam
Mttio -~ bac defunt W* ^. P. etl^^dd. Viaorii introitus
h. diuo a. V. ftitr ra at. Wr. iutroitut it.\ m.
c. /flfrf/ H. A. Gr. G. £x Ryckiano iutrorfitt Htr dedic
d« mnhulatio eft P. W« Gefner.
e. <t e I. B. R. p. lumine Wr.
f. conclufit inter W. q. promediit t. B. Br. R. Poh
«. ^ot P. W. ^ I. Wrat. fraet mediit Pol. a. vn-
^ n. omitenit W. Caeterum Rdi- ' de Pontedera cfficiebat fromidiirp
tiones vulgarcs omQea iafcrunt comj^mns fromifiuuf*
DE RE RVSTICA,
387
arbufculi^' humilibus ordixiatac, cum a fumma macc*
rie ad epiftyiium ' teda porticus fic rete camiabina \
et ab epiftylio ad flyiobatexi. liae funt auibus omne ^ ge-
nus oppietae '^^ guibus cibus adminifh-atur ^ per retem %
et aqua riuulo tenui affluit. Secundum * Oyiobatis in* 12
teriorem partem, dextra et^ finiflra, ad fummam
aream quadratam ^, e medio diuerfae duae noniatae»
fed ^ oblongae funt pifcinac ad porticus * verflu« Inter
eas pifcinas tantummodo acceffus femita in tholum \
qui efl vitra ^ rotundus ^ coiumnatus, vt efl in aedeCa-
fiiii, fi pro parietibus feceris * coiumnas« Extra eas
coiumnas efl iiiua manu fata, grandibus arboribus teda^
vt infima periuceat tota ^ , fepta maceriis aitis« Intra i i
thoii ^ coiumnas exteriores iapideas et toddem inttriores
ex abiete tenues^ iocus efl P. V. iatus* Imcr coiumnaa
exteriores prapariete reticuii ^ e neruis ^ fiinlf vt pro«
fpici ^ in liiua poffit, et quae p ibi funt, neque auis ^
ea ' tranfire. Inter interiores coiumnas pro pariete rete
auiarium ' eft obie<£huu. Inter lias et ^ exteriores gra»
datim fubfbudum ^ vt dmr^liM auium*. mutttli cre-
bri
t. MrtiHfiMHg W. P. I. MirihtJ^
oUit P. a.
s. ipiiHimm I. B/ R. m/tyhm
Br. ^fiHm^ Wr.
t. amoHna t. V. Deinceps vcr^
htittMh mfyU9 ad fiUwkaitn fm*
L B. Br. B. 9k ififi^ sdfiiti^
P. « Wrat.
Vtf §nnogimtt P. %» $iinB$^tiw
rii P. 4«
X. igm^Hat Wr.
y. Itt pro mimfirMtmr r«ripfi
«i I. B. Br. ]R. X luni. G. ct
Polit. libro.
z. rtftf L Bif Br. R. A. haHU
G.Wr.
a. M Wr.
b. MfimfirnBr. Ald*^
c fMirmM imm i mtdi^. tH^
mpit Brufel».
(Ly^ioni. P.
t. ptrucMiMt L B^jBr^ mU Jifti^
ciii W. P.
f. Mm Wr.
f. nitr« Wr.
• fMtMiumf •• fbtmHfmMf vf r«
i. >%rmr cWmtiir Wn
k. Vuige diftinauitur : |«r/ii'
ammaftfta.
L tMr/ Brufdi. tt Wr.
m. rttUuit 9 rmn, (fic) Wr.
n. wmit V*
•. Itft pro ftrJ^S^ffH ta.L
fl. Br. R. Wr.
p. fio P. f luNM Wr*
q. Mftit/ Wr«
r. Itt pro M/ fciipfi ix I.JL
fer. B. Ald. Wr. tt dtinotpt ht^
ftr httmmtt pra iatrt «um Tur-
imIm».
g. mMmm Wr.
ti ct om. I. B. Br. ft. Wr.
V. flmtfiruSn A. lunt^ G.
X. «ilMi iMPfirfir <r«^« Cao-
988 M- V ARRONIS LIB. III. CAP. V.
14 bri omnibufi ^ columnis Impofiti ', iedilia auiumi In«
tra rctcm • aue^ ** lunt omne genus, maxime cantrices%
vt lufciniolae ^, ac^merulae, quibusaqua ininiftratur
percanaliculam^, cibus obiicitur fub retem ^. Subter **
columnarum ^ ftylobatem eft lapis a falere pedem et
dodrantem alta, ipitim falere ad duo pedes altum a
flagno, latum ad quinque , vt in culcitas ^ et columel-
las * conuiuae pedibus circumirc poffint. Infuno intra ™
faiere eft ftagnum cum margine pedali , et infula in me*
dio pania. Circum falcre ec ^ naualia ^ funt excauata
1 5 anatiuih ^ ftabula. In iniiila eft columella, in qua in*
tiis axis ', qui pro men(a fuftinet rotam radiatam^ ita
vt ad extremum, vbi orbile ^ folet efle acutum % tabu-
la ' cauata iit, vt tympanum in latitudinem duo pedes
et femipedem, in altitudinem palmum. Haec ' ab
vno puero, qui miniftrat, ita ^ vertitur, vt omnia
vna ponantur et ad bibendum, et ad edendum^, et
idadmoueantur^adomnesconuiuas. £x fuggefto &le«
ris, vbi fblent efle TrefiTrerdtriAxrei *, prodeunt *«0ft-
tes ^ in ftagnum, acnant, e quo riuus peruenit ^ in ^
duas, quas dixi, pifcinas, ac pifciculi vkro ac dtro ^
commeant:
y. in miiikitt «.V. «. in fMlm Codex Vrfini.
2. impQfiti, A. lunt- G. omit. J^; ^ Cod«x Vrfini probtnte
th Wr. Qcfnero.
fl. rete a. V. ^* M'^*'^*' A. lunt- G.
b. fintt owVo^ r. B. Br. R. deia- 1>' V^^^' ^ *'• *• A. «i
ceps omfnigemi, P. natandmH Wr.
c. ebantatnce, Wr. P' ^^/./-JS' ** *'•
^<^^m:tB.Br.R. .. i;^r«n I. B. «. Br.
f, aauUicnlmm t-V. '' ^ZlJZL,vt
♦ r##i «V iniieriiimr yt.
h:swc«.p.«Br«fch. jrj:::^^
1. «Mtfnimian^ii Wr. deinccp* ,. perifletafnMa leniT. Br.' Mrl-
fiMatn, Wr. ftiUobatem Heriiaj. patafmata W.
Poftea fl/flrre Brufch. altns.iffum , ^. prtdtnnt-Vf.
A. lunt- G. Deniquc rf«w jwie/ b. nfwfti/ W. «rex I. B. R. Br.
Br. et Ald. ^. prwenit I. B. &. Br.
k. cii/eifri/ 1. B. R. Br. d. «1 W.
\.tQHMmtUa9\i,t$lnmmfZ.y,' c c»t» W,
DE RE RVSTICA. ^89
commjeanf U cum et aqua calida et friglda ex orbi ^ li- '
gneo menfaque, quam dixi in primi^ radiis efTe, epi-
toniis ^ verfis ad vnumquemque ' facfhim fit ^ vt iluat
conuiuam. Intrinfecus fub tholo flella lucifer interdiu, 1 7
nodu heiperus ita circumeunt ad infimum hemifphaer
rium \ ac mouentur, vt indicent quot fint horae. In
eodem hemifphaerio "" medio circum cardinem eA or-
bis ventorum odo, vt Athenis in horologio, quod fe-
cit.Cyrrhefles ". ibique eminens radius a cardine ad or«
bem ita mouetur, vt eum ^ tangat ventum, qui tlet p,
vt intus fcire poflis ^. Cum haec loqueremur cJamor i g
jit in campo. Nos athletae ' comitiorum vna ', cum
id fieri non iniraremur ' propter fhidia fuf&agatorum %
et tameu fcire veliemus, quid effet^ venit ad nos Fan-
tulaeius'' Parra. Narrat ad ^ tabulam , cum dirime-
rent *, quendam deprehenfum ^ tefferulas coniicientem
m loculum, eum ad confulem tra<fhim a fautoribus
competitorum ^. Pauo furglt, quod eius candidati
cuflos dicebatur deprehenfus.
VI. Axius, De pauone, inquit, libere licet dicas,
quouiam difceifit Firceiiius, qui fecus fi quid diceres *
de
f, cimetaHi W. cmnmetaut P. o. camflagnafW.
g. crke I. B. Br. R. A. 1. 1- G. p. flnt W. I. B. R. Br.
h. epiconiit W. efifienirr P. cpi- q. foffit W.
flmiis I. B. R. Br. et Ald. r. a tbiete L B. R. Br. Mtedkf.
i. vnnmfnodqne P. a. fl. athlaetae A. lunt. G.
k. fic vt fiaat omnes Edd. an- s. ima P.
nocsnrc Gcfncro. Scd in Brafch. t. mitarer W.
eft fic vt finat cenuhum, Etiam v. fuffrngaturitm W.
in Codice Wrat. fic vt fiat conni^ 5c. pantula eius diu. W. Pmt»-
va. vndc corrcxi Gefnerianam leiut I. B. R. Br.
ledionem vnnmquemqnet faSnm y, ac W. at P.
fit^ vtfinat in cannittam. , z. diriferent W. 1. B. R. Br.
1. eutifperinm W. itemijpaerimm ctCod. Vrfini decmnieret A.lvLnt.
kn(r. bemiAtrimie B. R. Br. et G. diriherem W^. et Gefneriana.
Aldin. «♦ deprefnm W. defre^fnm P,
m. emij^ria W. bemij^o B. b. cempeditornm W.
R. A. hemifpama Itnff. Br.
• n. Cfpreftts tnte CommcK Cap. VI. a. diceret Ald.Vc-
omnes. ^r. de his Br. Ald.
Tom.LP.L T
ago M. VARRONIS LIB. III. CAP. VL
de iis, gentilitatis caufa fortafTe an ** tccum*^ duceret
ierram. Cui ^ Merula;' de pauonibus noftra memoria,
inquit, greges haberi *^ coepti , et venire ^ magno. Ex
ns M. Aufidius Lurco * feftertium *• fexagena miilia nu-
mum in anno dicitur capere. li ^ aliquanto pauciores
efle debent mares quam fbeminae, fi ad frudum fpe-
<Ses; fi ad dele Aationem, contra: fonnolior enimmas.
a Pauonum ^ greges agreftes tranfmarini elle dicuhtur in
infuiis, Sami inluco ' lunonis, item in Planada infula
M. Pifoni^. Fli ad greges conftituendos parantur bonn
actate et bona forma. huic enim natura formae e volu-
cribus dcdit palmam. Ad admilTuram hae. "* minores
3 bimae non idoneae, nec iam mafores natu. Pafcuntur
omnegenus obicAofrumcnto, maxime ordeo. itaque
fcnis his • dat in menfes finguios ordei fingulos modios,
ha vt in ^ foetura det p Vberius, et ^ ante quam falirc
incipiant. Is ' a procuraftore temos puUos exigit, eos-
*<jue cum creuerunt % quinquagenis denariis vendit, vt
4 nulia ouishunc aflequatur frudum. Praeterea oua emit
ac fiippooit gallinis, ex quibus ex its excuibs ^ puIio5
refert ^ ia teftudinem * eam^ in qua pauones habct.
quod
b. fortaftanuettmomnos. T2dd. i. Hi Br. Ex hu Ba- G. A.
In oprimo Codicc ec aliis rcpcrit k. Vafce-idi f. B. Br. R.
Viftorius ante cum, Eandem in 1. toco Br. Dcinccps in infida
•Vencto Codice reperitfcripturaui P*/. I. B. Br. K.
^ontedera. m. Anc P.
c. cnmductnt iunft. P. condncc- n. Iia vulgatura Seiut iis cor-
nt I. B. R. enm dnc. alii. In tcxi cx I. B. Br. R. quae tamea
Brufi^h. eft: fert^Sfis aute candu» daut habcnt.
^tret, o. in oniitt, f. B. R. Br.
d. g«f I. B. Br. R. p. detur A. Ba- G.
e. habere cHpit I. B, Br. R. A. q. c« omitt. 1. B R. T T. Br.
Ba- G. r. Hos l. B. R. Br. Has P.
f. ventre Br. venien A. lunt- * s. creiterint a. V.
<j. Deinceps Ex his Br. A. ' t. excitjfos a. V.exkrs Br. Alf.
g. Lyrclfo P. relte ctiam Viao- v. reftit. In I. B. R. Br.
rio. LMrcho I. B. Br. R. ^. tennm id , iu quo I. B. R. Br.
h. SfixagenaBv, H. S. fexage" iu id teaum quo rcl. a. V. inid
na A. Ba- G. Gcfncr cum Vido- ieatim hi quo Ald. teftudinem eam
rio dedit fifra fixaietta. vum- etc, Pol. a. in tefiakUem Pol. i.
I Bt. ct via.
DE RE RVmCA. ^ $91
quod tedmn ^ pro multitucline pauonam fieri debet^. et
haberecubiliadifcreta, tedorio leuata , quo neque ier«
pens, neque beftia accedere vliapoflit. Praeterea ha-
bere locum ante fe, quo paftum^exeant diebus apricis.
Vtrumque iocum purum efle voiunt hae voiucrde. ita- 5
que paftorem egrum * cum badilo • circumire oportet»
nc flercus toiiere ac conferuare} quod et ^ ad agricuitu*
ram idoneum eft, et ad fubftramen puiiorum ^ Pri- 6
mus hos ^ QJKortenfius augurali aditiaii ^ coena pofuif
& dicitun quod potius ^ fadhun tum « iuxuriofi **,
quam (eueri boni viri iaudabant quem cito iecuti muiti
extuierunt eorum pretia, ita vt oua eorum denariis ve-
neant quinis, ipfi faciie quinquagenis, grex ceiitenarius
f^ciie quadragena miiiia fextertia vt reddat^ vt quidem^
Aibutius ^ aiebat, fi in finguios ternOs exigeret \ puUos,
perfici fexagena poile*
VII. Interea venitapparitor Appiiacottfulevtt au«
gures ait citari* liie foras exit eviiia. At in viiiarain-
tro ^ inuoiant columbae. de quibus Meruia ^ Axio ^^ fi
ynquam TSip^e^or^G^peiov conftituiiles, has ^ tuas efid
putares, quapiuis ferae eftent. Duo enim generaea*
rum in '7refi^epoTfo(p^(» ® efle ibient. Vnum agrefte^
vt aiii dicunt iaxatiie , quod liabetur in turribus ac co-
luminibus viliae, a qup appeilatae coiumbae, quae
T 2 propter
/. iHOgfutm A. 1. 1- G. «//« ae* t p&tmr L B. Bn R. L L rtlt«
^iPt A. ct Br. €t dcinde /•• quifrotinnt.
tnm babm MU ft Br. ct Ald. cr g^ ^„1 alii priictcr PoL
frtr«i^«e. E. tuxmofi Ba. Hcru.
a. hadlhl. B. R. Br- vahlU P- ,^ ^,„.^ p.
^*? ^- . . « « * i. «**«* I. B. R- Br.
b. <t omitt. L B. R. Bn *
c. puna om. Hcruag. Cap. VH. a, ii» Wtr» P. 4.
« Gr G ^' ''"""''*"' ^ b/«ie ^ c^nmyis anla Axios in^
c ^Aiii-ii- abcll A. Ba-Q. fi^ ^^perifi^^opbio confiii. ?9l
4Nli««/iPol.GcfncrcumViaorio C; f« «• J^-
dcdcrat «inViWi , quod cft ctiam d. A4r abcft I. B. R. BT.
ia Edd^ priniM* «• ftrifitotropbt^ L B. »r.
29% M. VARRONIS LIB. 111. CAP. VIL
propter timorem naturalem fummalocain tedis captaut.
quo fit, vt agreftes maxime fequantur turres, in quas
a ex agro euolant fuapte fponte ac remeant. Alterum ge-
nus illud ' columbarum eft clementiUs ^, quod cibo do-
Qieftiqp contentum intra limina ianuae folet pafci. hoc
genus maxime eft colore albo. illud aiterum agrefte
iine albo , vario. £x liis duabus ftirpibus fit mifcellum^
tertium genus frudus caufa , atque incedunt in ^ iocum
vnum, quod alii vocant Trs^s^efemM \ aJii Tfsfif^e^c*
Tfo^peioy. in quo viK> faepe vel quinque millia funt in«
j dufae. Il8^i<^€^83ov ^ fit^ vt teftudo magna, camaia ^
tedus, vno oftio angufto, feneftris Punicanis™, aut
latioribus reticulatis, vtrinque vt locus omnis fitillu-
flris, neue quae " ferpens, aliudue quid "" animai male-
ficum introire queat. Intrinfccus quam leuifHmo ** mar-
morato toti parietes ac camarae H oblinuntur, et extrin*.
lecus circum feneflras, ne mus, aut iacerta qua adre»
pere ad columbaria poiEt. nihil eiiim timidius coiumba.
4 Singuiis paribus coluinbaria fiunt rotunda in ordinem '
crebra. ordines quam plurimi efle poflunt a terra vfque
ad camaram '• Coiumbaria fingula efle oportet, vt os
habeant % quo ^ introire et exire poflint '; intus temor
rum ^ palmorum ex omnibus partibus.. Sub ordines
jingujios ubulae fidae vt fint bipahnes, quo vtantur ve-
5 fHbuIo ', ac prodeant Aquam puram "" efle oportet,
quae
f. iiliid om. Br. A. lunt- G. p. ^Ji leuif. UnSi Br. ^uafi
?ftuloantea Qtf fit ogreflit Br. vt laenif. B. R. ' . '
jMXfMc agr Ald. q. camerat vulgo. Camarai
g. d^wcntxK/ leniT. Br. aUinitmtttr I. B. Br. R. Dcinceps
. m omitt. I. B. R. Br, et inlrinficns circ. fen. Br.
i. perifterana I. IJ..R, Bt. r. ordine a. V.
k. perifteren I. B. R. Br. s. Ira pro caweram L B. Br. R.
1. Ita dedi pro camera ex I. B. e£e omitt. Br. A.
TL Br. Deinceps baftia Br. t. Vidlor. baUat,
m pmmeatii B. R. ffmicatis v. queiHf^do P.
|«&(r. Br. X. Ica a. V. qui dedit pefflt,
n. jfnae om. a. V. xffvc ftr^ y. terfiarHmpalmaniml.B,Br,tL
fens Br. a. veftnhulo P. v
Ob fMOii a. V. a. furam addidi tK A. 1 1- G.
DE RE RV&TICA. ^gi
quae^ inflaat/vnde et bibere, et vbi lauari ° poilinti
permundae enim funt hae volucres. Itaque paftoren^
columbarium ** quotquot meniibus crebro oportct euer-
rere. eft enim quod eum inquinat locum appofitum® ad
agricuituram, ita vt hoc optimum efle fcripferint ^ ali«
qui K. fiue quae ^ columba quid offenderit, vt medea*
tur. fi qua perierit, vt efFeratur. fi qui puili idonei iimt*
ad vendendum, promat. Item quae foetae funt, vt '^ ^
certum locum * difcluium ab aiiis rete "" Iiabeant, quo
traniFerantur ", et ** quo foras p euocare poilint matres^.
Quod ' faciunt duabus de cauiis. vna, fifailidiunt aut
induiae conienefcunt , quo iibero aere cum exierint in
agros, redintegrentur. altera de cauia propter puUt-
ciem*. ipfae enim propter pullos , quoshabent, vtique
redeunt, nifi a coruo occuae aut ab accipitre interoe-
ptae. Quos columbarii interficere folent, duabus vir* 7
gis vifcatis d^fixis ' in terram inter fe curuatis, cum in*
ter eas pofuerint obligatum animal, quod hnpetere * fo^
leantaccijpitres, qui ^ ita decipiuntur, cum fe obleue«
runt y viico. Columbas redire foiere ad iocum licet
animaduertere, quod muiti in theatro e finu miilas fa«
ciunt, [atque * ad iocum redeuntj quae nifi reuerteren*
tur, non emitterentur» Cibus * apponitur circum pa* 8
T 3 rietcg
b. Im pro ^m Ccnp& ex A. L •. Im pro e L E. Br. R.
«•/«w^dritfA^L 1- G. j g^ ^.^ ^ y
f Mtfef»Kt i «• pnhliaiM I. B. &. Br. ftO&fm .
ff. IM pro anqm fcripfi exL Heru. in /ici«» P. Viaoriu» ^/i-
g ^gp ]^ "^ ctHM dedit ec eum fecucae Eda»
'h. fiMtfi clmnhmn t. V. / «f ^f '^SJJ;™'"^*-
i. yiiif ^i»<i I. B. Br. R. „ ▼• «/«'«^» Ryck; A. L I-X5.
k. »t A. L 1- G. Vulgo in. Vulgo itrw ff^rt^^itur.
1. Vulgo interpofitum vtomifi *• ^ intdem L B. K. Br.
cum A. lunt- G. T* ^i*^^ L B. IL Br. §H$^
m. rc£Fi W«at L B. Br. £• Ai* «m« L I- G. A.
itft etiam P. z. «t«M omitt. I. B. X.
n. tranjQfer^wr P. a. £t d^iv I. I- G. .
fl96 M. VARRONIS LIB. III. CAP. IX.
lendum. Ad faginandum appofitiifimunr^ tenipus cir*
citer ' meflecn. Etenim ' matres eonim tunc optimae
funtj tunc ^puUi plurimi gignuntur, qui ad &rturam
meliores. Ita^ue eorum fnidhis id temporis maxime
confifHt
IX. Axius, Ego * quae lequiro farfiime ^ (aflurae)
membra de palumbis, et' gailinis dic fodes Merulaz
tum de relicpis^ fi quid idoneum fuerit, racemari ** li-
cebit. Igitur • funt galUnae quae vocantur, generum
^ trium, viilaticae, et ' ruflicae, et Afncanae. Gallinae
Tillaticae fiint, quas deincepsTure habent in villis. De
his qui i^viB-oBocncSov ^ inftituere voiunt ^, iidem adhi»
bita fcientia ac cura, vt * capiant magnos frudus (vtma*
xime fa^tauerunt Deiiaci) haec quinque maxime ^
animaduertant oportet: de emtione, cuiufmodi, et ^
quam multas parent, de foetura, queniadmodum ad-
mittant ™ et pariant. de ouis, quemadmodum incubent
' et excudant ". de puHis, quemadmodum et a quibus
educehtur. Hifce appendix adiicitur pars * quinta,
$ quemadmodum faginentur. £ queis tribus generibua
proprio nomine vocantur foeminae quae funt villaticae,
gallinae} maresgaili j capi femimares, quod p funt ca«
ftaiti.
fo3i
p9Hjpmm I. B« R. 6r. ad dedit Vi^^or. racioeinan P. ratio'
(ffimMm P. cinari fl. V. ratiarutri Br. rtncinori
r. citca I. B. R. Br. Aldin.
8. Et tmm diu. I. B. R. Ba- G. e. lllt , /^. I. I- G.
c Vutgo cam, f. et tHbtW I. B. R. Br.
g. ctnitbolfofiien P. Qmithan$'
Cflp. IX. fl. Eho luntt. Ega- Jff>» lenfT. ^r. oniithotnfdonB.K.
qutrtq. I. B. R- Br. Egoganert' h. vult^ id tfi adb. p. i. vtUt
fuiro /hffttTat offkrat Codex vetus vt adh. P. a.
Vi^orii. In femiuererc reperit i. ift deeft I. B. R. Br.
faffttrat. Equidcm ViiSloriflnflm k. maximt om. A. I. I- G.
let^ionem far/krat afittrat podpo- Deinceps emptione Br. Ald.
fui anriquae. 1. aut I. B. R. Br.
b. farturat a fnral. B. R. Br. m. adnntriant I. B. R. Br.
Ba- G. A. fl farftnra afianda, luntt. n. txdudant Heru.
c. Vulgatum dt abcft P. et o. fcilicct qnem fag. fars V. I.
Wntr. B. Br. R. Deinceps JSx quihM$ Br.
d. Hoc ex Codicis fui raehnari p. ^ta fint 1.. B* Br. R.
t)E RE RVSTICA: «97
Arati. Gallos cajflrant, vt fint capi, candenti ferro
inurentes caicaria ^ ad infima crura, yfque dum rum-
pantur ^ at ■ quod extat vlcus, oblinunt ' iigHna creta.
Qui fpedat vt oqvtBo^ocFKeiov perfedum habcat, fint ^ 4
licet genera ^ tria paranda , maxime viliaticas gallinas ^.
e queis in parando eligat ^ oportet foecundas, plerum-
querubicundapluma, nigrispinnis, imparibus digitis,
magnis capitibus, crifla ereda, amplas '. Iiae eniiil ad
partiones fimt aptiores. Galios falaces; qui animaduer- 5
tuntur fi fimt lacertofi, rubcnti crifta, roftro breui, ple-
no^, acuto, ocuiis rauis, autnigris, palea rubra fiiK-
aibicanti, collo vario, autaureolo, feminibus pilofis, cru-
ribus breuibus, vnguibus longis, caudis magnis, fre<]uen-
tibus pinnis. Item qui elati iunt, ac vociferant iaepe, in
certamine pertinaces, et qui animaiia, quae nocent gal-
Itnis, nonmodononpertimeicant, fecletiam pro gal- ^
linis propugnent. Nec tamen iequendum in feminio 5
kgendo Tanagricos **^ ac Medicos*, et Chalcidico^,
qui fine dubio fimt pulchri, et ad praeliandum inter fe
maxime idonei, fed ad partus funt fteriliores. Si dii- .
centas ' atere velis, locus ieptus attribuendus, in quo
duae caueae coniundae magnae conftituendae, quae
i^e&etLt ad exorientem verfiis, vtraequie in longitudi-
nem circiter decem pedum ^, latitudine dimidio mino-
v^^y in aititudine pauUo humiiiores. vtriique ^ fene-
T 5 ftrac
q. calcaria eie A. 1. 1- G. adiect. b. Vulgo tmimadntrtma, Cod.
r. Ita «u V. qui cum Gefner. V.rfmi qnHd tmmadncttmit.
Tnmpatmr. c. pleno om. A. lunt. G.
s. at^ ixfttt vhut , quod A. d. tam agncBs Reg.
Ba- G. e. mtlicos I. B. R. Pol. mtlicm
y t. illiniMnt l,B. Br.R. okHnimit ac Br.
I. 1* G. f. djicentas I. B. Br. K.
V. fic P. f. Ira pro ptdes P. et Crcfc.
X. vulgo interpofitum ei omifi n. Vuigo interfertum qnam
CQm 1. B. Br. R. fint licet H tria omift cum A. lunt. G. et Crefc.
Aldin. qui- praeterea etiam f n omittunt.
y. af>&rttt add. A. lunt. G. i, Ita pro vulgaro: vtrnpicfe'
z. c/fxtrHeru. Deinceps 0p0rfcf n^ra lata trifedali fcripfi ex A.
om. A.lum«G.^/<rNff^jie Br. Ald. lum- G» Demceps vulgo et M
ft. ^proMi^aP. ftde. Corrcxi ex Crefc
a98 M. VARRONIS LIB.TII. CAP. IX.
* ftrae latitudiijc tripedali, vno pede altiores' e virhinw
bus fadae raris, ita vt luirien praebeant multuui, nc-
aue pcr eas quiaquam ire intro polllt, quae ^ nocer&
7 iolcnt gallinis. Inter duas oftium (It, qua gallinarius
curator earum ire poffit. In caueis crebrae peiticae
traiedae fint, vt omnes fuflinere poffint g^inas. Con-
tra fingulas perticas in pariete (exiculpta ) fint cubiiia
earum. ante '^' fit (vt dixi) veflibulum feptum, in quo
diumo tempore effe poflint , atque in pulucre volutari.
Praeterea fit celia grandis, in quacuratorbiJ>2tet, it»
vt in parietibus circum omnia pofita " fint cubilia galli-
narum, aut exfculpta, aut affida firmiter. motuseniin
8 cum incubant ^nocet. In cubilibus, cum parturient,
acus fubflemendum P. cum pcpererunt*', tollerefub-
flramen , et recens aliud fubiicere, quod pulices et cae*
«• tera nafci folent, quae gallinam conquiefcere non pa-^
tiuntur; ob quam rem oua aut inaequabiliter ^ matu«<
refcunt, aut conicnefcunt *. Quae velis incubet, ne-.
gant plus XXV oportcre oua incubare, quamuis proptei^
9 foecunditatem pepererit plura. Optimum efle partum
aequinodio verno , ad ^ autumnale. Itaque quae ante ^
aut poft ^ nata fiint, et etiam prima eo tempore^ non
fupponenda : et ea quae flibiidas ^ potius vetulis ^ , quain
puilaflris^ , et quae ° roflra aut vngues non liabeant acun
tos, quae debent potius in concipiendo occupatae efle^
quam incubando. Appofitifllmae ^ ad partum funt an«
nicuiae.
k. qmd — fiiet a. V. ec Crtfc. r. Ah miStmnuili ittifut I. B. Br«
1. txadpta Br. A. mlnfia P. R. ««« auOummii A, Ba- G.
txchfa Codd. Viaotii. v. antea I. B. Br. R.
m. aut I. B. Br. R. <• t^'* ^- »- G-
n. pUnn l. B. Br. R. et Codd. , J; ^f**""^ poftCommel. quod
Viaorii. Egocx A.Iunt-G.^- J!^^ ^^^^ x t i n
^ ' L^ T 1, * 1, «• /'«"i/^"' P- l/fHllitris P. a*
o. incubat I.B. Br. R. ^y^Q^ c„„ „^^4 „endae in libris
p. Jul,ftcnicnda P. fuis Viaor. rcpcrit.
q. peperennt a. V. b. qmhus fubiiciat fnfira A. I.
X* tnaequal ter I. B. Br, R, Cr. 1- G.
8, ftfwfantur Crefc c. i^ffimoi LB.Br. B^Ci
r.
DE RE RVSTICA; 399
nicolae, aut bimae. Si oua gallinis pauonina ^ fubii- To
cies ^' , cum iam decem dies pauoniiia ^ fouere coepic,
tum « denique gallinacea ^ fubiicere, vt vna excudant^
Galiinaceis enim pullis bis deni dies opus funt, pauoni*
nis ter deni K Eas includere oportet, vt diem et no-
<flem incubent , praeter quam mane ' et veipere, dum
cibus ac potio " ieis " datur. Curator oportet circum- 1 1
eat dlebus interpofitis aliquot, ac vertat "^ oua, vti ^ ae-
quabiliter concaiefiant "^. Oua ^ plena fint, atquevti-
lia, necne? animaduerti ' aiunt pofle, fi demiferis ^
in aquam. quod inane "^, natat''; pJenum, defidit ^.
Qui, vt hoc intelligant, concuuant % errare, quod
in ^ eis vitales ^ venas confundant "*, In iisdem '^ aiunt,
cum ad lumen fuftuleris, quod perluceat *", id efie ob
inane. Qui haec volunt diutius feruare % perfricant 1 2
iale minuto^autmuria, tres ^aut qUatuor horas; ea-
queabluta condunt ^ in fuifures, aut acus. In fuppo*
nendo oua obieruant, vt fint numero imparia. Oua,
quae incubantur, habeantne ^ femen puUi, curator qua«
triduo, poftquam incubari ^ coepit ^ intelligcre poteft,
il contra lumen tenuit, et purum vniufinodi efie anim«
adueitit»
d. >M0fn« H. A. Gr. a ' t. dimif. Cr.
€. fMdas V. v- eft add. Cr.
f. pMonia H. A. Gr. G, galU' x. natet P.
Br. y. defedit L B. Br. R. defidst^
f, gallinactfl inm dtniqnt I. B. R. qnod intelligtre pttesfi c^nentias Cr.
h. gaUinacea om. Br. 2. Cemektimtt a. V:
f. axendat P. fl. inams I. B. IL. inmmf Br
k. Vulgo noueni. b. venaies H.
1. Vulgarum a mane corrcxi c« eanfimdtmt^, V.
cx 1. 1- G. A. ' d. ha pro iis idem L B. Br. R.
m. patns L B. Br. R. ttem fi ad Inmtn Cr.
n.-Vulgo his detnr, PoL f/. e. perlneet n.W* ptrlneett inrnit
Grcfc die et neete <— praeterqnam eft Cr.
enane — cnm dbns et petie eie f. femari P.
datnw: g. atque tta fimnit tres et ctr.
o. Itapro «rerrrrrdediexCrerc A. L I- G.
Edic^ tribus. h. cendinnt L B. Br. R. cmi-
. p. vt Br. A. diunt ?.
q. aeqnaliter calefiant Cr. i. Jf habeant in fe fimen a. V.
.' r. ^ piena atqne ntilia fint Cr« fc. Ita pro incnifati L B. Br. ]U
f . o^JMrtm /0ttt Cr. l c^int L I- G. A.
500 M. VAHRONIS LIB. III. CAP. IX.
adueitit"; putant eiicicndum, et aliud fubiicicnduni.
^ 3 Excufos ■ pullos fubducendum ex finguiis nidis, et fub-
iiciendum ei , quae habeat paucos. ab eaque , fi reliqua
fint oua pauciora, toUenda, et fubiicienda aliis, quae'
nondum excuderunt "", et minus habent xxx pullos p.
hoc enim gregem maiorem non faciendum. Obiicien-
dum pullis diebus xv primis mane fubie<fto puluere (ne
rofiris noceat terra dura) polentam mixtam cum niafiur-
tii femine, et aqua aliquanto ante facfta intrita, ne *> tum'
denique ' in eorum corpore turgeicat. aqua prohiben*
X 4 dum. Quando ' de clunibus coeperint Iiabere pinnas,
e capite, et^e * colio eorum crcbro ^ chgendi pedes.
faepe enim propter eos confenefcunt. Circum caueas
eorum incendendum cornum* ceruinum, nequae* fer-
pens accedat: quarum beflianim ex odore fblent inter-
ire. Prodigendi ^ in fbiem et in *^ flerquilinium, vt fe *
15 volutare ^ po/Iint, quod ita alibiliores ^ fiunt nequ6
pulios tantum ^, fed omne ofvidcl3oaKeiov\ cum aefta-
te, tum vtique cum tempefias eft ^ mollis atque ^
in apricum S intento fupra rete, quod prohibeat eas
extra fepta euolare *" , et in eas inuolare extrinfecus ac«
cipitrem, aut quid aliud ; euitare item " caldorem et fri-
gus % quod vtrumque his aduerfum. Cum iam pinnas
habebunt, confuefaciendum^ vt vnam aut duas fedentur
gallinas.
tn. ammadaerterit I. I. G. A. C fti 001. A. I. I- G.
n. exeujTosMtt Commt\:omnt$. d./eom. I. B. R. volntmp^Jft
o. excudtrint A. I. I- G. illis omiflo vt finirch.
quae mvdnm Cr. e. veiitare P. vt veiime Codd.
p. trigintn : hnnc ffifw Cr. Vi^orii.
q. et ne 1. 1. G. A. f. alikilifa L B. Br. ft.
r. deni^ue tmnc I. B. Br. R. g. tmtum om. I. B. Br. R.
s. deinde H. A. Gr. G. n. wnitweJHou I. B. R. tnMv^
t. Qna P. vefiien Br. hic et altbt.
V. et om P. i. Vulgo fit moliit A. 1. 1- G,
X. e om. I B. Br.iL efi^ m$Ue.
y. Cfeifre Br. k. Ex I. B. Br. R. «ddidi kt^
2. cemn a. V. comMm P. 1. eHgi debtt «ddunt I. I-G. A.
a. f w P. Br. A. m. vdart a. V.
1>. Prodfggye deinde fttent in 1« n. Itaa. V. quidedit tmtammu
B. Br. R. frodigtndM in fiit P. 0. ofortu add. A. lunc. G.
DE RE RVSJICA, sqi
gallinas, ceterae vt potius adl pariexidum fint expeditae,
quam in nutricatu pccupatae. Incubare oportet inci*' 1 6
pere fecundum nouam lunam, quod fere quae ante,
pleraque non fuccedunt. Diebus fere xx excudunt.
De quibus viliaticis, quoniam vel nimium didum, bre-
vitate reliqua compenlabo. Gallinae ruAicae jfuut in
vrbe rarae, nec fere ^ manfuetae flne cauea videntur
Komae , fimiles facie non his villaticis gallinis noftris,
fed Africanis, afpecfhi ac facie incontaminata ^. In or- 1 7
natibus publicis folent poni cum pflttads ' ac merulis al-
bis, item aliisid genus rebus inufitatis. Neque fere '
in viliis oua ac pullos fadunt, fed in fUuis. Ab liisgal-
linis dicitur infula Gailinaria appellataS quae eft in ma-
ri Thufco ^ fecundum Italiam contra montes Ligufli*
cos"^, Intemelium^, Albium Ingaunum. aiii * abiiis
viiiaticis inuedis a nautis ibi feris laAis procreatis. Gai- iS
linae Africanae funt grandes, variae, gibberae", quas
fjieXsccy^i^a^ ^ appeiiant Graeci. Hae "^ nouifTimae in
triciinium ganearium ^ introierunt e culina , propter fa-
iltdium liominum. Veneunt ^" propter penuriammagno.ig
De tribus genehbus gaiiinae faginantur maxime Viiiati-
cae. eas indudunt in locum tepidum et anguftum et te*
nebricofum % quod motusearum'^ et iuxpinguitudini'*
inimica, ad hanc rem elecflis maximis gaiiinis, nec
continuo his, quas Meiicas appeiiant faifo , quod anti-
qui vt Thetin Thelim ^ dicebant, flc Medicam Meii*
cam
p. ftTM, AftfH. I. B. R. Br. a. gilkeriael. B. R. Br.
q. incmttnttvatat V. b. mdiMgtidasf, m€lfanidc$ l.
t. ffitacis a. V. B. R. Br.
f. ftrat I. B. R. Br. c. Haet P.
C. afpeHata deeft I. B. R. Br. d. gtmmtnn P. quod etiam CK
V. tnfce P. libris fuis laudat Vidtorius. x«-
X. U%ufc$s P. ctCodiccs Vrfini. nmdnm I. B. R. Br.
y. iniimimmnablnmiv^aufmm^, e. Vanifrmnt Hqxu.
Wmininm . Aibnm . Jn^aunnm ex f. tenibrofum A. I. I- G.
libris fuislaudarVi^brius. vinfi. g. earnnt Br.
«li/wM albn^tth^amnm I. B. R. Br. h. fingnitniUnis idndiita Pol.
vintimilUnm alhngannium A. L Ryck. ct Codd. Viclorii. Dein-
^- G' ccps clf^is ad banc icw Ald.
a. atiis t B. R- Bc. i. theiim dccli I. B. K. Br.
3oa M. VARRGNIS LIB.IIL CAP. JT-
^am vocabant. Hae primo dicebantur, quia ex Me-
dia ^ propter magnitudinem erant allatae, quaeque ex
iis * generatae poftca propter fimilitudinem amplac
aoomnes *". Ex iis " euulfis ex ° alis pinnis et e ^ cauda
farciunt turundis ordeaceis; partim admixtis ex farina
loIiacea% aut femine lini ex aqua dulci. Bis die cibum
dant, obferuantes ex quibuldam fignis, vt prior fit
concoAus, quam fecundum dcnt. Datocibo, quum'
perpurgarunt * caput, ne quoshabeant^ pedes, rurGis
eas concludunt. Hoc faciunt vfque ad dies xxv. tunc^
2 1 denique pingues fiunt. . Qujdam et ^ triticeo pane in-
trito in aquam mixto vino bono et ^ odorato larciunt,
ita vt diebus xx pingues reddant ac teneras. Si in far«
ciendo nimio cibo &ftidiunt, remittendum in datione
pro portione, ficut* decem primis proceffit*, in po-
fterioribus vt diminuant ^ eadem ratione, vt vigefimus
dies et primus fit par ^. Eodem modo palumbes far«
dunt ^ , ac reddunt pingues.
X. Tranfi,' inquit Axius^ nunc in iUud genoa,
quod" vos philograeci vocatis ccfAfPi^tov ^^ quod non efl
vUa vilia ac terra contentum, fed requirit pifcinas, in ^
quibus vbi anfcres aluntur, nomine %>fve/3o<r)c»ov appet
latis. Horum greges Scipio Metellus, et M. Seius ba«
bent magnos ' aliquot. Merula, SeiuSf inquit, ita
greges comparauit anierum , vt hos quinque gradus ob^
feruarett
k; midic* I. B. Sr. R. y. et on>. I. B. Br. R.
!. hif Br. A. 2. Ita pro ac L B. Br. R. A. L
m. vuljro. mngnitttdinem. Am" U G. '
fhf •iMwer ex iir. ft. pracctffit I. B. Br. R.
n. bis Br. A. b. Ita pro diminuat I. B. Br. JL
0. ex om. P. rt Br. diminnat P. rc«ftcl
p. e om. I. B. Br. R. A. ■ c. pari P. T •
q. iolltiicea?. loiiaca Br. d. facinni I. B. R. • /
. r. quam P. tum A. I. I- G.
s. perpjtrj^ant A. V. Cap. X. fl. Vcrba : qnod t»/s-*
' t. bah^atl. B. Br. R. «iirp/ff'^ittM poC poft pi/ciiM/ t. B.
, V. Titm a. V. R. Bn
X. fca pro en P. b. fiM/ fiM iM A. lunt. G.-
DE RE RVSTICA. ,303
feniaret, quos in gallinis dixi. Hi iunt de genere, de
foetura, deouis, depullis, de fagina. Primum iube- 3
bat ieruum in legendo obfcruare, vt eflent ampli et al-
bi: quod plerumque puHos fimiies fui faciunt. Eil
enim alteiumgenus varium, quod ferum vocatur, nec
cum iis Hbenter congregatur *-* nec ^ aeque fit manfue-
tum ^ Anferibus ad admittendum ^ tempus efl apttfli- 3
mum ^ a bruma: ad pariendum etincubandum a ^ Kal.
^Martii vfque ad fbifHtium. Saltunt fereiuaqua, dein'
merguntur in iiumine ^ aut pifcina. Singuiae non pius
•quam ter ' in anno pariunt. ' Singuiis vbi pariant°*, fa-
ciundun} Iiaras quadratas circum binos pedes, et femi-
pedem eas ^ fubflemendum palea. Notandum earum
oua aiiquofigno, quod aiiena non excudunt. Ad in-
tubandum fupponunt pierumque '^ jx aut xi, qui Iioc
minus, vii ^: qui hoc pius, xv \ Incubat tempefta-
tihus dies xxx, tcpidioribus xxv. Cum excudit, quin- 4
•que diebusprimis patiuntur effe cummatre. deinde quo-
tidie ferenum cum efl, producunt in prata, item ^ pifci-
na&, aut paiudes: iifque ^ faciunt haras fupra terram aut
iubtus, in quas ^ non inducant ^ pius vicenos puiios.
eafque
. ۥ cmigr^mjif P. evm his Bn k* tta Pol. 9. Ceterum tit%fii^
A. ct anie pUrttnqtte. fur Anonymus in margine lun^
d« fitft non l. B. R. Br. tinne Cummelianam fequitur
e. intmfnetus l. B. R. Br. mm^ etiam Buchner Epiit.
Jkthu P. A. I \i- C 1. Vulij;o qtwttr.
f. odiMtttndnm bit P. I. B. Br« m. pmiuiit a. V.
R. adtnittendnm iis ex libris fuis n. Eis a. V.
laudat Vi^^orius. £x alio Codi- o. pMqjit I. B. R. Br. plenm»
ce Vrfuius affert. anfiribus ad ad* qut Ald.
mitteudnm iis, ad athttittutdtuu A. p. quinqut I. B. Br. R.
1. I- G. Vi£iorius edidit ex cor- q. rigiuti qmnqnt I. B. Br. R.
Te<ftione fut : anfiribns adtait' r. in pifiinas I. B. R. lunt-
tendifk fartit inxta pifiinas A. Ba* G. ns
e. tdamnm I. I- G. Br. pifiinas v«t, Br. ct pfi, Crcfc.
h. a Cal, Martii defunt L B. 8« ns Br. hifqnt Ald. atas tir
R. Br. fac, fnpra tarram , in qna nm in*
i. Vulgo inunge?ttnr in finmtn dueoM Cr.
«itt pifeinam, P. tnmtergnentjir. I. t. qnae I. B. Br. R. P. Vnlgo
B. Br. R. mergmitur A. t. 1- Q. queis.
dnmfi mergunt. viftoriu» i» li- v. iridneant P. Cr. Vulgoin-
bris fuis iwMtigeHtitr Mperir* chkhnt.
304 M.VARRONIS LIB.IIL CAP.X.
^cafque cellas ^ prouident ^, ne liabeant in fblo ' humo-
rem , et • vt ^ moUe Iiabcant fubftramen e palea *^, aiia-
ve qua re, neue qua ** eo accedere pofTmt ** muftelae \
5 aUaeue beftiae ^, quae noceant. Anfcres pafcunt in
humidis lods, vbi ^ pabulum ferunt, quod aiiquem fru*
dum ferat > , fetlintque ^ his Iierbam , quae vocatur fe>
ris ^ quod ea aqua tadla etiam cum eft arida, fit viri-
dis. Folia eius decerpentes dfait, ne fi eo inegerint "*
vbi nafcitur, aut obterendo perdant, aut ipfi cruditate
pereant. voraces enim funt natura. quo temperandum
iis ", qui propter cupiditatem faepe inpafcendo, fi ra-
dicem prenderunt °, quam educere velint e terra, ab-
rumpunt ^* colium. perimbecilium ^ enim id , vt caput
molle. Si haec herba non eft, dandum ordeum, aut
6 fcumentum aliud. Cum cft tempus farraginis, dan-
dum vt in ieri *" dixi. Cum incubant , ordeum iis ■ in-
tritum in aqua apponendum. PuUis primum biduo po-
lenta, aut ordeum apponitur, tribus proxiinis naftur*
tium viride coiifedum ^ minutatim ex aqua in vas ali-
quod. Cum autem funt inclufi in haras, aut fpelun-
cas, vt dixi, vidui ^ obiiciunt his poientam ordcaceanv,
aut farraginem, herbamue tcneram aliquam concifam.
7 Ad faginandum ebgunt pullos quatuor fexue * menfes
qui funt ^ nati \ eos includunt in faginario ibique po-
ientaih^
X. aras Cr. ni. ir.Ucirivt I. B. Br. R. iiicte-
y. pmddtant Cr. rivt liLri Vi^^rii. c^mtdtnta^ vH
2. in filo om. Cr. - I. U G. A.
a. fid I. I- G. A. n. Ijis Br.
b. vt om. a. V. Cr. ^^ prenderint I. B. Br. R. A.
c. tx palea Cr. polia H. A. p^ obmmpttnt I. I- G. A.
d. qua om. II- G. A. Stud^- p^ .,^^,^^;, ^j^jjfi^ H. A.
4inii efi ne accedere ad eos poffivt ^ _ /v--^- ? » n- p a^^
mufi.Mtc ali« ttfiMat C "vbi _ •;• ^"fflV , r^S; ^vT
antiquamM: ^«i -/*• jm « f.t.ftv^onfmT.i.fiffirul.
«(M accidtri. '" V- 'g,. a
t ffl;, L B^^R. - "Zt^yBrR vicimP
g. qiiae hcftiae I. B. Br. R. v. ad cihum I. B. Br. R. vtcmi P.
h. tt I. B. Br. R. X. Vulgo civciter fixqmme^fi.
i. ferant P. Edd. 1. B. Br. R. fixqwmtftfit.
k. ftrmttqtti I. B. Rr. R. y. fi^ l- 1- C A.
L htTit l. B. Br. R. «• Xta pru iMtti a. V.
DE RE RVSTICA. 905
knhun, et polUocm aaua imdefiiAa * dant cibum %
iea vt ter die"" iaturent. tectindutn cibum.lar^ vt^bibaiit
'£unont potelWenu fic curati circtler duobus incnfibus
fiunt pingues ^. Quotieicunque itunferunt , locus iakt
purgari : quod tpfi ^. amant ^ locum pttrum, neque ipil<
viium) vbi fuednt ^, lelinquunt purum.
XI. Qui autem volunt greges* anatium ^ habere,
ac conftituere vn7<Tor^(peiQv ^ i primum locum> cui*
efl facultas, eligerp oportet paluilrem, quod eo maxl*
me deiedantur. ii id non, potifHmum ibi, vbi iit natu-
ralis aut iacus, auc itagntmi, aut manufa<fb piicina,
quo gradatim defceiidere poiCnt Septum altum eile s
oport^t vbi verientur, ad pedes xv« vt vidiib*s ad.vil-
lam*® Sei) quod vno oftio claudatun ^ircum totum pa-
rietem intriniecus crepido lata , in qua lecundum paurie-
tem iint ' tedla cubilia : ante eas ^ veflibulum earum |^
exaequatum tedorio opere teftaceo K In eo perpetua
canalis, inquam et cibus ponitur iis^, et immittitur
aqua. iiQ enim cibum capiunt. Omnes parietes tei^o-. %
rio leuigantur, ne faeles \ aliaue quae beftia introirp
ad nocendum poiEit, idque * ieptum totum ^ rete**
grandibus inaculis integitur, ne co inuolare aquila poi^
iit,.
fl. maitfoBm L B. R. Br. Oodlot wtitvtf^^^^ « tlill
b. dbnm om. Codex Vr0ni. mflHffhiim laudAt.
c« Vulgo eft ftr ife/. ^er i« d. f^s vel qwdt a. V. fd P.
Rydi. ^mnir fi fmmm A. L t. vUhm^ Sit fmd ct CfCi t
I. G. B« Br. R«
d. fbigm fHHcmqm L 1« f. /mhu L B. R. Br«
G. A. S. M L I- G. A.
e. iffi9 L B. Br. R. cum li* h. tarmm fbeft L !• 0* Al -
brit Vfaoriu qui hk ita babent» i. uftat§ P.
£ mnent a, V. k. Ut deeft L I* a A^foMr
ff. ipfie. Br. P. L B. Br. R.
1/WrMitLB.Br.R. L/c/effl.V.
m. iltfw L B.R.Br. W|.I-
Cap.XI. i. ^ns<MLB.Br,R. G. A. tifM --•- «fw/« fi#l
b. «iMtKM t. V. ct Mjf. Br. A. omitt. Zuin^.
c. mfmnMm L B. Br. R. n. tami CommeL Spfuafflt..
tf MvoTfo^M» rcU%i Vrfiaitt tl q. wti ttnttt. L B. R*'Br..
Tm. I.P.L V .
4<?6 M. V ARIl.nL;TB. Ilt C ^ X I. X I L
.fitv neoe ex ^ ea^ eudlare anas. ^ Patmlain iis datur tn^^
dcum, ordeum, vinacei vuae. Jiomxonquam etiamex
aqua^canmiari^, et quaiedam eiufinodi ' acfuatiiia. Quab
in eo ' iepto eruiit pifcinae, in ea^ aquani^ large inlkie-
4 vd opottet, vt femperreceas fit. Siint' i^m non difQ-
milia alia genera, vt querquedul^e^^ phdetides V Gt
•perdices, quae, vt Archelaus fcribit, voce maris au-
:dita, concipiuntV quae, vt fuperiores,* neque propter
foecunditatem, neqiie propter fuauitatem* faginantuf,
'fcd "^ fic pafcendo fiunt pingues. Quod ad villaticarum
paflionum ^ primum adunl pertinerc fum ratus, dixi/
XII. Interea redit Appius, et percundati \ hos ab
illo, et ilie a nobi^, quidefTet dixfhim.ac facfhim^ Ap-
^ius, Sequitur hiquit, adlus fecuhdi generis, afEdli-
'ciu^ ad villam qui fblet efle , ac nomine antiquo a parte
quadam, leporarium appellatum. Nam neque fblum
iepcK^eseo ^ includuntur fiiua, vt olini in iugero agelif,
aut duobus, fed etiam cemi aut capreae in iugeribus
' multis. Qj^Fuluius Lupinus ^ dicitur hab^i^ in Tar-
uuinienfi fepta ^ iugera xl; in quo funt inclufa *" non
K>ium ea, q^uaedixi, fed etiam ouesferae, etiam hoc
maiushic in Statonienfi ^, et quidam iil locis aiiis. la
d^Oaiij^, vero tranfaipina T. ^ Pompeius tantum feptum
venationis^ vtcirciter oo ^ oo oo oo pafruumiocam
inclufum habeat. Praetereaiin eodcm confepto fere *
luibcre ioient " [de animaiibus] cpciearia, atque aiuearia^
atqufe
p. ex omict. P. Deihceps" Wy b. ^hta Heru. ^i e» I. I-GA,
dtnwr Br. A. c Itt pro UppifMt fcripfi et
' q. gtammttH P. irakari lcnfT. I. B. Br. R. leporarimn A'. 1. 1- G.
gamari B. Br. R. • • d. feptum , inghrnm A- T. I- p.
, r. hniupH^M a. V. c. incHtfat I. B. Br. R.
'- 9, todem I. B. R. Br. f. Ira pro Statomnfi fcripll ev
t. phaieriderl B. R. Br.' Reli- I. B. Bf R.
quae pbalaridtf, g. C». T. B. Br. R.
V. ef I. B H. Br. ' h. XXXX. milia I. B. Br. R.
X. pt^/l^miieMrH. A. Gr.G. triginta mi/lia T. I- G. A.
i fernt LB, R.dccftl; I-G.A.
CSip* XIL a. piramSattti Xuntt. k. ftlH a. V»
DE RE RVSTjlCA,: . ^07
^que edam dolia^v vbi habemt ^.cpncio&s glir^ nS^
borutn omiuum cuftodia, incrementum, et.TpaftiQ
aperta^ praeterquam de apibaus. Q|iis eEiim igdoiat 3
^ptae macepijs ita eile pportere in leporario, vt te<^p^
rip tada '"^ fint, .et. iint alta?. alterum ne faelis % a^
{naelis, aliaue ^uae beftia introire ^" poiTit p, alterumni)
lupus tranfilire: ibique eHe latebras,, vbilepores inter-.
diu deliteicant in virgultis, atxjqe herbis: et arboc^^
patulis ramis, <]uae aquilae ifnpedianr ponatus. Quitf4
item ^ neidt paucos il ieporeS) jociares vt ' foeminas ip*^
tromiierit, breur tcmpore fo^.vt impkatur'? tant^
jFoecunditas luiius.quadrupedis. (Quatuor eniin modp
intromiilis * in leporarium, bpeui folet repieQ\) Fit"^ '
enim faepe cui;n h{ibent catuios recentes.,. aiioa vt ' ia
ventre habere reperiantur ^. Itaque df his Arcbeiauf
fctibit, annorum.qupt fmt ■ fi • quifi velit fcire, infpi-
c.er^ .pportere ^ forainina naturae, , qu^e^ iine dubio aiip^
^io^iiabet pUira. Hocquoquejtiuper inftitutum vtfagi*S
naeentur "^lepctfes, cum exceplQS.^ e/ieporario condunt f
in caueis, et iofo claufb faciunt ^ pingues. Eorum **.
^rgo tria genera &fc funt. Vnum Itaiicum hoc no-
ilrum pedibus priii^s Ixumiiibus, pofteripribus aitis, fu«
£eriore parte puiia* ventre albo.f aailbus iongis. qux
^pus dicitur, cum piraeg^ians * fit, tainea concipere.
....:. .. ■ V a': '.• ' la
1. hahut I. V a A; ifhra wt- . ^,Jt P» i
d. A. a. fi om. I. B. Br. It.
m. u&t^ «, V. uta^ V« b^ Ita pro f^nnl, B. 3r. K.
• Qy iflnmA.m^ a. V. . A.. lunt. Bt.
o. intrart A. lunr. O. c. ^<2 «^ V. ^m k§ka tH§
/ P*.^#¥^ 1«' Bu Br. R. dnxkoips fi. Br. A.
vh inurdiu lnfms Ald. d. Vulgo Hfi «*• f^gimtmit.
, q.:<^ Br.. . Sed L B. Br. H^/aghmnntm. Pro
r. ma I. B. Br. IL in UUCkAs l^^m Kibd otnnes ftmqm. So*
t. fjtflutm I.-B. Br. R*. : quor Macrobium.
. t.:.Ita.«x L B. Br. R. fcripfi <• «kmciV H<nia|. '
pro flntt. ymd§ mim iutnmllfit, f. etmlmt J, B. Br. R. Ktlt«
A* hl^-G* fi imrmmJHii» qute amdudMnt,
y, Vt \. B. Br. R. f. Vulgo /«oVmt.
X, vtjpm. 1. B. Br. R. I ni^HfHm P. .■
y. reperimttmr «Md. Sd^* • i. tfa^s f,
)o« M-VARH. Wiill. CfAP. XIL XIIL
In 'Galfift tranfalpina ^t Kfacedonia fiunt permagni: m
6 Hiipania et in ItaUa mediocres. Aitenus generis Sft»
qnckl ia Gatlia naicitur ad ^ AIpes,'qui hoc ^ fere'mu«>
tant, quod toti candtdifunt. hi raro perferuntur Ro^
flianu Tertii generisl efl, quod ih Hifpania nafcitur,
&nilis noftro lepori.ex quadam paite, ied humiie, quem
ctinicuium appeUant.- - L. ^ Aelius putabat ab eo di-*
£him leporem, [a celerjtudinej' qiiod leuipes eflet.
• Ego arbftror a Graeco vocabulo anttquo, quod eum *
Aeoies ** Boetii '' Khrb^of ^ appelfabant. Cuniculi didt
ab eo, qu6d fub terra cuniculos ipd ^cere fbieant*',
7 vbi iateant * in agris:' Horum omnium ' tria genera^
fi poffiS) in leporarit» hsibcre oportet. duo quidem^
Vtiquete habere putd^ et quod in Hifpania annis ita '
fuim muids, n indete cuniculos perfedutos credam.
XHL Aprosquidem pofte habereih ieporario,nec
nlagno negotio ibi ■ ct captiuos, *et cicures, qui ibi nati
fint**, pingues fbiere fieri^ idiinquam hxi^. Nam
^uem fundum in Tufculano emit hic* Varit> a M. Pu*
pia** Pifbne, VidifH ac buccinam "* 'idflatam certo tem-
pore apros et caprcas*^ conuenire ad pabulum, cmne
juperiore loco e palaeflrj^. apris dfEnideretur ^ gJans, ca-
% preis vicia aut quid aliud. Ega vero, if^quit ilh^ apud
Q. Hortenfium cum in agrd Lauflemrefrem, fbi iftuc**
magis T^uytKSs * fieri Vidi. Nam fiiua crat (vt dice-
bat)
k. Mdadfif P. ndMdapit J. B. «. '^ h U. tt. It.
K. Br.
1. Utc L B. Br. R. eanS Br. Cap. Xftf. «. haktre M/7e Br.
m. LeltMs I. B. Br. R. LMiui^ A. Deinc«ps ii^#ti» HH eft cttpt,
T. Lnkn Adiat f^ UU Q. A. lunt. G ' .
n. et Br. I. I- G. > fiim h B: Br. R. tt tdd.;A.
0. AfHtViOxjfr. . ^ lunt. G. '
p. (t tofP. Aniis it hknthaiei^ c. Api Axi T. B. Br: R'.'deln-
fmm 4BX libris Aii» iMidM Vt-^ ok^TlnijpMiam K.
Qor. Bntii Br. d. TnpYe oin. A.Iitnt. O:
q. lepwnm V.itpirem^A, V. • tj kuanam cttin Vi^or,*tiefh.
r. filent h B. Br. R. • f . ^ap^^T '!.• B. Br. R.
latent I. B. Br. R. g. effkdcfmf V\ ^
aatniam om. Edd. eaedem. A* dcinccps coprit I
qaidim om. £dd. ticdtm. h. iftaei>m, I. B.
!• 1- G* A. ' i. tn^iUit Eaed^
DE RE RVSTICA- 509
bat) fupra quinquaginta iugenim maceria £epta , cpod
non ieporarium fed &v\^ior^o(p^ov appellabat ^. Ibi
erat locus exceliiis, vbi triclinio ' pofito coenabamus.
Quintus*" Orpbea vocariiuflit. qui cum eo veniiletj
cum ** ftola et cithara, ct ^ cantare eilet iuiTus, bucci-
nam infiauit, vbi ^ tanta ^ circumfluxit nps ^ ceruorum
.aprpruin et caeterarum quadrupedum multitudo, vt
non minus fonnofum mihi vifum fit fpe<flaculum,quam
in circo ma^cimo aedilium fine ' Africanis b^fUis cum
fiunt venationes^
XIV. Axiu^,. Tuas partes (tpquit) fubleiiauit Ap-
pius, oMerula nofter, Qjiod ad venationem pertiuet,
breuiter fccundus traniadus eA adus. Nec de cocleifi %
ac giiribus quaie^^o, quod reliquum efl. neque enjm
.snagnum emolumentum efle poteft. Non iduc.taoi
.fimplex ea, inquit Appius, quaintu putas, o Axi viO'
iler. nam et idoneusfub dio fumendus^ locus cocleariis,
.quem circum ^ totum aqua ciaudas, ne quas ibi ,pofue-
.lisadpaitum, non liberps earum, fed ipfas "^ quaeras.
.Aqua'', ingumu^ finiendae, ne fugitiuarius ilt paran-
dus K Locus is melior ^, quem et ** non coquit fol, et 2
tangit ros. Qui fi naturaiis non efl (vt fere non funt in
aprico loco) np que hal>cas in opaco, vt ' facias, vt fiint
fub rupibus ac raontibus,! quorum aliuant ^ radices ia-
cus ac fluuii, mahu facere oportet rofddum. qui irt, 11
V 3 eduxcris
.' k. ^yycMt^Mi^Eaecleiti. Cap. XIV. a. cochltii 6r.
1. tridiinU V . h, efl additur a. V. ct P.
m. «^ ^l. B. Br. R. ^' UtH^narcnm a. V. H. St- D.
n. riiiao«n.Eaedem. <L i;./* Hmu
o. €t om. Eacdenj. , g g^ ^ rWet,^« A. Ivmt. G.
p. u P. et Codd. Viaonu f ^„,^^^ f^^ ^,.^ y^
q. itmtMm I. B. R^. tantiuH cir^ g. tMllior I. B. Br. R. ,
«;« fiuxmt Br. et Codd. Vifiorii. |,| ., ^^^ Eacdcm,
r. wox I. 8, Br. B.., nos Codd. i. »W a. V. deinccp$
Viaorii. Br.Ald.
^s. wn Jint A. Iunt. G, ' k,^aHHant h B. Br. R. .
310 M. VARRONIS LlB. III. CAP. XIV.
eduxeris * fiftulam , et iifeani mammiilas " mipofueris
tenues, quae erudent aquam, ita vt in aliquem lapidem
incidat ac late diflipenir. Paruiis iis ^ cibus bpus eft,
•3 et ]g fine miniftratore °. Et hunc, dum* fcrpit, non
foJum in area reperit, fed etiam fi riuus non prohibet,
in parietes p ftantes iauenit. Denique ipfae tx fe rumi-
nantes *» ad propolam ' vitam diu producunt % cum ad
eani rem pauca laurea * folia interiiciant, ct afpergant -^
mrfures non multos. Itaque cocus * has viuas an mor-
4 tuas coquat , plerumque ncfcit. Genera coclearum funt
plura y, vt minutae albulae, quae afferuntur e ' Rea-
tino, et maximae •, xmke de Illyrico apportaiitur, et
mediocres , quae ex Airica afFeruntur. Non quo noii**
in his regionibus qtiibufdam locis eae ^ magnitudini-
bus** fint difpariles: nam et valde amplae funt quae-
dam® ex Africa, qtiae vocantur folitanae ^ ita vt ea-
•rum calices quadrahtes odogintacapere poflliit «. etfic
in aliis regionibus eaedem *" inter fe collata^e * et min6-
5 res funt ^, ac maiotes. Hae in fo^tura pariunt innu-
•merabilia. Eaium-femen minutum ac tefta moUi, dtii-
turnitate obdureicit. Magnis ihfiilis ih areis fadis, ma-
•gnuiii
• . . ' u-^ • - •'
I. tifiduxnh a. V. deinceps a. waxime A. 1. 1- G. ec Ccr-
ffiul^?. . . ner, fedvitio... / .11
; m^paMas a. V. deincevs «- ^- «««-?*««t4 »« *'^ Af V. .
vaink Fiv ^ c. flc I. ft. ftr; R. *
n. bis.Ex. Ald. r ' d. Vulgo inrerpoiitum mm in-
0. adminiftratore a, V. '^ cluferat Gefner, oniifi cum I. B.
p. pariete Ryck. I. B. R. In ^**' ^2 ^ ^ >
Brufch. eft : parietes ftanUs finc ^«- Ita pvO /i«N fiwii^ii iari-
in. CaetcKJtt omnes fw Mffrtw PV"™A^A"^'' . ' ..
habent, annorante Gcfnero. ^- Male yiAor. et feq, ^-
q. Vulgo c.Yfniimiw«h?/. '^"*'^'- „;,J «^^ ' .-,
r. Ii« pro popalam fcripft cx ,. &' Y^ ^^' JVv^^^' l"!i''
Coiamelin. ^ : ^'^ '-' '« *^' ^^^^ quAdrmes
t. lanreae P. • , '^^^-^ *' -^a^ZJCXX ««-Jr. c«ici
V. afperguut I. B. Bt. R. '^ h. «/^ci/i J. b! Bi. R.
x^ «fltf Br. A. vulgo cdfiM^. i. ctf//flrtf -EaedenfS
y. multa vel plura I. B. Bt. *. k. fiint om, Eapdem. Deinco^s
z. « L B. Br. R. et uiaiores Ald.
gnm Wtua^fenmt atris K ^flasipoque fiigiiiare ib^
Iwtita, vt: iSam ciuh ^' forwiiBikiaiiKnifkat&paet
facrj^, vbi parcwturs quacforianiaa iiabeat, vt.intcite:
aer.ppflit. . Viuax euim haeo aatunL ' . -^ , .
XV. Gllrariiim autem* diflimili ratione habctur^
^uod non a<jua , fed maceria locus fcpitur. ^Tota lcui ^
lapJde, aut te<ilbri6 intrinfecus ijLicruftatur^ W.je? ca.
erepcre poflit. In cp ^rbufcujas cjffe oportgt, quae fc» .
runt glandem. quaef, cum.fnwjum nbja,fcnint^intra^
maceriam iacere oportet glandem et caftancam,,vn<fe
faturi fiant. Facere his cauos ** oportet laxiojcs^ vbi 2
pullos parere poflint.^acjuam cfle ** tenucm, quod ca ^"
nbn vtuntur multum, ct aridum locum quacrunt. Hi *
lagrnantur in doliis, . quac ctiam in vill^s habcnt multi^
qua^ figuli faciiint multo ^ aliter atque alia; quod jn la*'
teribus eorum femitas faciunt,,. ct cauum> vbi cibum.
connituant. Iii hoc doliumaddum giandcm, autnu-.
Qcs iuglandes,j aut caftaneani. Quibus in tcnebris^ ^
cum ' cumulatim pofitum.cft iri dbliis^ fiunt pingucs K.
- XVI. Appitis *, igitur rcfinquitur, inquit, de pa-^
/Hone villatica tertins '^Sms de ^ifcinis. Quid tertius?'* .
ihquit Axius. An quha tu fblitus cs in adoleicentia tua
domi mulfum non bibere propter parfimoniam, nos
mel ncghgcmui "^? 'Appins, NoW» vcirum.dicit*', ih-^^
quit Nam cum paupcr cuih dubbus fratiibus et dua<«r
btts fororibus effem rdidus; [quanwijalteram fiiae dote
V 4 . , ded?
, l ■ • :t
]. «erf / omicr. I. B* Br. -R. i. cumutatim 7. Tn libro \W
m. euM Eaetlem. £lorii erat : fembris aimlarim -•
Op. XV. a. 0mUim deeftXBL ioltii. \xx altero. eliimlotim ptf-
R. B . fiwn fuprtfcrlpto byl^m, . ^
b. /fleiii Coni. k. ftnpumrer J, B. Br. ft. _^'
c. fermrt 1. I- G. A. . - "»
d. emiias 1. 1- G. A. Deincept ^. XVI. •• Axbk t. B. 1U
pdes. Br. hic et alibi. Agriut Br- - ^ • • ' '''
e. ^rm effe a. V. b. lugligimtiit l: R Br; R. -[>
f. ceifi Br. c. 'Apjnns twHs^ vemm A. ctinl^
'j. HicBr. inprioribus liuUum comitiflefie^.'^
h. MiUtM I. B. Ir. K. . * DciiKtipi ittfiutr%o ODvd»:-' ^ *
jft; M.vARKoirr5XiB:nicAP.xvL
dc3i LucaflD^ « ^o liieredttKe me^cefla primamt.
etpnjnus iXKiifimv dbaii mese bibere coepi ipte, cum
iBterea nihilo miiMlu^^pene ^piotidie incoiiuiuiobmjitbiif^
S darem muHiim. Psaetfenra meum eratnoa tuum, ;eaf«
nouiil^ volucres, quibus plurimum natura ingenii atque
artis tribujt: itaque eas mellus me nofle quamte, vt
icias^ de incredibili earum auium natura audi. Merula»
vt ** caetera fecit, uAiXo^i , quae fcqui melitturgi * fo-
4 limt ^ , demonftrabit Frimum apes nafcuntur partim
exapibus, partim ex bubulo corpore putrefado. Ita-
que Archclaus in epigiammateait eas efle -— Hoe^ (pQf
*^lJLfVflc * TrenoTfiixsvct riieyu. Idemr ''Vnigm idiv c(Pfi*
%es y«'fat\ /jLotrxoov ^ ie /jJ^t^^etf K Hae apes non
funt foiitaria natum , vtaqullae, fed vt homines. Quod
& hoc ™ faciunt etfaih gracuii ^ at non idem: quod hic
fbcietas operis et aedificiorum y quod illic non e(t Hic
ratio atque ars; abhis opus facere difcunt, ab his aedi-
5 ficare, ab his cibaria condere. Tria enim harum, d«
bus, domus, opus: neque idem quod dbuscera, nec
ouod ea inel, nec quod mel * domus. (non ^ in fauo
lex ai^ulis ^ celia, totidem, quot habet ipia ^ pedes.
qpod geometrae ij^dya^iev ' fieii in orbi rotundo oflen«
dunti
, A Nrf A. Bt- Cr. Deinceps «§• nebttt AducrC VI1T. t. Scaligcr
^ tufM ^wrimwm Br Ald. poftea m malebflc ntnXayniAivf»
wfi9 fMM if Br. Ald. k. t*o9%mv St jmMoi, I. B. R.
tMS: JMmte fam I.. B. *» -v — /*«»«w rft «Xiffr» Br,
l Ita Code» Vrilni. hUfiM, 1. f^^' ^^ A4iA*er5» add. A. I.
toS^f • '•^^"** '""" ^^^"^ m! A. *.c L B. R. Br.
n. f^ </?, fKK <«cr^ (b(»rce» fi^u
lenf J i^//-rJ. add. L B. R. ««< X N-» L I. G. A.
extrca Brufcb. p 5,, ^^^, j^;/^,^ ,^. x. B.
t. Vulganim aptea.ft^/vo^Mrt IL Br. cc/7a cx ai^ji/if «ociilciii I I-
«c Itbrit fuis eorrigi iuflit Vi-« G. A. ct Marj^t Durdr. /cxMifa/Jc
«or. quod fecit ComeL prima. Viftor.
Detnceps £dd amiquae irfireiv- q. ipfi dccft L B R. Br.
#•#»« habents libriViaorii jgpi#- r. btxa^on B. R. trhi Br. Akl
^ M^ Corrcxit primut Tiir. mkt cum VIOiMr. teliquae.
DE RE RVSTICA. '- jij
Amt^ vt pliirimnm loci indudator '. Foris paicuiitur,
innis opus ' faciunt: quod, dulcifCmum quod ^ eft, ct
^ut et hominibus cft * acceptum* <pod fauus venit ia
akaria, et mel ad principia conuiuii, et iniecundam
inenfam adminifiratur. ' Hae ^ vt bominum ciuitates^ 6
quod hic eft et rex et imperium et focietas, quod &«
^untur omnia pura. itaque nuila harum ai&dit in loco
ihqoinato, aut eo, qui male oleat, neque etiam in eo»
^i bona okt vnguenta. itaque his vndus qui acceflit^
pungunt. non vt mufcae liguriunr \ quod nemo has vi-
det, vt illas, in came aut fan&uine aut ^ adipe. ideo
snodo ^ confidunt in quo efl japor dulcis. Minime 7
jnnlefiea, qood nullius opus vellieans facit deterius: ne*
qne ignaua^ vt non, qui "^ eius "^ ojpus conetur diAur-
Inre, refiAat. Neaue tamen neicia fuae imfaeeiUita*
tis *^ quae cum cauui muiatum eile dicantur volucrec,
quod et ikjuando difpiicatae funt^ cjrmbalis et plaufibus
tiumero ledueunt f in locum vnum. £t vt his diis He*
licona atqoe OlTmpon attribueruat homines, fic his ilo*
ridos et incultos^natura attribuit montes. Regem iuum 8
fequuntur quocunque it, et feffvm fiibleuant; et, fi
nequit voiare^ fiiccoUaiit '^ quod eum ieruare volunt
Neque ipiae iimt inficicntes ^ ^ nec nonoderunt inertes.
itaqoe impetentes ^ a £t eiiciunt fucos, quotl hi neque
SNiiauant^ et mei conibmunt: quos vociiicanfes ^ piures
perfequuntur etiam paucae. £xtra oibum alnei obtu-
rant omnia) qua veait inter 6iaos i^iritus^ quam
V 5 If ifi^
t. hulndma A. lant. C. t, ft fm t. V.
t. fimt miU9 farcima Etident c. €i»t f^ «m. I. B. Br. R.
.V. ^iMm t. Vi^. t tMiemit P. et Codd. Vift.
X. '9fi om. A. iunt. G. %. flicmUM Br.. flAmimm A*
y. HmcI. B. Br. E. Bt- a
s. Mccefetit t. V. h. inftimttu A. Bt«> Q,
t* Hgmtinnt P.* et iic ia opti- i. Im libri t. V. oiii ex imfe^
mislibris icnpntfnhoc verbuor Bmtts P- et Codd. iuoruin c&*
hic ct in Terentii Eunucbo re- cit ifi/iiffMttf. Deinceps an^nm
periri, teftttur Vi^r. mmu mA Br. Ald.
b. (tt^Br. li. vHfmmou -mttfe Pucd.
c aM4ttKLl.Br.]t« ^ . ct Cymn.
3.14 M. VARKONK.tlR IIL CAP. XVI.
9 ^^idax9fy ^ appeHant Gi^ecL Otiuies..vt in exercitu vU <•
vuntv*t(j[uc alterni^ donniunt, et opus fadunt paritavr
et vt colonias mittunt. Hique duces coaficiunt quae-'.
dam adirooem vt imitationetubae. tum id fackmt, cum.
inter fe flgna pacisac beHi habeant; Sed o Menila^
Axius nofter ne, dum haec"' audit, phyfica fatifcat^
quod de frudu niliil dixi , nunc curiu lampada tibi ^.
lotrado. Merula,.De frudu, inquit, hocdico, quodr
fortaile an tibi fatis iit jlxi^ in ° quo audocem habeor.
non foiums qut aluearia £ua locata habet quotannis qui«
nis millibus^ pondo mellis, fed etiam hunc Varronem-
noftrum^ quem audiui dicentem,. duo.iniiites ie hst*:
buiile in tliipania fratres Veianios ex agro FaJiico locu«:
pletes, quibus cum a patre relufb eilet parua villa, et*
agellusnonfanemaior iugero vno, hos circum villam*
totam aluearium feciiFe, et hortum habuiiTe^ ac reli»;
quum thymo et cytifo obfeuiile^, et apiailro, quod
alii /Lcf A/(puAA0V ^^ alii /ufAio'0*^vAA6V., quidam fiiAs^
1 1 vov appellant. Hos nunquam minus, vt peraeque du;*
' cerent, dena millia iextertia ex meile recipere eile fbli*
tos. tum eos et veiie expedare, vt fuo potius tempore
mercatorem admitterent, quam celerius alieno. Dic-
igitur, inquit\ vbi et cuiuimodi me faceie.oporteat
1 2 ahileatium, vt magnos capiam fiiKfhis. Ilk, fahtTT»^
vas ita facere oportet, quo4 alii fctfA<rror^o<pat» ' apr
peliant, eandem rem quidam mellaiia. Primum fecun-
dum viliam, potiffimum vbi non reibnenf: imagines».
hic enim fonus harum fugae [cauia ^] exiilimatur eile.
Proce-
1. thkbacm I. B. R. rhkUm q. milifMtn. al. mlififl^ltm.
Br. •Mmnmt Md. paulo ftncea. ^. mdlinm I. B. R. Br. ntiUimm
m, b9c I. B. Dr. R. Deinde Pol. Deinccps >/er««^ire Br.
vulgo phffiam 4d4ifiKt. legitur. r. inq. Merula h U G. A.
Sed dMM boic audit: phyfictm §e 9. mtfitr^pbiA I. B. K. Br. /m-
HfiM Pol. . A/r^M Vi£t et Geiii. puKtr-'
n. tibi h B. R. Br. rpr fvpm^.h I- G. A.
o. in qno omitt. A. lunt. G. t. canfi oiii. l. B. Bt.R. etCod..
^^'^ffMigk 1. B. R. ^fin^i vterque Flor. et Venet. roonente
FoL . f9ond. mfim A, tmt. G.
^ ^ DE RE kVSTlCA. 315
Procenim ^ e^ oportet zert tetnptnto , neque aeflate
feniido, rieque hi^me noii apricc>, vt fpedet potifll*
mum adKibemos ortus, quae^ pnope fe loca habeat ea^
Vbi pabulum fitfrequeiis et aqua pura. Si pabulum na- 1 3
turale non eft:, ea oportet dominum ferere, quae nia-
xime iequuntur apes. ea fiint, rofii, ierpyiium, apia»
flrum, pdpauer,'filba, lens, piiiim, ocimum ^, cy-
perum, Medica, et ihax&ite cytiium, quod minus *
valentibus vtiliffiinum eft. - Efenim ab aequinodHo ver«
no.ilorere ihcipit, et permanet ad aiterum aequihodium
aiitumni. Sed Vt hoc aptfillmum ad ianitatem- apiuin, 14
fic ad mettiiicium thymum; Propter hoc Siculum m^l
fert pahnam , quod ibt thymum Donum et frequens eiL
Itaque qnidam thymum contundlint* in pila, et di*
luunt in aqua iepida: eo ^ cofiipergunt omnia ieniinariA
confita apium caufa. Quod ad locum pertinet , hoe 1 5
genus potiffimum eiigendum iuxta vitiam; non quo ^
non in viUae porticu quoque*^ ^idam'(quo tutius euent)
jduearia collocarint. Aluos^, vbiitnt, alii faciunt ex
^minibtt^ rotundas, aiii e iigno ac corticibus, alii ex
abrbore caira , alii ^idiles, alii etiam ek ferulis qtiadratas
fongas circitt^r pedes temos-^, latas pedem,'ied ita vti
cum « parum fif * qua complelint, eas ' coaiiguilent, ne
ih vailo loco et imCQi defpondeant animum. hiiec omnia
vocant a mellis alimoW) ahios: qua^ideo videhtur me^
dias facere anguiliifimas, vt figuram imitentur earum.
Vitiles ^ fimo i)ubu!o oblinunt [ iatos et extra, ne aipe^ 1 6
ntatc
V. Pra^frtn^rK. k. Vi4fc. PrU' b. et 1. 1- G. A.
ttrfa folum M^t Caerenss, ootic- c. qnad, L K G. A. .
tie ftttque V\wi «c VWrfnis, tt- ^' ^ht om. 1. B. Br. R.
ftc Pontedera. c. Aiua* cx fid4. aiite Viaor.
X. f«f corr. Gefn, "'" ^ "¥"*^',„» « '
f. fire# I. B. Br. R.
..ir.f^ mikat max. I. B. Br. ..^^ ^jm» om. £dd. eaed.
R. Pdmmn omitt. A; Iunt. G^ fi. e^ ^g eaed. Edd. Faula^^
tcymum apium t0tiitam G«erca. antea^rfe/ drdttr B». AW*
^a- i. iif ttt I. B. Br. R.
zi ^tt/ Vlilgo dceft« -le^/atafl. V.
• 'f/<AwffikfcwrBft • 1. tklmimu »•;¥• -
Si6 M- VARRONIS pB.111. CAP. XVI.
nt^te abAerreantur. eaique alaos ita coUocant m muts^
lis ™ parietis, vt ne agitentur, ueue inter. ie contingan^i
cum in ordinem {Iiit pofitae. fic interuallo inteipofito %
alterum et tertium ordinem. infra &Lciunt, et aiunt potioa
hinc demi oportere^ quam addi '^ quartum. Media^
aluo , (in ^) qua introeant^pes, faciunt foramina parua
17 dextra ac finifira. Ad extrema, qua meliarii ' fauum
eximcri9 poflint % opercuia imponunt aluis. Optimae
fiunt corticeae % deteirimae ficliles, quod et ^ frigoiie
hieme et aeftate calore vehemendilime ^ conmiouentur.
Vemo tempore et aefiiuo fere ter in menfe mellarius inr
fpicere debet fumigans ieuiter eas ^ , et a {purcitiis pur-
18 garealuum, et verpuculos eiicere. Praeterea vt anim»
aduertat, ne reguli piures exiflant: inutilesenim fiuat
propter feditiones. «t ', vt quidam dicunt, tria genera
cum fint ducum in apibus^ niger, ruber, varius, vt
Menecratesfcribit duo, niger, etvarius: qui ita, me"»
iior} vt expediat meliario '\ cum duo fint^ eadem ai«>
yo, interficere nignim, quemfcitcum altero rege efie
{editiofum, et corrumpere aluuin, quod.fuget, aut
19 cum multitudine fugetur^ De reiiquis apibus optim^
efi parua V varia, rotunda ^ Fur, qui vocatur ab alii^
facusx ater ^ eft, lato vcntre. Veipae ^ quae fimiLtu-
dipem habet apis , neque fbda eft operis^ et nocere £>•
let morfu > quam apes a ie iecemunt Eae ^ di£bimt
inter & i quae feiae et cicures funt. Nunc feras dico,
quae.in fihieftribus locjs pafcitant} dcunss, quae in ^
cuids.
m. MwttViV t. V. y. etrom. I. B..Br» JL '
n. p^fitf L B. Bc R. i. «t om. Eaedem.
o. mM. QMtMm Mei.Etcdaa« «. maium§ L B. Br. R. mtUi^*
p. ilMf« Hcru. ffi P.
q. in om. mareo Durdr. b. fitnt t. V.
r. mtllUml. B. Br.JL c ntmuU P.
f. Ica Ubri t. V. qui ftffmU d. Vti%o Wter. I. B. Br. S«
ioucxit. ^ aUtf : ^.
t. cmHit ft. V. c. Vulgo ytj^
V. tx L B. Br. B.. f. •ptri L I- G. A.
X. bk vuigo intcBi«aail.Qmi* g. Httc LB. Br. E. Hm P«
fi cum A. luxu* G. .. . fu m om.L B^iUhabecBntfdu
^ ' DE RE RVSTICA- 3^7
cuitis. Sihieftre^ minores funtmagnitudine et pilbfae, ao
ied opificer magis. In emendo emcorem videre opoiw
tct, valeant an fint aegrae. Sanitaris (igna, fi fimt fre.
quentes in examine, et fi nitidiie)^ fi opus, quod fi^
ciunt , eft aequabtle ac leue. Minus vaJentium figna, -
fi fimt* pilcrfae et honidae, aut* puJueruIentae, nifi
<^ificii eas vrget tempus. tuin enim propter Jaborem
afperantur, ac macefcunt K Si tranfierendae funt aJui "» a I
in alium locum, id facere diJigenter oportet, et tempo-
ra, quibusidpotiffimumfacias, animaduertendum; ec
ioca, quo tranflFeras, idonea prouidendum. Tempo-
ta, vt vemo porius quam- biberno, quod hieme diffi» :
£uJterconfiieicunt, quo^^fimt translatae, manere: ita-
que fugiunt plerumque. Si e bono Joco tranftuleris eo,
vbi idonea ^ pabulario non eft, fugiriuae fiunt. Nec
fi ex aluo in aiuum in eodem loco traiicias, negligeii^
ter faciendum. fcd et aluus, in quam p tranfitorae funt 22
apes^, apiaftro perfricanda % miod illicium hoc iliis:
ca foai meJItri intus ponendi , -a faucibus non longe , ne •
cum-aninaaduerterint, autinopiam efcae ' habuii& di«
cantur * , aut ciim funt apes morbidae propter priniorea
vemos paftus, qui ex iioribus nocis Gniecae etcoitm
fimt codiacas fieri , atque vrina pota ^ refici. De hil aj
pmpolinvvocafit, e quo fkdunt ad foramen^introitus
protpdumln aluum maxime aeftate. Quam * rem et-
iam nomine eodem medici vtuntur in emplaftris. pro-
pter quam rem eciam cariu^ in iacra via^ qoain7 mel
■ ,' ' : . Vcnit.
i. fint L t- G. ^ g* Yuljo intcrpofitutn « qttL
K. Vulgo vtf enam in Br. ^mT t B. Bt. S. t. t. H. m P.
■• ^- ^- jr. ptrfricttndMm a. V. Cod. Gic-
1. cf maq, .Br. A. mr€9ftiua P. fin, tt P^p.
m. Ml90f P* . j: tffat Iftthtigk MMn ah ettm
n. fMMi troHsl. I. B. Bf* R. p. ^ hahMiSk diekir ait atmjfnt
.0. hmm fldd. l.,B. Br. R. aptt Codex Viaprii.
P- Wvl^ fid Ji ^anfitttirae. S^ t. Aotftrr Bn
Heruag. fld it nlimty. in fuam ' v. f^fias P.
tttmf. lunct. Sed t§ ia 4ifmts in x. Qnam %h mai^o.
fWA. PaJiL SU tt »ti^^a^fim. y. Qf^ I. B. Br. &*
SX8 M VARROlflS tIB:ni.'CAP. XVL
. yf^mt Eritbacen ' vQomti <)uo " fauo^ txMttios iattr ^
ie cQDglutinant^ ouod ^Q. adiud melle^^ prppoii: itaqiie
in hoc vim efle illiciendi. quo circa exam^n vbi volunt
^ x:onfidere,eum ramum aliamue quam rem obiinuat^
^Ahocy adinixtQ apiaftto. Fauus eu, quem fingunt mulr
Cicauatum e cera, cumrfingula caua iena Jatera habeant^
<]uot finguljs pedes dedk iiatura. Nequequae afierunr
tur ad quatuor res .£M:iendas, propolim, ejitfaacen %
fauum, mel , ex iiidem omnibws rebu^ c%vpert ^ dicun-
tur. fimplex miniAerium ^, quod e ^ malo punico et
afparago cibum carpant fblum, ex olea arjbore cerani
25« fico mel , ied non bonum. duplex niinifterium pnier
J^eri, vtefaba, apiaftio, cucurbita, braflka^ ceratnb
et cibum. nec non aliter di^lex, quod fit e malo ^t pi«
ri^ * filueftribus, cibum et mel» item aiiter duplex, quool
^ ^^ papauere, ceram ' et mel* triplex mininerium quor
que " fieri, vti ex nuce Graeca, et ejapj&na", cibum^
mel, ceram. item «X aiiis lioribus ita carpere % vt alia
26^4 fiuguias res futnant^ aiia ad piuresi hecnonedam
aliud difcrimeo iequumur ^ in. carptura, (aut eas fequa*
jtur,) vt in meiie quod ex «lia re faciunt "^ iiquioiun
mel, vt ex fifcrae ' ilore;r e?6 ' aiia contra, fpiifum, vt
e rore m^trino^ Sic ex aiia re» vt e ficb nidlinfuaiie^
^7 e ^ cytifo. bpnum, e ^ tby4io optimum. Cibi pi«s^
^uod
2. trlitlacen V. rhitbacen Br. g. uiimflerium' Mi^ tx A. ti
rhitacem I. B^ R. €ryib»cm I. U I*?* G. iicmmtt^ Simpkx umtffii
G Ald. ' margo Durdr.
fl'. ^ihns I. B« R. Br. h. e om. I.B. Br. R.
b. fimtU cms. L B. R. Br. finud j- f«>* fi^^firi , catram t. V.
intfrjh f, _ . k. c om. I. B. Br. R.
//«/ A, lunr. G. ^ m. t«« Eii«dem. f-J* Br.^.
d. obUntitnt: boe. I. B, Br. R. -.0 ^2,^ | ^^^ r .
A. Deinccps j.«^ i?i«»/i/firuf9h. ' y^, Vey^^^, *
Eadem vbique catra. fcrjipcum «, UeiS^ ?
^*^"* . . , ,K ... « r." Itfl pro >M <<«<Ji «X I- B-
e. rrl^rtjd^en P. rlitfi.flca Bf. Jr. R. fiftris A. 1. 1- G. fifmt^o.
fhnbacaH I. B. R. trythactn A. !• , ^ «i/w. |^ fi. Br.LR.
I- G. et fic iere alibi. 1. 1 om. i. B. R. Br.
f. caftrtdisum L^.Br. R. v* « L v9..R..B(r .
DE !l£ RVSTICA. •' 519
qiiod^poeio, etcaiU aqua liquida; vnde bilMfirv^^^
opoitet, eamque propinquam, quae praeterfiuat, - ailt
in aliquem locumiiiiluat, ita ^vt * ne altitudine afced^
dat * duo 9 aut tres digitos: in qua aqua iacieant #e(Ut
-sut lapilli, ita vt extentpaulum, vbi aiHdere, tt bitere
poflint. In qua diligenter habienda cura, vt tfqud ik
pura , quod ad mellificium bonum vehementer prodeft.
Quod non omnis tempeftas ad paftum prodire longius ^g
'patitur, pracparandushiscibus, ne. tum meUe cogm-
-tur folo viuere, aut relinquere exinanitas aluos. Igitar
ficorum pinguium circiter decem pondo decoquimriji
aquae congiis fex, quas coadas ^ kvofTas pr^ ^P^
nunt. Alii aquam muliam in vaicuiis prope vt fit <sd-
xant. inquae^ addunt lanam perpuram "^, pet quam ib-
gant "^: vno tempore ^ ne potu nimium impleantur^ ate
«ne iucidant in aquam. Singai^ vaia p(munt ad aluo» *
fingulas, et bac fuppientur. Alii vuam paflamv er&
,cam^ cum pinferunt ^, affundunt fapam S atque ex
^o fadas of&s apponunt ^ ibi^ quo ^ foras (hieme) in
f>abulum procedere tamen " poflii». Cum examen ^g
^ exitonim
•' X, fitffnr A. I. !• Q: dctnceps i. fipa A. 1. 1- G. tgMn» iu
M\biM Br. Ald. fapinn Crefc.
* y. fttf omitt. P. k. appcmnt, U UmptfiatikMfit
1- 9t oiflm. 1. B.^R. Br. Utmt^ cwm in pab, A. I.* I* G«
f. tfnn^m P. dtfitndat A.Iunt. adpowint Codd. Vidorii.
fih ctgantnf Ald. et Brufch. yj^^, ^jj,, ^^^ ^,^, _ fi,«,rti *oA
^t. Vulgo ctiBt. Jr«„t Codiccs Viaorii, vndc idT^
c. ^Mw fl. Y. effccir: qnHmfitas, Gc&er rcm-
• d. Vulgo pmpnuon. Mccum imit ^w/oifl/. Codex Vrdni fw
Columella ct Crefc. Ediciones fifat hit>ne: m filio : appdmint^il^
tres. /// fu^ firds, Crcfc. apponmit,, «#
«, fiignnt V€rh9 I. B. Br, R. qnas m hytm^ ad patu afctdtrt ptfi
f. tenarth l'C, fint. Ita cx edttione fu;t kudn
%. alnpt. Hoic L B. Br. R. P6nliKfcM; mca Bafilcenffs ha-
almos Cref. tt hac fitpplmmcm. b«»J prattdert. anciqiia niea: np^
Crerc. edit. ttts. pmmt Hn ad qnat — ptoetdtra^
h. ffjlerimt I. B. Br. R. j«/f«^ ^^ J-o"?"- cdittone veth^ fw/#-
ptrrnitCr.Lomn.pifimmrintmtic r«f laudat Gcfncr.
Crefc. Editioaes duac. pinfiwnnt ni . nm poffunt A. L I- G. /eP
Ccd. Vrfiai» • . ^ /■?! C^pdd. yiftorii. ..c. .
sao M. V ARRONIS LIB. IIL GAP. X VL
CKttunmi^^eft, quod fieri folet cum iidiiatae proipere*
fufit multae, ac progeniem veteres ^ emittere volunt in
colouiam, vt plim crebro Sabini faditauenint propter
•fuultituclinem liberorum; huius ^ ouod ' duo foleiit
praeire ilgnm fcitur '. Vnum, quod fuperioribus die-
bus, maxime veripertinis, muitae ante foramen vt
3 o vuae aiiae ex aliis pendent conglobatae. Alterum, quod
cum iam euolaturae funt^ aut etiam inceperunt , con&«
aant vebementer, proinde * vt milites fadunt, cum ca-
fira mouent Quae primo tum ^ exierunt, in confjpe-
£tu volitant, reiiquas quae nondum congregatae funt
refpedaotes ^^ dum conueniant Cum a meilario id
fecifle funt animadueriae, iaciundo in eas puluerem
et circumcinniendo ^ aere perterritas ' quo. voluerit per»
j I ducet. Non longe inde ramum vel quid aliud * obli-
nunt^erithace atque apiaftro, caeteriique rebus, qui*
im deledantur. Vbi confedenint, afferunt aluum
frofe eifdem ^ illiciis illitam ^ intus : et pix>pe appofitav
lumd leni ^ circumeundo ^ cogunt eas intrare: vt quae^
ia nouam coloniam cum introierunt \ permanent ade^
libenter^ vt etiam fi proximam pofueris iilam aluum,
vnde exierunt, tamen nouo domicilio potius fint ' coo'
39 tentae. Quod ad pafliones pertinere fiun ratus^ quo-
niam
!)• fJftttiltKM I« B« K« Br* 0MM tXHttntKft tXptSMftt mMMC
o. prtj^ai Eaedein. atm tptt wnntt etnutnmfit Cr. Bafil.
futtae fnfptrt fitnt mttritat Crefc. y. cham timt. diuilkn antt
louan. IX. 101. fed Bafil. apa Viftor.
mtai/km miltat — vtlunkimt- z. ptrttrritat, fnt vtimtt jtr^
iwHCtH» mMCtft P.
p. vtttrtt om. Bnifch. >* ratnum vti fttid tUind addidi
. q. Mu, qmd om. A. 1. 1- G. « >• ^* ^. A.
«t Cr. Louan. Ittdut om. Cr* W «^/iiiiMirt Br. r fcttoct Br*
M^/*t c. tajatm i. o. dx. ft«
•T'-,-- I p Rr ff ^- »V;itffl«i om* Br.
r. quat 1, B. Br. K. ^ ^^ ^ ^
V ^ Eaedcm. /hitttrtnsL A. ^ tireutiidttit L B. Br. R. elr-
1. l-.G. et Cr. edit. trea.
A.
t. ptrindt a. V. ptrtndt vtmtiv ^ ^^ Eaedenu Fl *i Ai
Ut tt popMli fadmtt Cu IttrTt. G?
V. rtiM I. B. Br. R.Cr. etCod. h. itttttitrint , ptrmanum A.I;
Vrfmi. l.Q. .
v. tt^tiamtt A. 1. 1» G. mm^ i. fim L B. ir. k.
DE RE RVSTlCA. |3i
niam dixi, ntinciam, cuius ^ cauia adhibetur ea cura,
de frudlu dicam K Eximendorum fauorum fignum
iuniunt ex ipCis '"^ cum pleitks aluos habent, et cum
illos gcminauerint. exrapibus coniedurain capiunt, fi
intus faciiint bonibum ", tt cum intho' eunt ac foras,
trepidant, et fi opercula alui ® cum fauorum forami-
na fcmoueris^, obduifla vtdentur (meUis) membranis:
3uoniam tunc funt ^ repkti melle. In eximendo qnU i 3
am tlicunt oportere *> nouem partes toUere, decrmam
felinquere. quod fi onmc' eximas, fbre vt difcedant
Alii hoc plus reiinquunt, quam dixi. vtinaratis, qui
faciunt non • reftibiles fcgetes, plus tollunt frum^nti ex
interuailis! fic in aluis^ fi non quotannis eximas, aut
non quoque multum, et magis ' (JtRs) a01duas habeas
^pes , et magis fruduofas. Eximendorum fauonim 34
primum putant efle tcmpus vergiliarum exortu ^, fecun^
dumaeftate a<5^a*, ante quam totus exoriatury ardu-
rus. tertium poft vergiiiarum occafum, et ita fi foecun-
da* fit aluus, vt ne plus tertia pars exin^tur mcllis,
feliquum * hiemationi relinquatur \ fi ^ vero aluus non
fit
k. qMiut i. B. R. B. canjk o. altmm Ctm rmordffi P. «/-
om, Br. vwM cmn ttmontvif P. 3. tifi oHf"
1. Ucunfle fignuih bic .pqruic 5«'« ^w fjrw rtumcifi Cod. C«e-
Commel. fenas, cc VenesuS» nifi quod hic
. . , » f^ ,^ ^ ^,^ rtm^rtigi habcc, cefte Pontedcn.
K duof ba^ im« am P. a. Vi- ^^^^,^ Cod. S. Reparacae. Vul-
aonus in libns fms rcperiC: tx ' ^^^ rtmoiii fim.
tpfif vtrif ahOfMtatttm an^tr^ ^ VulgoOiw fint rtpM mttit.
mwartt amitamram. Codcn Cae- ^ ,,^ ^? ^^^^ \ ^ {^ ^
lcnas: tpfif cant abmt babtat* nam ^ mmitf B R
cwH gtrmnarit, camtaaram Ve- ^[ ^^ ^jdidi cutti Vrfino.
ne;us. tffif ym fiUtm babtat ntm ^ ^^, g^^
^^nara cmtauram l. B. ^. txartim I. B. Br. R.
Br. R. tpfisi ift% alaat babttatt^ tf ^ ^^g ^^ y^
'viicoiigtrminaaarint: ctnitS. Pon- •'. extritjir L B. Br. R.
ced. ex Polir. laudac : «n/ aluat ^. r^^ Eacdem. " '
^feiit um cang. tx Cod. S. Ke- .. ^ ,^4, Eacdem. tx bitmatia.
paratac: vtns aluas babtat nem «^ p^
*^- b/f«/iwf om. P.
n. ghhum. itm fi fauorum — c. fiut aluis I, B. Br. .«./« «/-
abdu&a funt quafi mmbraTiif^ qm^ tms P. fintaittnHs n$n fit Ca«rf6af
tjmc fuut mtHt fltni CstCc libef.
Tom.LP.L X . r
ja^ M.VARR.ONIS LIB.IIL QAP. XVL
fit^feitilis, vbi ^ miid eximatur, exeintio cuin eft ma-
ior^ neque vniuerlam ^, neque palam facere oportct,
ne deficiant & animum ''» Faui qui eximuntur , fiqua
pars^ nihil habet, aut habet inquinatum ^, cultelioi
3 5 praefecatur '"• Prouidpndum ne infirmiores a valentio-
ribus opprimantur. eo enim minuitur frudus. Itaque
imbecillioi^s fecretas . ilxbiiciunt fub alterum regein.
Quae crebrius inter fe pugnabunt, aipergi " eas oportet
aqua mulia. quo fado non modo ^ dcdfiunt pugna» fed
etiam conferciunt fe lingentes ^, eo magis, fi mul£o
funt afperfae , quo ^ propter odoi^m auidius applicant
36 fe, atque obftupefcunt potantes. Si ex aluo minus fre-
quentes euadunt, ac fubfidit aiiqua pars, fuiTumigan-
dum, et prope apponendum aliquid ' bene olentium
37 herbarum, maxime apiaflrum ' et thymum. Proui*
dendum vehementer ne propter aefluin, aut propter
£rigus difpereant. Si quando fubito imbri in paffai lunt
opprcilae^ aut frigore fubito, ante quam ipfaeproui-
derint; id f(jre % (quod accidit raro, vt decipiantur) et
imbris guttis vberibus ^ olFenfae xacent proflratae et af«
Hidae, coliigendum eas in vas aiiquod, et reponen*
dum in tedo loco *, ac tepido ^. Promendum * de-
inde quam maxune tempeftate bona, et • cinere faAd ^
e ficulneis lignis infriandum ^ pauio pius caido quam
tepi-
1!. Vulgo fit legitur. t. ftre I. B. Br. R. id firt gMoi
e. wfi quod L B. Br. R. Cod. et cet. I. I- G. A.
Cacfcnas. y vbmut I. V G, A.
f. tminttofim I. B. Br. R. x. loco oin. Heniag.
S- dtfictntant B. R. „ t^^ 0^. Hcruag:.
; L*, «.;;;. t t #- *' ^^^- ViiSterius in libro fuo
1. € cii/t. L B. Br. R, ^" " P"""»"»/ ^''- ^
111. praeficatur P. . j»- ^. om. L B. Br. R. rt m
u. afiarzi P. fl/|wrfl^" H. R. V/"*» ^"'^*^ ^. luw- G.
o. tum fldd. Brufch. b. fncla P.
p. fii.s<irtef P. c. infricandum A. luat. G.
^, q. fM^J L B. Br. R. Codd. Vidorii vulgatam, Codd.
r. attquid addidi ex Crcfc» fu^ Vrfini infriandum vel infrianda
mHt afponendtts 1. 1- G. Ald.^ habent. Deinccps /mij^« dedic
s. 0fiiiflri ff tl^fMf 1. 1- Cu!A. cum Vi£^or. Gipfna:.
DE RE RVSTICA. jaj
tepidiore \ deinde concutiendum leuiter b(as vaie %
vt manu non tangas, et ponendum ^ in fok. Quae gg
enimfic^ concaiuerunt, reflituunt fe, ac reuiuifcunt, .
vt folet {Imiliter fieri in muicis aqua necatis. Hoc fa-
ciundum fecundum aluos, vt recondiiatae ^ ad iuuui
quaeque opus et domicilium redeant.
XVIL Interea redit ad nos Pauo, Et, fi vultis, in-
quit, ancoras * toUere, latis tabulis fortitio fit tribuum,
ac coepti funt a praecone renuntiari ^, quem quaeque .
tribus fecerint ''- aedilem. Appius confeftim furgit, vt
ibidem candidato fuo gratularetur, ac diicederet ^ in
hortos \ Merula, Tertium adum de paftionibus vil-
laticis pofiea, inquit, tibi reddam Axi. Confurgenti-
Bus illis, Axius mihi, refpecflantibus nobis, quod et '
candidatumnoflrum venturum fciebamus, non laboro'^
inquit , hoc loco dtfcefiifle Merulam. reiiqua enim fere
mihi funt nota. Quod cum ^ pifcinarum genera fint } 9
duo, dulcium et fauarum: aiterum apud piebem, et
[non] fine frudu , vbi iymphae aquam piicinis noilris
viliaticis miniilrant, illae autem maritimae piicinae no-
bilium , quibus Neptunus vt aquam fic ^ et piices mini-
Orat, magis ad oculos pertinent quam ad v^ficam, elt ^
potius mariiipium * domini "* exinaniunt quam implent ^'
Frinium enim aedificantur magno, iecundo ^ implen*
tur niagno, tertio aluntur magnc I-Iiaius ^ circuni
X 2 pifci*
d. Lacunae notam pofuit Coxn* c. fecenmt I. B. R. Br.
melin d. dsfeendtrtt a. V.
e. ipfi vafi I. B. Br. &. iffi e. Imrtui^f I. B. R. Br.
vafi P. I. ipfum vafi P. a. Codcx f « deelt I. B. R. Br,
Caefcnas tpfi vafi, alter S. Re- g^ iahwet a. V.
canatae ipfum va,, tefte Pontcde* fi. fnim l. B. R. Br,*
ra. Verba haec h. I. omiut cum j f^ |^ 3^ ^^ ^^^
Aldina Vidor. et Geiher. / '^^ * ' SiuiL» mim x m
f. Vulgo p^nendae. ^ k.aiMam cf ptfiiHi mrn. I. B.
g. amcSittae add. L B. Br. R. *i ^' .r^-^ p
■«im^^ A. lunt. G. *' maffippima P.
rtt^mmnn.mJ A^ lUnt. VJ. t II 11 Vo.
fi. rtemtcimuiae A. lunt- G. »• Ihmim omitt. 1. 0« K. ar.
Cap. XVIL a. Mcb^ra, Br. n. replent a. V.
Aldin. o. fecitmht Br.
b. recinii P. eandem lcaiosKm . p» Hirw/ L B. Br. R. C Hir-
aanotat Vi^r. nv 'A^L If G. ; *
334 M.VARR0N1S LIB.III. CAP.XVIL
piicinas fiias ex aedificiis duodena miliia ^xtertia^ ca*
piebat. eam omnem mercedem eicis \ quas dabat pifci*
bus,^ coniumebat. Non mirum. vno tempore enim
memini hunc Caefari fex ' miliia muraenarum mutua
dediile in pondus,. et propter piicium multitudinemqua^-
dragies fexteitio villam veuifle. Quare ^ noflra pifcina
ac mediterranea plebeia rede dicitur dulcis, et illa ama«
ra. Quis enim noftrum non viia contcntus eft hac
pifcina? quis contra maritlmas non ex pifcinis fingulii
4plures cOniunchus habet? [Pluris^] nam vt Paufias ct
caeteri pi(flores eiufdem generis loculatas magnashabenl
arculas ", vbi difcolorcs ^ fintcerae*, fic hi loculatas
tiabent pifcinas, vbi diipares diiclufos habeant " pifces^
quos, proinde ^ vt iacri fint, ac fandiores quam illi in
Lydia, quos lacrificanti *^ tibi, Varro, ad tibicinem **
Graecum grcgatim veniile ^ dicebas ad extremum litus
atque aram, quod eos capere audcret nemo, cum eo-
dem tempore infulas Ludinorum ^ ibi choreuuias * vi-
diflfes, fic hos pifces nemo cocus ** in ius vocare audet
5 Q^Hortenfius familiaris noiler cum pifcinas haberet
magna pecunia aedificatas ad ^ Baulos, ita faepe cum
eo ad villam fui, vt illiim fciam femper in coenam
6 pifces Puteolos mittere emtum fblitum. Neque fatis
crat eum non pafci pifcinis, nifi eos ipie paiceret vltro ;
ac maiorem curam fibi haberet^ ne ^ eius efurirent
inuUi
q. fifitftia fl. V. fiftwia P. i. d. tnbkinnm I. B. R. 6r.
fifiiraritk P. 2. c. VcruftiflimumCodicemhuc*
r. atfcis I. B. Br. R. vfque Varronem fcrlpcum habe-
s. Ira ex Edd. ance Viaor. re, Poiitianus iiiinargine,et Vi-
fcripfi. , Vulgo dta. ^onus «nnotant.
t. Qnat I. B. Br. R. *• Vidtorius m hbris fuis rcpe-
V. Mttplufi,? Nam I. B R. '" r^f\^^"f«^ jn aliis Ln^taw-
Br. bakit? Nam *t A. lunt. G. '«"• ?^*-;- ^'^l • va
X. oHHai J. B. R. Br. ^.. ^j.j c,,»^»/^, ^\\i atcufis , alii
y. dzuvrfi cBhtes A. lunt. G. cbnrff/r habcbnnr. eamifis l B,
«. fetera fic hk P. cemf I. B. R. Br. cmfl/fl> rcliquae. Ofrtnfas
R.JW/Ba. A. Gr. G. difcHH I. Ryck. Vulgo erat f *•««/«.
I. Heru. h. coquus Br.
a. habint I. B. R. Br. i. Hon. Quintus I. B. Br. R.
h. prindc. a. V. Jk, ac locnias Eaedem.
S. ficfificam. Ibi Va. L B. R. Br* 1. prins efnr, Eaeden.
DE RE RVSTICA, , 335
muili ", quam ego habep, ne mei in Rofea " efiiriant
aflni. efquidemvtraquere, et cibo et potione, cum
nonpaulofumptuofius, quam ego his p, miniftraret ^
vidum, Ego «lim ^ vnp feruulo, ordeo • non multo,
aqua domeflica^ meos multinumos alo afinos: Horten-
fiusprimum qui minifirarent piicatoreshabebat complu-
res, et ii ^ pifciculos minutos aggerebant ^ frequenter,
vt * a maioribus abfiimerentur. Praeterea falfamenta ^ 7
in eas pifcinas emtitia ' coniiciebat, cum mare turba-
ret *, vti ^ per tempeftateni fuis piicibus e macello ceta-
riorum, vtie mari, obfoniumpraeberet, cum * neque
euerriculoilli' in lituseducere poficnt viuam faginam %
plebeiae coenae ^ pifces. Celerius voluntate Hoftenfli
ex equili educeres rhedarios ^, vt tibi haberes, mulos,
quam e pifdna barbatum ^ mullum. Atque * illi non S
minor cura (eiua) erat de aegrotis pifcibus, quaiii de
minus valentibus feruis. itaque minus iaborabat , ne fer-
vusaeger, quam aquam frigidam biberent ^ fui pifces.
Etenim hac incuria iaborare aiebat M, Lucullum, et
pifcinas eius defpiciebat, quod aefliuaria idonea non
haberet, ac ^ refidem aquamj in ^ iocis pefiileutibus
habitarentpifceseius. Coutraad Neapoiim L. Lucui- 9
lus pofleaquam perfodiflet montem, ac maritima ^ Sh-
X 3 mina
m. «>fwi I. B. Br. R. . Salluftii Catil. c. $6, p, 17^, fcri-
n. Ro^a Br. pfit Gefner,
o. Eeqmd vtrJt', IB. Br. K. re b. ac pn umpefi. taacetlum p^
om. Br. fcinam vt mare obf. I. B. i3r. R.
p. his om, I. li. Br. R. P'o. 2. c. cnm om. EAedem.
q. mintftrtt a. V. mhufter Br. d. itli om. Eaedcm.
r. ^o cttm bmwt vno feruulo c. fatfinae I. B, R. fablnam Br.
I. B. Br. R. f. t^enae P. a.
S. bvrdto — nuihinummot lir. g. vednrios — inutos a. V, qui
t. fiom. I. B. Br. R. roMj>/. ^«i ^fidii rijeditrias mutas.
A. I. I. G. h. batbatum mntum Br.
V. aggtnhat I. B. Br. R. i. Vulgo At , ittfuit ittt. P. 2.
X. qui Br. AfU- dedir.
y. Satfamentorttm I. B. R. Sat- K. bibert vettet P. a.
faffamtntOTum Br. 1. Vulgo iDterpofitum in in-
z. tmptum 1. B. Br. R. dufic Gefner, omirtunc I. B. Br. R.
a. Ita pro turbaretur ex Pol. 2. m. Ira pro et I. B. Br. R.
et Codice Arond. apud Waife ad n. maritimum flumen Eaedem.
3a6 M. VARRONIS LIB. III. CAP. XVII.
mina immifUIet in pifcinas, quae reciprooe ^ fluerent ^
ipfi^ Neptuno non cederei^ de pifcatu. fadum* efle
enim, vt amatos, pifces fuos videatur propter aetlus
cduxifle ' in loca frigidiora, vt Appuli folent ' pecua-
rii ^ facere, quod propter ^ calores in montes Sabinos
pecus ducunt. In Baiano autem ' tanta aidebat cura^
vt archite(flo permiferit, vei ^ vt fuam pecuniam con*
fumeret dummodo perduceret fpecus e pifcinis ^ in ma-
re 9 obiedaculo ^ quo aeftus bis quotidie ab exorta ^ iu-
naadproximam nouam'' introire, ac redire rurfus in
I o mare poilet, ac refrigerare pifcinas. Nos ' haec. At
Arepitus a dextra, et cum ^ lata candidatus nofter de*
jignatus aediiis fe in viliam K Cui nos occidimus ^ et
sratuiati ^ in capitoiium proiequimur. ilie inde ' eundo
luam domum, nos noftram. O Pinni ^ nofter fermo*
nem de paftione viliatica fummatim hunc '^ , quem ex-
pofui, habeto.
o. Vulgo rtciprocae, P. 9. rtci"
frpci,
p. finri I. B. Br. R. fimitP.2.
q. Vulgo ipfe.
r, ctderet vulgo.
s. ^t faOum , vt amic0t P. 3.
t£e cuufam^ vt avtifnos I.B. Br. R.
t. duxife l. B. R.
V. folerentL B.Br. R. 4pM/iBr.
X. ftcuata P. 3.
y. ptr collef P. a. Ryck.
z. Mf tmardis tanta P. a. £an-
dem ex fuo Codice le£^ionem (in-
notauir Vi^or. in altero erat:
Mt ardis. l. B. Br. R. oMt ardeat,
a. fftl vt P. 2, Codd. Vi£lorii
et Cod. Vrfmi. Vulgo vH deeft.
b. pifcina P.
c. akitndt (c. bahitacalo) V, 9,
$biUta fuult Cod. Vrf.
d. tm lauae I. B. R.
e. nonam h B. Br. R.
f. Nan B. R.
g. Ita pro « tccnm rtBa I. B.
Br. R. tt cum candid, P. a. Me-
cum facit cdam Xlod. Parif.
h. /1 m vUlam ex Cod. Partf.
addidi. inviliam L B. Br. R. Vul-
go defunt haec verba.
t. ttddimus lenf. Br. Cod. Pi-
rif. Vulgo ucurrimnt,
k. gfotulawd leaf. Br. r^-
tlM P.
l. eiitM idm Icnf. >7/e inde en.
<lo /km Cod. Vrdiu. <//r rtiie eiiia
/noM Parif.
m. Vuigo Opimvms ntfirat.
n. boiCt iMM P. 3. ibcr, ium
Farif.
IVLU
IVLII PQNTEDERAE
DE
VETERI SCRIBENDI R ATIONE
EPISTOLAE DVAE.
EPISTOLA V
Magnam curam diiigentiamque poAuIat antiqua icn«
bendi ratio quam in Catone et Varronc interprt*
tes ac librarii nbn iiiunutarunt (bium , venim fenne ior
tam fiiftulerunt. Quapropter ante^uam de iis dicamt
quaein fcientra iunt, multa prius de prifca orthogra*
phia inueftiganda limt; quoniam nenio, quaea Cato-
ne et Varrone habemus, reda intclligentia aflequi pot-
crit, nifi fi ea, vefte qua ornabantur, iterum coopc*
nanrur.
Vetercsigitur, cum litera V, quam AeolJcum di^
gamma dicunt, alteri V annedebatur, hanc in O mu«
tabant, vt Dauof , feruoi , eqitbr, ignauot^ aequot,
ceruot^ coruot pro Dauutj ferwt, equus^ ignauut^
hequut, ceruut^ coritut: itemretiquomy ouom, ini^
quom^ diuomy vittom, coruom^ vacluont^ auom; et in
verbis: viuont^ diftinguont, confluont^ reftingumt,
exfociont. Quare apud Catonem fcribere oportet quom,
feruom fenem^ feruom morbofum y feruot ^ clauot, «o*
vot, atuot. Sic tortiuom, obliquom, aceruom, alvom,
eruom, ouom, quae in vulgum emittuntur vitiata. Ncc,
noneadem Vanoni reftituenda, cqu fubftciuom , anti*
quot^ aeftiuot^ auot, proauot, caluot. Cuius genc-
ris apud vtrumquc fcriptorem in probatoPolitiani ct Vi-
X 4 <^orii
338 IVL. PONTEDERAE EPIST. I.
cloru jCodice ieiuaiitur lAa : abiasy almm% ^uom^ deor*
fom^ enum, natiuom. Scd plura in Varrouianis Edi-
tionibus, quae de lingua latina inTcribuntur, retinentor.
Neque id in extremis tantum iyllabis vAim inuenit, ve-
rum etliam in.mediis et primis : in mediisi vtparuolus,
firuolut, Scaeuola, ekuota^ conuohtolut: in primis:
polnus^ volt, voltuSf volfus^ volua (a quo inVarrone
x^QiitvokU iutmis') voljeUa^ volpes voUurnus^ vofgus,
vokanatia^ vokanus. Nonnunquam cuin iilam iitera
Efequeretiir: ceu tofter^xo vefter^t^dm in verto at-
que in iis, quae ab eodem deducuntur, diiigenter reten-
tum eft: vorto^ volfito, vorjus^ (quod in editis Varro-
nis etiam occurrit) J^M[/lm vorfimi, quoquouorfum , ad-
vorfusy tranfuorfus^ diuorto. (ynd^ diuprtium) dmot-
/ormi^ inPandec^is^ Mauors, <juod magna vcrtat, vt
ait Ciccro, (N. D.II. fl6,) vortex fufccptum ctiam a po-
litioribus vrbani?, yt ieparetur a t/^r^iV^ ; quippe vtrun>
que a]> codem fonte, Quapropter quis ignorat quae in
Catqnc vitiofe fcribuntur: contrauerftis , fefe vertet,
tranfuerfos^ aduertito^ aduerfum^ (onuerfum^ verfato,
(quod Cap. 40 rcde vorfato). In Varronc , a quo piura
fiiperfunt, plui-a quoque vitii ac mendi coarguuntur, vt
vertere^ verfus, tranfuerfay verfantur ct fimilia. Ex
quibu^ quantum infcrior aetas Catoni, Varroui, Saiu-
Itioaliiiquefcriptoribus, qui vetuiiiflimos imitati funt,
fubduxerint, inteiligercpoiruravs, il Quintiiianum au-
diamus. Hic enim (i. 7, ^ 5.) i*cfert, a patrio ritu Sd*
pione^n Africanum primum recefllire, 0 iitcra iu vor^-
fum ct vortices m e vcrfi. Quod tamen inferiori tem-
poris gradu rcceptum cftj quandoquidcui ipfe etiam
Quintilianus fatctqr, cum cflct apud praeccptores, nun"
quam y^rttttm aut^frauw vfurpari audiuiflc, kdferuom
ct cerupni, quae mox iiiac aetatis piores gemino u icri^
t)erc inftitucrunt. (NoriGus Difl! IV, p. 469— 47 ^O
Licct etiam aniixiaducrterc, cum i porreAam fylla-
^m cfficicbat^ vctuifl^ confuctudinc e Ubi afcifccrc, vt
preiuata.
DE VETEM SCRIBENDI RATIONE. 3^9
preiuatti, firiptii, preiimt^ fruei, aineiferunt, vfei,
fruSei funt, meilites, numei, eidus^ quei, inueifa,
iieis, agreis^ tocds, eapiundeis^ et iexcenta huiuiino*
di, quibusvetera monuiuenta referta funt. Cuiusan-
tiquitatis nullmn excuium in ruflicis noftris veAigium
fupei-eft; iAa enim Epeirus^ Epeirotae^ eiuncidum.
fcopei dh optimo Codice repeteada* At in Varronia-
xiiS de L. L. libri« quamuis ex frequenti librftriorum ex-
fcriptione multum priniui decoris detraclum fuerit, et
quotidie detrahatur, plurima tameu ieruantur: libreis,
fuiis, heic, hei, nummei, dandei, equei^ eidus^ vnei
licei^ comnmtateis^ vernacutiis^ heis, modeis. Quaein
Catone tanta cura confecftati funt Editores, vt omnia
fuftulerint, et minorem natu induxerint, quamVarro-
neqi et Saluftlum , quibus tot annis praeceflit. In qua
quidem re neque Fopmam neque alios, qui poftremi
VarronianosL. L. libros foraiis excuderunt ac commei>
tariis illuriramnt, ab reprendone vindicare poflums
quod has afflidaevetufktis reiiquias oitminoextinxerunt
(Norif. p. 469.). In hac tamen, quaiti narraui, reguia
nomina excepta video,per 1 iu vtroque numetx) definesk
tia i nam iu unguiari diflerentiae caoia 1 foio £nita funt^
in piuraii e atque i^ vt dixi } ideo huius dmini^ hi da^
minei^ huius egui^ hi equei.
Porro quQ difcrimine nomina in i dennentia fingu»
laria aV iis, quae numeri multitudinis efreofi i quoque
iinita, feparabant, eodem cafus nominandi plui^es in
es exeuntes ab obiiquis, eodem fine fimilibus, diftingue-
bant^ vt hifapientis, hosfapienteis. Sed multa Gram»
snatici hinc recipiunt. Quae tam uominatiuum , inquit
Frifcianus, quam genitiuum fimilem gerunt, eorum
accuiatiuum mulcitudinis raro in #/, frequeuter in is
terminari. item iemper pluraha: in er quoque defiuexh
tia, quae i ablatiuum terminant, fitqpe per is, raro per e/
accufatiuumf^cere: eorum fimiiiter in is accuiatiuum
exire, quae per ns vel rx liniuntMr. Sed ab exoeptis
X 5 haec
330 IVL. PONTlEDERAE EPIST. L
haec fibr propria vindicat Varro, (vt apud Sofipatrum
nieminit Plinius) katfalces^ hasmercef, hosaxet^ 11^
tres^ veHtres, has vrbes, corbes^ fiirpes^ neptes. De
reiiqui^ itaque, quae in is accu(atiuum produnt, eis
apud veteresefiedebere, nonefl: cur dubitemus* (No*
rmus Dif&rt IV. p. 456- 468*)
Mos quoque apud antiquos obtfnuit, in vcrborum
In I j fecunda inHexione definentium participiis, e in o
tranfire, vt exigundum, faciundum, quae a Plauto,
Terentio, Lucretio, Saluftio crebro viiirpantur. Cu-
ius quid in Catone antiquttatis retinetur in his: legunda,
faciunda, confemndo ,fatiuttdi , faciundum, In Var-
rone capiundum^ faciundoy accipiundos, diuidundos,
capiundi , ferundo , faciundum. Ex quo numerb quan-
tum innouarint iibrarii atque editores, manifeftum.
Quid vero de fuperiatiui^ icribam, in quibus penui*
titna iitera u vetuftioribus erat? In Catone et Varrone
onmia fecus inueniuntur: ampRffime^ fortiffimi ^ fbrt-
nuiffimi^ maxinn ^ ftabitiffimus , minime, optimo^ opti-
mm, opportuniffimum, plurima, potiffimum^ reSfiffi^
mum^ longiffimos,. minimum^ attiffimum, aquofiffimus,
frigidiffimusy calidiffimus^ diutiffime^ proximir^ infi^
mam^ candidiffimam, altiffima, apertiffimum , Jlercoro-
fiffimum^ fimiHimum^ faepiffimi^ altiffime, tenuiffimaSy
acerbiffimas, calidiffimum, temrrimif. In quibui Var-
ronianos Lat. Linguae libros edentes modum feruafunt
Fertur autem C. luiios Caeiar in quadam infcriptiQne
yeterem formam primus repudiafle. Cui atque iilis,
qui partuma Caeure imperiummox adepti funt, gra-
tificantes doAt pariter indo(flique morem acceperunt.\
(Norif p. 473.)
Neque tantum fuperlatiua nomina per u intonfi Ro-
manifcribere maluerunt, verum et aiia: vt camufex,
aefiumo, tubentia, lubenter, lubido, vicefumus^ deeu^
mur^ facmfico , fmndes. Propterea in optimis Varro-
ni^ Catonisque exemplaribus icriptutn eft: tutas, (quod
etiam
DE VETERI SCRIBENDI RATIONE. sji
etiam m Eugubina tabula fegi a Cl. Gorio certior&cfhis
fum) pro totas, rutundas^ pw rotundas^ fabuti etfa-
buUa i^ofabali etfabalia. Item formiduJofa, difptu-
dantur, ditundent^ aerufolios, aeditumus ab aede et
tueor^) trigefumam^ fumacem a fumo,, ipfuf^ adule*
feeniia. Qjiare exijlimoy libentius, Ubebit, Ubidoj
/rondem^ decimo^ eentefma noime praeter Catonis in*
ilitutum atque iiliusaeui normam icribuntur? Similiter
in Varrone multa inuenies iecus ac ille iblebat,
enunciata. «
Contra oi fiue oe pro u priica aetas frequentios ex-
tulit, vt ex antiquis legibus et monumentis exempla af^
fumes: eoirauit^ vitile^ oitantuny moinieipio,, Poinicio^
moinio fipe moenio, ex quo moenia* Hinc Piautus pri>
didit: Pergamum diuina moemtum manu. Ex eodem
eiiam laudatur. Hoe ego oppidum admoenire vt hodie
fopiatur^ voto. .Quod et PoenuJus comoedia pro P».
mdus confirmat. Sic moerus murus Virgiliano etiam
carminenobilitatum: Aggeribus moerorum. Quod in
liucretio minus miramur :. aejlus ab vndif aequorif, ex^»
ofor moerorum litora circum. a quo et poenire et poeni*
bat pro punire^ punibat; binc enim poena, et vetu«
impoetHs^ quod nunc impunis. Moenera quoque anti-
^s fuerat^ quod pofteritas in mtenera mutauit , et de
moenus amoenum coniicit Scruius Grammatiais* Co$^
num ilmiliter a eoeture dcefcendit , quod recentiores. euu^
ire dicunt, et ab illo eunus quod tunc vnico n, nunc
cum gemino cunnuf. Ab eadem origine fortaile cuna^
in qua pueruli cuniimt, et incunio, ex quo Varronia-
num incunatum^ quod inquinatum peperit. Fatria et
recepta regula icripiiile Catonem, haec indicant: Poeni^
cum et Poenicam; neque ab .eadem abhomiiiTe Varro*
nem, de L. L. libri oftendunt, vbi iftas reUquiarum reli«
quias videmus : Moerum^ Poetilium, Poenicum, Poe^
nicorum^ Moeris. In rufticis exemplaribus hoc iiiper*
333 IVL PONTEDERAE EPIST. L
eft, depromptum a Vi<96rio Poetam hoc eft Potum,
quod apud alios PoBtum *).
Multa etiam, quae per u (cribimus, vetuAi per o fcri-
bebant, vt taboUit , pohliee, Jlngoloj, detcierit , for*
ticotaey hohifce, nonciata , flouio. Quod frequentius
in extremis vfurpatur: fuom^ Lueiom, eonfentiont^
quom, mortuof (mortuus) perpetuom, eompafatos^
(com^aifcnm) eompafcuom , eonfuont, tuom^ txfociont,
et aLa in antiquis monumentis. In Catonis autem Co-
dicibus: Togates, iftoe^ toreolarium^ pautotum, coli*
eoti: m Varronis vero: pojfont^ tribotum, paulota^
tabernola.
Aumo contradDm quis ignorat? Si audet\f0desy
ferautum, fcrotum, eaudix, codex^ faurex, forex^
SauraSfe, SoraSfe, Aurata^ Orata^ CauruSj Corus,
Ctaudius, Ctodius^ autta^ olta^ eauda, eoda, ptau»
ftrum^ phftrum^ ptaudo^ ptodo^ tXr^uoexptodo^ Plau^
tus, Plotus^ PautnJum et Pautum, vt vult ScauruSy
potulum et potum , aurichateum, orichatcum^ etauftrum^
ehftrttm. Quorum nonnulla rufticis noftris editores re-
liquerunt, ceu hojlus^ pro hauflus, otta, eoda,
ptojhrum ♦*).
At ou^ quod pro is graeco^adiungebant, vt Mariua
Vidorinusrefert, ecquod remanet veftigium? Omnia
a librariis fubduda iunt, penitulque extinda. In antt«>
quis tamen monumentis muita huiuimddi leguntur:
ims^ iniottrias\ ioadicautrunti ioudiem, iourato^iou^
rent,
*) HinemtelligealocufnQjkin- tur ita» vt inedius ftli<piis inter
&il. I. 4. 7. €t mdius efi ^dam vtraroque Hteram » (imilis fciiicec
i^itl Htefatfnms, l^onenimfic literae duplici «e vel «t exaudi-
pptimim diamnffVtapimHm, Idem retur. De verbo tanpmutft dice-
I. 3. ss* £tiaw oftimust ma^mnt^ tur ad Colum. 8« c 5. f. 19.
vt mtdiam i littram , qaat vettri^ **j Colt pro eanlt dixit Hbra*
kut m fatrat^ accipertnt^ C. frinmm tius Serro. II. 4. 15. vbi Scholia-
Caefiris infcriftioui tradititr fa&iim. ^ti elodt po ciauie tif[m, Sue-
vbi <^ aligulam intelligit cum tonius Vefpaf. sa. Mtfirium Plom
BurmannoGefnerus. Hi$ igitur rumfOdmonitu^ah to^plaufirapttiue
in formis vocabulifque literam f quam fl^fira dtccnda, dit f^tra
cc % pcoauadalTe &oiiuuu vidca- FUmnm /Untastr.
DE VETERI SCRIBENDI RATIONE 533
nnti iouferttnt, Louetriof, Fourios^ Loumen. Nul-
Us etiam ai loco ae^ quo Lucretius atque alii vel anti-
quitatis fludiofl fcripferunt , reliquias in Catone et Var-
rone inueni. Quod tamcn Poetis pix)prium non fuiile,
antiqui lapides declarant. Neque id tantum in extre-
misfyllabis, yt pnSforiai, Romai^ viai, Semproniai,
Gallai^ Sextiliai, patriai^ Bonai^ Deai; verum etfam
inprimis, ceu: C^iaifiorei, aicles ^ aidileSy aire^ C(;ii»
fare. Eandem fcripturam, (ed ex diflimili ratione detle«
xam, protulit ex VarrronianoexempJari Vicftorius ? Ait*
tUi nempe jlttici^ quale illud apud Gt\itexMmpainimen*
tunu (Norif. p. 474.
Si veteres quoque memorias infpiciaoius, ad anti-
quam {peciem non reipondcnt vocabula^ qoae apud
vtrunque audorem induoii feiunguiU: preti, prelii^
Pompeif Pompeiis^ deiiciunlur deiiciuninr , deicitodeO^
eiio, coicito coiicito , eonici coniiciy Manli Manliiy eici^-
toeiicito, Lauini Lauinii^ nugatori nugatorii^ Pontif
Pontiis, Torcolari Torcutarii , «i/ c//i *)• In «a itfdem
male vcrtunt, quae vetuftasin ia enunciabat: vtfunii/
caueis, hederacia hedcracea, eotQuia cotoneA, ettariae
oleareae^ vinaciis vinaceis^ vinia (2l cpovinitum Varro-
nianum) vinea^ ordeacia, ordeacea, nau/lae naufeae,
tiniae^ tineae. Quae tam^ niii ex Politiani aut ab
aliis ilncerae vetuftatis libris repefas, in editis Catonis et
Varronis inucftigaueris fruftra. lam vero graecum v^
quod per Latium cum vagabatur, in patrium u muta-
bantRomant, fcribentes Babulovica, bombucina^ mur*
ra^ eruJiaUinus, Pttrrus tt Burrur , fuluanus , tacru^
ma, elutus inchitus y curCatoni Varronique non repo-
nunt? Numquid antiquum inftitutum ifla non i-etinent^
quae optima exemplaria feruant: amufum^ murteam^
murta^ zmurnaeum, znmma^ ferpuUum^ Subaris,. Tu-^
ranniuf
*) QQinCtlh I. 4. rr. At/fMi //. fcmt ffacnffe tnio Maiiaift^uet^^"
Ura l fi^i iufidit; ceniidt enim tfi nnta i fcrihirt; ^od fi cft^ iuvgt-
ekilh'fu(it, — Sciac etiam Ort- Ur u ewftwmf. Norif. p> 473 r
334 IVL. PONTEDERAE EPIST* L
rannius a tyranno? (Adda Varronianum Liuiinorum
fro Lydinorum ^ Suriae ^ro Syriai ^ et aliaj in Colu-
mella libri autiqui Puiagaram nominant.)
Non praetereundum demum eft, in iifdem Vidorii
et Politiani libris, quos maxime probo, didionum fim-
plicium vocales in compofitis non mutari. Quod ad
vocabulorum originem et naturam inquirendam quan-
tum vel compendii vei adiumenti aflerat^ probe intelli-
gis. Vt primum confpargant^ afpargant, afpargo^
quod Virgilius lioc carmine compleditur. falfajpumant
afpargine cautes: intelegitur, difquaero^ decarpo^ in^
Intof., tubicinam, rejicari^ fenijices ^ fubjicuerint ^ fub*
fcent a fico (vnde fca et ficarius) praefaUos legimus,
aon flmul agnofcimus, vnde coaleicant? Tamen quota
pars eorum a librariis recipitur? Noime in Terentio et
Plauto quali vitia quotidie confedlari Iblent, caque cx-
imunt et contei-unt? Hadcnus de vocalibus ftridim ct
curfimfcripfifTe fufHciat: ad confonantes tranfeo. Prin-
cipio quae femiuocales dicuntur, non geminabantur:
anorum^ anus (samm) colega^ inocenti, comodus, to-
nubium^ macelum, bela, cajlelum, fuma^ meiliarius,
ftteilia, trulae^ »wwi«, o/orttm (illorum,) pelens^ tera^
referi, atque alia iri autiquis memorijs. A qua confue-
tudine neque Cato neque Varro recedunt, fi ex antiquio-
ribus libris exempla feligamus; ibi enjm ola^ alium^ ani^
anuclae -pro oila, aliium, anni, anniculae; numis, tru-
laSy vilicum^ molitam^ poHtori ox politionis , polulas^
armila, porinam^farito^ poluceto, ouilum^ intelegitur^
irulus^ niatelio, culeus, fcabilia^falerep eanabina^mu-
lior non mollior^ et ab ilJo mulier; quippe fi vir a vi,
cur non a mollitie muUer; (Ex Brufchiana multis in lo-
cis zi\not2M\iranJfm et fimiles formas, ab Aidina obli-
teratas. Mulieris etymon idem ex Varrone tradit La*
dant. de Opicificio c XIL fecl. 17. atque indc Ifidorus
Orig. XL a.)
Scmi-
DE VETERI SCRIBENDrRATIONE^ 335
Semiuocalium regulam / item iequitur; ideo non
duplicatur iteraturque. Scribitur propterea: ioufit, iou*
firit^ ctafiis, pofidit^ etapud Varronem y{/iiiii. Cui
potius X adiungebant, vt antiquae tabulae tenantur: vi«
delicet CfppaioxT , coniunxs , filixs , proxfmiis , max*
fimis^ vixfit^ auxfilium^ dedouxfit ^ diixfiftis ^ pixfiu,
ixfidra^ txfiat^ txfmphm, exfibeas^ fixfit, vxfori.
Quae omnianoftris audoribus fublata fupt, haec fi ex-
cipias Varroniana, quae de Politiani libro exferipierunt :
exfigunt, exfimi. (Quindilianus I. 7. £ ao. Cuermii
ttmporOms paulumque infra , fere quoties s litera media
vocalium Umgarum vet fubie&a longis effet, geminaba»
tur: vt eauffae , caffus, diuifiones : quomodo et ipfum et
f^rgitium quoque firipfijfe manus eorum docent, Jlt^
qui pautum fuperiores etiam illud^ quod nos geminaf
dicimus, iuji^ vna dixerunt iufi. Huius iplius nu^ria
geminandi literam / exempla habent Verrii Flacci Fadi
et Kditiones primae Vairoaianorum nifticorum iibro-
rum, ex Brufchiana a me annotata.)
n Graecum in praepofitionibus, vbi nunc b poni-'
mus, prima aetas iei-uabat, quoniam prius apo ab cctsc,
deindeo^; c&xapfenti, apfiinerej apfolutus , apfonwn^
apfiutit^ vt in ifto iapide illud Virgilianum: apfitUit
atradies: opfignetur, optinebit^ ^opteritur, apfipity
opfonatoris, opfietrix^ vt in aiio lapide:
Asitoniae. Aug^ L.
Thalufa
Opfietrix
Nec non ab vtsg^ aipiratione in f conuerla, vt in mul-
tts^ fupfignari, fupfigmt^ fupficiuom. Nihil iftorum
in Varronianis Catonianiique libris, qui in vulgum emit-
tuntur, refidit. In manu exaratis Politiani ope: fujh
tilgy apfintttt^ apturarier, opfeuiffe^ opfequito^ obli-
vioni eripiuntur. (Editiones etiain primae, ex Codicibus
fcriptis dudae, optinere et fimiles formas feruaiaint, diii-
gjenter enotatas ex Bruiicbiana.)
Jid
236 IVL PONTEDERAE EPIST. L
Ad flmiliter quod a cum d iinali confYat, priftinam
formam apud antiquos in compofitis tuetur, vt adttt-
mn, adpofitae^ adprinn ^ adglutinat ^ adportat, adfpi'
cio^ adfuetus, adlocutur, ac/pellat, adferere ^ adjigni*
jieat^ adtingat, adtribnta^ et alia in Plauto, Teren-
tio, Lucretio, Varrone de L. L. Pandcdis Florentinis, *
ac lapidariis literis. Horum pauca optimus Codex no-
flris villicis fepofuit: ahutriant, adpotiJimuM^ adco*
gnoftant. In eodem tamen cernere licet, alias literas in
praepofitidnibus componendo non immutari, nempe:
compulari, eonlibrato, deluito, deminuat, deftantef^
dereSof^ deiungunt, derigo^ deuertitur^ defcretae^ dc"
reSfam^ dejjindere^ deteStus^ inlicium^ inlicio. Quan-
quam in contraAum fit ab indu , vt indulgeo ex indu at-
que ec\yi'oo^ vt ait Nonius, quod eft doleo^ coalefcit;
ideo indnlgeo non doleo; ab indu ct olefco indolefco^
atque indoles: cnm fnh fuboles ^ quod reccntioribusyi.
boles. Veram illud antiquius et Varronianum, quod
etiain vetus lcpulchrum hoc verfu demonftrat: Etfaciet
fuboles mnltos mentorataper annos. (InNonii audoritate
aberrauit vir egregius , Vercor vt pariter id facT^um fit in
verbi etymologia. Indu cnim hic pro ncgatione efle
debet.) Scire tamen refeit ad , de quo dixi , ante f
ctitdigamma d in r verti; ideo aruolare, arfari\ ar^
vmas^i aruentores, aruocatos^ a/rfines^ arferia^ (aqua'
apud Feftum quae inferis libabatur, a fei-endo dida)
arvelium^ et Catonianum aruehant. Sic a vetuftiflimo
arjlare vernaculum noftrum deriuatur arfiare. Qui
mos his finibus non concluditur et coardatur; quoniam
arceo ex ad et eio aduoco, et congregatos contineoj'
ideo aluo arceri et contineri quod recipit, Hrribit M.
TuIHus,'.(N. D. IL 54.) et coeleftt orbe extimo reliquos*
arceri et comprendi. Idem flumina arteri dixit, quae-
ripis cohibentur. Ad prohibendum vero cum traduci-'
tur, ojwf eft ab fe in tliuerfum aduocare. Sic arx'
arcet hoftcs et ciues, nimirum hos* aduocat ac complc-'.
ditur;^
DE VETERI SCRIBENDI RATIONE- 337
<fHtur} iilos auocat et traducit. Similiter arms qui cir-
csL fe pofita cootiuet et fuftentat. jircejfo ex ad et eej/o
quod obfbieuit et euanuit Apparet tamen in cedo reffis ;
quare arcejfo aduoco. Quod niirari definas ; flquidem
latina iinkua, vt fenne omnes, non ab vno fonte omnia
hauflt, fed a riuis plurima. Quae itaque vocabula ad
feruant, ea defumpta videntur ab iispopulis, qni d vo-
calibus fubiicere fblebant; quae vero rf in r vertunt, ab
aiiis, quibus patrius mos r adnedere non denegabat
Ita de aDiS) quae diffimiii modo tlicuntur et efTeruntur,
coniicere poflumus. Neque enim a quagente/^rc; et
yiiiff venit, abeadem tuti zc fid acceflit; fed aliunde.
Quiaquaenataatqueeduifladomi, ita aluntur, vt, quae
fibi neceflaria funt, extrinfecus non arceflant. Sea vi«
deamus alia. {Arbiter fimiliter ab antiquo ar et biter$
deducit I. M. Heufinger Emend. p. 389* quod is in rem
praefentem vocatur, vt iudicet.) Verba quac trains fibi
apponunt, veteri confuetudine /ra Aruuntur, veiuti a
Tfi^oo Tf^u deinde tra, ceu traduco, trauio, trado^
traiueeo, trauerto, a quo Varronianum /rofiei^/ pro
'trauorfeis^ traho, traSfo, tradux.
Eft etiam, vt retulit in literas Prifcianus , quando
N principalis fyllaba ante fe affmnit G, vt fMus gnatus,
vnde agnatusj cognatus, prognatus; natio gnatio;*
quod manet in praegnatio^ praegnans, praegno; notns,
gnolus, ignotus, cognitus; nofco, gnofcoj agnofco^
cognofco^ dignofco^ ignofco^ nobilis^ gnobilis^ ignobi^
lis^ ignobilitas; nams^ gnauus^ ignams^ ignaiuia:
nauiter^ gnauiter^ ignauiter; nonun^ gnonien^ agno-^
mn^ cognomen^ ignominia; noro vnico r, g^^^ff^t
ignarus, ignorantia; neus^ gneus. Qua fcriptusa
Plautus, Terentius, Virgilius cum vfi fint, quis eaa*
dem Catoni Varroniue negauerit? Sane duni ita fcrl-
bunt, propius ad^Graeciamaccedunt, quam ^ modo«
Tom. I. P, L Y quo
338 IVL. PONTEDERAE EPIST. I.
^uo vtimur^ xiam gnomm yvcoiJtfi-, gnofco ytyveoaKa,
pugnuf TTuxvoV, r»yiMj reiedo t, agmen. (Nifi. ma-
lis ab agere agmen vt a tegere tegnleii deriuare.)
Neque tamen Lterae G literae in allis ita induJfit an-
tiquitas, vt ea poftliabita e non receperit, vt in his:
Cartacingpfes ^ maciftratos^ leciones^ et in Catone et
Varrone, vt ex Politiano difcimus, Sacontinos^ eenen^
di^ Acrius^ elaeuis^ inecerint^ virculta-^ fricora^Cor*
tynia^ acnua^ quodin CoIumellaiT^M. (InCoIumella
Sangerm. Codex eelare^ cetatus ^ro gelare^ getatus ex-
hibet. \6.tm caneam pro ganeam, Huc pertinere vi-
detur in marmore Pifaao O Fettius FHrcula-)
Saepenumero eandem literam pro Qjubiiciunt, ne«
que defunt in Politiano exempla: ablacuari<t deeocunt',
eocat^ percocat^ incunatum^ cotidie^ eculi, ecutum^ on*
ticum pro antiquum , olfJicum , fecuntur^ ftica^ JiUcuta^
Jlercilinum. Quae editores tanquam deliramenta et ani-
lesfabellas deipiciunt, cumex antiquis Japidibus vetus
jfta regula abunde confirmetur. At in his , quae ex-
lcribam, praeter vui^arem vfum cuinqu vertunt : quoi
eui-i quoius euius^ quom cum^ pequdes pecudes ^ pequnia
pectmia , arquus arcus , oquulus ocutus , quur cur. Q^t
tanto ftudio confe(flati iuht librarii , vt haec fola quoius
et quom^ vt mea eft memoria, in Catone fuperfint.
Eofdem tamen in H liberaliores inuenies quam illa
aetas et Varronis inftitutum ferebat. Crebrum inferunt
eos imitati, qui, raptis bonis, mala rependunt. Ve-
rum plus fidei apud me plufque audoritatis inuenit pro-
f^bMuc Vidorii etPoIitianiCodex,quam iftommomniuni,
Bqia39|tquotfunt, autfuerunt, negligentia ac leuitas. Ibi
itaque fcribitur : corda et cordi pro chorda et ehordi^ ae^
num^.Tufco^ orcitem^ comprendit^ turis pro t/iuris^
mor-^vmeStus^ vmidtm^hhfMioc, ijlonas^ catenas,
aerato
DE VETERI SCRIBENDIRATIONE 339
acrmoforo^ fulpwt^ 0unL Qju^e in Vartone au<9o«
ritate confinnantur, referente ex Agnaeo Comuto Ca^
iiodoro Varronianam fcribendi leguJam {ine afflatu po«
fcere Rodum^ Sinum, Xinton, ndafiuf* Equidem
ct M. Tuiiius in fuo Oratore docet, maiorum inftitutum
fuiile, vt nufquam niil in vocali ai^iratione vterentur^
fcribendo jMi/^oA Cttigos, trinmpo/^ CBrtagimm ^)«
Sunt alia praeterea in Politiano, quae antiquitatem
tuentur, vt tibe et vbi, ex quo noraum oue, fufumg
vnde nos fufo^ deofum^ pro diorfum^ menfum non
menjlum, temperi non tempori, quod tempus onmia
moderatur et temperat, meliot non melior^ wbis, vo^
merif, verrii cafu redo, et alia, de ^uibus^ fi ^d
v£ivenerit, diiigendus icribam.
IVLII PONTEDERAE
EPISTOLA IL
Quoniam recenter icripfi quanta et qualia Cktoni et
Varroni fiibduxerint, nunc id agam^ vt tibi com-
moda vtiiitateique breuiter ef fummatim percenieamt
ouae de venifta fcribendi ratione percipitnus, dum haa
auce ad prima iadnae iinguae incunabuia peneUamus»
Antiquiflimo mpre Latini didiones contraliunt^ Vt
inracla, vinehm^ perietum^ quod manet in pirielitor^
eirelui^ vatde^ Herele^ poplui^ ex quo Poplieota Va^
krius appeliatus, ardum pro aridum ex Nonio^ vnd«
ia veteri monuoiento eaementa^ arda habemus « nomeni^
Y n ektof
V (t^ontni Vafronem icrfbi v6^ «iPecetiihn V^bufnrrtnii^t euni
luiOe Hrenimi, Hi^dmmt Hrm^ oompoAtis pofuic BrufchiflfMi, ple-*.
M . brtdam ex eodem CaiTiodo- mmaue mutauic tucundus mtm*
to doceo ad Vanonem I. 7- Ex ^t ttciitt tditorw.
kniU librani ia Varront fraii
340 IVL. PONTEDERAE EPIST. II.
Wa/or nomencalator, etamcelMn. Huiufmodt inftitu*»
to et noftri audores inferuiunt, vt ex Politiano doce*
mur, qui prodidit treblae trebulae, /otdum^^ caldum^
tardum^ (quod in vulgum apudnos krtm foldo^ eatdo^
tardo y) opermenta operimenta, lamnis laniinis^ veli^
mna vellimina, afpertatem aiperitatem , fortoret farito-
res, forda a (po^ec^s, rude&a rudeata, anuctae anni*
culae, diuito diuidito, et ab ilio Horatius diuijfe dedu-
xit. Quorum fons in Egubinis tabulis tam Thufcis
quam Pelaigis ; ibi enim popler populus, angta angela^
^ipfotf (quodinVarronianoCodice ^ip/«) ftipula, «o-
mne nomine, eunaele cunacula. Has quoque inflexiones
ab iifdem popuiis didicit Latium: teShif a leeo^ tecituf^
iuneo iuncitus iundus, hinc et luncus herba, docittis
do&us^ fcripitus fcriptus zferipo tanquam cripo quod
a y^ec<Poi'j nam pro y a Latinis r, pro <p viurpatum p
indicauimus, iterumque indicemus« lufius iujhus ab
iufo^ vnde Cato iu/itur extuiit. Quod enim lege iu-
betur iujtum fiue iu/ltum. Jus item non iuris , fed iujis
oiim; fimiliter libertus et tiberta pro tiberatus et libe*
rata. Eodem exemplo Peiafgis erat eueltu ab eueltoi,
pofii pro pojlti^ quod etiam Latini ampiexi funt, vt
Lucretius et Luciiius, po^a et eompojtae dicentes. In
antiquis etiam Legibus apud Fuiu. Vrfinum pojlum iegi-
tur et in Catonis Codice expojium^ pojturus. Hinc
nos accepimus pojlo, efpojlo^ et cognata, cum plebs ro-
iftana vetera potius vfiirparet, quam nouitia politiori-
bus releruata. Sed ad tabuias Eugubinas redeamus, vbi
merfusfuji^ tturter oim er RtviW thett er quafi territi,
vaperfus et vaperjuto valde perfus fiue potius difperfiis*
Hiinc va particuia Romam- translata, vbi radices egit:
vacillo^ vacerra, vafer, vafiUus. Simiiiter t;flp«/o ex
va ttpello , peputs^ dempto augmento. Pelto autem a
WAAaJ, etpeputi eo fignificatu, quo Sophocies vfur-
pat: 7rcc/Js^)f (poR^% hQo eft graMofcfvo^. Hinc et-.
iaia
DE ^^ETERI SCRIBENDI RATlONE.rS4i
sam paUor quod TraXKc/jttvof induit Neoue vtfforo
longius repeto quam ab va et TrelftOj atqueiUincfQfii/.
Haud fecus de vqfio opinarer et ab iVn^fci, quod efi de*
terius Aatuo vei reddo, reuocarem. Neque vaco ab
alio fonte deducerem , quam ab va cum Keu» yel Kem
defideo. /^M<fi/ etiam, quod prius yafinii/ erat>^ hanc
originem reipuere non videtuc, cioewm eis^ civi ; hing
et ciues qui deildes arc vacui in vrbe otiantur. Nifi ma^
vis a ritti «Mrm quod fignificat} <]pioniam diiperii, fue«
rint congregati. Porro eadem va paiticula a in ^ iaepc
luutat, vnM VHors vicordia, vegrandis^ vcxitum a ^r
Acv, quippe in oblonga hafla aquila ferebatur. f^exo
fimiliter ve ar|a> ab oiyo}^ vcredariusve redarias^ vere-
dus ve reda, ViftHmhm (quod ex Varrone Politianua
Vfftubutum ofcripfitquafi vefiabutum) Gellius ^ofke
ab ve et /labutum deriuat. Imbecillis^ imbwUitas et
huiufmodi alia dum ita fcribuntiir, originem occultant:
ab veteri more imueciUis^ imueaMitas (in antiquiffimo
enim Varronis iibro imuecitlae non imbedttae fcriptuni
cR) ab im et vacitto oriri continuo.inanimuminducimus.
Multa contra expanduntur apud veteres,quae fecuta
aetas conipingit et coardat: cauitum^ cautum^ vcUiuus
vacuus. Varro acuitum pofuit pro acutum, inrigiua
pro irrigua^ tricitinio pro triclinio^ nucuteos pro ««-
cleos (quo etiam Cato vius) purigare i^topurgare sltsv*
^i^oo TfvqiicoL primum purico^ deinde purigo^ demum
purgo. Sk puriJicoTZ tsv^) facio} quod igne omnia
emundantur.
In vetuflifCma C. Duilii infcripcione cemere lice^
fingulas vocales, diflindHonem finientes, in d definere, vt
maridr DiSatoredr uaualed^ altod, praedad. Inaiio
etiam monmaento mottaticod, monimentid: apud Plau«
tum ted^ med. Cum itaque iila aetas vfitatum baberet,
^vodbus, per vocakm finids^ d adiicere^ fcripfifle autumo
Y 3 a ?Jy(»9
949 IVL PONTEDERAE EPIST. 11.
p Xlysft)» }JyHff^ Xiyet Ucwtkeis Utid: deinde vt /rrfi
feiungerent a /rrW qaod erat dandi cafas a tix^ hoc in-
tegro relt<36^ illad, d mi vetfo, UHt iz&am. Se«
quiorfs {ubinde feculi vfus curo huiuimodi fcribendi for*
main in vniuerfum improbaflet, in nonnuliis tamen vo*
cibus difcriminis cauia infUtutum retinuit, ceu in quiA
ct quod, vt iliud a qui quod communis generis fereba-
tur^ et a quit (epararetur; boc vero tum a quo nim a
quot ; in qiUt enim et quot dmt traniiutt. Hac ratione
jeiunifhim itm ab idm^ztg^e id^b it.^ Ex hac coii- .
fuetudine» quam etiam Quin<fKiianus Sofipaterque Cba-
rifius confirmant, in veteri Catonis libro quod annit pro
quot aunir remanfit Praeterea in muitis vocabulis ve*
ftigia fuperiunt, vt 'mprofum a pro tt/iim, proder (ex
duo ItdBam prode) prode^ , quippe primum difiundim
lcribebant prod #/, prod efi^ prod eftif. Contra in
fraefum non immiicetur d; quoniam non a proi fit»
vt vblunt, fed a praet praedit. Q^xtpratt et, praet
eji, pfoit ejfe, (quod abantiquis exfiat non praeeffe)^
ucpraet int proiftnt. Etenim qui eft praes, is vtique
praeiens. Quid enim aliud indicat Terentius in Phor*
fnione: IJon tu hune habiat praefentim Deumf Quid
aliud Virgilius: Agrejlum praefentia numina Fbunif
Quid aliud M. Tuliius in IV Tufcui. dum fcribit, Hcr-
culem tantum et tam praeientem Deum efTe? Nam fi
praefum cilet a proiy diceretur praidifi, praidit^ vt
praedoptadicitvir^prodigop ac prodijl. Nec mirari
debemus, non praiffum ac proiffit fcribi , (ed praefum^
praift vetuftiilimis / literam minime geminantibus.
Suadtid lipudFeflum legitur, et id efle ac -Jic ti decla*
ratur. Oirte Atfua et t$ cum i/addititio coalefcit Po«
Aeriores prhno dinp mutato alteroque exemplo fecere
fuapti. Itskmngfti, tuapti^ uojhapti^ oiim meadtedy
tuadied, noftradted Met etiam quod cum igo j tu^
ipfiy iUi et sdiis copulatur,flii#d fiiiile crediderim. (Addo
Flautina
DE VETERI 8CRIBENDI RATIONE. 343
Plaudna mtideo, MiiiUt, mtidhai. Verbum prod
sj/e comparabis cum graeco Trgo oie ^ivotf. Rb fimili*
ter fibi arceiTerat d^ vt retinetur in verbis rsdatno-i red»
iarguo^ ridmo^ rsdmptar^ ndio, ndhoftio^ ndigo^
ndintigrp, ndundo; quaefeparatanotabant: ndamo^
nd arguo^ rid smoy nd emptor^ nd io, ndhqftio^
nd qgo^ nd intigro^ nd undoy ndimiculum^ nd
amictttum, ndimio nd^anm^ tanquam iterum cir-
cum eo.
^(mdam ex qui cum d atque ani (eam) compofitum
videtur, vt quidam fit nefcio quid inter marem et fe«
minam medium ac promiicuum. Sic quidem ex qm £t
eum^ nam^mquondam ium. Is, ea, i, appofitaque
d^ id^i vt9L verbo i ieiungatur. De } fiiie id atque im
idem; memoriae enimreliquitFefius, non iundem fuifle
vetufiioribus, ied iuam. Hic et haec alif et hoc ali
ilue alid, ex quo aliquif^ et cum vH aliubii^ vtinFle-
bifcito poft C. Sempronium Graechum edito legitur.|
nunc elifo «, alibi. Bidm ad wf)v refertur, vclut/;ri(/
m , quod anti ium interpretamun Verum itfly quarti
cafiis aduerbii modo vfurpatum, et per alios etiam ca*
jrusinfiexumexiftimo, cmpris^prisy pri^priu. Qua-
propter cum pris fit pofitiuum, prior etpriuf compa-
xatiuum erit, primus fummmn ac fuperlatiuum. A pris
prifcuf^ ab eodem cum rskec priJlittUft nec non a priu
£t apf prinapf.
Non praetereundum quoque eft, pri effe idem ac
prae; quoniam veteres non prae fed pri fcribebant,
vt memorat Feftus; quarc praiciden priciden ante ce-
dmj praiuomin prinomiu antc nomen, praeficio pri*
' facio antefacio, praefag^riy prifagiri antefagire id eft
.iapere, prcufftoprifto ante fto, vt homines ait Saluftius
caeteris animantibua fiudere feie praeftare* Et praefti^
Y 4 ti^
344 IVL.PONTEDERAElPIST.ir.
tef fiue priJHtes nonne idem ex FeAor, quod inferidr
actas antijiius vocabat?
Quid eft tnterimf Videamus qaid nUeratim^ ^od
pro illo antiqui ponunt Non cernimus efTe ab intera^
etjhoc ab entera cum im? Enteradim itaque primum^
interatim deinde, denique fubdudis a et / interim.
Quod interpreton inter id^ vt interea inter ea. Nos
vemacula confuemdme : yra quejio^ in qnejlo^ Latinia
item feparantibus, vt apud Plautum CiAeJi. Tnter rem
iftam agendam herae hme re/pondi quod rogabat. Et in
Sticho ! Inter illttd negotinm meis amieis euraui, vt roe-
na ejjfet co&a^ Pojl longo circtiitu a Graecis repetit
Voffius: ego a pojlo cogito; ideoque pojlidea a pojli
cum d finaii atque ea^ de quo Plautus Stich. Quem
aequiusejl nos potiorem habere te^pojlidea viros nojlros:
IdcminCiftell. Id erit faSfum, omamenta ponent^ pojt*
idea loci qni deliquerit^ vapulabit. De eodem Teren-
tiusHecyr. Qmd faeiundum fortajfe Jit pojlidea. Quare
pojiidea primigenia forma, mox pojiea. Pofti igitur
ea , cum po/iti flnt ea , vel ea pofita* Ita SalufHus Ca-
tii. p^ipericttium aduenit^ inuidia atque fuperbia pojl
fuere. nempe pofita fuere. * Idem : Pojiea Pifo in eite^
riorem Hifpaniam mijfuseji^ fcilicetea re pofita. Vir-
gilius Aeneid. VI. venerabile donumfatalis virgae iongb
po/i tempore vifum. Pofito longo tcmpore fiue inter*
pofito. Et hoc fepulchraie carmen: CunSiorum haec
fuboli /idem poji morte reliqr^it. Nempe/^o/?fl morte
iiue tranfa(fla. Pojihae pofita hac re, poJiiUa^ quo
vfus Catuliushoc vedfu: NecJibipoJiiUametttebanttalia
verba: illa re pofita. Pojihabeo habeo pofitum, relin*
quoj poftmifto mitto pofitum, fiue praetermiflum;
pojtlmmuscpk patre, pofita humo, fiue humato nafci-
tur. Pojiea qmm fiue pojiquam pofita ea re quam com-
memoraui^. vt Virgiliauum illua: Pojiquam res jljtae^
Priam^
DEVETERISCRIBENDIRATIONE. 345
Priamiqiu euertere pentem immeritam vifum fnperis:
Pdfita ea re fiue trankda quam retuli, videlicet vifom
fuperis Afiaticas res ac Priami regnum euertere. Inue-
nitur etiam poJLnummor, et alia vtin Horatio: O cu
ves^ ciuetf quaerenda pecunia primum ejl, virtus poft
nummos, Cum pofiti erunt nummi, fiu^ pofitis num*
mis in loculos, conditis vno nomine. Sic Liuius: po»
Jttis omnium aliorum rerum curis dum dicit, pofi curas
aliarum omnium rerum fignifkat, vt frequentius vfur«
patur.
Hucufque euagatus fnm^vti/literae, diclionem clau^
dentis, vemgia dbi ofienderem: videamus alia, quae
ex antiqua ipecie facilius cognofcimus et dedaramus.
Diecfajlini^ proximi^ noni, vt veteres fcribunt, fi di-
ligendus perpendamus, patrici cafiis abfblute pofiti in-»
veniuntur, Graecorum qui fexto cafu carebantexemplo.
Etenim quo propius Latina lingua originem fuam con»
tingebat, eo fimilior graecae apparet. Quaiv die pro
rfj«\ vtacie^ftde, requie , fpecie , pro aciei^Jidei^ r#*
quiei, fpeciei pofita GeJlius ac Prifcianusi confirmant.
Pari modo quoiidie, pojridie^ pridie^ niniirum quoti
diei, pofieri diei^ pris diel Neque aliter habenda cUu,
initercUu, iamdia» cum fciamus ex Nonio Marcello, ante
diu quam dieiA Latio vagatum« Diu autem nonne ge-
nitiuu^ a Stcs^ ex qub dies ? Diu igitur dTre ra ^^ » et
i$5 r$vcff diutinus dibCobitc in patrio cafu reiidum. Inr
* ttts quoque qnod andquls entus ab ivTe^^ pari cafu or-
dinatur. Equidem alias atque alteras cum apud vete-
res legeris, geniduos habebis aduetbialiter conftitutos,
euiufmodi multa apud Graecos fuiffe pulchre cailes;
geniduois tamen, quales materjamilias , paterfamilias^
etin LiuxoFrifco, prodeilte Prifciano, efcas^ monetas^
fortunas^ teras^ viasy Latonas loco ejia», mpnetae,
fortunae, terra», viae^ Latimae.
Y 5 Cum
346 IVL. PONTEDERAE EPIST, IL
Cum fulpur Catonis regula fcripeuin inipicimiis, et
apud Vlpiajiumfuipurata, ciuus lcrutamur origineni^
quam receatioium conruetudineyfi//;Afir ttfulpburttta;
a 'TTuf enim coraponi diicimus atque ab oKov propter
afpirationem yb/a», vte^fix^ iTrrecfeptm^ s^irm
ferpo, ^TfvKhovferpuUum^ vieef fMper, vioa^fudor^
vTfvos vTFo vSft pnmumfup nos^ deinde vt in optimo
Vidorii libro extat, Jimnor^ dtmumfomnur. Ab eo*
dem o\ov et praes, praeful, fiue vetuAo modo praefol^
vtconfol; quod f ra#/tt/ praes fingularis et primus.
Qui ar^fpex vnde defcendat, indagat, atque aru
efFenditUTi, hac fcriptura entafiaru vmafiaru, quam ^x
Tabulis Eugubinis Clar. Gorius mihi depromput, con«
fequi poterit, dummodo flc diflinguat : entas iaru.^ vr-
M/ iaru, qood eft vrnaf i» ara pofitas. Aru itaque ab
Hetrufcis emanafle difces, et inflexionem item pro arae^
cuiufmodi in antiquis nummis Menandru, ApoUodoru^
et in Varroniano R. R, volumine IIL jlntiphilu. Vt
arufpex^ ita earnufex, hcuples, quadruptex , facrufico
aerufplium apud Catonem. Quae a Graecis ad Tufcos^
et inde Romam migrarunt
Biceps^ triceps et fimilia ex quo componantur, ve«
tus fcribendi norma demonfhat, quae efl bieepfos, tri*
eepfos^ quadricepfos , vt Varro ex Argeorum facris
oflendit. Cepfos autem {ex quo nofbum ceffo) a ks*
^opAfi, pro ^ litera, qua Latini carent, p fubiuiidb,
€t pro a^iratione /, feiiquis in o/ conuerfis. Interdum
veteribus f»/<rifM/fi» erat, ideo, remoto m/er; diaatim
remanet, (quod feparatum duat im vefto in detidj tx
quo dum coaluit. Itaque dum vei duatim, fi tempus,
ratio, modo id concedat, vt dumfcriba^ nonne tem«
pus dat fiue finit fcribere? Simtiiter veniam ad te, dum*
euodo vaUam, quod iadicat, mc venturum, fi Deus
dederit tunc me valere. Idcirco interdum antiqua for-
ma:
DE VETERI SCRIBENDI RATIONfe. 347
ma: mtira dnat im, hoc eft: id intirpanit ^ Ceu, vt
cxempio pateat: hgit illt^ interdmn /eribit ; mteruenit
tempus, quo fcribit, fiue interiicitur fcriptura.
Tum quondam tuatim^ quod fortaiTe a tuo^ is pro
tueoT', vnde non tuitus fed tutus didtur, et tuat im^
videat id, vt Tullianum illud ad Atticum: dijfero in
vtramque partem tum' Graece tum Latine: nimirum:
diilen) in vtramque partem, fi quis id intueatur Graece,
fi quis id Latine , fiue ecce Graece, ecce Latine. Itaii
melius: guarda in Greco, guarda in Latino.
Enim, en im: m id^ vt nos: in eiS^ in quejlo.
Ipfe nouidum efi, vetus ipfus, quod in Plauto et CaC0« .
ne retinetur: in antiquis memoriis ipfos. Num ex is
acyb/, fuusp ijfos primum, quale noftmm vemaculum
ejjo^ deinde, quoniam prifca aetas / noniterabat, al-
lero / in f? mutato ipfosf Quod ex is et fos in vulgum
fiotf eleganter reddimus: quelproprio* Non olim nenn,
Ed ex geminato n$ ne tt h videtur. Id imitamur,
1 loquimur et fcribimus: no no: id Taflus metro
complexuseft: Ni^ n^, piu non potrei, vintomiehieh
mo^ ne eortecsia fpogtiar, ne fveUer ramo.
Mmm (quod manet in vocandi cafii 0 wd) veterum,
rnmn pofteriorum cooiuetudini inieruit. Ex iilo nos
ndo fumpfimus. Iliinc nimium repeterem, tanquam m
mium Gm ne meum; quod enim nemo fibi vindicat, ab-
vndat. Toties, quoties , aliquoties detegere non fadlie j
at nuliius negotii, fi, vt antiquitas inftituit, iegamua
totiens, quotiens^ atiquotiens; nam obfoletum partici-
pium^i»/ quo ct /rir»/ et prii^»/ componitur, reci-
pere oftendit ThtUns igitur tot ipns, hoc eft, cum
tot vices fint, quotiens^ cum quot* Noftra lingua:
tante volte, quante votte. Neque tibi dubitandvm eft,
quin hoc exempio fcripferint amiqu], quod tum Marius
Viillorinus, Fnlcianus, Caper cOofinnant) tum libri
348 IVL PONTEDERAE EPIST. IL
manu exarati vel fonnis expreffi, vt in Catone: quo^
tiensibU, totient magis placebit. Item: Aliqnotiens
fatitofcopat. Ex eodemld refert Feflus^ A. Gelliusj
fed FeftuJs hoc aniplitis : compluriens. Neque Varro
diflunilis: Quotienscunque haras fubufcus purgat^ to»
tiens arenam iniicere oportet. £t de L. L. L. Aeliuf
nofter literis omatijjimus memoria nofira errauit atiquo*
^tiens. Plautus item Amph. Quotiens vis di&um? Vir-
gilius etiam repetit Georg. i. Quotiens Cyclopum effer^
vere in agrum vidimus vndantem nuptis fomacibus Aet-
nam? ac M. Tullius Arat. Phoen. Sed medioere iacens
qmtiens e corpore tumen. Praeterea apud Vipianum^
Calliftratura^ lulianum, Labeonem, Pomponium to^
tiens quotiens in optimis libris inueniuntilr. Vetuflae
denique lapidariae memoriae ad veritatis cdnfeflionera
etiam inuitos traducunt: Quotiens. quis. eorum. fuis.
eoronas. ponent. Quotiens. quonque. fei. quis. faxjlt.
Quotiens. Ih Ancyrana infcriptione: Quo tuftro. Ci*
vium. Romanum. cenfita funt. ' Capita. quadragiens.
eentum mittia Et.fexaginta. tria.
Qmsguttur vnde exifteret, fic tibi vnquam enuclea-
vit, vt probares? Nec nurum: adeo vetuftum eft, at-
que adeo occultas radices egit, vt non facile eflbdere
valeas, atquein apricum proferre* Gorio itaque gra«
ttas hs^o, qui primus ex Tabuh's Eugubinis hwc fcri«
pturam ad nos* miflt : vthturu, vtthtir^ ac guttur red-
didit ex quo conftat. Iftud itaque ex duabus vocibus
componitur &/ et turu: hoc a Graeco du^ee^ et ianua
efle tenes. Quod in Latio etiam vigebat, vt obturo
oftendit, turundaet alia. Ulud autem de ea^trec fiue
irrx amputatum cnedimus, oinu conuerlb, vt in mul«
tis. Igitur guttur vocis ianua. Sic yKurrcc quae yo-
cem excauat et eflbrmat; nam ex yKoi(p» puto atque
iVrce eademque.affo-ofi. Nec non aiutio ab dixjiii cum
DE VETERI SCRIfiENDI RATIONE. 349
760 fiue U(»i quippe qui audit, voces et imagines induit.
(Mihi magis approbatqr origo audiendt ab audibtts^ au»
diculis pro auribus ex graeco £g coro£ deriuata et ab
ij>fo Varrone olim pofita,)
Piaeutum ac jc?/ar»/o qua de caufa nominentur, ea-
dem Eugubina monumenta tibi probabunt, in quibus
exiculptum eft : Pi hac luo. Etymon habere videtur a
Tslo^ Qtcl%Kvoi>^ nempe: quod etiam ieledis hofiiis nu-
inina auertit, fiue quem rite iacrificantem numina non
audiunt Et hac figura piacutum fcelus habetur. Sin
autem hoc modo fcribatur: Piah ctuo, iacrificium indi-
dicat quo numina^ofiias accipiunt, et iacrificantem
exaudiunt. Hinc apud Latinos piacutum iacrificium,
et piacuto facrificio , fubduda vero aipiratione et diicri-
minedempto, vnicp vocabulo tam delidum quam &-
crificium deciarat. Propter quod faepe o^natus ium,
m»lta vtriuique linguae nomina, quae ad alia atque alia
fignificanda traduda fint, exierta aiperi ipiritus nota, in
vnam figuram vnamque faciem confufa. Caetenim a
Tslos pius eft, qui opimis vidimis deos precatur j im-
pius contra. Ex hac antiquiifima orthographia retenta
nonnulia in Latio, atque in noiham memoriam propa-
gata, vt veho^ vehicutum ex ve eteo; vehaviay quod
Varronis aeuo ruri durafie femu-, fimiii ratione vehe*
mens^ vehementia^ fcilicet ve amens^ ve amentia^ vt
vemacula noibit: granpazzo, gran pazsda. Cohortes
in optimis ruilicis exemplaribus notatur, non cortes,
quod indicat, ex duobus faifhjm ioortes. Id puto poi&
a x^f^ ^^ ofropAl^, quia cohors gailinarum tedes, eilc
probari. (Ego vero non dubito a graeco xi^ros fimili
ratione deriuatam eile cohortem cortem^ adeoque ipium
hortum, atque a graeco j^aW, eahus, cohare^ incohare^
inchoore. De qua etymologia plura d]<fla iunt in Anno-
tationibus ad S. R. R.^ Ab Abbatio Oliuierip, cum
Eugubf-
350 IVL PONTEDERAE EPIST. II.
Eugubinas Tabulas commentaretur, accepi aviihctir
et auieJtcIu Quod arator aratarefqtie inteq^retatun Cui
tainen haud aflentior, cum ex duabus dicilionibus com-
poni exillimem : auia et clir cuni r addititio (cuius an-
tiquitatem atque vfum ex C. Diulii memoria deduxi-
mus) ac finc r cli et elu. Vtraque profeAo Graeca xBk^
et )cKoco fiue KhZ ; ideo primum auia qui xAoi ; fecua-
dum qui rcxSt demptis extremis, pro xA^o*/. At quam
icite: infru$tuofa quicolit^ ^.ccolunt. NamKXdufran*
go, et hinc interpofita iitera, eolo; qui enim terram
colit^ fiue aratro fiue fiirculo fiue bipalio colat, terram
frangit, fcindit ac caeditj quod ad maius radicum ftir-
piumque incrementum. Ab eodet%«Aa? apud Gfaecos
uXZv viget, apud Latinos virgultum^ quod antiqua
Vatroniana forma vircultum; quippe manu colitur et
-putatur. Vetuftiflimi igitur Pelaigi fuas calamitates iii
Eugubina prccatione mifere deplorant, dum colonos,
qui proprie aruahclu vocandi erant, auiehclu appellant$
quandoquidem ob coeli inciementiam terraeque ficcita-
tem nihil ex laboriofo cultupercipiebant Arua autem
ab Hetnifcis ex eodem Gorio primum appellata aduerto
aruttia, hoc efl r^s* d^i^ocs Rla^ fiue bona quae aran-
do confequimur; nifi potius: bona fiue arua aratro re*
lidla, vt ruflici nofhi loquuntur, terre aratiue. Id
pofteain anui contradlum, vnde Hetnifcum a»-uame%
cuiufinodi multa Latini receperunt: velamen^ purga*
men^ nutamen^ nouamen, moderanien, meditamen, .
Credere etiam iicet, aruamen apud Hetrufcos ita vfur*
patmn, vt nos in vulgus efTerimus: Befiiame, Camame,
ojame^ pelame, pollame, vccellame. £x illo Bla de«
riuatur (fxocpc fuperbia vTfe^ Blecy qui enim fupra fa-
cultates et bona fiue animi fiue corporis, vel fupra ho»
minis fortunas attollitur, is merifo fuperbus. Quare vt
a terendo tera antiquitus, inferiori aetatis gradu terra
vocata, fic a fraugendo aruo cto mox colo. Nec non a
niee
DE VETERI SCRIBENDI RATIONE, 351
Kf^ fiue K€i» id eft fcindo (vnde Catoni tracio iiiperefle
oftendam) veruaSlum exiftit^ fiue priicum veruacmm^
ix va particula, quae noniinis vim et figniiicationem in-
tendit^ praeponatur. Facio igitur valde findo ideft
profcindo} idcoqueterra quae vere profcinditur^ veru*
aSunu
Simen acfemino quis a prima origine deduxit ? La«
ttt ea tanta annorum mole obruta etpenitusdemerfaj
neque de eadem quicquam haberem, guod tibi notum
facerem, nifi Eugiibinis literis fcriptum t&t fehmenier^
quod idem Abbatiusy^i»/» 1 reddit. Binis didionibus
glutinari vides, interpofito aiperi ipiritiss indice, fe et
menier. Verum er addititium puto, quod Latini etiam
ornandi cauia replendiue recepenint, praeiertim vetu*
ftiores, vtPlautus argutarier, memorarier, ludificariery
irafcier, et plura huiuimodi quidixerit, vt Terentiuss
detudier^ immutarier^ adipifcier; vt Lucretius: eowaer*
tier, cetarier^ vertier, mirarier; etnofterCato: oi/tf-
rarier. Apud M. TuUium hoc item inuenimus ad
Tiebatium miifiim: vt inter bonos bene agier oportetm
Et in Plinio ex veteri hiilorico Hemina relatum arbitra»
rier^ Kefiat igitur er remoto meni a /Aivo^ ac ie pro-
pter aiptrationem, quod e Graecis erat. Quapropter e
fcfmiemen, quod^e manet,feque expe&at, et renom
vat ; quoniam in id redit, a quo prodit. Quo quid bre* *
vius^ quidelegantius, quid ad teminis naturam decta*
randam accommodatius excogitari poteil aut fingi ? Et
mirabitur quiiquam iblertiifimum fuiife Homerum, quan*
do tot ieculis ante in diAione vna do<flriaa tanta et ik«
pientia eluceicit?
Ab eodem Abbatio Flonemia miilum Eugubinam
veJHfier expofitumque vefiUms^ quod arbitrorc;£^}^/r
Siuevefiiri; nampror, / quondam vfiupatum ex Sa*
liari canuine oileadit Varro, ytdohjt, efo^ mufes^ rufe,
plu^
35a IVL.PONTEDERAEEPIST.il
plurima, cafmtna^ afina pro dolori, ero^ muint, run,
ph$rima, carmina, arena,
A Pelaigis non fblum er^ de quo {upra indicatum
eft, fumpilt Latium , verum etiam r fimplex multis vo-
cabulis fubnexum, vt in vcrbis quaepaflionem figaifi*
cant, atque in aduerbiis multis declaratur. Origo ex
bac ijlfcriptione clarius appai^:
Lerpirior. Scmtirpior
Duir. For
Foufer. Dertier. Dierir. Votir.
Farer. Vef Naratu. vef. Poui.
Sirtii^.
Quae quoniam far, nardum et coronam meminit, Lari
domeflico iacrata videbitur, primum verfum hoc ordi-
ne feparantibus : Ler.pirior fantirpior: videlicet Lo-
ri.focaciofanSfo^pio. Porro fi For idem ac Por, Fou*
fer fiue Foufe Dui filium efle quis crederet. Equidem
et Romanae memoriae exhibent Qrii»/i vel Sexti ftlius:
Quinti vel Sexti Nepos. Sic a numero Dui filius, vt
Duiliuf^ quod in gentis titulum tranfit, nec non Quin»
tiuf a quinto , Sextius a fexto , Septimius a feptimO)
ab odauo Odauius. Por autcm manfit in his Caipor,
Lucipor^ Marcipor, Quintipor. Std ct PorfenaTuCd
regis nomen quafi Por fena fiue hena , hoc eft Senae
vel Henae filius. Quae didio quod ex duabus coit,
credere licet primum iuterpofito h defignatum Porhena^
deinde A in / tranfiiile. Propterea Porfena vnico n,
antiquis, vt dixi, (emiudcales non iterantibus, tanquam
Enniijilius. Idem indicare opinatus fum Sifenna vel-
vt Ze henna^ idem Perpenna Tsoui t3 pennae aut /^-
toof . Eadem ratione SaSumus Vrani fatus fiue fiiius
vocatur. At Lar aomen tam Diis quam hominibua
commune; nam Lar^ Porfena^ Larunda vel Lar Vh-
</a Tiberina N/mpha ) et hioc Lares.
Keuer«
DE VETERI SCRIBENDI RATIONE. 353
Reuertamur Kotnam. Cur vQcabula nomiulla in x
ec r definant, vt iciamus», primum ab antiquis peten-
dum, alterumarecentioribq^; labos enim labofis^ ar-
bos, arbofis, Upos lepojis iili cff&rebant; hi tabor labo*
riSi arbor arboris, kpor leporis. lUi item /7/ii^a a tt At-
iSiost et ab hoQ pJus^ plufima: hi plura et plurima.
Sed veteres ttiamplera pro/r/fira fcribebaut, vndc p/^.
raque SLcplerunqu£ habemus. Qjiare mirari non debe-
mus inmultis analogiam nos fequi, ceu mus murisirus
ruris, foedus foederis; reAum enim cafum antiquis
dabis; pofterioribus reliquos. Neque Fufios, yetujios^
Papifios cum legeris, alios efle ac Furios, l^eturios^
Papirios exiftimabis; neque verba multa in diuerfum
exire inconAantiae tribues, fed tempori. Etenim cuin
c pro g plurimum vteretur prifca gens, vt proxinia
EpiAola indicaui, multa aliis literis incipere, in aiias
definerenotabis: tego^ legis, leSfum; ago^ egi^ a£fum;
rego, rexi^ reSIum; min^o^ minxi^ miSfum; fgo^fxi,
fixum; fugo, fuxi^ fuSfum. Cum c haec atque aiia
bene multa ihcipiebant: leco; aco, ex quo acus^ acu-
men, acutus; reco; minco; fico; fuco^ vvAt fucus^
defcendit. Nu otium olim, nunc negotium; pucnp
pugno a TcvKci^ao , et ab hoc '^vkvos ; quippe conferti
ac Aipati in acie /lantf cubemo gubemo a Kv0€fyeM*
Hac^enus Pontedera, qui fimiles aiiquot et)miolo-
gias Annotationibus in Catonem et Varronem inferuit,
vnde excerptas retuli in commentarios meos, qui nec
ipfi fpcciminibus aliquot originum latinamm, quae vel
Codicum manufcriptorum diuerfa fcriptura vel fignifi-
cationis reconditae indagatio fuggeflerat, obiter appo-
fitis carent. Interdum ipfe' Varro, qui mirum in mo-
dum eiufinodi etymoiogiis delecflabatur atque alieno
faepe in loco fhidium earum oflentabat, ad clifEcilehoc
et lubricum interpretationis genus, in quo auili hucuf^
Tom.LP.I. Z quc
354 IVL PONTEpKRAE EPIST. II.
3ue fine recondita atque accuratifnma litiguae graecae
iialedorum cognitione bene res ceflit, inuitum fere
me defcendere coegit. Verum' multa iuperfunt in ver-
borum et vocabulorum latinorum formis et originibus
repetenda ab antiquitate Tufca, quorum fpecimina
quaedam edidit Pontedera , plura efle expiicata fufpicor
in opere a multis laudato Ludomci Ltmxi: Saggio £
Hngua Etrufia $ eU ultrs antkhe tP Italia. Romae 1789
edito.
CORRI-
CORRIGENDA
IN T E X T V
CATONIS ET VARRONIS.
P. 33. lin. I. lege : facito; ibi
P. 39. 1. 17. — trigejimam^ dtfnOi
P. 44. in varietate lateris dextri L 27. n. pampinatoqus
P. 47. in variet d. liit lin. 3. o. gelidam forulentam Pol.
Verba ^
P. 64. in var. fin. lat lin. lo. Cap. LXX. a. Bubus fiotoiSbj
P. 65. 1. 9. legei jiet. Eam
P. 72. Cap. XCI. 1. 5. — confpergito^ 9 finitoque .
— in var. fin. lateris lin. 2. — verhzficfareito
P. 73. Cap. XCni. lin. 4. — maximam amphoram vnam^
P. 75. Cap. XCVm. lin. 3. — cum'^ vti voles, extergeto,
— Cap. CII. lin. 3. — et^ quod medici
•P. 76. in variet dextri lat poft lin. 2. adde: LfoHftitium
Codex Viftorti.
P. 94. Cap. CXLin. Hn. 6. lege: neue ambutatrix
P. 98. lin. I. — Oleam pend^tem
— in variet lateris dextri lin. 9. lege: primae. Sed
pripnnae etc. Pol. 2.
P. 102. in variet dextri iateris lin. 16. lege: fc, Valgo
de eo legitur. derouinum iunftim P.
P. 105. 1. 5. lege: duri
P. 108. 1. r2. — oxymelle
— in var. dextri lateris lin. 4. lege: Bonon. 1504.
P. 132. 1. 10. — Euphiton, Euphorion,
P. 136. 1. 21. — iure, inquam?
— I. 25. — Hmufce, inquam^ pomaria
P. 137. in varietate fin. lateris y. eftis P. effe margoDnrdr.
P. 138. 1. 6. — villaf quod
P. 139. in variet dextri lat o* quae margo Durdr.
P. 141. 1. 26. — yigrius, quodfcribii,
P. 142. Cap. Hr. lin. 10. — quoquo^ agro Jerunda
P. 144. Cap. V. lin. lo. corrige: Scrofa^, Agricutturae,
— in varietate dextri lateris: k. Ita pro Scropha a.
Viftofium.
P. 150. 1. 25. lege: furcillas
P. i<i. I. 17. — admixtiones: in iUa enim,
Z 2 P. 15«.
356 C O R R I G E N D A-
P. 153. in var. y. ajcendmt Eofdem praeterea I. B. Br. R,
P. 153. — — t. cineraria f^edem. Deinceps ex his Br.
Ald. poftea quae ex kis Ald.
P. 156. L 2. legc: Praeterea^, quod
— ante lin. 5. adpone numeram 4 fe6Honis.
P. 1 58. in varietate lateris dextri : v. faciant I. B. Br. R.
P. 160. 1. I. lege: catdiorem. [Item
— in varietate finiftri lateris linea 7. lege: luntina.
P. 163. 1. 9. — neque i»uk
P. 165. ii> varietate dextri lateris: y. Ita pro coherceat
P. 167. — — e. lin. 3. orta effe. vndecim item Ald.
P. 169. in var. iin. lat h. lin. a. poft JhHnc dele pundum.
P. 173. 1. 16. lege: oportere^^ vt
P. 173. 1. 30. — quotidie^ videntur,
P. 175. in variet dextri lat n. lin. 3. canabin. B. G. vndi
linec^ — alia quaedam etc.
P. 176. 1. 3. lege: radium' maiorem , Sallentinam,
— I. 14. — dejcendat: et^ exinde
P. 177. Cap. XXVII. lin. 3. lege: ciremtufuo
P. 180. in varietate iiniftri lateris s. lin. 3. lege: farrito^
res A. lunt G.
P. 184. 1. $• lege: aequinoSio^ autunmali et poft numerom
XQ. dele literam •.
— I. 8« '^putant, quod,
— 1. 33. — adruenda puluinos
P. i85- 1- 3- — brumam
P. 187. 1. 13- —fubus ^, vtfiant
— I. 33. — robujia * aliqua
P. 189. 1. 3- — corticiae^ tafemen;
, P. 193. in variet liniftri lateris I. 4. lege: inbres Br.
P. 193. L 16. Cap. XLn. lege: iaffatur, quemadmodum
~ in varietate lateris imiftri m. nuculeus P. vt refle
Gefneriana prior.
P. 194. 1. 3o. lege: orofeStum, redduntfemen
P. 190. in varietate Uniftri lateris lin. 3. materiam aliam
P. 197. 1. 1$. — frumentum, non
P. 199. in var.Iat dextri I. 9. c. quam pauio margo Durdr.
P. aof . — — 1. 18« lege : margo Durdr. circumcif. Br*
P. 303. in var. lat fin. lin. 18. et Codd. Viftorii. Aldina:
P. 305. 1. 13. lege: Scantiana ^, Quiriniana,
— in varietate lat finiflri L8. lege: margoDurdr.
P. 3o6. 1. 14. — pojtta , in arido
P. 308. 1. 10. — retrimentum, conditum iu vcks filtile id
— 1. 31. -» bibere vetis, quod
P. 313.
C O R R I G E N D A. 357
P. 3«. 1. 18. — pflj«<im
P. 213. I. 18. Cap. I. — mki^ kere
P. 214. 1. 8- — EpiroHci pecuarii,
— I. \g. '^ Stagerites f ueceffe
P. 221. 1. II. — infoetura quaefint obferwmda
P. 222. 1. 6. — porci duo, e queis '
P. 224. in variet lat. finiftri, lin. 9. lege: y. raSius ante
Commel.
P. 325. 1. 22. iege: obferuare vtfint
P. 226. in var. lat. fmiftri, lin. 4. lege: et ante Commel.
— — — dextri, 1. 6. iege : Ne cum. Br. HaecfireBe.
P. 228. 1. 5. lege : vejpertino rurfus
— 1. 12. — objeruant Quibus
— in variet lat. finiftri, lin. 2« lege: Pontederam
P. 230. 1. 8. — quidam;
P. 232. in variet. dextri lateris lin. 12. lege : atque de omni-
bus margo Durdr.
P. 234. 1. 7. lege : congregant et condenfant
P. 235. 1. 14. — vtjcrofa porcos
P. 236. 1. 13. — najcuntur amplae > , quam exitis, pararis.
— in var. finiftri lat. lin. 4. c. rt addidi ex A. lunt G.
P. 237. 1. 16. — flflf trimum.
P. 339. 1. 16. — non afpematur *» et ideo
— I. 18. — inanno, quatemis
P. 240. 1. 8* — kumoremj et cum
P. 245. in var. dextri lateris lin. 9. non q/pero etc.
P. 247. 1. 4. — yfc.- Illojce
— I. 18. — Hocfecundum
P. 357. in varietate liniftri lateris Hn. 15, n. afpemaniur
omnes praeter I. B. Br. R. et Geihet.
P. 258. 1. 4. lege: nati, habent
P. 259. in varietdextri lat. lin. 13. lege: effecitVidx>rias.
P. 260. 1. 15. lege: Amiteminus
P. 261. in var. fin. lat I. 16. not t vt toUant P.
P. 366. 1. 5. — Certe, inqaam; naim
-— in variet finiftri lateris 1. 3. e. Vulgo effe teunncidas*
Sed tenuncidas P. et Codd. ViOorii.
P. 269. in variet dextri lat. lin. 4. lege : margo Dordr.
P. 271. 1. 7. lege: rufiica et vrbana, Q. Pinni, dubnm
P. 274. 1. 21. — perpolita in Reatino?
P. 275. L 10. — mea? vefiigium
P.275. in variet.finiftri lateris lin.5. noU d^fciticetjiuxius
, addit P. et vetuftiflimus Viftorii Codex, qui fiipra etiam
feft 2. jhxius fcriptum habet cum Pojit vt in Cicero*
Z 3 nis
358 C O R R I G E N D A.
nis Epiftolis Auxium praeferebat optimutn Vlftorii ex-
eraplar MS. I. B. Br. R. Iiabcnt : S. Aicius. A. lunt. G.
foium Axiiis addunt.
P. 276. 1. 21. lege: et ea et vrbana, et rogqffit
P. 278. 1. 7. — hienief noSu
— I. 13. — Sexaginta, inquam.
P. 279. 1. 8« — coenam^ incipiam, inquit. .
— 1. 1 1. — pauones. Cui ille,
p. 282. !• 13. — turdi; /exaginta
P. 286. 1. II. — capitulo * , forma
P. 293. in variet. fin. lateris J. 11. lege: margo Dnrdr.
P. 294. 1. 18. lege: obiiciunt; eo enim
P. 296. 1. 7. ^ et^ gcUUnis
P. 297. 1. 10. — animaduertuntur ^yfifuni
P. 298. 1. 7. — (exfculpta ^)
p. 299. 1. 20. ~ incubare ^ coepit,
P. 300. 1. 22. — euitare ^ item caldorem
P. 303. 1. 13. — femipedem. eas
— i in var. dextri iateris lin. 3. lege: Commelinianam
— — — 1. 13. pratis iuxta pifdnas A. Ba. G. $1$
pifcinas vel Br. etpifc. Crefc.
P. 308. '. 10. lege: Boeotii
— 1. 20. — ad buccinam
P. 3 1 4. 1. 6. — audit phfffica , fatifcat,
P. 317. in var. dextri lateris lin. 10. lege: margo Durdr.
P. 318- 1. u. — ceram^ efico
— 1. 13. — brajpca ceram et cibum
P. 321. 1. 6. — cum remoueris, fauortm foramina obdu-
Sa vidcntur (mellis) membranis:
P. 331. 1. 13. -^oitilej
P. 333. 1. 16. — dciciuntur
P. 334. 1. 29. ^falere^ I. 31. — mulier?
P. 335. 1. 13. — diuifftones 1. 15. — nos gemina
P. 338. J. I. — y^oifiTi, 1. 4. — literaeG in aliis
P. 343. 1. I. — antidhcu:.) 1. 19, — Pridem ad leph
•P. 347. 1. 13. adde^ De fcriptura vocis ipfe fallitur vir
doftus. Ex graeco o^e pro a(pioiQ, c(Pi, dorica forma
ad latinos tranfiit Vt Graeci «r(pi avts^ et yf/e atJr«^,
fic latini eumpfe eampfe. Hinc isp/e, eapfe, (apud Plau-
tum Cift. I. 3. JJ') empfCf impje, vnde faftum ipfum,
ipfam; vt ex a avrovfe ipjum.
P. 351. 1. 22. lege: ac> propter.
D£
M. PORCII CATONIS
V I T A
STVDIIS BT SCRIPTIS.
Tom. I. P. It.
4 u ■ I ,. ^"llClbf^ Mi eaaaqgagaa»
DE
M/PORCII CATONIS
VITA, STVDIIS ET SCRIPTIS.
Pauca lubet praefari de Catonis vita , (ludiis et fcriptis,
quo redius ledores de difciplina ruflica, de confilio
cius, coeloque et regione, cui illam accominodauerat Ca-
to, iudicare poflint. Ex vita eius, copiofe olim a Cor**
nelio Nepote lcripta, poftea in compendium, quod exftat,
contrada, quam Plutarchus excerpfiile videtur cum libro
Ciceronis de Senedlute, vbi Cato nofter loquens induci-*
tur, ea tantum capita excipiam, quae .ad iudicium de
difciplina eius ruftica librifque, ea de re fcriptis, pertinere
aliquo modo vidennir.
Cato, ortus municipio Tufculo, vt ait Nepos, ado»
kfcentulus, priufquam honoribus operamdaret, verfatus
eft in Sabinis, quod ibi heredium a patre Marco relidhinl
habebat Ita etiam Plutarchus c. i. Kocrms ^cctrh ocTfo
TwkA^ ro yivos sjyotf^ Sieurav ^i }{gc) ^loy $x^tv ir^o
rSv arpecr€iZv hsH *^^^ TroXirnlccs h %Qo^lots ifocr^ciotff
TTE^) rHs 71ocRlv8s. Tufculanum facit etiam Ciceropro
Pianqio c. 8* At idem eundem dc Senedhite c. 7. fic fa-
cit loquentem: Pojfum nominare ex agro Sabino rufticor
romanof vicinos etfamiliares meoSj quibus abfentibus nun^
quam fire^vUa in agro maiora opera fiunt non ferendis,
non percipiendis ^ non condendis fruffibus. vbi corrige
cum EmefUo, pofhilante fententiarum ordine: quibus a
Jtnibus nunquam fere nutla in agro maiora op. fiuni
etc. Pergit idem cap. 14. quae quidem in Sabinis etiam
perfequi foted, eonuiuiumque vicinorum quotidie compteo,
quod ad muttam noffem quam maxime pojfumus vario^ fer*
mone producinm. £x quo loco Flutarchus in Catone c/
A 2 52.
4 DE VITA CATONIS.
5a«?v J^ HW ro'is77rvov ev rZ oiy^Z Sccy^/i?J(m^ov. ixd'
Xei yoiq tKocarore rZv ccy^oyesrovoov ksH ^^?'%«f »>' t»p
cvv^^st^ H^ (rvvSniyev IXoo^Z*; i rols koc&* fihjKkcv /jiovoy
jt^uV £v (Tvyyevh^Uf ksV '^odsivoSi ccWec h^ rols vsots.
Quae eadem Cicero pauio antea L & fic tradidit: mc cum
aequalibus folum, qui pauci admodum rejtant, fed cum
tjejlra etiam actate atque vobifcum. et reliq. Denique ipfe
Cato in oratione contra Thermum apud Feftum in verbo
rejpaJHnari fic de iuuentute fua: ega iam aprincipio in
parfmonia atque in duritia atque indujlria omnem adu*
iefcentiam meam objlinui, agro colendo^ faxis Sabinis, Jili^
€ibus repaJHnandis atque conferendis.
In Sabinis vicinam habuit villam Manii Curii Dentati,
eius, qui ter triumphauit, quoque amiciflimo deindevius
eft. De hoc ipie teftatur apud Ciceron. c i6. atque inde
Plutarchus c. a. tiv ie Trhtjalov uvt5 roov ctypmv 17 yevo^
fjdvn Mocvk Kaf /a s^nuvKis. Huius villam iaepe i^eda-
tum ibat, teftante Cicerone, etiam inloco deRepublica
epud Nonium p. 593. Cuius etiam focum Cato ilte nqfier,
^um vefierat ad fe in Sabinos, vt ex ipfo audiebamus,
vifere fotebat , apud quemfedens Samnitium quondam ho*
flium, tum iam cUentum fuorum dona retegauerat. De
induflria et parfimonia Catonis boc L. Vajerii Flacci vicini
teftimonium narrat Flutarchus c. 3. t^v&q/jlsvo^ i's rtjv ect^
re^ylocv ng^ ilcuruv uvrS tsu^oc rSv oherSv h^ dasti-
/icccruff s^fjysiJtivoov ors 7rfoJ$ /j^v els ocyofccv ^ocSl^ei h^
TSU^lorrurotj rois Ssoixevois^ eTSuvshBm is sls ro X^S^^H
av fih l xet/juiv^ iPco/JilSu XuRojv (i. e. tunicam), bs^Hs
ii yv/jivos^ ifyu(ru/4SVos fieroc roov olKsrSv iadisi rcy
Uvrov u^rov o/jiS Kc^ri/Jtevos nsH Tclvst rov ocvrov otvov —
iKi\sv(re KKfiBvjvoc/ TS^os ro SsTttvgv. Villae pauperem
cultum ne tedorio quidem iliitae, fed delutatae, vt poto,
obiter commemorat Plutardius c. 4. rZv S' iTSuvhjeoav osu-
TH fjLfiis/Atuv sTvoc/ KSKovsu/jihnv. quod ex ipfis Catonis
verbis relatum elle patet. Sed ecce tibi Catonis verba
spud Gellium XIII. 23. M. Cato villasfuas inexcultas et
rudes
DE VITA CATONIS. $
Tudef ne te&orio quidem praetitaf fuijfe dieit dd annum
vfque aetatiffuaefeptuagejlmum, atque ibipoflea hif ver^
bif utitur: Neque mihi aedificatio neque vafum neque vejll^
^entum vtlum ejl manu pretiofum, neque pretiofuf feruuf^
neque ancitla efi. Si quid efi, quod vtar, vtor; Ji non
efi, egeo. fuum cuique per me vti atquefrui ticet. Vitio
vertunt, quia mutta egeo; at ego ittif, quia nequeunt egere.
Habes perfedlam imaginem feueri Catonis faxis Sabinif
innutriti ! Sabinorum tetricam et triflem diiciplinam me»
mcM^t Liuius I. 18- il« et fuae aetatis ieueriffiinos homine^
eos vocat Cicero in Vatinium c. 2 5. Huc pertinet locu^
Plinii 8- f- 74- Metettuf Scipio trictiniaria Babytonica fe*
Jlertium oStingentif mitlibuf venijje iam tumpofuit in Ca^
tonif criminibuf. Quem locum explicabis ex Plutarchi
narratione c. 4. iTrl^Afj/jix ^g rZv TrciKthoov /BajSuActfV/W
iK %Kf\^ovoiJLicis KTr\(roiiJLBVos ev^vs ocTroioadccf (ptiaL
Difciplinam Catonis ruflicam ita enarrat Plutarchul
€• 9 !• rSv oIkstSv 8^e$s elarihdsv elc oIkIxv eriqocv^ el fx^
^ifjfypuvros ocvTH Kocrmvos vi rris ywtUKos. 0 il i^oorfi*
Be)s rl Tf^drrei Vidroov , niiv ccTreK^lvsro TFhfiv dyvoelv*
€^8( Si fi Tf^ocrreiv r$ rZv ecvocyKccio^ cJicw rov iShov i)
yx^ev^etv* Hff^ c(poS^oc rols Kotjdx/Jtivois 0 Kcira)V f%0M«
fe^ Tffiocori^ss re rZv iyqrtyoeoroov voijlI^oov >^ yf^o^
cT/Sv psKrlovocs %f Jfo-do/ rSv oeofjiivojv vttvs rnt dno^
KehMvKirocs* elofjievos Js roc fJiiyKrroc ^ocSs8fye7v ccCp^d»
iitrioov hsKcc rns Sahes, eroc^ev dft^iJiivfi vofJLlcrfjtocroi
cfJLiKelv rdus Be^aTFCCtvhtVy irifcc Se ywcuK) fJiffSivcc 9rAif«
ctcc^etv. ybi quod de feruis ait nemini percundanti de do«
mino refpondiffe, vereor vt vcrum fit Certe ipfe Flutar-
chus c* 3. nairat vicinum L- Valerium Flaccum ex fenii*
Catonis lefciuiile, quid ageret in villa fua Cato, difcipli-
namque eius niflicam omnem inde percundandominatum
fiiifle, Videtur Plutarchus nefcio quam legem refpexiflo^
cuius vefKgium latet in Feflo: Percun&atwm patriffami*
liae nomen ne quif feruum mitteret lege fanSlum fuiffe Mi
Cato in ea oratione^ qua kgem Orchiam dijfuadet.
A 3 Pcrgit
$ DE SCRIPTIS cAtoNIS.
Pcrgit Platarchus: cce) Se tiv» cr^aiv exeiv ths Af-
M^ ilJtflXWccro K^ofi ^tcc(poe(iv Tfios dXKfiKHS ^ vTFovoSy
T9fy o/Aovoiocv ccvrocv 9{s^ oeootiM>Sy rss o oc^tov efyu^
cccadecf n BocvdrH io^avrocs eSiKcus Kf^Bevrecs iv r.o7ff
ohercuff Tfoicnv cc7roBvr((rKeiv el KxrccyvaxrdeTev. Quae
quidem oninia praecepifle animo et iucundum erit et vtile
kdori, ante quam ipfum Catonis librum perlegat, in qua
difciplinae huius feuerae et parfimoniae tetricae vcftigia
niulta adhuc infunt, per multa capita fparia. Plura ine£>
fent, nifi Grammatici totum librum mifere truncaffent,
diflocaflent atque ex aliis Catonis libris membra aliena ad«
didiffent, quod comparato Plinio multis in locis docebi-
inus ad librum ipfum.
Librum de re ruftica Cato apud Ciceronem c. i6. ita
memorat: Quidde vtilitaie loquarjiereorandi? dixi in eo
libro quem de rebus rujlicis fcripji, Haec vero Catonem
Cicero loquentem fecit anno aetatis quaito et o<^ogefimo,
quod manifeflum fit ex cap. lo. anno igitur ante mortem^
quam ei obtigiffe annos 85. nato CSS. LMarcio et Manio
Manilio refert Cicero in Bmto c. 1 5. et ao. annifque a fuo
Confuiatu abfuiife ait 83* Velleiusl. 13. ante triennium
quam Cartfaago deleretur L. Cenforino et Manio Manlio
CSS. mortem obiifle refert. Pliuius ag. f. 8- Aque hic
Cato DCV. anno vrhis nojlrae obiit, LXXXV. fuo.
Idem 1 5. £ ao. quo Carthago deleta efl, quanquam Cato-
ne oiino fequente rapto. quem locum ad orationem Cato-
nis, de Carthagine deienda habitam in fenatu, rede refert
Harduinus. Sexcenteflmum vrbis annum numerat Plinius
J4. f. 5. numero rotundo pro finito vfus, Contra Plutar-
dius c. 1 5. nonagefuno aetatis aimo mortuum Catonem
tradit; in quo fequitur Liuium libro 39, c. 40. Sed red#
f&amus ad librum de re ruflica, quem Plutarchus ita me^*
morat cap. 35. 9{(^ crvvrhocKrcti ^s^hlov yeco^tKov iv S
3\SH 7re^\ 7sKocKHvra)v aKevectrlocff }{sfif rinqn<reoi>s oTsd^as
yiy^oc<Pev. Ad filium fcriptum fuiflc a Catone hunc li-'
brum, arguere licet ex Seruio ad Georg. Virgilii II. 41 2.
. • taudato
DE SCRlPtlS CATONIS. 7
Umdato ingmtia rura: Hoe etiam Cato ait in Bbrif ad
filium de jlgrimltwra, quod ideo diSum ejl, vel quia ma*
iores agros ineutios rura dieebant, id ejl filuas et pafeua,
agrwm vero^ ^«i eolebatur. — nam et Cato, vt diximus^ et
Cicero in Oeconomicis ob hoe laudant praedia latifundia,
vel quod, vt ait Donatus, etiam non eulta praefiant aH^
quid domino. vbi Donati perlbiia inale et inepte introdudla
efle videbitur, inprimis u comparaueris, quae de Catone
tradit Piutarchus c. aj. ^k <?' flftV(p«Aif TTfccyfjiurx t{^
Bi^UM KocrccriBiiJtsvos recs cc^pof/xccff inrSroj .Xlfivccs^
vSxrcc deqiM^ roTSSff Kvec^pevp-tv elvei/xivw^ ifyecrficrlocf
%(opav r/fitsoLV otvroCDveJff voudf Hffi vAos^, cciD' Zv cku-
Tfi? 3Cf ay/^art» TF^ocfiei tsoKKcc , iahio vtto re dtcs , »ff
^ffsv ccvroff^ B^ccHfivccf ivvccfjiivo^v, Quae Catonis fen-
tentia, nifi forte legendum fit SsXPoccrfv uvtS Hh* ex
. ipfo de Agricultura libro duda videtur, nec tamencon«
gniit cum ea, quam hodie in trunco et lacero libro efus
cap. I. fed. 7. pofitam conlpicimus, quam tamen ipfam
inde excerpierunt Varro et Plinius, vt in annotatione ad
eum locum dicetur*
Nec vllum hodie veAigitmi fupere/l in libro de re ni«
ilica fententiae, quam inde retuiifle videtur idem Seruiuf
ad Geo^g. I. 46. Caio in oratione adjilium: vir bonus ejl,
M.pt, colendi peritus , euius ferramenta Jplendent. vbi
forte fcriptum fuit olim:'^mo/a bonus efi^ M. Jili.
Rhaeticam vitem a Catone laqdatam in libris quos fcripfe^
rit ad Jilium habet iterum Seruius ad II. 95. Nonius in
vocabulo Medittfiinus ex Catonis Praeceptis adfitium ha«
bet. Illi imperator tu , iUe veteris mediafiinis. Ita enim
fcribendum et de vilhco locum explicandum cenfeo. Vul«
go in Merceriana Editione aitera efl: mediafirinus; ia
priore: Hle imperator, tu illi aeeaeteris mediafiinus, His
igitur auAoribus cum Meurfio et Popma Pontedera libri
de re ruflica haec iragmenta, quae vuigo circumferuntur
a graxhmaticis et librariis pefGme habita, filio infcribenda
efle cenfiieruat Cui equidem opinioni quod opponam
A 4 non
S DE SCRIPTIS CATONIS.
aon habeo, nifi quod iidem gnuBinatid , qui Catonis li*
l>runi tam foede truncatum nobis prodidenmt, titulum
^etiam et infcriptionem mutaile videntur. Tlutarchus etfi
de libro de re niftica ad fUium fcripto filet, Origines ta-
fnen Catonem icripfifle et fiia manu maioribufque literis
<n vfum filii defcripfiile teftatur c. ao. ataiie omnino faepe«
numero filium Catonis in libris coliaudatum £iiire addit
cap. 34.
Supereft igitur, vt fi annum, quo liber de re niflica
gd filium a Catone fcriptus fuerit, cognofcere velimus,
mortem filu inuefligemus, quam deplorat Cato apud Ci-
ceronem cap. 74. Annum inuefligare licebit, comparato
loco Plinii 7. f. la. vbi Catonem^^ cenfbrium ait generafle
filium odogefimo exado e filia Saionii, dientis fui. Qua
de caufa aliorum eius liberorum propaginem Licinianos
fuifle cognominatos, hos Salonianos, ex quibus Cato Vti-
eenfis fuerit. In Plutarcho c. 34. male Editor Britannicus
X^Aa)wv0V patrem vocauit, qui antea ZxXmio^ fuerat.
€um Cato^ Saloniam duceret, odoginta annos natus, vi-
xifle adbuc filium eius Marcum, manifefhim fit ex narra-
tione Plutarchi c. 94. Salonium nominat etiam Geliius
XIII. 19. Coioni filiam, fed ingenuam, a M. Catone du«
Aam, in matnmonio habet SenecaControu. a i. At Cicero
Tufc. in. ag. Catonis fiiium Marcum, Licinianum, prae-
torem defignatum obiiffe refert; A. V. igitur 601. Non
fctis re<fte Plutarchus cap. 34. irsXivrfiaf <rre»TffySv.
Filiuip Cato ipfe omnibus literis artibufque ingentiis
diligentiflime inftituit, narrante Plutarcho; de medicina
ctiam praecepta ilH propofiiit in libro, quem laudat Plinius
39. f 7. vbi Epiftolam ad Marcum filium exfcribit: Du
cam di iftir Graecisfuo toco^ Marcefili, quid Athinis ex-
quijitum habeam^ et quod bonum Jit illorum literas infpi"
cere^ non perdifcere^ vincam. Nequijimum et indocile^
genuf illorum, et hocputa vatem dixtffe : quandoque gens:
illa fuas Hteras dabit , omnia eorrumpet , tum etiam nta^
gi^t Ji.wdicoffuos huc mittet. lurarunt inter fe barba-
ros
DE SCRIPTIS CATONIS. 9
rot mcare anmes meduina, et hoc ipfum mercede faeifmt,
vtfides iisfit, etfaeite difperdmt. Nos quoque diSlitant
barbaros et Jpurcius nos quam alios Opicos appellatione
foedant. Interdixi tibi de medieis. deinde fed. ^. fubiim
eit enim qua medicina et fe et coniugem vfque ad longam
feneSutem perduxerit , iis ipfs fcilicet^ quae nuHc nos tra^-
Samus; profiteturque effe commentarium fibi, quo medea^
turjOio, feruis , familiaribus , quem nosper genera vfus
fvi digerimus. Quem eundem locum ante oculos habuit
Plutarchus c. 33. vbi de Catonis odio in Graecos et literas
graecas: rov ii Tstu^a itotfiuhhow 'fffos rec eWvivtKei
^<»vj KfX^ilTctf dqobtsvrifce rS yiff »r, oTov ecTro&eaTfi^cov
XSH TS^ofMvrevoiv 9 <is oItsoXwi ^?o^fjmo$ roc TseocyfMTee
yfccixiJuiroDV iTOifivncSv dvomhfi^divres — 0 oi HSH T8ff
lccrpevovrccc iv ^idiuxi ii vtso^^jUcs «T%f Hgif — ihiyev
xoivov o^KCv elvcci rarov lccrfZv ccTrecyro^v^ Hsfij ncc^iKe^
}^vero (PvXccrreffdetf rZ Tscuii Teccvrus* ccvrZ ik 7*-
yfUfjtixsvov vnoiJtvfiiJLU etvctj^ ^sff ft^os rSro be^wnevetv
HSH iscuruv ris voaSvrus oiicoi^ vfjanv uev H^iTSore hu»
rfifSv sSivu , rpi<posv ie hecxuvas ){sH (su^Ktiicts vif r-
Tfis fi (pecacfis fi Xuyoi' nW-y^V '^^'^^ xS^ov eJpUf tisH
ysfoa^pofov ecfs^evwt^ 'nXffv ort 7soK>jxx$s aviJt(iouvec
ro« ^eeySffiv evv^vicc^eaBccf' roiuvrxi ie be^uTteioc Hccf
otcclroc xpdfjievos vytcuvetv fjtiv uvros^ vytecivovrcce oe
ris luvrH itoc^vhocrretv, vnde locus Plinii fuppieri at-
oie explicari debet. Quodfi Piiiiius eam medicinam in
iuosiibros digeilam ieruauit; eandem hodieque habemus
omnem in Catoniani huius libri Fragmentis reiiquam, aut
ab ipfo Catone, aut a Gramraatico aliquo, qui iibmm de re
luftica in compendium redegit, huic ruftica& difcipiinae
admiftam. Cetenun ex initio loci Catoniani apud Piinium
apparet, eum ifta fcripfiile ad fiiiuin, pofteaquam M. Aci*
Hum tribunus miiitum in belium contra Antiochum comi«
tatus A. V. 563. Athenis aiiquamdiu commoratus fuerat^ ^
referente Piutarcho c. 12. Ad locum Plutarchi pertinet,
quod Piiniufi refert ag* f* 2g. Somaasfari leporefumto in
A 5 cibis
lo DE SCRIPTIS CATONIS.
tibisCato arbitratur. vb^ Harduinus laudauit Diomedein
grammaticum L p. 358^'qui fic: Cato adJUium vel ds
Oratore: Lepus muttum fomni adfert, qui illum edit.
Quod hodie m iibro de re ruftica non reperitur additum.
Idem Plinius 7. f. 5 2. quippe eum Cato cenforius adfiium
de validif quoque obferuationem vt ex oraculo aliquo pro^
diderit, fenitem iuuentam pramaturae mortis effefignum.
Indidem Prifcianus VI. p. 718 ^ 761. Cato ad fdiumz
Ex dotore exfebri, exfiti^ ex medicamentir bibendis, ix
eataptafmatis^ ex atuo tauando.
ludicium Catonis de iiteris graecis vidimus, quod iUe
tulit anno vrbis conditae 563. nams annos 43* Natus
enim A. V. 5 19^ ex rationibus Ciceronis, Coniulatum gef>
fit A. V. 558. poft quem confularis Manium Acilium co*
mitatus eft in Graeciam. Quid igitur fiet Cioeroni, qui
Catonem in ienedute perftudiofum fuifle graecarum lite«
rarum narrat c. i. ipfumque loquentem fic facit c. 8* vt
ego feci, quigraecas titerasfenex didici: quas quidem/c
auide arripui, quafi diutumam fitim explere cupiens^ vt
ea ipfa mihi nota ejjent^ quibus me nune exmplis vti vide^
tis. Cf. etiam Acad. Q^JV. 2. Ab Ennio Uteras graecas
didiciffe ftatuunt viri dodi, quem familiarem iuum appel-
lat apud Ciceronem c 4. Hunc icilicet ex Sardinia, cum
ex Africa quaeftor decedens illuc diuerfiis eflet, Romam
iecum deduxerat A. V. 549. triginta natiis annos, referente
Nepote cap. i. quod ille non minorisexiftimabat, quam
quemlibet ampiiffimum Sardinienfem triumphum. IMce-
musne Catonem ienem fententiam de graecis litcris mup
tafle? Sed aiia eft eaque grauior difficultas, quam nobis
obiicit ipfms Ciceronis narratio Tufc. Q^^L 3. vbi de £n-
nio : honorm tamen kuic generi non fuiffe deetarat oratio
Catonis, in qua obiecit, vtprobmm M. Nobitiori, quod is
in prouindam poetas duxijfet; duxerat autm confut itte
in Aetotiam, vtfcimus^ Ennium. Dicendum igitur crit»
Catonem in iuuentute a fhidiis iiterarum , quae tunc nullae
nifi graecae effe poterant, fi a rerum romananim hiftoria
. difbef.
DE SCRIPTIS CATONIS. tt
difceileris, alienum et totum reipublicae gerendae, iurijdi*
cundQ, caufifque in fora agendis deditum, cum tandem
ille aetatis fenior midgatus fuerat , animum literarum (hi«
diis excoluifle. Quo ducit etiam narratio Nepotis c. 3*
qui Catonem literarum cupidiiEmum fuiile tradit. Qf$a->
rum, inquit, Jtudium ttfifmior arripuirat, tamen tantum
frogreffum in eisfecit, vt non facile reperire pojjis neque
d$ Graecis neque de Italicis rebus^ quod eifuerit incogni*
tum. Non igitur plane fenex , £td fenior, arripuit flqdium
literarum, non graecarum folum. Hinc Plutarchus: rei
IJthrot avyy fcc/jifMcrmKS^ Sey/ACMiv JhXtiviKolff ksH ^'^^^*
f iW iTsmKms isaTSoinuKrcci Hgpj fJuBtiffxtfvevfiivoc tsoXKoc
xocrcc Ai^/y Iv rol^ ec7fc(pBiyfxocanf ){sH '^^^ ymfjLoho^
yitus rirocKroif* Video nunc demum mecum fentire lo.
M. Hetifingerum ad Nepotem in Appendicula notarum.
In libri de re rufHca c. 157. initio Codices fcripti et
Editiones quaedam recentiores braillcae Pythagorae men-
tionem faciunt^ et nomina quaedam graeca bralficae gene«
rum ponunt, quae damnauit Gefherus, Catonem in hoc
libro ab omni eruditione graeca abflinuifTe cenfens, fiue
quod eam nondum attigiilet, feu quacunque alia de caufa.
Cui equidem opinioni accedere non dubitarem, fi confla-
ret, tailem ad nos peruenifle Catonis librum de re ruflica,
qualem ilie ad iilium perfcripferat, nec variis pannis ex
aliis Catonis libris affutis audus atque interpolatus fuiilet a
Grammaticis. Pythagorae mentionem in Catone mirari
non debemus, fl vera funt, quae de confuetudine eius cum
Nearcho Tarenrino, Archytae difcipuio, narrat Cicero de
Sened. c. la. atque ex eo ioco Plutarchusc. 2. Quid?
quod ipfum Catonem Cicero c. la. ao. ai. cum admira-
tione ioquentem facit de Pythagoreorum difdpiina ec vL-
du. Denique non plane aUenum a difcipiina Graecorum
animum arguit cap. 105 et i la. ybi, qua ratione vinum
Graecum et Coum fiat, docet.
DeOriginibusCatoni^pftBca licebitaddere} dcquibus
Nepos cap. 3. fenex fcribere hijlorias inJHtuit^ quorum
funt
19 DE SCRIPTIS CATONIS.
•
funi libri feptm. Primus contmet res geflar regum
populi ramani; fecundus et tertius^ vnde quaeque ciuitas
orta fit Italica : (ob quam rem omnes Origines videtur
appetlajfej in quarto autem bellum Punicum primum; ih
quintofecundum^ (atque haec omma capitulatimfunt diSaJ
reliquaque bella pari modo perfecutus efi ufque ad prae^
turam Seru, Galbae, qui diripuit Lufitanos. Atque horum
bellorum duces non nominauit, fed fine nominibus res no^
tauit. lu iifdem expofuit, quae in Italia Hi/paniifqut
viderentur admiranda; in quibus multa indufiria et dili-
gentia comparet cum multa do&rina. Plinius 8* £ S* an*
nalcs vocauit, vbi puniconim imperatorum nomina de*
trada, elcphanti vero Suri, qui fortiilime praeiiatus eflet,
nomen a Catone pofitum eUe lefeit. De oratione Cato-
nis contra Galbam ita Cicero in Bruto c. ac. Cato quinque
et oStoginta annos natus excejfit e vita, cum quidem eo ipfo
anno contra Serv. Gatbam ad populum fumma contentione
dixiffet. et cap. 2^. M. Cato legem (L. Scribonii Libonis)
fuadens in Galbam mutta dixit^ quam orationem in Ori-
gines fuas retulit , paucis antequam mort%us efi diebus an
nienfibus. Ex ieptimo Originum libro hanc ipfam Catonis
orationem contra Galbam laudat Geliius XIIL 34. Locus
igitur Nonii fub vocabuio pifcutentus vitiofus efl, vbi de
fluuio Hibero iaudatur Catonis Originum liber odauus.
Librorum Catonis fragmenta, ex fcriptoribus et Gram-
maticis coliecfla, pofuit Popma, quae qui diligenter perle*
gcrit, ingenium Catonis atque orationis coiorem bene co-
gnofcere poterit. Antiqui iermonis obicuritatem quibuA
dam in locis interdum conqueretur, quae iam oiim Gram*
maticorum, inprimts Verrii Fiacci, ingenium excrcuit,
cuius de obfcuris Catonis commentarios commemorauit
Gellius, vnde duAa videntur, quae Fefhis ex libris Catonls
interpretari conatus efL
SCRIPTO.
SCRIPTORVM
REI RVSTICAE
. VETERVM LATINORVM
TOMI PRIMI PARS ALTERA
s E y
COMMEMTARII
IN
M.PORCII CATONIS
X T
M. TERENTII VARRONIS
L I B R O S
D E
RE RVSTICA
Tom. I. P. II.
r-
i .' i. r. ;
•;> fi r_ (I
V 3
) 9 :"* '1
^W^iU
' u \
MS
COMMENT ARI VS
IN
M. PORCIVM CATONEM.
9ftpratftar$\ Pro praefte^, fneUMs eft mterpretatar dl-
ftamQ-onov. Obf. IV. p. ii8* fed exempla, ab eo et a Cor-
tio ad Sailuftii Iugarth. i f o. 3. poiita, non congruimt. Pon-
tedera dabius etiam f[u6biabat inter reliqoas libroram va-
rietates. Additam in £dd. quiburdam et Codd. populo. Abh
Gronov. fufpicabatur coaluiiTe ex Parci fiti.
hocjic kahuerun(\ Tta ex &dd. primis fcripfi probante
Pontedera et Abr. Gronov. Compara Ciceronem ad Famil*
n. 6. m. 13. de N. D* m. 16.
tegUms] Duodecim tftbularum legem aliqaamdefignari^
putabat Vrfinus, qoae tamen hodie in Fragmentis earum
non appareat Nimirum etiam Atticae leges dupli poenam
fanxerant in fbrto. Vide Meurfii Themidem Atticam IL !•
monente Schoettgenio. Popma v^ba XX. Tabularum
haec pofoit: Si adorat fMrto, quod nec manifeftum efcit,
duplionem tmio. qaomm partem habet Feftus in nec con-
iunSionenh
dupU^ Duplionem dicebant Leges XX. Tabularum^
monente Fefto h. v. et Plinio XVm. 3.
quadmpli'] Fefius: quadruptatares dieebantur, qui eo
quaeftufe tuAcmtur, vt eas res perfequerentur y quorttm ex
legiaus quadrupti erat aSHo. Ita edam Afconius ad Diuhi.
Ciceronis in Caeciliom c. 7. p. 26. Ceterum Catonem fem-
perfenus, feneratorem fcripfiffe, ex Nonio annotauit Ponte-
dera. De foenerationis inhonefisite vocem Catonis anno-
tauit Cicero Ofilicior. II. extremo. Sed eundem fbenufi.
nauticum exercuifie, refert Plutarohus in Catone cap. 21.
ftremmffimi'] Plinius ig. f. 6* ex Catone hoc oraculum
repetiit: FortiJJimi viri et milites ftrenuijjimi ex agricotis
gignuntur minimeque mate cogitantes.
mate cqgiiantes'] Ita Cato nofter apud Ciceron. cap. 6;
Cartkagini male iam diu cqgitgnii» .
Cap. L
i^ COMMENTARIVS IN
Cap. L cogUalns\ Plinius ig. (1 6. Praedium ne eupidi
mas. in re ruflica operae ne parcas, in agro etnendo ntini*
me. Qnod mcUe emtum ejl^ Jeniper poenitet; agrumpara»
turos ante omnia intueri oportet aquam, viam et vicinum.
— Cato in conterminis koc amplius acftimari iubetf quo
pa&o niteant; in bona enim , inquit, regione bene nitent -—
Cato inter primaJpeSari iubet^ vt fotum Jua viriute vakat,
qua diSum ejl pojfttione, vt operariorum copia propejitf op^
pidumque validum. vt nauigiorum eueSus vel itinerum; vt
bene aedificatus et cultus: — itaque Cato de domino bono
meHus emi, nec temere contenmendam alienam difciptinam:
agroque vt homini, quamuis quae/luojus Jit , fi tanten etjunu
tuq/iis, non multum JupereJ/i. /Ue in agro quaejiuofijlbnam
iudicat vitem, — proxime hortos r^uos* — * eodemque per*
tinet, quod agricolam vendacem ejfe oportere dixit. vbi £dd*
antiquae habent: iubet nonjotumjua virtute valeat. vnde
Pintianus corrigebat: numjblum. probante Pontedera in
Cur. fec.
/emeQ Caefonianum praec^tum vocat Columelial. 4. i.
drcumfpidas'} Editio antiqua Crefc. mea: et drcumfpi^
aas habet
exiri poj/it'} Variam interpretationem haec admittunt
De euefta ad exportandas res vendibiles explicat Tumebos
d8* c. 47. Aiiter Geiher^ quem fequitur Galiicus Inter*
pres. Scilicet Catonem volunt idem monere, quod Coe<
uus ad Ciceronem Vm. 6. ne te eo demittas, vnde exiium
vides nullum ejfe. Quae quidem mihi non placet interpre-
tatio. Cod. Gronov* cum Bru&L et Crefcentio exire po/>
fis, praeterea omittit inde.
calamitojum'] De coelo an teSie dicatur, nefcio; de
agro certe reftius. Vide igitur an praeftet: calamitq/iu
jfiitf Ager calamitofus infra 35. i.
. Joio bonol Redte Pontedera emendat: nmm JobmfiM
virtute valeat. Ita legit etiam Plinius.
Jiib radice"] Pliniua 17. f. 13. Cato agrum optinmm iudi*
eat, ad radicem montium, planitie in meridiem excurrente.
Varro L 7. optimum agrum ejfe, qui Jub radice montisfitus
^f et fpeSlet ad meridianam coeti partenu
oppidum'] Plinius: vt operariorum copia propefit oppi*
iumaue validum. fed reftiua ibi Vincent copia, opptdumque
vatidum propejit.
ambuiant] Geilius X. 26. jltqui M. Cato -^ fuudus,
iuquit, eo in toco habendus efi, vt et oppidum prope amptum
fit it mare aut amnis, qua naues ambuldut.
quos
H f. CATONIS CAP. i tf
quorpigeat^ Refte'Gefiier ciiin Foraerio etf Meminio
legendum cf[e cenfet kos^ aut ios» Pofterior ratio placiiit
^titm L Fr. Gronoudo*
niulia ne] i. e. an mnita fiflt Exempla Plauti CaptxvV
I. 3.^. PfeadotlL 3. 71. Terentii Andr. IV. 4. 45. alia-
que comparauit Gefiier. Crefcent. Ji multajint habet.
pro ratione] Ad pancos fruftus vafa et dolia pauca efle,
Pruffum non inepte liabet Brufcfaiana ; quod ex Codice Pa^
rifino No. 1600. annotauit etiam L Fr. Gronov.
injlrumenti — bqnoftetl Haec aliena ab hoc ioco effe>
tefte monet Pontedera. De loco bonp antea iam dixk, Ao
infBrumento ftatim poftea. £x argumento igitur, in margl*
ne libri appoiito, inueffca cenfet Cod. Caefenas verba lo€0
iono fiet tranfpoiita poft verba quamuis quaejiuqjtts Jiet ha»
Bet ; vnde olim in hoc loco turbatum fuifle apparet
ndnimi inftrumentil Memkieris armenta et feruos ad
kiftrumentum rufticum pertinere,. vt necfce monet Gefiier.
idem e^rum quod] Refte monetGefner, fcribenduni efl^
ttem c^rum vt Atque ita Plifliud habet fcriptum. Deinde
retinquere mecnm probatiit Pontedera pro reHnqui.
primumjiet'] optimae conditionis.
dicam] Quinftilianus ait Catonem rfzVfm/yinm diXifft
prQ faclam, dicam, eamque formam h. 1. reftitui voiuit Pon-
tedera, qui orationem ita vult continuari : dicem de omnibu$
0gris. Optimo toco eniito iugera agri centum. Finea eji pri^
'ma^ Ji vino bono et multojiet. Varro L 7. 9. Cato gradatim
praeponens, alium alio agrum fneiiorem dicit ejfe in fiouem
dijcriminibus 3, quod Jit primus^ vbi vineae poj/int ej/e honp
vino et multo ; fecimdus^ vbi hortus irriguus; tertius^ vbifa*
tiUa; quartuSf vbi otiueta^ quintus, vbi pratum; fextus^
vbi campus frumentarius 9 feptimus , vbi caedua Jitua ; odta^
vuSf vbi arbuftum; nonuSy vbi gtandaria Jilua. Plinius liSk
f. 69. tertium tocum (JaliSo) in aejtimatione ruris Cato
attribuit , prioremque quam otiuetis quamque frumento aui
pratis,
ft vitto mutto] In libris duobus MS* Vrfmus reperit,
quod in libris Polit etiam effe annotauit feparatim Gefnert
veiji. vino mutto. vnde arguebat, legendum h. L /i bono vetft
vino multojiet. In Varrone legi vokbat bono vino atU multo*
Equidem ipfe bono vet addendum eflje aflentior.
JUua caedml ^Qn oppon&tMr ikccae.» &d eft quae affaoK
rcs adultas et caeduaa babet . " ^ ru
^TfkfH. J. A //. B Cap. n.
iS eOMMEN;TARlVStM>
' ' Cftp« n. Argameiitani addi vitlt Pontedera: Patrisfa-
mlias ojficia.
laremfamiliarem] Columella I. g. £ 20. Qsm e ciuitaie
remeauerit^ deas penates adorare deindei fi ttmpejliuum eritp
ccntfefiim , fi minus , pofiero di^fines octdis perlufirare etc.
eo die\ Brufchiana eodem — opera quaeque. Eadem
vbique villicum habet Etiam Ald. eodem.
vilicum'] Ita in Varrone quoque fcriptum prodidit hoc
vocabulum Viftorius ; eandem formam in Columelia inter-
dum lib-i fcripti offerunt, Pandeftae deinde Florentinae,
Codex Mediceus Ciceronis Epiftolarum atque Infcriptiones
antiqoae, docente Viftorio m Explic. foarom Caildgat. in
Ciceronem p. 698. vbi Codicem Varronis perantiquum, itt
Bibiiotheca Diui Marci exftantem, itavbique fcriptum habe-
re monet hoc vocabuium, a villa quanquam deduftum, quod
ipf(^ miratur Viftorius.
dierum, fi opus'] Ita haec diftingui voluit ex Crefcen-
tio et fententia Pontedera. Crefcentius tamen habet : fi
opus non appareat. Vulgo poft dierum punftum pofttum
erat, et reliqua continuabantur vfque ad vtn eas. Cicero
Philipp. II. 34« vbi merces apparet? Codex Gronouii^
eius opus. Plautus Pfeudolo III. 2. 6a vcrum pro pretioja-
do vt opera appareat mea. Hunc locum annotauerat Abr.
Cronov.
fiduto Je fecijfe] . Codex Vrfini fedolo^ quod pro fedulo
ct pro firie dolo dici potiiit. In LL. XII. tabularum eft^i
^^> fe fraude. Crefcentius habetT^ dolo caruij/e , qnpd ^
poteft videri effe interpretamentum leftionis /& dolojeujine
doh. Pontedera malebat fe dolo cauijfe. £ne enim ait in
lenf. et Cod. S. Reparataeyi dolofafecifje. Itaque interpre-
tatur: diligentiae et induftriae cauiffe. Dolus enim fine
addito mixlus induftriam fignificat. Sed conf. Plauti Mer-
cat. n. 3. 126. Ciceronis ad Attic. X. Epift. 6. Deinde
Crefc. fe non vatuijfe.
feruos aufugijje] Fmai^/<?rj^legi volebat Pontedera,
quia in fequentibus huic cfe feruorum fuga nihil reponat
paterfamiiias , fed de feriis refpondeat
pubiicum effecijje] Gefner malebat offedjfe; i. e. impe-
dimento fuiffe. Quae opera publica a feruis priuatorum
fuerint praeftanda, non dixit Schoettgen, qui de feruis pu-
blicis laudat fcriptores , Pignorimn p. 65. Fabri Semeftria
n. 5. Lipfii Eleft. I. 22. Crefcentius haec verba omifit;
Xafra via publica munitor; n^io in commodum domini^
an publicum.
.'« ^^ ' ' • ofer^m
MP. CATONIS CAP. U. f9
cperum operamtnque'] Vont&depn ntalehkt operum die*
nmque^ quoniam antea et paul6 poil operae et dies aut
opera et dies iiingfintur. Sed opera eft etiam, quantum vno
dle operis poteft fieri, et dierum fignHicationem includit/
refte monente Gefiiero. Brufchiana habet operarum ope-
tumque.
tempeftatei pluuiae'} Veteres Edd. pluuiaeue, Crefc. et
ptuuiae. quam leftionem refte praeferebat Gefner, qui ex
editione Louan. Creic. laudat deinceps: quae opera per
kiemem fieri et per imbrem potuerunt, Bafileenfis editio ciim
noflra leftione confentit Brufch. verba videto quot die^
cum Crefc. et Wratif I. omittit, et deinceps quae opera ha-.
bet; et fic etiam Codex Gronouii et Parif. No. 1600.
fterquilinium'] In vetuftiflimo Cafconis et Varronis Codi-"
ce vbique fterciHnum fcriptum reperit Viftorius. • In Colu-
mella I. 6. f. %\. ftercilinia Pol. et Lip{. Jiercilina Sang^rm/
habe t. In Phaedro HI. 1 2. ftercuHne repofuerunt viri dofti ;
atque omnino fterquitiniwn vbicunque reperitur tanquattf
librariorunx errorem condemnat Bentleius ad Terentii
Phorm. in. 2. 41. eumque fecutus I. M. Heufinger Emend>
p. 3 38* De {ortmfterquiiiHum vel fterquilinium confentio ;
vbique emm fterdmum \el ftercutinum ^ quod eft in Phi-
loxeni glofiis^ fcribendum cenfeo. Stercitinium tuentur li*
bri boni.
ftnrciri] Cretc. fiines/arciri, nouasfteri. Sed antlqua
mea Editio : /unes Jarciari, Bruich. funes : /arciri: nouos
fieri centones cuculionejue fam. opor. Jarcire. Etiam Cod.
Gronouii veteres omittit, et Parif. No. 1600.
centones'] Seneca de feruo Epift. 80. diumam accipit iH
eentuncuio dormit. Columella I. 8- 9* famiHam habeat -—
munitamque ditigenter -» quae cunSta prohibentur peliibus
manicatiSy centonibus confeflis vel/agis cucutlis. quae eadem
3CI. 1.21. ita leguntur: peltibus manicatis etfagatis cucultis.
vbi Smg. fc^aceis cucutlis habetj viri dofti corrigant Jifgis
cucuttatis. Sed Cato infra cap. 59. qmties cuiqi^ tunicam
autjagum dabis, prius veteremacdpito, vnde centones fiant.
Cucuttiones refte h. 1. reftitui voluit Gefner in Thef. L. L.
laudato Capitolino in Veroc. 4. qui cucullionem vufgareni
inatoriumy et Lampridio Heliog. c. 32. qui cucuttionem mui
Honicum nominant, quo caput abfcondebant , qui agnofci
Bolebant. ScUicet humeros et caput tegebat cucullus; hinirf
veftis cucuttata apud Ifidorum XE)t. 24. CucuUiones igitUf
fuifl!e'videntur alii a fagis feparati^ alii iagis additl pro Va^
lio vfu t^mp^ftatomqu^variotaite* Sagatmeu eonfdtet^pisa^
B a fmt
i^ eOMMENTARIVjB IN
finfc CoIumeUae ignpro.i Foite vox confefHs vido laborat
In Plauti Rudente II. 7^ ig. tegillum, quo feruus ami6hi&
et te^bia eiTe folet, fi pluit, Feftus interpretatur cucuUiun-r
cttluin ex ibirpo faftum; et Varro apud Nonium de pluuia.
iinpendente :ybr£, f/< p(i/lor t^illum Jibi fwmat.
Ferias] Locum Macrobii Saturn. IQ. 3. vbi is Varro*.
nem auAorem adhibet, iaudauit iam Popma^ qui monet,
Macrobium Flaccum Verriom nominare male, quem Varra
i^fe Flaccum Fuluium, flaminem Martialem intelligi volue-^
rit Seruius ad Georg. L 370. Secundum Farronem tontrek
religionem ejfe vetfi irrigentur agri vel lauentur animalia fe*
ftis diebus; nymphae enim Jspe piacuh non pojjimt moueri.
veteres tergeri"] nouas enim iieri non licet per ius pon«
tificiam» referente Macrobio Saturn. m. 3. Vide etiam
Colymellam II. 33« Infira c. 133. i. et 138« Seruius ad
Georg. I. 370.
mumri] Quod opus indiftum a republica exigebant
deinde magifiratus. Vide Ciceronem pro Fonteio c. 4.
Aortum fodiri'] Columelia: m tmto quicqmd oterum
caufafacias, omne licet.
p^rgari'} Columeliae II. 33. JtcUire eR.
virgas vinciri'] Turnebus Aduerf. 38* 47* vitilia parari
et; viminea vafa fieri interpretatur*
runcari] Forte ex Edd. antiquis addendum cremarique,
expinji far] Hoc iicere per ferias^ monet etiam Coiu-
saella n. 33. Vetus leftio habebat: ex pifcina immundicias
efferri. et Columella 1. c. lacus, pifcinas^ foffas veteres ter-r
fere et purgare iubet iifdem diebus ; ibaque cum Meurfio et
lefiiero addi nialim, ex £dd. antiquis verba ex pi/bina im*
mundicias efferri; ita tamen, vt verl^ exinde orta mundicia^
j/!eri omittantur. Sic propter verbomm expinjifar fimilltu.
4inem exciderunt haec ex pifcina, Sola Brufchiana habet
cremarique mundicias fieri reiiquis omifiis. Munditias faci-
to efl: infi^ cap. 39. f. 3. Ceterum Turnebus sg. 47. reft^
monuit, expinfi far folum, non triticum, quod in area ex-
terebatur, quoniam glubam faciiius dimittit, quam far. Efie
autem far frumenti id genus» quod Germania fuperior colit
vocatque Dinkel, Spelt, Fefen poftRemb. DodonaeumlV.
I. 10. Marfil. Cugnatum Obferu. Variar. II. 3). Saimafium
aUofque refte monuit Gefner ad Columeliaell. 9. 14* et H,
6. vbi fententiae eius argumenta accuratius explicabo. Ador
reum iemen infi-a dicit Cato c. 34. f. 3. Columeila ado^
rettm fitfy modo fefnen dixit> plerumque fimpliciter ado^
i# C9im fiatuar genera numerat JL 6. iDque liisfemei^
trime*
m; p. CATowre cap. n. n
fraiefire, maddicetur katicajlrum. Antiquiffitiroi faaius
fhinienti vfiis fiiit Romanis ; abinitio ador fott vocatom^
quod nomen aliekibi veteres Ditonis libri habent Far inde
AuSxm arte exfdicabo ad Catota. 143. 3. et Colnm. Vm. 5.
«;/ Adoreum^ cum foUicalo, ^em fiitnom et durabilem
hiibeat, feri monetCoIom. 11.8« ui ipicis per mefiem eondi^
deinde humi in piflrino pinfi ettorreri, monet Vamo 1. 63^
et cap. 69. Oon^ Seruius ad Eciog. Vm. Firgines f^effa^
tes tres maximae-ix ffimis Maas ad pridie Idus Maias cfterr
misdkbus fpicas addreas t» corUbus nuffuariis ponunt ea^
qm fpieas ip/m vurguves tmrent ^ ptKfunt ^ mohmt atque itm
molitum condunt vbi vides f«r.prius torreri, deindepin^
pofti?a moU.i contra in VarroHis. loca piilura antecedit to-
ftionem. Mirum eft^ de itnetendo farre^ purgatido et exte-
rendo nihil monuiiTe Columellam; igitur iingulis.VarrQnls
Jocis acijuiefcere debemus. De mo.do pinfcndi dic^m aa
Catonis c. X. j. et Varron. I. 69. de homine farre ad Var-
ron. I. 2. feft. 6.
.,ferui aegrotarint'] Hanc Viftorii leftionen^ cum Gefr
nero probauit etiam Pontedera, qdi ad^it in tribus Codici-
l)ui3 Florentinis et duobus Vaticanis legi: cumferm excogL
iarint. vnde.apparptt, quo modo per gradus quofdam cor-
rupta fderit yera leftio, fi compares yarietatem fupca an«
iiotatam. "
. » . . • ' • • ' ' • fc*"
vbi kaec'} BrUfcb. vhi cognita '^iJifU omiSo. hae^* et &
jCpd. Parif. , . '
fuaeue reliqud^ .; Refte, pnto; -Crefc. quae ^pera f^^jfda
Jhtt, eurent vt petfeiaHtur. Gefner malebat: qtmr^itt
-operq curandd\Jmt'i vt per/lcia^tur , curaio. Ita fere £di|L
JL B. R. vbi €ogmta omiiTo haee Codex Grononii: "
; • rationes putare'] " Ex veffigiis variae loflaotiis Qefner
Vnalebat: ratiM^ pUttfto — fiAmiliai pabnliue i'h^Jhj^^iw$
parata fifttf ratidntin eic. Putaire tatlohem etdiiphtate
eam «•genfikrito dixit Piautu^ Attlifl. IH. p. 5. verf. 53.
- reliquumfiei'} Deinceps^ciim Edd. optimfe legr vhft
■G^ftiet: deiim imperatd ^ quid veneat ^quae fdtt^ — atd^
-ffiantur^ rHi^:^uaefientf tt tompareant. ViHlo niAek
Cddex Grontii.quid inum fiit.
fatis aceip^lida^ Sktis acceptionem fefpondere fatft
dationi^ qoidh vulgb cantiohem.dtcahf, bene mohe£ *Gef-
her. Ceteitim Bruihhi bccipUnda fint, — et d^incepi fiii
tocato.
ifti impef^} Md. omittit vtu
B 3 aaSHad
M COMMENTARIVS IN
\mSioHem vH faciat'] Nlii aliuQde immigrarntit baec
verbaj cam praeccdentibus.funt oontinuanda refte moneote
Meurfio» vt fa6hxm in Aldina, i^liae EdtL toufionem. In
vetufto Codice Florentino^tefte Pontedera eft: pecm confi»
derett toujhmetn vbi faciat. Crefcentias haec verba plane
pmifit» fed is.babeti pecus omne confidereL Denique mo^
net Pontederay haec eadem verba atiSlioHem vtifacuH veiiit
argumentum praepoiii Capiti m. in Edttione Steph. Grjr*
l^ii, Commeiini, Popmaeet in Vaticanis Codicibus. Sed
adem iujCuris fec. repertom in Cod. Caefen* et Veneto
fm^ionem vti facicKprobat, qoamviri do6li annolationem
cum muitis aiiis omiferat Eraefti.
fipretium habeat] In Edd, I. B. It y? pretium non hd*
teat; vnde Pontedera efficit tunc h(tbeatl Miror varieta-
teiti haric omiflam a Gefnero, quam feperi etiam in Brufch,
'tbi . praetetea eft frmientum quod fuperftt vendat. Boues
Vetulos et reliqua. Sic plane Codex Parff. No. 1600. vnde
Abr. Gronou. efficiebat pretium hqc habeat:
\' 'deRcula — dellculds] Hanc qui primus ex libris prpr
didrt leAioiiem A^ttbrius ipfe Varronis locum de R. R, altcr
lramque'*ex Nonio^attufit, Vbi oues m^/(j^ Vocantur eae-
dem. Verum Popma diftirijguit a reiiculis dejicula, quafi
propter aetatem vel inorbum deficientia', vt non poilint
amplius vfii efle; reiicula contra eSe, quae ob vitium fe-
Tgregentur et alienentun* Quae quidem diftinAio eft falfa
ct inepta. Meurfius comparauit porcos delicos, qui qui-
4^ ita^.yocantur, afttote Varrone IIL'4. ,cum a mamma de-
{iul£ fimt; et ex Gioffisi^ert Delicum^ unyoikoatritjAiif*
j|QOd.coinmentamarripuitGeiher, et deUculas intierpreta-
tus eft oues, a mamma dcpulikfi., quae ianioni traduritur«
iSed non meminerat» praeter oues delipiUas eiTe etiam h. '•
.armenta. deliciLla. Quis vero fanus armenta delica appelletl
.Vt porqi, ita agni et vituli dici reftp polljBnt delici,. non
fucs, oues aut.bou^s, qvMt,^funt nomina adultprum anima-
iium. Faccjiolatus ^o^kUiXxm, deUcuhtm cfLexicis ^manda-,
vit , iojii, certior ajtFei:atur. auflx>ritas. Dejicos porcos Con.
Gefijer in Hift.Qua^rupr.p.>»p20. diftos putabat ex graeccu
^Heiychius enim WLxo» interpretatur ri ;f;t/j^;o/f «. Contri
la ^l,.Geiher in Thefauro JU L. delicos.porcps. dici fufpi-
.^atur^ qui delinquantur a matribus,.vt reli^i, qui reliur
quantur; deliculak vcro oues dici, quae deiinquuntur feu
ven^Untur^aliis dominis.
feruum /enem] Hoc Calonis praeceptuioi velut inhu-
.. " manum
iBtDttm rqsrdiefidi « Blatuneho Ih Catoiie, moimit Popmft.
^raibhiana pAw^rM» habet
vetuiacm'] TitianuB in libriB de Agricaltora apud Dio-
medemL p. 365. patremfimiHMs vendacem magis quam ema*
utn exptdit effe. Num id metias emitur, qrnm v-enditur^
.monenteiHeisiiio ad Ouidii Amor. H. 6. 23. vbi Gefner
«Oirdgebat: niiil melms emitmr. > Sed Abr. Gronov. ad h. L
malebat: Numquid melius. Ceterum Crefcentius his ftatim
^obiaiuit ea verba veloti Cabmls eiofdem; qoae leguntur
in Varronis I. 69. vbi vide notam.
-Cap. IIL prima adokfcentid\ Pliutus XVHL feft. 6. fut^
nfere
\ in adolejcentia ^onferendum fme cmftatumSi aedifican*
idummmnifi cof^to agra; tunc quoque cun&anter ; optimum^
fue e/if vt wdgo dixere^ atmia infama /rui. Ceterum
Brufcoiana in Syilabo lemmatum aduiefcentia , in ipfius ca^
pitislemmate culole/centia hubet Adulefc. ettam Cod. Parifl
Leftionemyftfi/iq/^ raccum probauit Pontedera ia Cur.fec/-
^ facere oportet'} Ita etiam Cod. Parif. 1600. Idem tun$
«Dte rta c^dif . omktit cum Vifborio.
' neuB fittttlus^ ijillam'] Haec in libris fuis deeffd monillt
.Viftarius* Repeditdi£himCatonis Plinius 18. fetiu 6. M
ColumellaL 4. 8- >. -
^ ' feft. X cei&tml:. AUmz et cettami
' . £ ^. viridiusiy^ .Onq>hacinam fen acerbum eolore albatn.
«X limmaiarisij^ puridfe Icuiterque expr^Iis fiebat cliuis^
Toride ex vaviia neo.pennatnris^ ex n|gris maturum^ do«
cente Gaiuni^;XIE 50^ >•
. viridime etj* Aidina vir velhomm. Sed graulus ettam
Imk^ioco vttlnus.inffixit AIdus;e « In Brufch. et Codice Re^
^ 1 600. eft 2 foetidum fiet. m^ qnams olei fiat. Oteum rr«
ridiu9\et tmumjete^ 'Jneptiilime haec correxit Aldus, quajft
dabi6etory ex qoaaia oiea iriride oieum fieri pofle.
• ^ C 5. vqfa bind] . Vide ad cap. X i. notam. Deux af
ju^mnds compbts detauk inftrument et utenfiles niceffaireu
d ta confeSion de Fhuile. Ita Gallicus Interpres refte.
uv:iksmSfpriu^}^'\hie. fit^Iis forcalis fuos et priuatos
ttopetes eoIb[uejim]^aBiBSL. Ita Turnebiis 3g. 47. Contra Popma
impsBes inteEpre^stnr msiores et minoiies, quales defcribun*
taricnp. 1^5. etfriuos^ fingulos. Scaliger tamen com Tar«
nebo impares «o^em eiTe patat^ qoos alibi fuperuacaneo»
vocat; eiqne opinioni accefut Gefncr. et gallicus Interpres.
orbes] GMiii Afeules v^tit Ceterum Aldina vtfior*
bis c. fient , cemmutare pojfis,
B 4 fims»
.. .^* A>r«w] «ateoricJ fiiAw, U ({aibi» dJBCffi «MDtoL
^^"jceps nonunati. Loreis faiife orbwveircoiiuaMTfiS
catorfGefna-. PeWinfeiu: pdtiiis ad torcolkrefeu prdibriS
Sc.l,ce auftore Plinip .g. £ 74. antiqw fimib^ vittlC
,lore.s tor«iJana detrahdbant et veciibr. GraecanicaS
•^olileas torta Augufti demum aetate inonte fi^, 4^
^unio. *.t cochleam. in. toreolari metnorat deniuin Path»
4ius «t Vtfmuiiis VI. 9. ^^ ^
ksySit/'"''^ £»w«M GiUicns iBterpiw, fibulwa^
/^K^j] De numero vide ad Cap. la. notam Meifteri. '
. : wApon/M] In tfitefe Codice dfc mHpoHtos primm bo-
Jrelo deducendo adliiberi, fiifpicatar Meifter, qui coa^
dstrakelkxntet veStibus, Vocabtdum ipfum ex graaco uZ
rMtu .qnafi rudentem, derinare malebat, qoam com Poijnui
a «relios ppemendo. . - . . . ™~^
gefts <eEJpagtu. GaUicuainterpres v»rtit, et bi«>s W
^leoe cuujoe fiines aHrib»it Subdacendo preib adbiberi
.teoohleas moniutMteifeR^ oomparato iocpTpan4eaMt»m,
quem pofm in Differt de Prelo Catonis. • • ; ^^
orbtcuiis] Les phs txpidiiiveijbnt\eBHa dott h chape
• i^nl'JT*f^-^ ^*^ etPt^rJix G«llic?s :Cato
«t De fitio bouis lod. niohuitG^«r, S.ratkme. mew
fijsnjcas mpedi,v..ait,.*^mina, «an^Bterom l^
S^T?.'/"^^"**/-**^ ^" maneafc-. Meiflidrk.ecmonaitx
^Z^it^i^^"^''^^''*''^'^^ i^^^ri^riimtfenis
»*t mendtjujpicio ccj/ubit. ... : . . .„"T^ "^"T^-
^fiiarumfumsduSarwHtMmiuuobmimm; ••.—-, •
iid&^FkJ!i!^^'^'^ Poiitederaaddi'wlait:t.«fo«
««/icfl^a A«*fiw. ex argumento, yH efta M//M v#;.to«<
M. f. CATOTIS CAK IV. 4)
MH/!aUaiakaktur tt iHcinia houa. C^temniuMle noh bo-
vHe dic!'latine, affinnat Varro L. L. VII. p. 94. Vffl. p. HOI
Chsrifiits taimen L p. 8i* ^^ Catone et VarroM bouile Imdat^
fik6bio&naeft.
yU^Ew} Tmiebus XIV* 3. iaterpretstar, in qtdbot
gramina et foenom ponitur. Craleget pateiiafn exgraeod
^nrsf vocat Vegeth». A Falis ant-Falifcis populia Turne-
bios, a palls, quafi palifcas/deriuat Popma. ■ Praefepes Gd*
ncr pntabat efle eosipfos-cladifos, (^sFalerii oIimopti«
sne fiHriebftitt, fa%<enias in ibriiuioy aeihmas portatiie^: vS«il
dBinite In TheC L. L. maluit p^iafcas ^ad pr jMmd vtrafqitt
referre. Graeci clathros feu crates vocant Tifa&r^fm^ -qooA
PoQw VQ^ 142. et X. 166. its degfiitc rArtt^ |^X« «^ aA^
h^isnifjfiLWiiiya rAff iyt^iitUvOi i^neir^pTo «'fd t^ ^ittfiryi^
w wtog)y[»v^tfm otiroTQ Tov^ikly iV X4ii^ jtf^/wv a^y -r^idi
M^ »f«^(fr^ ^iu^. De praefepi iG» ibidem eft: it^ifwrvfi'
^fuer^ tt d/ c^i^ttu ay ivcufiptevetf Jx ri}( pirnf^i tk tik^diU
fB9&9f rA^€ptrtiz i.'e. tabQlae exemtilos, qaibiis fubktit
piirgaturvpfaeiW, Ceterum Cel: Kottboelt ia Differt. ad
Caton. p.^'re€fermomiit;' reftiu^ fotmo fcribi c(iiamf«de>
Tt confiUo Ctatof^s (ktiffiat. Aliter Galiicus viniferm^s : Ut
rMll^s-idPmpli^dtkdrflancierarBiiiWirethaf^aHjt;.' i i
villam ^ifPtmfn"\ Ita irsiaf&tao Codicercf^etic fqriptniil
Viftorius; quae iit villa vrblmdr doeet Colum; I.^^ f^lMftam
eiianihabetCVelbe«tiudL^.r ' v '. . «
beneque pojiueris] Haec omittit Crefcentaw^vl^iie ad l&
betUius. ^ySkm fraehtr ftas capiis\ fed antiqual mea Editio
'bAhetJimSlu. Oouiina reftius^ih; L legi |iutdital imiifica-
firis tt nffe JieAitaueriSj /iivfftiffs^ Tdiqiur verbia onuifis^
quaeftiitineptaitifiiperoacua/ * ' • is /
; ireaekMriis}'mnms!Li.CB.em^^
Htf /depiugi'4mti^£ ik agrum^ ficnieniquei ddmiui pluk
priJeffejfuamit^ai^^
' ^ieUar ^l t^^viSxMfiuB' miiius •edidit , fino ^aUo opera«
ram errore;* melios Popmam fecutus reftituit Qeiher; cum
tdt aliiii is^lodn^iaJ^at^m farmMk re{jqiiifiQt XiRimius me*
tior habet etiam Crefc. Aliaa legi etiam pofie fundo metm^
^potebatOeiiief.' ' ' ■• "•'> rv.-.:' -
' imusiifld] ' PtiniQtf 18& £ 9^ in prims Cdtoms.Immamjp^
mmdvtiit^Um^j idagendmny vt ditigautvicinu . CSta^
Mditiile-^'MS.exi/HmammmdlieJlididws. • .
operas facmusy Crefceoho^zmir^ quodprotoi.
' bouafadute'] ju e. qpod oaDieii 4ew auettat; vt fnoimil
Gefiicr. «. 'j
B 5 Cap.V-
96 COMMENTAltlVS JNr
€ap. V« titibus famUiae] Ita re6fce Edd. L B. Br. R. aim
Oefcentio Baiil. Reliquae familiay quod etiain in Crefc.
editione Louamenii efle ait Ge&en Superfedere litibiis
h. 1. interpretor iudicare de lifcibus. Pontedera in Cur. fec.
inter iurgia familiae diibernere imperto(^ componere et
rixam fedare interpretatur.
familiae mcUe\ Ex Crefcentia Louan. Gelher laudat/^
mitiai-matey fed Baf. editio hahetfathitia mala* Plinius iS:
f. 8* Caio inter prima cauet ne famitiae matae fmt: ex quo
loco arguiebat Pontedert addendum ex Edd. ante Viftorium
frouideat poft maU ftt. In Piinio re^tius alii Codices ha-
bent: mak.fit.
apere'] Quod Pontedera in Crefc. efle ait operas bexe
exerceatf vt in edit. I^nfon. aliter eft in editbne Crefc. Ba*
fileenfi^ qua aliaa vfos filit Pontedera mecum. In ea enim
lego:. (^^rj$ exerceat omiiTo bene. Libri Brafchiani habctnt
operas ne bene.exerc. Jjx Vatic. libris reperit Pontedera:
opere bono exerceat. Ipfe operas praefer ebat > quia infra ait :
famUiam exerceat. Sed in Cuffis fecundi^ alterfttoco verba
famiUam extrceat CK L 1. male repetita et4^enda.e{& cen-
(et Sed in bis Catonis libris, quales nune.Mb^Us, non
mirari dje»bemu$ eadeqi praeoepta repeti«^ ic^um mtdta ordioft .
plane* peruerfo-et praepoftero tradantur> aiitocis ipfius an
potittd Itbrariorum vitio.atque ccrore.
nonfaciet] fc. famUia. Ita Gelher fijmo.;^ri«^ conie6i&
t Fr.Gi^tmoa.
' benefido'] L e^ bono fafto, vt refte monet Qefiier. *'
confideretl' Reftius, puto, Crek. profiuret.f vt. .r
CompitatiiusJ Iterum. nominat infra ca^- 57* De iiflr
vide Macrobium Saturn. I. 7. CompitaiLarium in defcri««
ptione rCmanae regioms .CCLXV. liutnerat ^Piiniu^ 3. C 9I
Varro L. L*. V. p. 49. GimpitaUa^ dies attrumi»s tarUms .-^
vbi viae competunt, tumJn.compitis/acfpeatur: mdtanniM^
is dies cokclpUur. lUi foco fit iifdem limibus ^ ieA umiliari-
bus, facnim.. .-. - . >,, . ^
praeterea Memini^yi Himinem fc. habeat^ malebat Au
.Gronov.:-,.\' - . ■ ■ . .l:-.'-"*. ■ «• ' '>\
mercenarium potitorem\ Quem infra cap. 136. memprati
politoremyis plane diuerfus ab hoc/merc^riam in^operam
eondUfto. Quae Pontedera eenfebat iunfttmlegehda haea
effe, vt mutata interpunftione. indicauimus; nec feparari
mercenarijink a^politore deber^ „Gefiierus adeo tria yoca-
buia haec^ftmuLad eundem liominem rei^vt et polUs^em
probat Politor, a poliendo agro^ is dicitur^ cui agnim vt
, ^Z n /t partia-
M.P.CATONIS CAR V. 97
)>artianas>'cui vineam aut oliuetumdamus in commutieq[aae«>
readis fru6tibus. JKerceDariuspotitor igitur h. 1. efle^ebet^
quem agri polielidi oaufa mercede qonducimus. Coniiiii ra.*
tionem hanc efle fufpicatur Gefner» vt ae viilictts operas
diB di&t diutius habeat, ne ftudio opus trahant et ducant
mercenarii^ fi conditio ipfis producatur.
neu quid dommuml Cretcentius ne quid. fed antiqua mea
ne domimm omiiTo quid.
defrudet'] Libri variant inter defrudet et defru^eti Co*
dex VrGnldefrondet habebat. Plinius 18. f. 15. huc pertinet
oraculum iUud magnopere cufiodiehdum , fegetem ne defruges^
Ifta vero loco de fementi praecipit, vt appareat, intellexiiTe
eum oraculum de femine, non maligne fpai^ehdo, nec frau*
de fubtrahendo. Nonius: defrudai/t fignificat firuSum mi'
nuere vel per fraudem aliquid exquirere. vbi refpexit fimul ad
verbum d^frugare, vt admonet Gefner in Tliefauro L. L*
t)efrugare, qui commode interpretaretur h. L Bondum vid^
«utlegi.
C 5. fifecerit,fcribitl Quod ediditViftoriusTrWW/, er-
rore operarum irrepfiffe putat Gefner, qui tamehfcibit vul-
gatae interpretationem plane iheptam affert. Ponteder^
Vi^rianum /rriW/ approbat Kfeuter memoraiiit leftionem
Crefcentii; Jt fecerit prouocabit txemplo fcmiliam et OU etc.
vbi antiqua mea Editio habet: fcribat m mentefamHiae. cui
ius interpretatio elTe videtur leftio Bafileenfi^. Igitur leftid
yiftoriana ex libro fcripto Aifta videri dcbei. Caiionem
yillicum nbn velle ariolum eife, refte admonet Pohted. in
Cur. fec. Itaque antiquam leftidn^m reftitai. ^^ ' !
\ dum ne tajjusfiatl Equidiem malim dum lc^fiisfuitf • jiro-
;ger fequentia: Pbntedera Jn Curis fec. vulgatam fic tuei.
^tur.: id emm in exemplum arripertent ferui. Parif. Codex
nedum i^i^, (ironauianus alteri^^j. Brufchiana dim mi.
obfeqmtor^ partim'} Leftione iibrorum Catonis fpfrett
IM^^pil^ifam^refoentii vnice probat Pidntedera^^ bubuUis in-
fHmis beneuotnsj^ , quo etc. etii editiio Louan. tefte Ge&e-
r6"4iabet bubuteis abfequiofus fmiimfitf^ vt etiam «citiqiia mea
Editio.' Gefoer. pmtim ortiuri. fufpicikbatur ex praejsrtim:
<vuJgatam.tim^ tuebatur em4^y qi*pd pnrtim etiaminfra
6r;3^ iblkaifium poMtar. . Sed exempla a Popma ajUata plane
aliena funt a ratione huius loci. Igiiur eami Gei^eri catio-
inem ati^laftor:^ eum legi vxiltotiJequitarpraef^tim^moi
Crefcent interpretatus dk inprimis^ beneuoJus fit. In.uuriB
fecundis Pontedera partim hitarpretatuf praefertin^ etKaec
^erb9 non vilHcOi fed filio diei .{Ni^ Nunc demum vid^
»8 COMMENTARtVS m
^iftinftlofie pfomota et poft partim coilocata, locum fierl
ianiffimmn. Ita partim ^ttur infra c. VI. 3. Bobulcis non
omnino, fed partim feu in quibufdam rebus obfequi tnlt
Cato dominum feu villicum.
impellds2 Pliniug 17. f. 3. terram cariofam caue neuk
planjlr6.neue pecore impetlas. fed reftius ibi Vincentius:
meue planjlrum neue pecora. Plinius cariofam interpretatur
aridam, fiftulofam, fcabram, canefcentem, exefam et ptl-
micofam. Aliter Columella II. 4. 5. vbi vide.
amttes] Niit interim malo mederi conatus fueris. Ita
)i. I. explicat Gallicus Interpres. Sed ecce Columella II. 4>
5. ^d quandoque arabitur^ ob/eruabiwus , ne luiqfns ager
traSetur.^ neue exiguis nimbisjemi madidus^ quam terram
rujljjci variam ccmofamque appellant — quae varia/ubaffa
/untj cpntinuo trienrUojieri/itate afficiuniur. Cato nofter inj
fra c, 34. terram caue cario/am traffes. Iterum c. -37. vulg^
legebatiir: Si cario/am terram traSes ; quod initiiim capiti^
aut fpvirium, aut vitiofw* efle ibi demonftrabo. ^c hic no-
fter locus plahe ab omni.rabe imftiunis videri debet, ti lo-
pum Colttmellae compar^s» Rationem confilii, a Catone
pollti, .nec ih. Columellae difputatione inueftigare vUam ad-
nuc potui/ Jfluc: trahunt etiam vulgo verba infra cap. 6ij
alierip loco. pofita^/ro vario ne ares; quae tamen reftiu^
jde fulqo recio perdiicendo interpretiibcris, Quod Cato
ploftnwi pecufque impellere in cariofam terram vetat, per,-
tinj^re. debet ad ipfam arationem, nlG malis vejrba haec Ipd-
ria cenfere, quaeomifiLetiam CoIumcUa. Quodii a Catone
j&mt, ^unc nianiteftuin ind.c iieri puto, ploftrum aratri in-
telligi, quod folus Virgilius» poft eum Plinius memofauit
Te.rr^m variam ^imii^nt madjdae oppo|ijt VaijO I. 4^» rt'
Colupellae ipcum de.vada terra comparauit etiam RottboeJl
Si.%::Jpargito] M^ritobanc I^ooem Vi^rl^mae^iire
^o praetulit Gefnoc^ ColxmeA^ oieqHare dii^i|;> i^ e. aequ%-
iiter.fpairgere? PraeleTj&a Aldina reftiu^ e^cportmeris babet.
taedito'] coUtgere et fevro deftring«re , quafi deradert?
ittterpretatui» Turnfebttgj' Adu*l*f. t^. &. Sed frrtii ctiaib; a
Ceiun^eili^ dl<«itur vtrgiUe^m cum frotiiiibus ctsflim et repo-
•fituni in pabttlum*
per autkmntnn] In fegetem fciUoet) .in pratiHit entffl
vere^ttehttur infra e.-a^. •
atau^nitate] Piifiiu» fj. f. 30. haec Teri)« de oleia ha-
*1>et;/'iK Harduinus mOwmmiaie ex^ tibri«;fcriplds dedic pro
'^ mtumMO.
WL P. CATONIS CAP. VI. ag
mihmmo. De flercoratioae oleacum «ccuratius docebin&n
cap, 29.
quemeam'] Crelb. quemeamqne, fed antiqua mea 91«^^
^amque habet.
peraridam} Pliuius 16. f. 38* Offo adiicit deeidua (foHa)
populea quemaque, animalihus iubeM dari, hom peraridap
f^bus quideni etfipdneay ili^naque et edera^ea. Qttorum pars
e:iAat infra cap. 30. et cap. 45. A Flinio. decidua did pra
caedua, putat Harduinus.
ficilimenta'] Vide ad Varronem I. 49. 2.
autumni^ Le&ionem autumnum non conteomendani
efle putat Geiher » propter ea qme docuit Hein/ius ad Oul^
4ii Metamorph. IIL 729* Crefcentius habet et autumnalim
Qpera pabulum etc. f^d antiqua mea Editio : et autumnaiem
rapinam. Rapinam Gefner in Indice interpretatur loouia
capis confitum. Ita certe Columella XL 2. 71. rapinam ep
napinam dixit; fed Cato etiam infra cap. 35. rapinam pra
rapo diiuti
Cap. VI. craffus] Varro l, 2^. Cato non mate quodfiri^
bit dejationibus , ager craffus et laetus, fi fitfine arboribus^
eum agrum frumentarium fieri oportere. idem agerfi nebulom
Ji^fit, rapa, raphands, milium, panicum. vbi edidonea
ante Wh3rium in fine addunt/J^r^. Piinius ig. L^.In
ifgro craffo et laeto frumentum fieri: fi vero nebtdq/ks fi^
idem, raphannm milium panicum. vbi Vinc, male faabet lentos
idmaxime] Maliem abelTet «i.
et caldo^ Plinius i$.C6.In caUdo et pinguijbte radium
maiorem, Saientinam, orchitem, paujiam, &rgiam, Qmin
nianam, afbiceramjeriiubet: adiicitque fingulari prudentioi
quam earum in finitimis locis opfimam e/je dicant. Jn Jrigui
do autem et macro Lidniam. Pingui enim aeU ferueMti vi^
tiari eius oleum, arboremque ipfamfertUitate con/umi: mujc<\
praeterea rubro infejlaru SpeSare oliueta in Fauomum loco
expoffto Jokbus cenjety nec oMo vllo modo laudat. V^rro L
24. ex h. L i»idat conditaneam — Colminuwh In Plinii iocci
Vincentius Duacenfis habetfiasgiM quoque '^ mu/co praeterA
if$etrobore. Ceteram Italo Prefta multp cautiorin nomi-
nibus vetuftls et fpeciebus olearum expiicandis.mihi videtut
Callus Bernard Memoire fur 1'Olivier. p. 95. qoi negat^ .ve^
t^rum oleas hodie poiTe ag&ofci, quoniam vix credi poifit^
qte^B omnes taleis fuiiTe iatas^ qua fola ratione conftare va^
rietatem afErmat. Hifpanicam tunen folam excipit^ alta»
^fffoqw, gne npQiiiie. dHj»m a Plinio, quae jonatuttt jBaitim
comedi
So COMMEJfTARlVS IN
comedi poteft propter dulcedifienL Talefi oliuAnim fpecies
daas ipfe defcripflt p. ii6. nigram aiteram, alteram albam
et dulcem. Colminianam yariant libri in colmianam , cotmi*
niam, CHiminiam, Culmtnianam, Cominiam. lu Petronii
cap.66. oxycomina Heinfius cenfet eife pro oxycominiaf ace-
to conditas cominias oleas.
albicerem] Quae fcilicet natura etiam candida perfiftit^
cum pleraeque ex viridi In albidum, ex hoc in rufum, pur-
pureum et nigrum colorem tranreant Taicm hodieque re-
periri monet Prejia Memoria fui faggi diverfi di oleo etc*
Napoli 1786. p. lo. qui Salentinam putat efle^ quae hodie
in infula ea, vnde nomen habet^ dicitur ogtiarola propter
olei copiam, qua fruftus, quanquam paruus^ eft refertus.
Pinxiteam in tabula oppofita iig. i. Licinianam hodie afTerit
in agro Venafrano dici Auuna p. 40. Pauliam qredit e/Te,
quae hodie in peninfula Salentina yocitar Pafbta , pi&a, in
tab. fig. 3. p. 43. Radium maiorem putat eSk, quae voca-
tur Cdrniola y piQ:A in tab. fig. 5. forma oblonga, acuminata*
Sed idem auoror accuratius haec tra6biuit deinde in libro
Neapoiiedito 1788* Memoria intomo ai fejfanta due Sa^
diverfi di Oteo prefentati alla Maeftd di Ferdinando Il\.
deHe due SicitiCf ed Efame Critico delf Antico Frantojo tro->
vato a Stabia, di Giov. Prefia della penifbla Salentina. vbi
p. 80. dubitat ipfe, an Pafota vel Pajula fit veterum jvoi^,
quod putauerant ante eum Bapt. Porta et Randella. Olei
enim bonitatem non refpondere ei opinioni ait De circite
feu radio monet p. 83* hodieque diftingui varias fpecies,
veluti Comiola de prima et di Jeconda forta. Efle etiam in
agro Venafrano fpecies duas cbgnomines, Grcelbita didcas,
minus tamen vtrinque acuminatas^ quam Comiola feu Cor^
nolara difta. Salentinam MonopoU dici Ctiiarita^ et Ser*
gianam in agro Venafrano hodie vocariO/f^/a,monet ibid.
p. 102. fed p. 108. alibi Aurina vocari tradit Sergiam.
' kocgenus] Plinius VI. f. 19. de otea Catonis Italicafen*
tentia eft in XXV. pedibus minimum 9 plurimum XXX. Jeri.
Aliter Columella V. 9. vbi vide notas. Catonis ratio perti-
aere videtur ad agrum macrum nec fegetibus idoneum.
qui m ventum^ Bene monet Pontedera legendum efle
niifi qui in ventum. Ita enim Varro : agrum otiueto amfe^
rundOf mfi qm in ventum Fauonium fpeRet, et foli oftentui
fit, atium bonum nuthm ejje, Columella V. 9. 7. in Fauo-
ftium dirigi ordines conuenit. Idem confilium cum Catane
4at Bemard M^moire fiir POiivier p. 2 1 3 .
fAcimanam'] lu et Varro, fed Piinius lAeimeuH. Sic
i enim
M. P. CATONIS CAP- VI. 31
enim hie XV. e. 2. prindpatain obtiniulr Italia maximc agro
Venafrano, eiufque parte, quae Licinianum fundit oleum,'
vnde et Liciniae gioria praecipua oliuae. Vnguenta hanc
pahnam dedere, accpmmodato ipfis odore; dedit et pala-
tum delicatiQre fententia. Hodie Rtfciola dici monet Prefia
in altero libro p. X07.
kojfus] Varro: Hoftum vocantf quod ex tmafa&o olei
reficitur; faSumdicunt, quod vno tempore conficiunt. Ratio*^
nem coniUii vide ad cap. 8* i* Hoftum ab hauriendo, quafi
hauftum interpretatur Turnebus XXV. 19. cum qua faciunt
Pontedera^et Gefner ad h. L Sed idem Gefneriis in TheC
L. L. Hoftom menfuram quandam in re olearia ab hoftio
interpretatur te&ias, quod ad aequales menfuras fieret. Sed
aeqnalitatem menfurae commentus eft inepte ; nam incer-
tum eft, quod ex fa^ vno conficitur et redigitur olel, cum
fa(:la ipiius menfura varia fit, et natura oleanim pro agri'
coelique fuaque ipforum indole plane diuerla. Anttquum
VocalHilum et, ni fallor, originis ofcae, in re ruftica olim
frequentatum fuiiTe, docet Hoftilina dea, quam Auguftinu»
de C. D. IV. 8* fegetibus praefe6tam fuiiTe ait, cum fegetes.
nouis ariiUs aequantur. Sed de ea interpretatione dubito.
mufcus ruber'} In Plinii loco fupra laudati libri foipti
mufco et robo; alii mu/co et robore. Sed idem VI. f. 37. no.
€ere tradit Cdto et mufam rubrum. Cf. Columella V. 9. In
iplo macro arbores retorridas et nmfcoias, in pingui iine
mufco nafci tradit Varro I. 9. Lichenum genus aliquod in« .
telligi puto, quod vbique negledum arborum cultum arguit
cortici adfaaerens, nec, inter morbos oleae numerandum
cenfet Bemard p. 261. qui fuccum ex codice redundantem
infra terram oleamque in mortem praecipitantem in Gallict
Prouincia vocari Mouffe monet. Cel. Rottboell p. 12. ia
leftione mufcus tuber, vel ruber intelligi putat tremellam
purpuream Linn. vel etiam Lycoperdum variolofum Linn.
Arborum fru6tiferarum, a frigore anni 1788. emortuaram
truncos obfidentem tremellam purraream vidit Fr. Ehrhart
Beytrage zur Naturkunde Tom. V. p. 150. »
eiram corouas'] Varro: quod Cato ait circumfimdum
vhuoset populos, vndefrons ouibus et bubusfit, et materies,
feri oportere.
partim poputos'] Brenkmann in Epift. ad Schoetigea
i&ta et laudata ad h. 1. ait lenfonianam habere prompte pro
partim. Geineri editio nihil inde varietatis annotauit. ,.
" et maieria'] Malim cum Edd. quibuf(|am et matmamp
pi,fiqmdopuserit,pardtafiL
- his
ia COMME^NTAMVS INi
his locis] Lods calidU. . Paliadjus ex L L Febr. 33. jfi
^afi^^ ^^ y/cca^ prouinciae. JluHefnus, vcUks immidas vel irri*
' guas opus eft deputare cannetis.
kumeSus'] Varro 1. c. fi loc9^ kumeSlusJkf ibiccKumbm.
fopuiorum Jerunda et arundinetum id prius bipaiio verti, ibi
' oculos arutuUnis pedes ternos alium ab alio Jeri^ ibi quoqm
€orrudam ,. vnde ctfparagi fiant. ^tam ^ vtrique eandem
fere eulturam. ScUu^am graecam circum arunditietum /eri
(^portere, vtijit^ qui viti^ cUligari pojfit. Mihi conieftiifli
Rotthoellii blajidltur — cenfentis p. \%. priinanim Edicio^'
num iunB[us ortum habere ex voce iuucetus, quam Varcoi
iumeSlus Gji interpreti^tu» ; cui«» interpretionem lucunduni
in Aldina addidiiTe putat alteri le^oni. De biDc iuncetuni
pbtinuit, iuncetus vfii exceflit vulgi. In loco fimiii cap. 9^.
I^ditiones primae viretis vmbrojis habent £x viretis forto
ifmSis ortum eft.
vortito'^ Edit Bafil./orf j^d, quod antiquo more diftumv
ytfer/os, Jolpes pro feruos et volpes, interpretabatur Meur*
fiua. In PaUadio 1. c. eft: februario camneta ponenda/uni
faHis bremjjimis /crobibus y et oculis cannarum per Jmgulaa
/crobesobrutis, qui Jemipedis /patio inter/e cHftare debenti
vbi Crefcentius habet: Canna Jiue arundo terram defiderat
medioeriter humidam et pinguem. Canneta fiunt hoc modo.
videlifiet quod paftinata aequaliter terra men/e Februario et
ireuiffimis forobibus vno pedediftantibus cannarum oculi per
jirobes fingulcts obruuntmr.
ocuhs'] Plinius 17. f. ^^i.feritur butbo radicis, quem atii
•cubm vocant. Idem ex h. I. habet 16. f. 67. C>:ito eam feri
ietbet in kumidis agris , bipalio /uba&o prius foto , oculis di/
pojitis interuallo temorum pedum. Simut et corriidam^ vtide
ajparagi fiant. Concordare enim dmicitiam. Saftcem vero
' drca. Editiones optimae habent ocuhs radicis arundinis^
qnam teftiohem Gefner damnat; refte: nec habuit Varro
iat Palladius in fuis libris additumTOcabulum radicis; nec
infra cap. 47. additum legitur. Ceterum pro Upatio Cod*
Gronpv. f otfM).
Ibi corrudaml Ex leftione ante Viftorium edita ibiqnt
•efte Pontedera effici volebat' ibi quoque, quod exh. U retUi
lit Varro. Palladius 1. c. Intcr haec ajparagorum etiam fe^
minafjpargere pojfumus , vt mifta nafcflntur ^ quia et afparOf
gi cotuntur et incenduntur eo more, quo camaet vbi vide no:
tanu De vocis etymp. pcrften videbimus* PliQiui etiam ex:
%M\.ftmuleteorrMam.' , ^
nam
M P. CATONIS CAP, VT. jj
nam mnmit — tmpus kabetl Haeo verh^L gloflkto^
ris efle fufpicabatur Vrfinus, igitOr mclufit Gefner; temere^
nani partem eorum ialtim expreilit Varrp» PUmus ^t Palla^
diiis, cuius pofterioris fcriptoris locum Interpretea.ignora«
runt. Aiio etiam loco Plioiii5« 19. L42. ad hortenfem afpa«
ragum retulit h. L vbi aiti Itaque arwtilinetis nmxime com
venity quae feftinant ineendi. Vrfini coniefturam ex Plinio
refeiiit etiam Pontedera in Cur. fec« . ^
et vmbram per tempus habetl^ Haec verba, a Palladid
omiilay inteliigere fe negat<Gefn«r. Sed vide mUii Varronitf
locum I. 33. 5« vmbrofis locis aUaJiras, vt corrudamf guo4
iia petit qfpani^us. Scilicet per-tempus arundines vmbraftt
praebent corrudae, poftea refeci^ndae» . Corruda ^ft fiiueftris
iifi>aragus. Geoponica m. 13. g^ iK$m unrxipxycy paluftrem
a4>aragum vocant et menfe O^obri purgare iubetit» vbi Ni*
clas putabat infeeUigt Cluili afparagam marinum. Pl. nat. hift»
V. 6. Corrudo afparagi fimUUmafih vocatur a Colum. &
375. qui verfu 340. de bortenii ait: et basca qfparc^i fpimh
Japrojilit herba. Corru4^ iuxta fatiuum afparagum Aomor
Bat idem XL 3. 43. fed alieno Ipco, vt ibi docebimas. . Pal»
ladius Februario XXIV. 8« milU etiam vtile videtur , vt afpOf
ragi agreftis radices phrimas U^ vnum locum congeromm
cuUum QMorgagni corrigit incultum) vs( eertefaxofnm , quas
ftatimfruSumdent ex loco, qui aUudj^aiebati .ft has^anms
omnibus incendamus in Jcopis , vt fru&i4^,frequentior Jurgat
et fortior. Hoc autem genus ^ Jkporeiucundius. Videtur
omnino corruda afoaragi fpeci^s' diuerfa ab hortenirinteiii,-
Ri. Corundam in dolumella Xt.. S'A3' ^^ Codex Sangerm^
Videtur vox e graeco deriuata eiTe, vl^i xopvfi§oe tefte Hcr
fychio afparagi etiam catilis dicitur. Ceterum eandem me-
cum interpretationem ad h. 1. propbfuiiTe mmc video Cel.
RotAoeliium p. 13.
Oflentusfoii, ibi'] Plinins XIV. f. 5. quihaec^excer^fit
habet : oflentus Mibus amineum; edt ibi Harduiims^ Vt aliBi
«mmtneam edidit Codex Polit etiam ibi omittit; Tnde.e^-
iam h. L malim oflentus folibus Amineum. Idem PUniits f»-
gemum et hehimm habet; libri tamen alH heluhm. yirtS^
qai hstec repetiit I. 25. habet oflentusfoli Anmeum. ^ eug/'
neum. — hebteotum: vbi Polit habet helutum. Ibi etiam li-
bri ante ViAor. edtti ante hetueolum inferunt etJ De helueo-
io vide ad Colum. II. 3. 35. De'|Am]nea vite etli iteruth
^ifputabitur ad Colum. III. 3-. 7. ponam tamen h. I. quae Gef-
nems in Indicem retulerat Scrtpturam Ammineum df fen-
dit Pierius ad Georgica IL 97. et cOnfirmat yerfa^ Aufonfi
, Tom.LP.ll. C Epift.
34 COMMENTARIVS IN
Epift» 18- Sobii qul Chum mifiet et Atnmineum. Leftfonem
ViAoriaiiam tneri poflls fluAoritate Sereni Sammonict:
&K€UsAmnaeae vOis cum pane medehtr, Qiiae doo teftimo*
Bia, quanqoamrecetitiorisaetatis, fatis docent, fcripttiram
iam oltm variatam fiiifle pix)nmiciando. In libris profaicla
Eaecoram et latinoram fcriptorum mira foit librariorum
conffamtia. In Columella quidem libri plurimi Amineam
Titem exhibent fcriptam. De Etymologia ad Columellam
Sertiii Ibcum potiam. Heiycbii locum pofuitGelher: ^Afu-
mSov it* ivi^ V riv oivw )Jyei, 11 yipxevnsrf» *Afuycu» kl»
^rof. Itaque is probare videtur fcripturam Aminaeum. Cum
Hefychio facit Macrobius Satum. 11. t6. Fua AminaeafcUu
£et a regione. Nam Aminaeifuerunt, vbi nunc Fatemum efi.
^i Satentum pro Falem0 vult fiibftitui Harduinus ad Pli*
nium XIV. f« 4. no. i. Haec Gefner. Locum Hefvchii ita
eorrexit Dacerius ad Feftum p. 560. vt iegeret ii hoQ /i.
ItRqae Hefychlus, fcripturam Aminaeum probans» fimul aite-
ram Amminaeum improbauit Verum vidgata Hefydiii le-
ftio £itia bona videtur, et ad Catonis locum accommodafai,
▼bi eandem fcriptnram itiduxerat VKborius, quam in grae-
^ libris damnauit Hefycbius. De etymologia fatis confta-
ret^ fi locus Ariftoteli^ fupereflet, feu integrior a Philar-
gytio ad Georgica relatus fuiflet De natura fere nuUa
poteft efle dubitatio, poft ea^ qnae a Columella et a nobis in
aDfiotationibui tradnntur.
crqfuserit} Plinius: cranior aut nebutofior. Varro:
trajiorfit aut nebulofus. Demde libri Varronis quidam:
outApiciunL Plinii leaionem praeferebat Pontedera. Api-.
ciae vites videntur efl^e, quas Columella Apianas vocat
Apian^m h. l. malebat G^icus Interpres.
ceterael Varro : ceterae vites et de his. atque ita editto-
MS quaedam h. L habent fed Plinius vulgatam habet Idem
Varro L $4. nam et praecox et mifcetta^ quam voccmt nigram,
multo wite coquitur; qua prior l^enda. Palladius I. 6. 9.
vbi nigras vites repudiat, has forte intelligi voluit Rhae-
ticam olim a Catone laudatsm fuifle^ ex Seruio monebo ad
Colum..IIL 2. 27.
Cap. Vil. Fkndofuburbano'} Hanc antiquae leftioniyifii.
dltmfuburbanum praetulit Turnebus Adv. XXV. 19. et Pon-
tedera.^ Quanquam fundumet agrum arbuftum pro arbufliaai
fcene dici docebimus ad Colum« 10. ig. 6. In Parif. Codice
€&JFmdumJidfmrbano.
M. P. CATONIS CAP. VD. 95
it tigna et virgae] Valgatam Turnebas ititerprebitur:
arbuftum in iuburbana vinea coiendum vt perticaa et vii^gas
pedandae iugandaeque vineae vtiles, fed arbufto non neceC>
fariae» vendi pollint Titulus antiquus habet: quo in hco
arbujla et virgae firantur. £t poteft dubitari num hoc loeo
arbufta intelligantur vites arbuftiuae^ an arbores ridicis et
palis idoneae. Deinde non apparet ratio^ cur arbuftiuam
vitem folam loco fuburbano iubeat colere et habere, in quo
falfum eft, quod pofuit Tumebus, non opus efte virgis;
etft palis et perticis non indiget Poftea docet etiam, quae
vitis iit arbufto copulanda. Denique leftio antiquorum 11-
brorum diuerfa docere videtur^ de arborlbus et faliftis, ad
iugandam pedandamque vineam neceflariis, Catonem loqui*
£x quorum veftigiis lego: arbuftum conuenit kabere et fa
liSCum, vt tigna et virgae venire pojfint^ et domino Jit, qut
vtatur*
Jutm quidquid'] Gefner interpretatur folidum, quod ni-
hil alterius naturae admixtum habeat Damnat igitur leftio-
nem : Juum quodque fru£ti genus,
coputari] Pontedera haec ita diftingol volebat: arbufto*
que vitem coputari, Aminemn minu/cutum et maius et jlpi-^
dum. Redte, puto. aliaa non habent verba Amineum — «
Apicium ynde pendeant Amineam minorem et.maiorem
arboribus aut iugo, non vineis humilibos conuenire tradit
etiam Columella ni. 3. 8* ^^ 9- De Apicis non conftat
Ceterum libri fcripti et £dd. optinuie vocem arbujlo h. 1«
omittunt
otlae in vinaceis] Infra c. 143. in vrceis condit Modum
doceo ad Columell. XII. 43. 10. Crefcent IV. i8* Cato aU
vuam in olBs commodijjime condi et infapaet in mufto retle.
maiufculum'] Varro I. 58« Cdto ait vuam Amineam mi^
uufculam et maiorem et Apiciam in ollis commodijjime condi:
eadem in Japa et mufto reBte. quasjitjpendas opportunijfimai
effe duracinas et Amineas et Scantianas. vbi Codex Vrrmi
addit verba: in tora. Deinde verba et Amineas deleri vole-»
bat Vrfinus, propter locum Plinil, qui poft verba capltis
prioris vltimaitapergit: In tora retfe condantur ; quas fuf-
pendas duracinas, Amineafmaiores: vet ad fabrum ferra-
rium luu reSleferuantur. — Amineam proxime diSam Var*
fo Scantianam vocat. Ceterum hoc in loco Pontedera nuu
lebat maius legt; eaque ducit leftio Polit et matus.
in tora] Haec verba ex libris ibriptis addhtit Vi&orius ;
an Varrone ex libro foD addidit Vrfinoa.
C 2 dmra-
36 COMMENTARIVS IN
duracinas] Pontedera veterem Ie6tionem praeferebat:
quae Jiifpendas duraiura, aminea tnaiora vtilia ; ad fabrum
— ea reSle feruantur. Neutro enim genere Catonem ifta
vuarum genera femper enunciare ; Plinium et Varronem ex
fui aeui more duratura mutaiire in duracinas. In Plinio Pon-
ted. corrigit: amineas maiores vtites. adfabrunu
maiores'] Verba in editionibus antiquis deinceps addi-
ta: et Scantianas opportunijjimas effe f vel.etc. habent etiam
antiquae Plinii editiones. ' Sed omitti ab optimo exempiari
Plinii et reliquis manufcriptis libris annotauit ad h. 1. Vi^to-
rius; qui Catonis veram fcripturam eam elTe putabat, quac
in Plinio exftat; contra Varronem, in cuius libris le&xo
paulo antea annotata exftat, fententiam magis quam ipfa
verba retaiilTe ; atque ex eo libros Catonis vuigatos fuiffe
interpolatos. Nititur vero inprimis eo argumento, quod
Plinius Amineam maiorem a Varrone ait vocari Scantia-
nam; ex quo arguit Catonem non nominaiTe Scantianam^
nec Amineam maiorem vna cum Scantiana Varronem. Vi-
ftorio alfentitur Vrfinus et Pontedera. Ceterum intelligit
vuas fabriles, (Caelii Aurei. Chronic. III. 2. IV. 3.) quibus
gratiam fumus adfert fabrilis, auftore Plinio 14. f. 3.
paffis] Vuarum paffarum varia genera Afiatica recenfet
Galenus de Alim. Facult. 11. qui eft locus clafiicus. Cf. et-
iam Palladium Oftobr. XXQ.
pomamala'] Pontederadiftinguebat: Poma: fnalafim*
tkea — punica^ (eo — fiant) pira votema — /ementiuai
(haec — erunt) Tarentina — eucurbitiua^ item aliagenerd
etc. refte puto I Punicarum cultum antiquum fuiffe Romae
et religione confecratum, colligoex loco Fefti et Seruii,qui
reginam facrificantem geffiflfe tradunt in capite vii^m, ex
punica incuruatam» arculum diftam. Vide Scaligenim ad
vocem inarculum.
ftabilia maia] Libri Viftorii praeferebant: vtifabuUm
malorum. vnde Turnebus fauulum mahrum^ ineptiiluna feni.
tentia, faimli matorum Popma, aut fabulium ^arum, i. e^
culmorum fabalium . Scaliger eiEciebant Sed egregie fal-
litur Scaliger, cum axvp* Kvufiuvat Graecorum comparat cuni
his fabulibus alis. Pontedera fabuium malorum corrigi^
antique diftum interpretatus pro pabulum ; Gefner pabulum
matorumfiat praeferebat, et ex Columella V. 9. li.fimo pa^
butandas effe oteas comparabat. Putabat igitur haec voluiffci
Catonem dicere, ali illo laetamine arbores dulcioremque
fruftum ferre. Stercus porcinum radicibus punicae adhi-
bent Columella V. 10. 15. Arbon aj. i, Plinii^ XVII. f.47.
Geopo-
M. P. CATONIS CAP. VIL 37
Geoponica X. i8« Palladias Mart X $. contra vermetf et ne
acida poma nafcantar. Potiut igitur Cato idem remedium
adhibere, vt mala ftabilia fiant, id eft ne mala immatura de*
fluant Nam ftabilia dtci mala, quae condendo funt aptiom
nec facile corrumpuntur, Gefnero afiirmanti vix alTentior,
Ceterum malorum et pirorum genera et nomina accuratius
explicabo ad Columeliam. Nunc video etiam Rottboelliam
p. 14. vulgatam defendere. Sufpicatur is verba palmlum
mahrum a gloflatore addita efle vocabulis lotiumjuilbm aui
ftercus. In Curis fec. Ponted. /!i6»/«i» dUrfaim pro pabulum
fufpicatur ex graeco (piyu et vXtf» fahuk, fabule /fabutum.
Ceterum locus Seruii a Scaligero laudatas ex Codtce Danie-
lis, vbi Stelius Stilo docet, alas ex lupino dici furculos iine
foliis, Varro autem cuimam fabae alam interpretatus efle
dicitur in libris de Lingua latina, meretur, vt admoneam
Ietix>rem, vfum hunc vocabuli aUe efle ex graeco duAunu
Vti enim turmas equitum, cohortes vtrinqae cingentium,
aias equitum dlxerunt Romani, quas Graeci elkM et A«c;
ita plane Graeci BtkoiQ et )%«c leguminum paleas dixeruntv
vt acus, aceris Graecis eft etx^9^* Hefychius : E/ow' — rSy
inflmv ra iwoiiMAoiofutrot. Idem: £)Xa' omr^twv ^ naXAfiif.
denique: bIKti' — rx ix^P^ucil rSv inflmfij xaXo/tt^. Aliud
genus palearum Graeci ktiyip^ vocant, vnde HeKychius ivi-
KciyBov' ri pt^a ax^fov. Paleam Romani ftmLliter ex graeco
itxhi duxerunt, quod tamen vocabulum tenuiflimum fari-
nae pollinem, et fuliginis feu cineris puluerem Graecis
iignificat
eae otftim.'] Varro I. 60. Oleas e/uioptime condifcribit
Cato orckites et pau/eas aridas vet virtdes in muria vet in ten*
tifco contufas. Orchites nigras , fate ji fint confricatae disM
quinqucy et tumfaie excu[foj biduum jtinfote pofttae fuerint^
fnanere iJoneas fotere. eafdem fine fate in ddrutum condire,
vbi Pontedera malebat: albas velvirides. Vrfinus row/r/tf-
tae ex libro fcripto praeferebat, et condi. Plinius XV. f. 6.
Condi otiuas optime orchites et paufias vet virides in muria
vet fraSlas in tentifco. Vulgatum optimae h. I. peffime d€f-
fendit Gefner. In tentifco eSe in femine lentifci, refte ad-
monet Vrfinus ex Columella XII. 47. 1. Ex Plinio Vincen-
tius laudat : quam vet virides in amurca. Crefcentius V. 2a
Cato fcribit eas optime vjid conditOf fifate fint confricatae
diebus quinque ct tuncfate excuffofi biduo injbte /uerimt pofi»
iae^ et manere idoneas. fifolere eqfdem — inde fri&um con*
dere. Ita nempe antiqua mea habet, vbi Baiil. conditasfi ~
et folere — tn defrutum.
C 3 confrva-
38 COMMENTARIVS IN
cottfriaio'] Itft ex libro Polit dedi, tnonente etiam Vr-
fino, qui veteres Codices ita habere ait hic et in Varrone.
Comparat verbum infrian Columellae VI. 15. XII. 30. et
mnltis aliis in locia verba coufricare et infricaretoenmt per-
mntata a librariis cum iujriare et amfiiare. Aiind tamen
cft co§fricare fale » qua in re maior vis iit frufta, aliud con-
friare, id eft confpei^ere minuto (ale. Gefner etiam ratio»
pem Vriini approbauit Sal amurcam exfugit
^j VJ] Ita Varrpi et in libris veteribus reperit ViGxy
rius ; diueiii igitur libri ifti funt n PoUt librP vbi eft nume-
TU8 minor.
wfotm\ Varro habet iafoten
forba'} Cod. Pol. forua. quam leftionem habent etiam
£dd, primae. Ex graeco /3/« feu «i cum addito r finali et
ffraeco e» iuduo deriuat Pontedera, vel ex gnieco af Sy vel
p Se^ et cum r finali ^ff tf^ poftea afpiratione in p ver&yer-
ve^ foruOf Aemxaaforua^ forba. De re ipCi nunc videamus.
Plinius 15. f. 33. Cato etjorba coudifapa traditf Columella
Xn, i6. forba docet feruari vel viridia in vrceolis picatis»
aut in paflb vel defruto. Palkdius lanuario X\^. 5. primum
viridia et duriora le£bi in vrceolis feruat, deinde cum pedi-
Gulis fuis vlridia fufpendit; tertia eft ratio haec: Item feUa
per partes ftccantur in fole et feruantur m vqfcuUs ad kiber^
nutn. Cum voluerimus vti, aquaferuenti macerata remrefcunt
fapore iucundo. Denique addit; atiiforba in fapadJerwU
diu poffe feruari. Varro I. ^9. Sorba quidam diffeSla et iu
fotemacerata, vt pira; etjorba perfe vbicunque Jtnt pofita
in aride, facite durarer Leftionem huius loci ita conftitue-
bat Meurfius: Sorba infapa cum vis condcre, betle Jicca et
aridafacias. Quac ratio emendandi eft ineptiftima; nam
in fapa fruftus virides, non aridi fcruantur. Nofter infra
X»p. 143« forba cum piris arida, et forba in fapa iterum com-
memorat Quar^ etiam h, I. geminam iftam ratiouem do-
ceri puto, Pontedera leftionem viridia praeferebat alteri
vulgatae arida; fed non dixit, qua ratione reliqua verba
interpretanda eflent. In Curis fec. int^rpretatur viridia per-^
fefte matura, non acerba, nec mitia, quoniamhaec iuftam
maturitatem tranfgreflk funt, illa nondum confecuta, Equi^
dem primum illud certum et indubitatum elTe puto, lefiEio*
nem, a Gefnero poiitam, quamque inta^bam reliqui, efli»
omnino ineptam. Nam quae in (apa oondiuntur poma et
ieruantur » non iicoantur antea. Deinde in hao ipia ledion^
et featentia ineptum eft additum aridafacias cumjtecare vis^
Ita^ue ex veftigiis vulgntsie leftioois lego: Sorba infapa
conmit
M. f. GATONIS CAP. VlIL 99
€omfumi combref vet Jf^a mriiufmdats iUm pira iodem
modo fadas^ De foms diilb^ et fiecatU vide ad Varro«
nis I. c . -
Cap. Vin. Rcos] Catoniaiui praecepta habea cap. ag. i.
4^^ I* 94^ ficos iiccas ieruare docet cap. 99. crates ficarias
nominat cap. 48. 2. Cum Columella X. 4i8- pingues vocet
marifcas, credere oportet reliquas a Catone nonunatu con*
tnriam fucci naturam obdnere, atque ideo in loco cndlb et
plngoi feri. In terra macra ficum mariibam non nafci^ tradlt
Varro I. 0.
eretofil Cato etiam infra c. 29. et 40. cretam pro argilh
dixit Cretam ex toto repudiat in oliaeto ferendo Columella
V. 8- 6. credo quia ninus denia eil. Videtur eigo Cato fua«
dere, vt fi ficus fit ferenda in alterutro folo, pinguem in
macro feramos, reiiquas eontra. Aut fimile eftconiilium
illi, quod cap. 6. de olea Licinia dedit: qm ager frigidior
et macrior nit^ ihi oteam Ucinianamferi oportet; fin in toco
€raffo aat caldofeueris lioflus nequam erit etfermdo arbor
peribit et metfcus ruber mokftus erit, Oiea nempe Uciniana
et pineuis oleo et ferax fuiire videtur. Cretofum madlea*
tum foTum pingui opponit etiam Palladius Martio X. i.
Herculanas] Cum libro Polit Hercutaneas vocat ex h. U
PHniusXV. f. 19.
Saguntinas"] Scripturam Polit SaconHnas ex vetere
Codice memorautt etiam Vriinus et comparaoit madftratoo
in Columna Duilii.
Ubemas'} Cum Sagunlinis vocem copolaait Schoett^en»
feparauit cum Hardmno Geihen Chelidonias Plinii efib
fufpicabatur Harduinus.
Telanas atras'] Verba haec coniungenda, not^ vt antea
fad»m» feparanda eife, ex Macrobio Satum. I[. 16. monenti
obfecutus fuit Gefner. Ignoramus originem nominis. Libri
editi Flinii ante Harduinum TelUanas praeferebant Loci
nomen requiri videtur. Selinos in Italia nominat Plinius IIL
left. II. aliis non di6fa3s; ibidem Tettenem nominat, quae
Liuto Teltenae. E& etiam Tetus infula maris Aegaei. Sed
fcripturam ipfam deiinire et conftituere antea oportet, quam
jie oppido affirmare aliquid licet. Ceterum varias iicorum
fpecies hodieque non folum colore fru6his, fed etiam vario
pulpae colore^ iigura pomi, pediculi longitudine et breui-
tate, maturitate et feritate frudpis aliifque argumentis diitin-
Kunt Vix in tanta iFru^ttum varietate cum cultu vfque audta
Jicet agnofcere formas et nomina, a veteribui fcriptoribus
C 4 pofita:
40 COMMENTARIVS IN '
> •
po&ti; nec friiftra fobateto m difputatione vaiia et intitlli.
Pedicalo longo ftmt iici^ qoas Pfooinciae Gallicae inco-
lae vocant rqfes noires^ rojes blanches, (Bernard M^nioire
fur le Figuier p. 52.) deinde cotignacenquos ^ (ibid. p. 59.)
JRgues de Cuers. (p. 66.) Idem Bernard aocurate diftinxit
Tarietates ficoram eas,quae foluni iiccum et maciientQxn^aut
craflum et humidom amant
JubmitHto'] Prata fubmittere dixit etiam Varro I. 49. i.
Columella n. i8* 3. in fo^num fubmittere idem XI« 3. 1 5.
megaricos'] Cum TlieopliraAo H. P. 7. fj. Plinius 39.
f. 30. Proxima^ inquit^ kis efi fmlborum natura, quos Cato
inprimis ferendos praecepit, celebransMegaricas — retiqua
bulborum genera differunt cotorCf magnitudinef Juauitate^
quippe cum qurdam crudi mandantur, vtin Cherjonejo Taa-
rica. Poji hos in Africa nati maxime laudantur^ mox Aputh
Columella X. 106. Megaricos et circa Siccam natos Libycos
laudat Ouidius : Daunius (i. e. Apolus) an Libycis bulbua
tibi milTas ab oris, an veniat Megaris, noxius omnis.erit;
fcilicet ad Veneris abftinentianu Fabriles bulbos habet Api«
cius 8* c; 7. Diofcor. 2. c. soo. bulbum efculentum breuiter
notat Ad orchidum Linnaeanarumgenus pertinere, pro^'
mifit fe demonftraturum alibi Schulze in Taxicologia Vete-
rum p. XXX. Contra Xi. W. Wedelius in Difput edita le-
nae 1701. arum Aegyptiacum maximum feu colocafium in-
teiligi cenfebaty eoque refetebat locum Gaieni de Alim. fa^
cult n. qui arum Cyrenaicum vtpote dulcius in Italiam con«
veftum fuiiTe teftatur. Vix dubitauerim alTentiri virodoAo^
malim tamen generatim arum Italicum intelligi, et locum
Galeni de bulbis Libycis Romam conueftis interpretari.
murtum'] Plinius 15. f. 37. myrtum coniuguiam nigram
et candidam laudat, conii^ulam noftratem, 1. e. romanam
interpretatus. Veneri factam et coniugiis fuiffe, notumeft.
Alba et nigra dicitur a bacca, vt ex Columella XQ. 38*
Praeter vfimi religiofum colebatur ad oleum et vinum inde
parandum, de quibus yidebimus ad Columeliam. Genera
myrtorum defcripfit Plinius 1. c. Cuitum myrti defcriberi
auftores latini rei rufticae omiferunt
JHuaticam'] Infra c. 133. hanc omifit Plinius l$. f. 39.
Duo eius genera tradit Cato , Belphicam et Cypriam. Pom*
peius Lenaeus adiecit mujtaceam^ quoniam muftaceis fubHce^
rctur; kanc ejje foUo maximo , Jlaccidoque et albicantef deU
phicam aequali colore, wridiorem, maximis baccis atque i
viridi rubentibus. Hac coronari triumphantes JRomae- Cjf*
priam efefoHo breui nigro, per margines imbrieato, crifpam.
' . Poftea
M. P. CATONIS CAP. Vm. 41
Poftit^ aeeiffere genera. TSnus: hanc Jituefirem laurum ati*
qai ifUetSgunt , nounulH Jui generis arborem. THffert eotor ;
efi enim ei coerutea bacca.
- caluas'^ Plinhis 15. f. 34. de amygdtlis: Haec arbor
euifuerit in ItaUa Caionis aetaie, dubitatur, quoniam graecas
nominat, quas quidametini^glandiumgenerejeruaut. Ad-
iicit praeterea aueHanas et gcUbcts Praeneflinas ^ quas maxu
fne laudat et conditas olUs in terrajeruari virides tradit. Dft
femandifl nucibus locus Catonis eft infra cap. 143. et nuces
Praeneflinas recentes m vrceo in terra obrutas kabeat. vbt
vides, recentes dici, qoas Plinios virides vocauit ex Catone.
Nuces Praeneftinas et Auellanas (vbi liber Polit Abellanas)
rimodo tranfplantare oporteat, docet nofter infra c. 1 33. 3*
Piiniano galucu libri fcripti omnes confentiunt Caiuas
contra nuces folus Petronius nominat cap« 66. Dalecam-
piusad Plinium ex veteri gloflario pofuit: ccdua nux, xipv^i^
ficurthuov. Popma ex gloilario profert: caluaef mvriun
we(Pfuy/Uva, Caluas interpretantur di^bis, quod barba molli
reliquam partem protegente (vnde et noftris Bartniiffe)
fummum caput feu apex nucis nudus feu caluus prominet
In Catone Edd. primae funiiiter habent galbas fcriptum;
quo vocabuio color flauus virtdi permiihis lignificatur, qui
externae nucum faciei vix conuenit Sed haec eft folennis
vocabuli variatio in Codd. Sic in toco Varronis apud No«
nium in probofcis et ericius : fe circumfpexiffe atque inuentffip
quum dormire coepiffet tam giaber quam Socratis calmtiumf
effe faSbm ericium e pitis albis cum probofcide. vbi in fe»
cundo loco prior Editio Merceriana|rai/iifif , priore caluum,
fecundavtrobique catuum habet, Codex Guelferb. fecundo
gatbam. Praeterea vulgatum Socrates idem Codex in Socra*
tis mutat^ vnde locum correxi. De graecis nucibus Piinii
dubitatio vana erat Ita enim etiam Columella amygdalas
vocat et Varro. De Praeneffinis locus eft Fefli in voce nu-
CulctSf vbi in Praeneitinorum regione plurima nux minuta
Yiafci traditur. Haec Pra^eftina nux vulgaris Linnaei co-
ryius feu auellana efle videtur. Abeltanas ab opptdo Cam-
?aniae diftas efle ad Virgilii Georgic. 11. tradit Seruius;
linii locus in editione Ibrduini fcriptum habet: quas ante
Abettinas patrio nomine appellabant. etd ibi quoque Codex
Tolet abellanas habet Sed Abellinum Campaniae oppidum
nominat Plinius m. f. 9. Auellana igkur ea Campania in re-
liquam Italiam prodita eadem efle videtur cum Corylo ma-
xima Linnaei. In Afiam et Graeciam e^Ponto veniiie nuces
bas ideoque a Graecis ponticas diftaa fuifle^ teftatur Plinius
C 5 L c.
43 ;COMMENTARIVS IN
1. c. Cainpatua? intalUTe videntur gniecte coloniae in on
Italiae maritima frequentes. Ceteriun male Ge(her hoc loco
diftinftionem inter Atiellanas PraeneJUnas fuftulerat, fecu*
tus obfcurum hominem aliquem» de nucibus Satumalitiis tra-
dentem; infra tamen cap. 133. eandem reliquit De caluis
res dubia manet; ft ad auellanae feu eoryli genus pertinent;
tres eios fpecies commemoraffe dicendus eft Cato. Infin
duos tantum nominat Aueltanam facere Tarentinam^ id
eft iine putamine duro; fidtem putamine moUi, docetCo*
lumella V. 10. 14. vnde patet, Tarentinos excelluifle cul»
tura nucum. Gniepi nifv» Toprm» et Karronifua vocanL
De generibus dicaih ad Palladium HI. 2$. 31. In Prjapeio
carmine $1. eft: nucemne hngamf quam vocant meUanam.
vbi veteres libri alua vel jUana habent; vnde Scaliger cor-
rigebat Albanam vel caluam. Vbi corylum nominant fmk'
pliciter fcriptores noftri, filtteftrem intelligi volunt Cf. ad
Colum. VIL 9. 6. Plinius 15. feft. 34. de auellanis : Nmc
Thajiae et A&en/es celebrantur et Tarentinamm duo genera,
fragUi putaminef ac duro, quaefimt et ampHJJimae et mmme
rotundae. Praeterea moUu/hae, putamen rumpentes. Feftus:
moracias nuces Tltinnius duras ejfeait; vndefit diminutiuum
moradUum. Quae glofia ad quod genus nucum perdneat;
nondum inueftigaui.
haecfacito, vt/erantur'] Ad plures nccQS^&uo^ facita
referri debet, more antiquo, quem Plautinis exemplia
inultis illuftrauit Ge(her, laudato etiam San6tii Minerua
cum notis Perizonii II. 5. 5. Atticis eadem ratio dicen-
di fuit familiaris. Ceterum Cod. Gronov. facito in/erantur
habet
fundum vrbanum} Suburbanum aut legendom aut inter-
pretandum, refte monuit Ge&er. Ceterum hinc noui capi-
tis initium capiunt Edd. lenfon. Bonon. luntt. Ald. Gymn.
Adeo Bonon. praefcribit titulum: vt/aliffa hcis aquojis/e^
rantur. Chriftius in Villatico p.90. leftionem antiquamy&i-
dum vrbanum et qui cum fundo Jbium kabebit praeferens ia-
terpretatur fundum folius habitationis caufla et ad volupta^
tem^ vfu vrbano conftitutum; nam fi fine folo eSet, ne ver-
bo quidem dignatum fuifle putat Catonem. Sed contra
monet Ernefti ad h.I. cui adfcripferat Chriftii locum^ eo fen^p
ih non fundum, fed villam vrbanam dici*
folertijpmum'} noue diftum pro /olertijfme excuttmn.
Simiiiter Plinius 19. feft. 19. hortum indiligentem dixit
Cap. DC.
M. P/ CATONIS CAP. IX, X. 4i
Cap. DC aut domum opus'} Cel. Rottboell. p. 14. com-
parato loco cap. VII. ^ tigna et virgae venire foffmt , et do*
mino erity qui vtatur, malebat legi : vti ad domini opus fient,
et vti venire vojgSnt. £x antiquo domui facile deriuari poteft
ehmini, fi fexitentiam tam ftcilem haberet, quam vulgata
le^o. Cod. Gronouii habet fcriptum: feri oportet. vukto
vt vendere pojjit.
Cap. X. Qwmodo'^ Haec verba ex lemmate Pol. et Vi-
6)x>riamie addidi fuadeute Pontedera. Varro I. i^. Cato in
otiuetis CCXL iugerum boues trinos. itatit vt Sajema dicat
verum, ad centum ingera iugum opus ej/e,fiQito, ado&o^
gena. vbi legendum eft : itafi Sajema didt verum ad cente^
na — opus efi. Idem cap. ig. Cato vnamformulam/crHnt,
in qua praedpit, quomotb oiiuetum agri iugerum CCXL fis.
ftruere oporteat. Dicit enim in eo modo haec, mancipia XRl
habenda, vilicum, viiicam, operarios V, bubulcos JH, afi-
narium l, fubutcum 1, opitionem I. Ceterum Cod« Parif. m-
cipit: Viliicus viUicos ojperarios habeat V.
boues trtMs'] Reoe Varro tria iuga interpretatur, et
Cato bubulcoa tres numerat Vrfinua ad Varronem pofliit
locum Catonis ex libro V Orig^um ex Nonio in proteiare
bunc: Sed protelo trini boues vnum aratrum ducent: qui ne«
fcio an ad hanc fignificationem pertineat Pontedera ma-
lebat: boues ^. quia poftea pioflra maiora tria, et iuga
tria, et atatra Jex conunemorantur. Sed ex numeroara-
trorum nlhii arguere licet^ quae gemina haberi videtur vel-
le Cato; contra idem ornamenta w>bus VI. poftea pofuit
omatos') Viftorins ex libris fuis pro onerarios hoe de-
iit, nefcio an refte. Ipfe Cato deinceps omamento bobus
VL inftrata cf/inis III. pofuit £t cap. 1 1 . vbi afinos ploftra-
rios n. poait» deinceps afiims inftrata 11. dioity vbi male
Tulgo onumenta ajinis inftrata itl. legitur. Nefcio ex quo
libfo Gefner le^onem fii^ra^ojmemorauerit; equidem et
omatos et infitratos iuxta cHteiiarios inepte poni cenfeo,
ajinum vnuml Varro 1. c. Quod addit afinos, quifiercus
veSfent, tres, ajinum moiariumf vnde moiarium b* 1. addi vo-
luerunt Turnebus, Meurfius, Vrfinus. In CaCone £dd.
principes oum PoUt libro habent motendarium^ recentior
PoUt mokndinarium.
fuis'\ Deinoeps fuum numerum fuum fubulco non at-
trimii, merito miratur Rottboell p. 15. Haras certe decem
exftrui iubet infra cap. 14. f. i. credo, vt eo fecludat fcrofa$
mm fiia prole, Vmoerfiie emm fiiea fuili indudebantur,
infiruStk
44 COMMENTARIVS IN
inftniSa MKf»] Editt principes habent vafa ottariaquB
in^rutnenta ttaSeat. Almum vnum etc. Voiuerant dare vh/a
ofeariaque etc. Vuiga$am Tumeboa interpretatur quinque
trapeta vel prela ordinaria cum fuo inftrumento ; Gefner va-»
fa coniunfbi quinque generumi quae vnam fyntheiin eiK*
ciant, et quafi corpus inftrumentorum. Enumerare Cato*
nemquinque^ ahenum, operculum a/ieni , vncos, vrceos, in»
fudibula. Confirmare conatur opinionem fuam loco Varro-
nis I. 22. 3. vbi de Catone: Oliueti iugera CCXL ^ui coleret^
eum infiruere ita oportere, vt faceret vafa olearia iuga Vi
quae membratim enumerat, vt ex aere ahena, vrceos, naffi-
temam, item atia. vbi Editt. luntinae poft ol&tria inferunt
inftritere, vnde Ba. — G. effecerunt iii/7rMffa. De numerQ
quinario generum vaforum vides Varronem plane adueriari
Gefneri opinioni , quae et per fe eft abfurda. Ceterum ipfe
Gefner comparauit locum infra cap. 145. i. fifex iugis vafis
opus erit (ad oleam faciundam) /a^i^o. Sed omiilt locum
fupra cap. III. 5. in iugera oteti CXX. vafa bina effe oportet^
vnde diificultas alia oritur, cui nunc immorari nonlubet
Infra cap. 12. in torcularium quae opusfint vafis quiuis. tum
numerat prela V, fuculas V^ et reliqua item inifaramenta nu-
mero qutnario procedunt, vt adeo £t manifeihun, quod ad
eum locum monuit Tumebus VEH. 6. ex quoque genere va-
forum quinque adeiTe velle Catonem.
alienumj Feftus : Aenubm vas ex aere paruum. liido*
rus : Enulum, caldarium. Scaliger ex GIoiTis pofuit: Aenap
kipTjc. Plinius 16. f.22. cortinas aereas dixit; fed libro24.
f. 68- cortinae fuUotUae in libris fcriptis funt vnae fuUoniaei
id eft, cuneae, refte interpretante Harduino. Idem 27. f.
66. ex quibus fiunt aeneae fuUomae. Eo refpexifle fufpicor
gloilae auftorem, qui aenam lebetem interpretatnr.
vncos IIL2 £dd. 1. 1. G. vrceos faabent;, quam le6kionem^
in varietate omiilam errore operanim inGefueriana vtraque»
probabat Meuriius propter locum Varronis L 22. vbi eft:
exaere aheneaj vrceos, noKtemam.
potulum'] Infra cap. XXI. 3. taminae potutae* Inira cap.
14. 2. eft paututam pilam. fed vide notam. In Epiftola Ci-
ceronis ad Famil. XII. 12. pro pauttulum morae Mediceus ,
tefte Vi6torio habet fcriptum potlulum; idem Codex in titu-
lo Eplftolarum ad Confulem Paulum habet Cos. Pautlo. £t
in Epiftola XI. 7. Potta dicitur Paula Brati vxor.
quifiquagenariam'] Quae fextarios 50. contineret» cum
vrna vinaria dimidiata iit amphora, igitur fextarios 24. con**
tineat Formam igitur folam in hac amphora olearia fpe-
ftari^
M. P. CATONIS CAP. X- 4$
&m, putat Gallictis interpres, qiiam cum vinaria comtim-
nem habeat £go vero puto, amphoras, vmas, omnefqae
reliqoas menfuras olearias maiores vinariis fuiOre. Hino
amphorae additur epitfaeton oleariae; ita infra c. 13. fexta-
rinm olearium appeUat Modium olearium pariter maiorem
fmffe, fufpicio eft Galli Bernard, pofita ad caput 144« ci4
robar hinc accedit
truUium\ Itemm c. 1 1. f. 3. Sed ibi truUa I et trullium
eft, in Polit vero truUeum. Cap. 13. 2. truUas ahe|]^as 3
ligneas duas nominat Varro de L. h* IV. p. 30. trullam
refte deriuat a graeco rpvfiXhv* Scilicet trua eft, quod
graece rpi^ dicitur, quo vfus eft Nicander in Aiexiphar-
macis, inftrumentum coquorum, in quo vfu nominantGraeci
^fitTJfvfftv. Praeftat igitur fcriptum non geminata liquida.
Wum truUae et truUei docet Varro et ex eo Ge&eri TheC
L.L.
/cutri/am'] A fcutra capitis 157. deriuat PopmaTr»/».
tam et/cutellam 9 patinae maioris genus interpretatus. Scu-
tram ligneam ex Lucilio annotarunt Grammatici.
Nafitemam] Hic et in Varrone L 22. cum Viftorio Gef-
ner peiorem formam najj^emam pofuit, etfi in Indice poft-
ea noftram re^ probauit cum ScaligeroadFeftigloimm:
mjfttema eji geuus vafis aquarii an/ati etpatentis: et Peri-
zonio Animaduu. Hiftor. c. 9. Hic quidem monet, in numo
ePCeNaJ/ica pro Naficc^ dicique naiitemam nona tribus nafis»
qood cum Tumebo VII. 22. putauerat Scaliger, fed vt ci-
fternam a cifta, et fimpliciter yas anfatum ita iigniiicari. Ve«
rum Gefiier nafum in vafe hoc npn anfam, ied tubulum ad-
ditum feu orificium interpretari malebat; nefcio qua de
caufia; cum nafiterna vas patens fit, et na(bs Vatinianis ca-^
licibus Martialis, quatuor nafos calici luuenalis affignet
irpicem'] Ita rc^fte Edd. B. R. Vvlgo urpicem. Feftusj
Hrpices genus rajirorum ferreorum f quod ylures habet dente$
ad extirpandas herbas in agris. Varro L. L. IV* 3 1 « Irpi*
ces regula cum pluribus dentibus, quam item vt plau/lrum
boues trakunt , vt eruant quae in terra /uut. Seruiua virgiV
lii Georg. L 95. idmineajque crates tra/Ut interpretatnr: ad
agrorum/citicet exaequationem , quam Irpicem ruftici voeant.
Ifaec ad h. 1. Meurfius. Crate induAa coaequare gleb^ia ^
dt Columella II. i8« 4* q^4 graece efii im ^Sh n£lAm
Geoponic. 11. 24. Itaque irpices hominis tom^ regunfemv
crates a bobus trahitur. Varro quafi JirpkifS ^i^sos putabat |
Scaliger a graco ifmyii deriuat et looum Euripidis in Cy«
dope affert: caipeip ^/lyff t^U /1' upcuif^ 4o,f/f^ Idinn iq«
46 COMMENTARIVS IN
yi/A(PsQ fhc^Vf ikxiftsvw vro ^Sv. Itali hodieque ladnum
nomen feruant Erpice et ffTnrar^vocantes, vndeCrefcen*
tius cum aiibi tum libro in. c. 15. vfus eft, vbi tamen vtra-
que mea Editio liabet : expexe de quibufdam /pinis faSo Je-
fnen operiatur. Ita et alibi habet expexe pro erpice. Medio
aeuo erpicam dixere. Vide Cangii Gloflarium in Erptia^
vbi Vgutio grammadcus deriuat erpicam ab arpe quod efk
Tapemg. Ita fere Scaligen Gefner vrpicem praeferebat.
crates ftercorarias] Cod. Parif. crates duas , fterc. IF.
Varro 1. 22. 3. ex h. 1. inflxumenta ex ligno refert ploftra
maioratria, aratracum vomeribus /ex , crates ftercorarids
Satuor, item cUia. Ceterum refte monet Tumebus VII. 2:}.
gults boum iugis duo aratra cum vomeribus adlignarL
Infra c. 1 1. ittgeris vineae C toddem crates, fed vnam modo
lirpeam afllgnat. Alteruter numerus vidofus eft. ^Pnrli»
uorp»y»yiv ex Cratete comico babet Pollux X. 175. Cete-
rum red:e h. 1. edd. primae cum Polit bis praeferunt y}frc£-
rarias. In Sangermannenli Columieilae Codice femper /}<r-
ceris fcriptum exftare, monuit Abr. Gronov. et locum Mar-
tiani Capellae addidit in. p« 8'- Item veteres fterceratos
ngros dicebanti no» ftercoratos. Scilicet illi temperif tem^
perius, foenerif pigneri et iimiles formas frequentabant
Pigneri habet nofter c. 149. feft. 2. Foeneratorem ferua*
runt in vfu vulgari libri edid Scriptorum veterum.
JetMmciasj Sirpeas minores interpretatur Turnebus
Vn. 22. clitellas minores parte dimidia Popma, confenden-
te Gallico interprete. Scilicet Tumebus ex Gloflis appo*
fuit: nxv^rfhw femuncia. Eandem glol&m tranftulit Sai-
maiius ad locum Plaud Epidico V- 1 1« i. vt coputas/ecuncias
interpretaretur copulas, quibus clitellae religantur in mulis
ditellariis. ScUicet malel^t copulas /emuncias, id eft femun-
eiarias legi.
ferramenta'] Varro L 22. ex^ h. l. ftc (k ferramentisp
^uatfint et quot opus ad muttitudinem , vt /erreas oSo , /ar-
eula totidem , dimidio minus pabsSy item alia. vbi Edd. prin-
cipes hsihent /urcas/erreas, Polit Hher /urcas reffas. Vides
tnde vnde h. I. in Edd. 1. 1. G. venentferramenta/urcas/er^
reas. ViAorius, qui h. I. in Codice mo/urcas non reperit;
ad alterum lociim eandem obferuadonem referri volutt, vbi
fimiliter /iirrar deleuit Vid^tur igitur liber Poiit diuerfus
efle a ViAorianis. Equidem cum Gefnero proho /urcas/er^
reas. Ceterum quae deinceps nominantur inftrumenta vf-
foe ad doUt, fferramends annumerat Cato. Furcas h. L
. . omitdt
U.V. CATONIS CAP.X.^ 47
omittit eSam Codex Caefenas, tefte Pontedera. Vide ad
c. XL 4. Forte etiam ad palas referre poflis. Cetenim Pon-
tedera malebat: palas FIIL rutra X*
/ecwres IIL'\ Pontedera malebat proportione alterios
agri : feeures VL cuneos VI. In Codice Parif. e&ftramentO'
ria VI* arhorariajecures IIL
forpices'] Vnlgo forpicis. Vide ad cap. XI. 4.
araorarias'] Varro L. L. IV. p. 33. falces — in Canu
pania fecutae afecando diSae — - atiae fakes fbenariae, et
ddoreae (alii arboreae) — lumariae Jimt , quwus/ecant lu^
fMsRa, cum in agris/erpunt/pinae — Jirpicutae — ttis vtun-^
tur in vinea alligando fa/ces, inci/os fujlesy faculas. Lame^
dicimtor agraecoXv/ic^9 nocamenta ai^oram, fpinae.
fjlulam ferrariam] Leftionem Edd. principum fijcel^
tam Jarinariam repadiat ferramentoram reiiquorum focie-
tas. In Polit. 2. e&ferrariamy aequemale. Comparauit
Gefner locum Plinii XV. f. 23. Etruria Jpicam farris tojii
pifente pilo prarferrato , ^Jlula /errata 9 etftelta intus denti^
cuiata. quem accuratius interpretatus eft 10. Becmann Ge-.
fchiclite der Erfindungen T. II. p. 3. Deinceps Cato feft, 5.
pilum farrearium vnum inter lignea vafa memorat, vbi Gef>
ner pilam fubftitui voluit. Vide omnino de modo pinfendi
faiTis ad Varron. I. 69.
vinaceos eondat] Pontedera malebat condas, vt infra
fecemas veljiiccemas.
amurcaria'} Varro 1. 61. amurcam periti agricolae tani
in doliis condont quam oleum aut vinum. Ceterum Ponte-
dera ex numero hoc arguit paulo antea etiam cum Edd.
principibus fcribendum ^e dotia otearia X. Sed eaedem
immerum labrorum exaequant doiiis oleariis et vinaceorum.
/erias W.] Cap. XI. f. 4. legitur^irfa^ X. quam leftio-
nem etiam h. 1. Polit liber habet. Lupinarium labrum vi-
detur efle^ vbi maceratum lupinum pecori praebetur. Elua^
crum etiam cap.XE. recurrit ex Codd. reftitutum a Viftorio^
quod quid fit, nefcio. Forte ab hetua, liehielaf hetueUa
oleris genere etuenacium diftum fuit, vt lupinarium. De
faelua vide ad Varron. 11. 5. 8«
priua ptura^ Pontedera cum Polit libro omittendnni
cenfet ptura, veluti ex nota vocabuli pritla ortum. Ita iu-
dicauerat etiam Meurfius, probante Gefnero.
mjpamenfes vnasT^ Dtuerias igitur ab afinarii^ et tm-
falilibus, fed alibi non memoratas. Eafdem infra cap. Xt.
ih vinea onufit, et rotam aquariam nominauit Sed rota
aquaria haiiftris aqiiam e jluuio miniftrabat Hifpanienfes
Omifit
4S eOMMENTARIVS IM
omifit etiam, qui molamm iniientionem et hifloriam enar-
rauit lo. Becmann. Ad oiearem vrom molas has non perti-
nuiiTe^ quod video viros quofdam do6)x>s opinari, docet il«
tod, quod in vinea eafdem et totidem (exceptis hifpanienfi-
bus) adhibet Molam buxeam qua piper tereretur ad cibos^
memorat Petronius c. 74. quam fraSiUi nomine indigitauit
Ifidori gloila. Haec erat manuaiis.
moUlia] Infra c. ii. iugum ajmarium L orbem ahe-
mum I. molile L \'bi orbium et orbiculorum vfum in mola
Gefner annotat ex noflro c. 3. 5. fed orbemaheneum, cui
fuerit vfui, negatfe intelligere. Molile interpretatur cum
Turnebo Adu. 7. 22. manubrium quo mouetur mola, vt 4
libra eft librile. In Thef. L. L. interpretatur inftrumratumt
quod molae; aut collo boum vel humeris adalligatur, cum
trudunt molas. Voluit igitur wu^nHcmfv intelligi. Feftus :
molucrum non folum quo molae vertuntur dicitur^ id quod
Graeci p^vhnf^v appellant — Molucrum aiunt ejje lignum
quadratum quoddam vbi motatur* — Aelius — - eodSn no*
mine appeUari ait, quodfub mota/upponatur. Auretius Opi^
tius appettat vld molatur. Reliquam molae frumentariae fii-
bricam expilcatam dedi in DilTert de Trapeto Catonis.
abacum] Inter culinaria inftrumenta «^«xa PoUux VI.
90. et palmulorum lancem PoiXxvwu oi^nct nominat VI. 86.
monente Gefnero in Thef. L. L. qui nialebat tamen inter-
pretari h. 1. genus menfae fuftinendis vafis aliis accommo-
datum. Eiufmodi abacos aeratos ex Afiatica Gallorum vi-
6ix)ria Romam primum inuefios a Cn. Manlio memorat Li«
vius 39. 6. et Plinius 34. f. g.
toris'] Eiufmodi reftes Petronius c. 97. Gloflae ICdo-
ri et Scholiaftes luuenalis vocari aiunt inJiitaSf monenfc»
Poptna.
communes] £x Edd. prunis refiitui monente Pontede-
ra ; nam in cap. XI. eft et tresjeruos vna cum fa&oribus vbi
cubet. fic enim ibi corrigit Pontedera vulgatam et tertms
feruus ima eum f. vti cubet.
fultonicam} Cum Edd. primis Gefner malebat pitam
ttgneam vnamfitttonicam, telam etc. Ccteras metallo fafbis
{uiiire fiiipicatur. Infra cap. XTV. pitam vbi triticum pinjant,
vnam, mhnicam vnam, vbi libri optlmi frUoniam habent .
tekm iogatem] Hic et infra cap. XlV. vbi eft tetas io-
gales duas i^d. I. I. G. hAenttedas, monente Vi6torio,
qui in libris fuis omnibus vtrobique telas reperit lugimi
cui tela imponitur texenda, refte interpretatur Popma. £t
fic ^ apiid Senecam Epift. gr, et poetas.
M. P, CATONIS CAP. XI. 4^
pitum'1 Gelher edam admomiit fcribendiim efle pUam
fabariam vnam, farreariam vnam. Praeterea verba piloM
duas vitiofa aut fuperuacanea eiTe oenfeo.
feminarium'] Turnebna VII. da. intelliglt pilam femi^
nariam ad cemendoa feminum nucieos. Meliora nemo poft
eum docuit Huc ^it leAio iibrorum ante ViAor. edito^
rum^ vbi e&: atU nucUosfecemat, modium etc. Vnde Pon«
tedera corrigebat^rmia^, de interpretatlone fecurus. Vide
infra ad cap. 25. Seminarium forte voluit dicere, vbi fe«
men apii pullal>ant^ qttO fafto crifpius^nafci puCabator^ tefte
Theophr. JL 5. Columella XI. j- Plinio XIX. t ^. Cete-
rum verba qui nucleos -^ vnum pertinere puto ad verba fu«
pra poiita de le^, male huc in alienum locum retrafb.
De lefti vfu ad nucleos fecemendos vide notam ad c. 25«
Cap. Xt. Qiipmodo vineaml Cam Pontedera lemmii
Codicis Polit praepofui fauic capiti^ nifiquod ibi eft in/H»
tuere oportecU» ]>nuna antiquum verbum aptius inftruiluh
bet. Viniam retlnuit Pontedera ex Polit pro vineanu In
Codice Gronouii eft injiruere. Codex Pariif. ineipit: FilUm
cus villicos operarios et opera haec in iugera plura oportet
habecU. bubutcum L plane vt £dd. primae.
fcdiilarium'\ Varro L i8- Alteram formulam fcribit ds
vinearum utgeribus centum^ vt dicat haberi oportere haec,
XV. mancipia, viticumf vilicam, operarios X. bubulcum, aji^
narium,Jubukum. Omiiit igitur ialid:arium Varro, etfi in
vetere Codice Vrfinus nominatum reperifie fe faliftarium
vnum teftat;ur. SaliAu-ius videtur didus, qui falices cae-
dit ad vfum vineae. Ceterum editiones ante Viftorium vul-»
gBLtBLe JatiSarium fimiliter omittunt^ L B. R. addunt opilio-
nem^ et ftabularios quatuor, fumma hominum omiflk. Opi«
lionem in formula oliueti cum Catone nominauit etiam Vai>
ro, in vinea omiiit.
boues n.'] Tumebus interpretatur binos> id eft dua
iuga, vt cap. lo. boues trinos. Sed ecce Varro L 19. 3.
qui ex h. 1. refert : in vinea iugerum C ijV^ ^^^^ afmorum
ii^um, ajiuum mo/arium. vnd^ vanam ejSe Turnebi interpre-
tationem» reAe admonuit Gefner ; etiam bttbulcus vnus uo-
minatur.
torcutaj Varro L 2d. ex h. 1« habet torcutaria fine va«
rietate, vbi Vrfinus torcutaria refcribi voluit Turnebui
interpretatur tria preiToria in torcuiarl vno adiiibenda.
dotia'] Varro 1. c. dotia cum opercutis cutleorum o&in^
gentorump acinaria XX, /hmmtaria XX,. itm eiufmodi
50 COMMEnTARIVS IN
o/ki — tatttum nmnerum cuUeortmJmpJjffe puto^ ne cogere-
tur quotannis vendere vinum. Viftorii lemonemdolia V. vbi
vindemiae ex Mediceo mutauit Geiher. In minore enim vi«
neae modo cap. X. doiia vinaria X. totidemque acinaria po-
fait Cato; quare Pontedera h. 1. maiebat dolia XX. ibribi»
quoniam totidem acinaria dolia ponuatur. Idem in Curis
fec. re6be monuit> inepte dici Catonem dolia tot parare, vbi
quinque vindemiae effe po/Iint, et pro doliorum multitudine
cellam vinariam aediiicare. Is enim patremfamiiias venda-
cem effe oportere ilatuit In alterum annum faepe expedire
vinum feruare, fx vilitas lit; fed cum noua vindemia vrget,
vel vili diftrahendum eiTe, vt pendcns condamus. Quam
ViAorianam le^tionem reftitui^ quanquam numerum Ponte-
derae malo.
cuUeum'] Cum in agro cis Ariminum in fingula iugera
dena cullea vini fierent et in agrb Fauentino ii^erum trice-
«las amphoras feu culleos quindecim redderet aetate Cato-
nis^ quod ex eius Originibus refert Varro L 2. 7. cumque
mpud Plinium 14. f. 5. idem Cato (eodem Originum, vt re^e
-cenfet Geiaer, loco) denos culleos redire ex iugeribus fcri«
pferit, non immodicum prouentum pofitum hic a Catone
credere licet o^tonum culleum in iagerum. Hic igitur cul-
leorum numerus vni vindemiae fufficiebat Quid igitur Var-
roni venit in mentem mirari: tantum numerum cuUeorum
, Jcripfiffe puto ne cogeretur quotannis vendere vinum? Gefne-
ro quidem erraiTe memoria falfus Varro videtur, nec pro-
bat Turnebum VH. 23. qui Varronem fecutus numerum
^mnque omittit Equidem puto, in libro Catonis eo, ^uem
Varro l^erat, defmfte verba vbi quinque vindemiae ejji pqj*
fint. alioqui nomerum eum cuUeorum, qui vni vindemiae»
quae in iugerum culleos oAonos redderet, fuiHciebat;^ non
eflfet miratua in Catone. Praeterea in Catone mirum milu
accidit, in priore vineae modo iimpliciter pofitumefledolio-
rum vinariorum nunierum^ nuUa rationc prouentus edita
vinariiy hic vero fubito rationem o^nariam prouentus in
culleorum numero edi, doliorum numerum omitti. Certa
nec antiqua ViAorii le^o, nec ea, quam Gefner ex libro
Mediceo pofuit, difputationi Varronis conuenit; igitur \%
aliam lefoonem in Catone fecutus eft, aut plane lapfus eii^
quod in re tam leui vix credere licet. Interim lectiooem
antiquam reftitui, vi^ente Pontedera. Plane enim inepta
et a Catonis doftrina aliena eft ea, quam inCuIerat Gefner.
te8lorid\ Veteres Edd. faabent parua plura; quae leftio
vitiata eft ex priiua plura. te6ix>ria GaUus interpretator: et
. ' de
M. f. CATONIS CAP. XI. 51
di quoi les enduire toutes. ' Scd te6):orium parietum noui^
2uod in operculis doliorum locum tlon habet; nec ita dLxif-
Jt Cato te&oria priua. Igitur dubius haereo.
vrnas /parteas'] ' Ad vinum metiendum accommodatas
effe, ne frangerentur, fi fiftiles effent, putat Turnebus,
auem fecutus Gefner addit eafdem pice vndique oblitas et
firmatas fuiffe. Aduocat huc ex Columella XET. i8- ^.f/jcel*
tae texendae et picandae. Quid (i fparto firpatas vrnas lifti-
les interpretemur? de quo iirporum et fparti vfu dixi ad
Columellam Vin. 15. Addo locum Nonii : obba poculi ge-
nws vcl Ijsneum vel ex fvarto. Hefychius: ncvTivrj' TKsxrTJ
neif ^vpfictg nc^ rx rotxvrot,
cola vitilia'] Maiora haec interpretatur Gefher^ per
fuae muftum vniuerfum traiiciatar.
florem] Ne peflum eat et vitiet Ikporem, faepius tolli
iubet CoIumeUa XU. 30. i. qui cap. 19. colis etiam mufti
i|>ttrcitias redundantes purgat.
ftiga plojiraria duo] Veterem le6kionem reftltui, pro-
bante Gefnero, qui monet ex cap.62. quot iuga boum mulo-
rum afmorum habebis, totidem ploftra effe oportere. Modo
verba is fequentia interpretatus fuiffet!
vinartum] Motarium coniecit Gefner legendum effe;
Gallicus interpres iugum boum molae iungendorum in-
eptius interpretatus elL Quid fi mularium fcripferit Cato?
Mulos enim cum aftnis et ploftris nominauit cap. 62. At
mulos in inftrumento non nominauit! Nunc mihi perfuafi
Catonem antiquo more fcripftffe: iugum bouinarium L iu^
gum afitiarium L Atque ita apparet, formam iugi afinarii
diuerfamfuiffeabouillo, contra atque ex Vulgata leftione
colligebat Schcffer de Re Vehic. I. 11. Vulgatam leftio-
nem vtcunque defendit Rottfcoell p. 1 5. ^
orbem aheneum'] Edd. principes omlttunt; quis ahe-
' jiei orbis vfus ad molam fiierit, ignorare fe fatetur Gcfner.
At fupra cap. X. 4. polt molarum mentionem pofuit orbeg
jJieneos 11. nec conftat ad quem vfum.
molile /.] Poftea molas afinarias IH. vulgata leftio et
trufatUes vnas memorat; quodfl etiam mecum duas modo
inde- effeceris, vt oportet, molilia (altim duo requiruntur,
Supra c. X. ad tres molas ponit molilia totidem.
coculum] Ex libris fuis hoc dedit Viftorius, Fefti locd
addito, vbi cft : Cdcula vq/a aenea coSHonibus apta.
truUium'} Cato nofter apud Feftum: Najfttetna ejl ge*
nus vafis aquarii an/ati et patentis -* Cat9 m ea oratione
f) a quam
59 COMMENTARIVS IN
quam campofiUt in Q. Sulpicium: quotiens vtcH truths, naffi»,
temas, perfufos aqualis mateUasJme anjis^ vbi Scaliger cor*.
ligit : pertujbs acptaks. Idem Feftas r matellio diminutiuum^
a matula.
rotam aquariam'] Qoae aquam^ ex fluuio hanftam, fub*.
fl^iftret; ne de mola cogites*
Omamenta botms IIJ] Ita refte fcribendum effe monuit
Pontedera; boues enim duos fiipra nominauit, ploftra duo.
•t aratra duo. Similiter cap. lO. boues fex numerans ; dein-
ceps pofuit omamenta bobusfex. Scilicet £dd. ante Vi^-
rlum vulgatae habebant: omamenta bobus et ajinis* Liber
Polit et omittit praeterea, quod manifefto ortum fuit erro-
re librarii ex numero 11. Omamenta afinis negant Meurfius.
et Gefner.
afinis in Jtrata III.'] Aiinos ploftrarios initio pofui^
vnum moiarium. Simiiiter cap. lo. afinos cliteilarios tres,
vnum molarium ponens, deinceps injtrata afinis III. edidit
Itaque ihotaribus inftrata non liabet Vitium ergo eft in vol-
Sta ledjone huius loci. Praeterea dubito^ an ajQnis ploftra-
s inftrata oonaeniant^ vt clitellariis ; omamenta certe con-
Veniunt et molario et clitellario et ploftrario. £t tamen
Edittones principes cum Codice Polit omamenta tribus hi^
afinis negant, inftrata permittunt Inftratum afini e&cuyfAet,
equi CTfSfiu. Stratum equi habet Seneca £pi^ ^i. et
PUnius Vn. S6. afini Petronioa cap. 45. mulae a centun-.
cutis diuerfii Liuius VII. 4.
fcucanasl Fifcinas olearius campanicas, quibus in vU.
no faecato vtitm* Cato c. 153. comparat Gefner.
apnaruu vnas] In oliueto iugerum CCXL. quod ex*
ercent homines XDI. trufatiles Vnas, afinarias vnas ponit»
iuldit etiam hifpanienfes vnas. Reftitui igitur numerum£dd.
principum; niifi malis hifpanienfium molarum loco additaa
duas afinarias fuifle in humerum hominum XVt. At enim
afinum molarium vnum fupra nominauit^ iugum vnum afi*
aarium et moUIe.
vineaticas /7.] Infra XL. numerat
firpiculas'} Ita cum Pppma ex libris Pol. fcripfi pro
fdrpicutae. Varro L. L. IV. p. 33. inter genera &Icium;
Sirpiculae vocatae ajirpando^ id eji ab alligando.'^ his vtun*
twir in vinea alligando fafces^ indjasfuftes^faculas; has phan-
citlcu Cherfonejice dicunt fafces. Sed varronem in etymolo-
gia et vfu firpicularum aberraffe, et hic locus docet Catonis,
€t refte monuit Salmafius ad Solinum c. 35. p. 414. dittas
ifaifle olmjarpicuias a fiirpendo. Feftus: Sarpta vineta
putata^
M. P. CATONIS CAP. XI. j}
puicaa^ id efl pwrafaSat vnde et vh^uUu ab^J/ai/arminUu
Sarpere enim antiqm pro purgare dkebmL Ita ede in Duo«
decitn tabulis monetjarpuntur vineae. In PaUadio I. 43. 3.
farpam fabftitaitTbro^ Codex Polit vbi Ge&er reAe lo-
cum Fefti et graecum a^ comp^niait Scboett^n ex Ra«
dulpho Ardente Dom. Septuag. p. 190. ^Serti /armenta vU
tiorum farpa carrefHonis auetlamus. Idem tamen in Com»
muni ApoAol. p. 400. Jirpa dUfcretionis putamt. Sufpicor
igitur, ex farpa vulgi ruftici confuetudine corruptam fluxifle
voceita firpiculae. Galii liodieque vtuntur vocabulo ftrpu
Ceterum Varro I. 22. ex h. L refert fic: Itemfic deferra^
mentorum varietate fcriirit permuUa et genere et multitudine
quafintf vtfalces^ palas, rafirus ; fic aliat quorum nonnulla
genera /pecies habent plures, vi falces: nam dicuntur ab eo»
demfcnptore vineaticae opus effe fex , Jirpiculae V, JUuaticae
F, arborariae III , et rujiariae X. vbi ante ViAonum fimi*
liter Jcirpiculae legebantur. De farmento, a fiupendo dn&o,
vide ad Varron. I. 31. Abr. Gronov. pxitaibutfirpiculas h« L
efie firpices feu irpices, genus raftellorum.
arhorariasIII^ Edd. I. L G. hic ihferant pofl:ea omit-
tendas ru/Hcarias decem. Vi Aorius ipfe Varronem putabaC
h. L pofitas ireperifie olim rufcarias^ fed in libris fcriptis in-
fta collocatas tefiatur ViAorius. Cetenmi Pontedera cor*
tigit arborarias XI. vt numero operariorum conue^uaiit, vt
cap. 10.
vomeres ferreos X] Aratra duo cum duobus bobus
pofuit fupra; in oliueto cap. X. boues fenos, et aratra cum
vomeribus VI. pofuit; igitur numerus vomerum h. 1. vitio-
liis efle videtur. In Polit eSiferreas^ et deinceps in £dd.
primis fex. Vomeres ferreos cur nominet non video ; ne«
que enim ligneos fuifie puto. In oliueto c* lO. eft: ferra-^
fnenta , ferreas l/III, Jarcula FIII, palas W. rutra K fe^
cures IIL cuneos III. vbi libri alii non contemnendi/iirfaj
ferreas habent Scribo igitur h. L vomeres II. ferreas X»
.et fic video etiam Pontederam conieciiTe.
Jecures FJ] Pontedera fecures VI. et deiaceps cmuot
'VI. mauult, quoniam cap. X. operarits quinque ponit feca«
res tres et cuneos tres.
palas VL'] Ferreas intelligo, nam ligneas detnde no-
fflinat plures. Cetemm Pontedera roauult legi palas VIIL
Cap. enim 10. operariis V. dantur palae IV»
ruJtra IV. ] Pontbdera ouuuit X. fupra enim operarii»
V. attribuuntur qainque.
D 3 tratee
S4 COMMENTARIVS IN
cratesfiercor.'] In oliueiso iugeniin CCXL* fdpn c- lO.
lotidcm prat^s, fed vnam tantum fu-peam ponit; alterater
igitur locus vitiofas eft in numero. Praeterea Varro I. 22.
aperte vtrumque inftrumentumligneumeffedocet; b.Lmale
inter ferramehta eft, quod refte vidit etiam Gefner.
Plneaticas XL."] Edd. 1. 1. G. plane omittunt, I. B. R*
yiginti numerant Supra VI. numerauit, numero aperte
vitiofo. In Varronis loco Viftorius et iibri vetufti fcriptu-
ram opus ejje m, ita interpretatur, vt inde efficiat nume-
jram XL. Contra Pontedera numerum vulgatum nimis ma-
gnum cenfet effe, et ex leftione Polit CXI. (ita enim inter-
pretatur) eificit numerum XI, qui operariorum numero re^
ipondeat; effe enim decem cum ialiaario.
rufcarias'] Sunt quas Varro L. L. IV. p. 33. lumarias
appeliat, quibus fecant lumefta feu fpinas. Runcones Pal-
ladius L 43. vbi fimiiiter vt h. L et in Columella XH. 18.
libri optimi faculas habent Falculas h. L probauit Turne-
ius Aduerf. VH. 23. et reuocauit Gefner. In Varrone I. 22.
ex h. 1. ante Viftorium referebantur nijlicariae, quod h. L
editiones principes habent Rujlariae ex Codice vetere pro-
batetiamVrlSnus, interpretatus, quibus rubi fecantur. Addit
locum Fafti in Rujium, fed lacunofum. Ruftariae, fi bene
habent, antique diftae pro rufcariis, quibus rufci exfcindun-
tur ; vnde rufcare verbunu Viftorii emendationem h. L
reftc pofuit Gefner^ in V4>TQni8 ioco operae eius videntnr
erraffe,
forpices'] Supra cap. X. 4. ante Viftorium fimiliter
erzt forcipis; et fic h. L habet etiam Pol. liber. Voffio, vo-
cem damnanti, Gefneri TheCopponit au6toritatem Caffiodo-
ri Orthogr. cap. 4. et Ifidori aX. 13. qui forpicem tonfori,
forficem fartori attribuunt Deinde pofiiit locum Sidonii
Carm. XV. 184. rupit odoratam redotentt forpice barbam.
Itaque h. 1. neutram formam conuenire apparet; Cato enim
inftrumentum traftando igni dicere voluit, quod refte mo-
nuit Gefneri Index. Quare fordpes vnice probo, quod vo-
cabuium Feflns^ Seruius ad Georg. IV. 174. Velius Lon-
gus et Ifidorus duftum tradunt a/omo , quod olim pro ca*.
lido dicebatur, et capere; forficem contra effe ad incide&'
dam. In loco Columellae XII. 43. f.4. pro forjicibus Icnfon,
/hBhetforphicibuSf atque iterum feft. 10. vbi Lipf. cum Sang.
libro forpidbus habent Videtur igitur ex antiquo /bf^pAey
formatum deinceps effe forfex^ In altero loco Columellae
VL 26. 2, pro forcipibus Goef. Lipf. forficibus Sangerm.
por/h
M.'P. CATONIS CAP. XU. 95
poffieibns habent fcriptam. Differentiam forcipig tt forficis
docoit etiam Rhodias ad Scribonium p. 93.
carbulas\ Vi£)x>rius, etiam in fais libris Carabulas , in
Varrone corlmbutas fcriptum reperit, fed refte vuif^tam
fbrmam tuetor loco Varronis I. 15. et 22. Graeci cophi-
aosmaioresy qaovQas coliigunt, vocantMV^AjW^y vt eft
in Geopon. VI. 1 1. Amerinas dicit ex ildice Amerina^ de
qua ad Columellam IV. 3 1. f. 4.
/ataria'] Refte Popma legit/aiaria probante Gelhero;
vnde in ipfa oratione pofui.
tinires2 Aiias nauias di6bs, in vindemiae vfu^ inter-
pretatur cum Tumebo VH. [23. Gefner. Fefhis : Nauia
Mg»um cauatum vt nauiSf quo in vindemiis vtiJbUnt. Lin«
tres^ inquibus vua portatur^ habetSeruiusadVu^iliiGeorg.
I. 262. TibuUus l. V. 23. aui nUhi /eruabit plenis in lintri*
bus vuas.
culcitras'] Cap. X. hominibus XQI. pofuit culcitas VUL
inftragula Vin. puluinos XVI. operimenta VI. mappas III.
centones pueris VII. vnde numeros huius loci vitiofos efle
pro portione et numero hominumarguebat Locus eft Lu*
cillii apud Nonium p. 17. h..Qitcitulae acced^nt priuae cento*
nUnf binis. Vnde fcriptura huius loci culcitas defenditur,
et 1! licet ihde ai^uere de numero culcitarum, putem, tr^s
fufficere centonibus fex.
temperata'] Gallus arbres de prej/bir montis.
Cap. Xn. vafis quinisj Lemma Vi6x>rianum habebat:
(^uomodo va/a torcuta y. tugerum infiruere oporteatf certa*
tim emendarunt viri dofti, fed reAe cum Pontedera abeiT*
iuifit Gelher.
/uperuacanea JII.] Cum Gefnero Gallicus Interpres
vnum fuperuacaneum relinqui vult; totidem enim fucolii
vnam fupemacaneam attribui.
fitculcu^ Trevito Gallo. Vide ad cap. 19.
JfAdunorios] Gnq cordes de retrmte GaUo, qui meli-
pontos v^tit cables (feAatctge.
trockteas X.] Re6De Pontedera nomerum vulgatum V*
ex cap. 3. emendari iuflit, addicentibus optimis iibris.
capi/lra] Dix cordes i mettre dtatitedes tevierspour
tes rabattre.
affercula] Gnq/otives pour mettre en pied droit/ous
tes arbres en teur repos Gallus. Sic et Tumebus VIQ. 6.
comparato capite infra 152. Deinceps ferias fex malebat
Gefiier poni, quo melius reUquis refponderent
D 4 veSes
S6 COMMENTARIVS IN
veBksXL.'] Pontedera feeandum jproporttoiieiii cap. ^.
eorrigit XXX. et deincep^jSMu LX^ confentiente Galio*
Contra Gefher malebat vems VL Meifter vulgarem nume-
rum defendi polTe monet ex eo, quod infra cap. 19. fuculae
fena foramina Cato indit; quibus induntur vedes quinomm
vaforum omnino 30; quibus addi debent veSles fecundi et
et tertii, minorea longitudine omnes.
fibulas'\ Cefant des 6<mts de/olives, au mogen des qml-
ks k point d*appui du pied de tarhre peut ttre fixi plus
bas ou plus haut A votonti. Ita Gallua monet
confibulas^ Six clrfs avec teurs clavettes ou corns/ervant
i retmr les arbres jufHelUs , au cas qWils visnnent a/e defit^
nir: Gallus vertit Scilicet Meifter» fex fibulas et totidem
confibulas fiifficere cenfens, h* L ita legit: fibulas et cot^bu^
tas Hgneas ^ et cuneos VL Caput IQ. numerat quidem
fibulas duodecim, fed ibi confibulas iimul numerari cenfet
Meifter. Ceterum quac'^ comprimant malebat Abr. Gronov.
cupas'] Pieds — pendans Gallo. Si maiores additaie
effent, ferrem; nunc vero vitium iatere fufpicor; neque
enim intelligo, cui vfui tantos numerus minufcularum cupa-
nim paretur, cum maiores non tam fagile eximantur mo-
diolis, nec minores eidem trapeto conueniant, oui maiores,
Infra olp. 21. cupam trapeto facit longam pedes X. An igi-
tur fUit h. 1. cupas longaspecks X?
atueosX} Gallus: Quarante baquets i poignie*
rutra] Rabtes defer Gallo.
Cap. Xm. in v/u^ Meurfius malebat rurfiinh P^ opns
fi. Gelher verba in vju interpretatur: cum vti volumus.
quodcapiatl Haec merito Geibero de vitio fiifpeAi
funt Vrceus enim neutro genere alibi non dicitur, neo
fingi facile poteft vel cogitatione vrceus^ qui tot quadnmt^*
lia capiat. Sufpicor igitur^ Catonem etiam hio vt in ceila
olearia vrceum aquarium nominaiTe, deinde vmam quinqua^
genarianu Vitium monfbant £dd. primae vbi eft: cuteos
quaJraginta quihque vel tr^inta. Saltem feparandas duxi
voces vrceum aheneum, quae vulffo coniunguntur.
incemicutum} Plinius 8* £ 69. de afino AAenienii:
ne frumentarii negotiatores cA ineernieutis eum arcerent. in
ma hiftoria Ariftoteles H. A, VL 24. habet : wo rSv TTfhSy.
5ed etiam graeoae vocis notio dubia eft; nec inde definiri
poteft, qua in re cribrum differat ab incerniculo. De ffX/^
multa difputtfnt Scholia ad Anftoph. Plutum verfU 1038.
Gallus criforum cribtef incemiculum un tamisreriit Lu.
ciUiiis
M. P. CATONIS CAP. Xm. 57
eillios tpud Nonium p. 88* M^reerii : Qribrum bicermcu^
bmt lucimam in laiiremf in teUm lioium. vbi putes, diuifim
legi deliere cribrum m eemiculum. Forte cribrum uun aiiter
differt ab incerniculo, quam Graecorum xooiciyov, ufti^ifUf
uKwfinjviQf id eft materia, tefte Polluce VL £ 74.
clamm'] Libri optimi elauemf quam Gefiier interpre-
tatua vel fimpiiciter clauem cum cloftris, vt in cella olearia^
vel ve6tim, probabat Gallus: une barre pour fermer Je
prej/bir par dedans»
et tertius} Quia tot homines vno in ledx> efTe non
poflint, Pontedera malebat et tres, (fc. leQo8)/eruos <— vbi
cubet. Certe vlri probo cum Pontedera; et recepit fecunda
Popmae editio. De vno le&o tantum praeceffit, et tamen
tertius ftatim nominator. Compara cap. X. fe6t 5.
/Ifcinas'] Ab hominum vfu alienas cenfens Pontedera
calcitras nouas priuas, u e. pro fingulis leftis malebat legi,
Sed pofTunt haec verba alienum locum tenere.
epidramum] Verbam graecum Catoni negabat conue-
nire Pontedera. Sed epityrum tamen et multa aUa, vulgari
^ vfs tritAy vocabula adhibuit Popma interpretatur textum fu-
neum^ in quo feruus cubet Sed epidromus graece dicitur
funis ftiperior, quo rete vd fimiie textum attiahitur vel
extenditur. Corium Popma le^iso inftratum interpretatur,
Gallus 9m brante.
tucemas'] Gefneri comeffamm tacemas legentis, cur
probem, non video in tam perturbato nominum et inftru-
mentorum ordine. Separari tamen forte craticutas re^tius
a lucemis, afTention Italus Prejla Memoria intomo cet p.
Lni. ex h. 1. retulit, nefcio quam bene, vfum della teola nelU
fomuoti, Craticula fcMte cortinae fupponebatur, quo oleum
defluebat ex torculario. Vide ad cap. 66.
camarium'] Cap. 14. in villft carnaria 3. effe vult Car«
narium vulgare erat cella, quae fufpenia gerebat fumo fuc-
cidiasaliafquecames, herbafqueadeo, quas coloni feruari
volebant Ita poftiit Varro H. 4. 3. et Coiumella XII. 53. 3,
Ita etiam Moretum verfu 56. non Uli Jufpenfafocum camaria
iuxta duratifqle tergajids truncique vacabant, traieftus me«
dium fparto, fed catexis orbem , a vetus adftriSi fqfcis pen^
debat anethu vbi Scaiiger malebat r^^^an^; fed fententia
poftukt tmncofque ferebant. Puteium in camario fufpenfum
florere ait Plinius ig. f. 6o. funes in carnario fUfpendit Cato
0. 68. fabas ibi feruatas cap. 135. et fiircUlas carnarii c. 96«
memorat Petronius; quibusfiarcillis res feruandae fufpen-
debantur. Vide ibid. c. 136. Sed C^fher io Indice voluie
D 5 ' Tbi*
58 COMMENTARIVS IN
vbiqae efle penfile tabulatam vel tignam, vncis plarlbas in*
ftruftum, vnde faccidiae aliaeque res poflent fufpendi. Ad-
vocat huc ex Gloflario : HpeMMVTpx carnaiiumfeu carmrium.
Loco etiam Moreti abutitur, quem vitiofum eiTe affirmo.
Deinde pofuit locum Plauti in Captiv. IV. 4. 6. cuiumiens de"
turbauit totum cum carne camarium, Sequitur ibi : arripuit
gladium praetruncauit tribus tergaribus glandia. Alterum
poftea ex Pfeudolol. 2. 64. vbi de laniis eft: nifi camaria
tria grandia tergoribus oneri vberi hodie mihi eruntf cras te
— Jhringam adcamarium. vnde confici poffe putatGefner,
carnarium efie tigillum penfile* Hoc certum eft, a Catone
camaria dici diuerfo fenfu vtroque in loco ; etiama Varrone
apud Nonium de vafis p. 264. Uaec aduentoribus accedunt
cellae (fellae) claues. clauffra y camaria dolia. Repetiit di&sL
ad h. L Gefiier in Thef. L. L. Addo locum luuenalis XI.
82. Jicci terga Jids rara pendentia crate^ quem male de vafe
vimineo Gefneri Thef. refte de carnario interpretatur N.
Heinfius.
feft. 2. In cellarn] Refte Cod. Gronouii Caput nouum
XV. orditur fic: In celta oiearia quae opus. Idem deinceps
operclo habet fcriptum.
trutlas'] Cotdoirs Gallo. Conchas etfi ferreas etiam ha-
bet in oleario vfu Columella, nihil tamen impedit, quomi-
nus in Catone conchas veras intelligamus rotundas, quarum
vfum in decapulando oleo annotauit Plinius 32. f. 53.
claves"] Varro apud Nonium p. 545. haec adeo emtori-
hus cKcedunt celtaey clauesy cktuftrat camaria, dolia. Vulgo
legitur aduentoribuSf qui locus confirmat coniefturam Rott-
boellii p. 16. qui cellas duas in cella olearia pofitas fibi in-
vicem repugnare negat Cellam enim oleariam refte inter-
pretatur torcular, in qua duas cellas fuiiFe fufpicatur. Quan-
quam de ea re tacet defcriptio Catoniana torcularis. Gefiier
huc tranffert ex c^p. XIV. 2. feilas, non cogitans, in cella
olearia vel olearia operam fedentariam non fieri a familia.
Altera Rottboellii conieftura, claues duas cum cloftris in
cellas duas interpretantis , quafi in duas celias , minus mihl
probatur; hoc tamen cum viro doftifilmo non difiiteor, fa-
ciliorem efie leftionem Edd. primorum cum cloftris in ceUas
duaSf quam quod lucundus in AJdina eumque fecutus Vifto-
rius Gefiierufque dedit cum cloftfis IIL in cellas duas. vbi
quamuis in tribus clofiris in duas cellas vnum fuperuacaneum
prudentiae imputaueris , inepte tamen cellae duae ponuntur
inter inftramentum mobile. Itaque malim cum cloftris in
t$Uam duas, vt Cato cellae oleariae doas claues prouidere
dica-
M. P. CATONIS CAP. XIV. 59
dicator, fi forte altera deperdita cafu faerit; quae fufpicio
in mentem venit etiam Rottboellio. Veterem igitur leftio-
nem reilituere non-dubitaui. Pontedera, qui fupra ffcinas
deleuit, eafdem Iiic ex lenC leftione effiiftas reitituere ma*
lebat in Cur. iec.
incertum'] Vna iftole centum libras pendens; certa
pondera, diftin6):a et partita^ non in vnum pondus confufii
interpretatur Turnebus Adv. VQ. 24.
Cap. XIV. vti iujfitur] Rottboellius p. k6. malebat vH
iuJjStur. Narii villas omnes caementis et (^ce vix Hcet cre-
dere ifla aeftate fuiife exftru6bis, multas contra lateribus
ftraftas furrexiffe fufpicari poffumus. Scilicet ipfe Cato vil-
lae fuae fundamenta calce et lapide feu caementis pede I fu*
pra terram ftrui iubet feft. 4. ceteros parietes ex latere, cru—
do puto; inde eft quod feft. 5. addit caetera lex vti viUa ex
eatce caementis. vbi malim vti vitlae ex catce et caem^tis, fc.
totius ftruftae. Quae omnia cum reputo^ initium capitis
vix fanum effe puto.
iugamentaji Gefner vulgatum iusumenta Vltruuii n. T.
auftoritate confirmabat, vbi vtri doai iugumentantes prae«
ferant. Gallus vertit: les tinteaux, afferes les chevrons^ ful-
mentas tes pieds - droits. Idem tamen infra iugamenta ver<*
tit croifees.
fulmentas'] Reftituit Viftorius ex libris , et confirma-
vit auftoritate Lucilii et Plauti apud Nonium. Gefner in-
terpretatur tigilla quadrata, qualia pedibus Ie6lorum vul-
garium adhibentur. Sed etiam' fulmentas foccorum habet
Plautus Trinummo m. 2. 94. et funt rerum omnium, quae
fulciuntur fulmentae.
fallfcas'} Vide fupra ad cap. 4. i. Poft Aejiiuas num
interpungendum fit , nec ne, dubium eft mihi quidem. Fa-
li(cae forte funt diftae a falis^ iigneo tabulato ad fpeftan-
dom exftru^to.
cellasfamiliae] Scaligermalebat Mof legi, interpre-
tatus de Varronis fellis famiUaricis , ad neceflitatem corpo-
ris, qoas eodem nomine vocat Vitruuius VI. lo. In hoc
tamen Catonis loco dubitari potdt^ cettae an /ellae locum
obtinere debeant
camaria 111] Sufpicatur Gelher, olim fuiffe camch
orbemf ahena] Pontedera ex cap. ig. malebat orbemp
catenas; ad (abrum enim lignarium non pertinere vala
aenea.
luminct-
6o COMMENTARIVS IN
tummaria VJ^ Lamina aperturas, foratnl&a, lamina-
ria, foricaias feu fi^ecolaria cum Turnebo Vin. 13. inter-
pretator Gefner. et Gallus reddidit:ySiv carreaux travifpa'
rens. Feneitris clatros luminibus , in aedium parte hone-
ftiori , luminaria feu fpecularia obdere videtur. Sed (pecu-
larium vfus Senecae memoria demum innotuit Quare fo-
riculas probo.
pauliutam pUani] Aut legendum potutam^ (vide ad cap.
X d.; aut cum £dd. primis lumsnaria n paututum tata. pi-
lam etc. Ceterum mirum eft, pilam piftoriam a Catone me-
morari, qui tria genera molarum alibi pofuit Framentii
tofta in pUis veteres Romani pinfebant; binc piftores difti^
molarum vfus recentior luit Forte pUa granorum foUicu-
los dariores deterebat, antequam.grana ipfa commoleretr-
tur in farinam ; forte etiam triticum pinfebant pUa^ vnde
granea et far fieret; ceterum mola in &rinam commolebat»
Nunc video RottboelHum etiam p. 16. improbare pitam pau^
tulum tatam, quae familiae totius cibo conficiendo non fof-
ficeret Verum eam quidem rationem vix admifero, quia
farre altam puto familiam. Vel fic tamen cum eodemRott-
boellio probo antiquam leftionem tuminaria VL paulutum
tata. VtinamaliquisdocuiiTet luminariumvfum maiteriamqae!
Certe fiatim luminibus adiungi debebant, vt clatri fenel&is,
fi eundem habebant vfum luminum occludendorum. Varr(>
sn ornithone IH. ?• 3. feniftris pumcanis aut tatioribus reti-
cutatis. vbi punicanae nallae aliae quam clatratae efie pof-
funt Hlae igitur anguftiores fuifi*e videntur ; lomina cOn-
tra latiora, eaque vel foriculis appofitis vel retibos clau-
denda.
Juttanicam^ Vide ad cap. X. 5.
antepagmenta'} Feftus : autipagmenta vatuarum oma^
menta quae antis appanguntur. vbi ex MSto Bartfaii anticis
adpingunturcoTTigit Abr. Gronov. ad h. 1. et monet, inCod.
Salmafii antaliis adpinguntur effe. Anticum veteres pro
Janua dixifle. Vide Vitruuium IV. 6. et Gefiieri TheC L, L.
h. V. Gallo funt chamtfranles^ Romani fimiliter antefixa
fiftilia dhcerunt^ in faftigiis aedium pofiCa.
vafa torcuta duoli Sine dubio ceilas duas, vinariam»
alteram oleartam dicere voluit Nam faber, qui viUam ex-
firuit et cellas has duas , non idem prela olearia vinariaque
cum vafis, eo pertinentibus, ftruit vel accommodat Igitur
vitium latere puto, et cettas torcutarias duas a Catone fcri-
ptas fttiife, vel celtas ad vafa torcuta duas.
Hqc
M. P. CAT0NI5 CAt. XIV. 6i
Hoc rei'} Defendi pofle formam hanc^ negat Rot6oell^
et cum altera Meurfiana praefert Eae rei.
Hueabit fecabitque'] Antiqtiam leftionem reftittti. Vi-
ftorios eamque fecutus Gefner dedit; /erram L lineam L
fnattriam duntaxat /ecabit factetque. diuhflor. qoam fcri-
pturam ineptam eSe vidit etiam ipfe Gefner. Dominus fci«
licet materiam et quae opus funt praebet, conduAor ope«
ram. Verum vix credere licet, dominum fabro ferram et li«
neam praebuifie ; quidni etiam fecurim et afciam? Omitto
difficultatem ftrufturae in vulgata ledione. Gefner male*
hat: Ji$cddet faber, dolabit, lineabitfecabitque materiam dun*
taxat. Qmduffor etc. Partem igitur veri vidit; £edfabro
opus httc non habemus; conduftor enim adeft^ ifque eft
ipfe faber^ qui aedificium redemit Conduftor non praebet
ciidcem et reliquam materiam.domui» fed dominus, Igitur
cum Ppntedera vocem conduSortex fequentl membro.retra-
Aam, antecedenti adtribui^ etverba yiMT^^ «— conduSlor^
parenthefi inclufi, vt fequentia lapidem etreliq. copolentur
cum verbis ad opus dabit; maliem tamen ftatim ifta fequi^
altero membro fuccidet — conduSor poft verba lutumfiat re-
pofito. Faftum aurum et argentum noui, lCed materiam fa^
&gim a fabro qui dixerit, nondum reperi. Gallicus inter*
pres vttlgatam Ie6tionem expreflit Rottboell malebat per
ferram iuxta Uneam duntaxatjecabii conduRorpn ig-
lutumfiat'] Hinc lutare granaria cap. 93. et lutamenta
cap« 128« Habitationem delutat cap.iag. Alioquin poilis
ftt^>icari tateresfiant. £x loto enim vel paleato vel acerato
lateres fierij praeter Vitrauium tefiatur loctts Luciilii ap.
Nonittm p. 445. ed. alt Merc.
verba diuina] Addidi ex Edd* principibos vocem$
qoae abefle non debebat, filocum, fulmine iftum, lufixari
volait Cato. De ritu luftrandi vide Scaligerum ad Feftun|
in bidental.
fmgutas IT} Turnebus VH. 24. inteipretatur ouafi fcrit
ptum &tjingulas N. i. e. numos; et fic deinceps fe^ 5. ver-
hzjingulas N. S. interpretatur numus etjemis. quo pretio
comprehendi putabat praeter materiam manupretium; vel
fic tamen per caram tegulam eSe fatebatur, quae numo ve«
niret Gefner vutgatam fimiliter de numis duobus interpre-
tatDr, fed aliter pretium id computat Scilicet ex nuniero
tegularum certae magnitudinis de mercede fabrorum in vni^
verfum fttifle conftitutam putabat, ita^ vt pro tefto folue-
rentur in fingulas tegulas numi bini, pro reliqua aedifica«
tione in fin^las tterum tegulas hini femis: et nccederet
taii-
6a COMMENTARIVS IN
tandem manupretium Ilgni. Nam feft. $. pro exjigno manU'
pretium legi malebat ex ligno. In pedem ternis nummis
tranfegit Mefftdius architeftus cumQ. Cicerone, villam aedi-
ficante, vt conftat ex Marci epiftola ad Quintum IH. r. In-
terpres Gallicus : ce jjrix tant pour la couverture que ^owtr
te refte du baHmtjntfe riglera par te nombre des tuiles qu^on
fuppofera de deux pieds; et voici comme on ks eftimera pour
la couverture. Voluit igitar cum libro Wratif I. legi^«g^«/a^
bipedaks. Eiufmodi tegulas Paltadius Maio XI. 2. et alibi
fripedas, Vitruuius VII, i. bipedales tegulas vocat. Eqiu-
dem verba in teg.ftng. IL in teHum hoc loco aliena et fpu^
ria cenfeo ; et verba anteccdentia iic cum feqq. copulanda r
folwU ftc uumerabitur. Teguta integra quac non erit, etc.
Nunc video Cel. Rottboellium p. 19. itab. I. ordinare: m
t^las fingulas IL (i. e. bipedales) id tefhmfec numerairitur.
3%a/a (fcilicet eft) integra^ quaeerit; quaenonerit, vnde
quarta pars abierit, duae pro vna; conliciares etc. Sed
te^tum quomodo numerari dicatur, non video; nummi pro
te&o numerantur, et ipfae teguiae numerantur. Pretiam
fingulis tegulis bipedalibus ftatuit numum , itaque fufpicatur
vir dofttts, poft verbo quatemae numerabantur fuiiTe fcriptn
haec: pretium in tegulas fingulas HS. quae in alienum locum
hinc longe reiefta leguntur vulgo. Nunc igitur ea mihi
fententia placet, vt iegam fide bona foluat. In teSum fie
numerabitur teguta: integra qt*ae non erit — > quatemae nu^
merabuntur pretium infingutas tegulas ffS.
conliciares'] Viftorius comparauit Fefti locum hunc in
Inlicium: vnde coUiciae tegulae per quas aqua in vc^ defiuere
poteft. Sed idem Feftus habet etiam deliciares, quas Vifto-
rius eiecit: deliciae eft tignum, quod a culmine ad tegulas
angulares infimas verfus faftigium colhcatur, vnde teffum de^
tidatumf et tegulae deliciares. Seruius ad Georg. I. 264. ex
Aelio Gallo habet: vaths, tegulas grandes , quae Jiipra cot-
Bcias infimae ponuntur.
quot erunt'] Fra6bae, et minores etiam» quam paulo
ante diftae. Sed Rottboeil intelligit partes deiicientes quot
erunt.
lapidi, eatce'] Pontedera ex cap. 15. malebat ex tapide.
Refte. Sed praeterea VtUae ibribi debere puto. Sic AI«
dina dedit
Qtetera tex] Defendere vulgatam conatus eft Gefner;
quod commenti ftint auftores Edd. L I. G. vide in varietate
leftionis; id fi tibi placebit, fequere»
M, P- CATONIS CAP. XIV, 63
tegulasjiiigulas} Pro notid, qaae feqtmntor N.S. Edd.
principes babent duo , id eft in loco. vt fupra feft. 4« habe-
bant tegulas fingulas duo ia teHum. Lerao Vifitoriana eft
in Polit libris, eamque Meurfius interpretatur numosjtngu»
los; quod facit etiam Popma. Gefiier fufpicatur fuifle fcri-
ptum IIS. id eft feftertium. Noftram fententiam fupra po-
litam habes.
Exfigno2 Tumebus VH. 74.figno coaluiffe cenfet ex
verbis duobusfifig. nu. i.je. ex fingulis numis pro materia
datis^ manuprelium pro portione dandu^i erit, quod femif-
fexn fuiile putat, atque inde verba illa deinceps explicabat:
pretium infingulas tegulas numusjhnis. Popma exjigno in*
terpretatur ex forma aedificii a domino fignata. Gefner
maiebat ex ligno legere. Gallicus interpres : c^eft Jur ce
pied^ que doit itre payi le detail de la main dfoeuvre. Rott-
boeil J^no inani cum Popma de forma aedificii defignata a
domino interpretatur^ interioribus fpatiis vacuis reli^lis.
vti t/f//a] Malim wJiae ex calce cementiSf fc. ftruftae
totius.
manupretium'] Edd. antiquae inani pretium, in quo
latet manipretium , quod in optimo fuo libro fcriptum repe-
rit Viftorius. In Plinio 33. f. 53. libro 34. f. 17. ibidem
fe&. 18. vbi Harduinus ex libris fcriptis edidit manipretio;
ante erat immani pretio. Codex Victorii vetuftus ibi habe*
bat manipretii. Iterum 35. f. 40. no. 43. pro immanitati
pretU erat in Codice Viftorii manipretii; Harduinus dedit
manipretio. Similiter in Vitruuio IX. pro immani pretio
Codex Vi6):orii habebat manupretio. Apud Ciceronem Pi-
fon. c. 34. et Verr. I. 56. editum eft manupretium. Vide
Drakenb. ad Liuium 36. 7. Sed dubitat CeL Rottboell de
manipretio, quia Cato alibi pretium fimpliciter dixit^ et ina*
nijigno probat; quod quidem a me impetrare non potui;
ctu ipfe fentio, manipretium de aedificio hoc vix refte dici.
Mouet me inprimis locus Catonis apud Gellium XDI. 23.
vbi Cato de fe : neque mitn aedificatio neque vafim neque.ve*
ftimentum vtbm eft manupretiojitm.
vhi aeftate'] Cum calor folis vapores peftilentes no-%
centiores facit in loco, quem dominus aedificio vult ex-
ftruere. Miratar tamen Gefner, patremfamilias ita inlknire^
Vt tali loco aedificare velit
" bono d^nino] Non domino accedit, fed a domino ad*
iicitur pars quarta pretii. Igitur praepofitionem excidiffi^
puto.
. ' Cap.XV.
64 COMMENTARIVS IN
Cap. XV. Macerias} Malitn maeerum; quanqiuua to«
tum caput nLifere iuxatuni et vitiofuin eS^ clamant omnes
Interpretes. Sic faciie vides » macerlam caementis et.iilice
fimul non exftrui; itaque Aldina reAius habet velfilice. .
columen} Gailus chaperon interpretatur ; redbe; idem
monet^ longitudinem' diJbim plane effe ineptametvitio&m»
forte etiam altitudinis menfuram. Sublinere Gallus inter*
pretatur refte cripir. De iongitudtne maceriae Galio etiam
aflentitur Rottboeil; et quis non? cum videat, villae parie-
tes quoquo verfus pedes decem patere. Perticas nota P.
jQgnificari , fufpicio e& viri dofti apud Rotd)oeliinm. SuUi'
ntet malebat idem Rottboeil^ qui de vitiofii maceriae defini-
tione in Geiheri Tlief. L. L. monuit
fihcef} Sciiicet dominus, nec quidquam ad opus prae*
beat, refte montote Gailo*
tibeUisl Gailicus interpres emendat; aut libelUs in p$*
des Vet perticam vnam pedumXX. quae vertit : ou un paraU
klogramme aycmt cinq pieds de bqfejkr une percke de vingt
pieds. Verum equidem ignoro hanc iibeiiae notionem; u^
fentitur tamen Galio RottboeU.
ViS. N. X] i. e. Vidoriatis numis decem. Infra de
fege oieae faciundae iterum: Vqfarium FiS. IL
fefquipedakm ] Malim cum £dd. aliquot et Gallico in*
terprete iegere : fifefquipedatem ; deinceps fymdamento Edd*
L B. R. quod probauit etiam Galius; reae^ nifi malis ex
Wratifi. corrigere Juper fimdamento. Antea enim mace-^
riam ipfam cr^am pedem et femiflem fieri iufiit. Parietes
intergeriuos erafiitudine fefquipedaii fieri folos, quod late-
ritii parietes ea craflitudlne piufquam vnam contignationem
fufiinere non poflint, ex legibus publicis annotat Vitruuius
n. 31. et. ex eo Piinius 35. f. 49. Vterque iaterum Romae
vfitatorum longitudinem fefquipedalent, latitudinem peda-^
lem fuifie. perhibent
praebeatl Inteiiige (mmim, nifi id ipfom vocabulum
faerit inferendum.
longitudinem'] Quod Editiones quaedam praeferuat
Umgitudini^ reftius efie quiiibet agnofcet
Cap. XVI. Partiaris'] Vide ad cap. 137.
Cap4 XVII. Capiti lemnui inferi vuit Pontedera: Ma-
teries quid amm tempe/tiua ftet.,
Robus materiesj i. e. cum ad materiam feu fabricam«,
tum ad ridicas. Theophraftus H. P* V* i* robur (ifwi) fero
caedeft-
M* P. CATONIS CAP- KVUJ 6f
caedenddm, poft aatamnum; alias eam globet» qaefum ci-
tiilime compatrefcere. Plinius i6. f. 74. roBur vere caejum
teredinifnjintit, brutna autem, neque vitiaturf neque pand(h
twr. Ceterum Editiones primae Rebus materies item ridica:
Aldina robur et materies item pro ridica. Sed robur fea
quercus fabricae et ridicae materiam praebet Equidem ma-
•lim Robus fnaterieSfjtem ridica •— tempeftiua eft.
gtubetj Vide infra ad cap. ji, 2. vbi haec repetuntur:
tum erit tempeftiua (raateries) cum Jemenjiam maturum erit
— quae materies femen nou habebit, cum glubet tempeJHua
eft. ybi regulam ex Tlieophrafto interpretatur.
cufrejjbl Infra cap. 151, Semen cuprejft Threntinae per
ver kgi oportet^ maturum eft, vbi hordeum flauejcit. C^t^k^
rum hoc in loco multa funt vitia, quae miror ne ab ipib qui-
dem Pontedera annotata aut correfta fiiiffe. Primum iliud
in aperto et ilne dubio eft de materia ad caedendum matura
tradere voluifTe Catonem. Ifunc vero de femine maturo le-
gendo Immifeentur quaedam ab hoc capite plane aliena. De«
inde verba: Item quiduis anni etc, de qua arbore dicantux;
plane incertum et obfcurum eft. Sunt etiam multa alia vi'
tioia, quae deinceps annotabo. Quodfi ftatuas, ex maturi-
tate pini et cupreHi ad caedendum cepifle Catonem occaiid-
nemfimui de femine maturo tradendii et ligno maturitatis
materiae inde capiendo, vulgatam aiiquo modo reconcinna-
relicebit^ ita tamen^ vt relinquatur iUud incommodum, vt
aut ipfa arbor quiduis anni feu quocunque anni tempore ma«
tura eiTe dicatur ad caedendum, aut femen quouis antii tem-
pore maturum ad legendum. Qu^e vtraque fententla fal&
eft ; nec eam voluiiTe videtur Cato ponere. Igitur ita poilis
legere: £a quae femen viride et maturum habet^ vtijimen
4e cuprejfof quiduis anni legere pojfis. Pinus item quiduis
anni tnatura ejl et tempejliua. Ibiaem funt wXces bimae, vn^
dijemen excidit, et anniculae. hae vbi primum incipiunt hich
JcerCf tum legi oportet; per fementim primum incipiunt ma*
turae effe; poftea vfque adeo plus menfes VIIL Hornotinas
nuces vifides Junt. Cypreifi mentionem fcilicet plane alie-
nam a priore loco cenfeo ; alia enim ratione trifera eil; cu-»
preiTus^ quam pinus. Plinias 16. f. 50. trifera eft et cupref-
fos ; namque baccae eius coUiguntur menfe tanuario et Maio
it SeptemMf temafque earum gerit magnitudines. Ceterum
ipfum praeceptum vt verum laudat Pontedera in Cur. fec.
nuces'] Pontedera ex veitigiis variae leftionis ita b. L
conilittut: ibidemfunt nuces binae: vnde femen excidet ^ eae
mnnicutae. Hae vbi jprimum incipiunt hiqfurip ttm kgi opor-
71^/. P.Il S iet.
66 COMMENTARIVS iN •
teif u e. generis duplicis nuces adhaerent his arboribus^
altera annicula^ altera homotina ; ilia cum hiafcere inctpi^
luie viridi manente, intelligi> arborem tempeftiuam elk ad
eaedendum. Sed docere debebat vir do6fais, binas nuce$ ita
latine dici pofle de gemino nucum genere ; quod equidem
nott credo. Reliqua etiam huius loci vitia non tetigit, nec
de qua arbore haec verba fint intelligenda docuit. Equidem'
de fola pino interpretor, et emendationis antea pofitae
fponforem habeo Plinlum i6. fe6t 44. In maxima tamm
admiratione pinus eft: kabet fruHum maturejcentem: habet
proximo anno ad maturitatem venturum ac deinde tertio. nec
iflta arborum auidius fe (Vincent. fcilicet) promittit Quo
fnenfe nux ea decerpitur, eodem maturefcit atia: etfic difpen-
fatur^ vt nullo non tnenfe maturefcant. Quaefe in arbore ipfa
diuifere, azaniae vocantur, taeduntque caeteras, nifi detrd^
iantur. vbi quod ex MStis libris pofuit Harduinus azaniae
pro za^Jae, confirmat Vincentius.
tum legi oportef] Rottboell p. 22. ita h. I. ex Edd. pri-
mis concinnat: tum legi (id) oportet; tum primum per^e-
men incipiunt ni. effe. Putat vir doAus a Catone opponi libi
inuicem maturitatem per femen et maturitatem per mate-
riam, quod ego latinitatem nego pati.
pojtea vfquel Legendum puto, vt antea iam dixi : nu^
turae effc, poftea vfque adeo ptus menfes VIIL i. e. et poft
fementem ita maturefcere pergunt plufquam VHL menfes;
qoam fententiam Plinii locus confirmat.
vtraque^ Qui Viftorianum iterum repetiit Gefner, ne
verbulum quidem interpretationis addidit, ncc equidem vi-
deo, quomodo poflis interpretari. At geminum vlmi genus
liabet etiam Columella V. 0. vbi vide, An fortefamera la-
tet in iterum? De vtraque vlmo nunc con(entientem repe*
fio Rottboellium p. 23.
Cap. XVm. quadrinis'} Hoc yvdgtito. quadrariis fub-
ftitui debere, rette monuerunt Tumebus VTI. 25. Vrfinus et
Popma, qui adeo editioni fui inferuit Viftorius ex libro
fuo vetufto quadritis, ex Polit quadrUiis annotauit Gefner;
fed infra feft. 3. refte Polit quadrinis. Edd. principes qua-
driuiis habent pro vulgato quadrariis. Non neceffariam effe
Yrfini emendationem qucuMiugis, fiet manifeftum ex iiS,
qnae difta funt fiipra ad cap. X- 1. Popma locum Pomponii
ex Piftore pofuit apud Nonium in Quaeft. hunc: nunc plus
fuaeftifacerem, quam quadrinas fi haberem motas. Gallicus
, Jbterpres : imi preffoir d quatre equipages cotnptets. Ceterum
, ' qtiaeri
U.r. CATONTIS CAP/XVni, 67
^eri poteft, eur Cato hic qaadritiis vails contentoa fherit,
cum ipfe cap. X. et XII. oliuetam iugerum 240. quinis vafi»
inftnixerit? Melfter putabat Catonem nouam rationem ex-
quiiiuilTe deinde, vt torculario melias ordinato quatuor va(a
luiEcerent^ atque ita non folum fpatli^ fed etiam laboris el
temporis compendium fieret Itaque probabat ieftionem:
vti contraftiorafiewt. Contra Plinius i8> c. 3 r. premunt atU
qm fitiguliSf vtilius binis^ ticet magnafit vaftitas fingulis.
. contra ora'] Reliqui Vi^torianam emendationem , etfi
veram puto efle alteram contraria, i. e. fibi oppofita. In-
epta eft Popmae conie6hira, contra fora legentis. Mecuni
fentit Turnebus VII* 25. antiquam contraSkora expreffitGal-
Itts: et qu^il ^ait que la grandeur necejjaire. Sed Gallicait
architem)n in compofitione toreularii refte vertit: oppojes
par bouts.
arbores'] Turnebud 1. c. interpre(^tar qnas Galii io- .
mellas pofteriores vocant; Gallicus etiam interpresjfiiff^/^i*
cardinibus] Tumebus pedem interpretatur^ quo te-
nuiore infigantur fuae bafi; Gallicus ettam interpres lest^^
nonSf qui les termineront Jupirieurement et ta portion de teuf
pied, quifera engagie dans ie patin. . • . «.
foramina] Quibus indantur fibiilae monente Melftero.
Gallus te togement des aiguiltes. Turnebus foramina frik
tonga p.f. legendum efle lafpicabatar, ialfus opinidne. Ce-
terum virgulae tranfuerfae tres vncias totidetn fignificant;
^ocente cum aliis Gronouio de P. V. c 6. p. 27* et Eifen*
fchmidt in tabula notarum ponderalium p. 150.
digitos FI.] De ladtudine interpretetur Gallus.
abfota] Ouvrez uue mortaife a un pied et demi duJtU
Gallus vertit. Foramen primum partem infimam fbramini^
refte interpretatur Meifter.
in II. arbores P. I. ZEr\ Haec verba Gallus Intelligef ^
fe negat, atque omittit; Meifter fufpicaturi fuilTe olim arbo*
res et arbores et parietes pone arbores P. 1. 1^.
ftipitem primum] u e. primam partem ftipitum re6te
ftiterpretatur Meifter, contentus fexdecim pedibusi cum Gal»'
lus oftodecim fibl fmuferit Meifter malebat inter atboreM
adftipii^'
JHpites] Tumebus eflle putat, quas Galli vocent iu-
mellas anteriores, Gallus vertit: ta paire de poteaux md
appartient d ce mhne prejfoir. Ceteram Pontedera ttalebat
trajfos -«* aitoSf fuculam; haec enim omnia pendere a ver«
bo componito. Suculam ait eiTe in £dd. primis et Codice
Caefeniite; aec diflentid equidem.a Viro egregio*
£ a praeter
68 COMMENTARIVS IN
praeter eardines^ Igitur ciim ctrdlnibus pedes X, Bi
fUdila tourillons vertic G^lus.
prelum'] L^arbre Gallo; qai inibi reddit y compris.
Lifgola arborum foraminibus inditur^ re6):einonente Tur«
BeBo VII. 25.
pauimenhm ] La Jurface du hangard qu^occupent deux
prejjoirs y compris leurs deux bajfins et deux Trapetes, aura
33. pieds de largeur, prije Jw (a iongueur du kangard Ita
Gallicas Cato^ qui totius latitudinis torcularii dimidium pe-
des XXXni. efle monuit; idem trapetos inter duo vaibrum
paria, Meifter autem inter va(a et parietes coUocauit.
veBtibus — P. XXIIJ} Si veftes in vtroque latere op-
pofiti iibi trahuntur, laboremimpediunt; quare vedibus efle
pro veBtubus cenfet Gallicus arcbited^on, et Interpres reddit
pour tes .charrois. Praeterea artifex Gallicus demonftrauit
pedes folummodo XQX. relinqai veiUbus. De pf iore inter-
pretatione dubito ; arbores enim parietibus vtrinque oppo-
fitae ftant, igitur ftipites et vedtes in medio torcularii fpa-
€io iibi vtrinque oppofiti occurrunt.
arbores ejl P. XX."] GaUicus archite6)x>n ponlt pedes
xxn.
vajis quadrinisj Ita ex Pol. dedi pro quadrarOs; quo
«GceditEdd. principum ^fia^niirfj.
totigitudine P. L. IL} Gallicus architefhis longitudini
triboit pedes LXVL latitudini vero inter parietes pedes
XXXVL non LII. Igitur corrigi volebat longitudine Pm
LXFL tatitudine P.XXXVL inter parietes. Arbores vbietc
Equidemdiftinftionem vulgarem, monitus a viro dodo^ cor-
rexi^ fententia poftulantc; erat enim Inter parietes atbores
vbijiatues, fundamenta etc. De menfura videbimus in Exy
pticatione Figurae in fine iibri additae. Meifter latitudinem
66 pedum jGmiliter pofuit, longitudinem 53 pedum; et com«
parauit locom VitruuU VI. 9. Ipjiim autem torcutar, Ji non
eochteis torquetur , Jed veBUbus et preto premitur, neminus
tongum pedes XL< conjiituatur. Ita enim erit veSUarioJpa'
tium expeditum. Latitudo eius ne minus pedum pedumjenum
denum; de diftinftione corrigenda idem prior monuit
lapides Jitices'] GaUicus architeftus legebat: fiUces eraf
Jos P. L S. forum tongum P. FL S. tatum P. IL S. Fori
enim iongitudinem vulgarem non fuiiiccre craiTitudini bina*
narum arborum^ quibus Cato tribuit pedes Vf, et inter-
vaUo pedum 11. inter arbores pofito. Igitur interpres gaUi-
cus vertit: couvrez^en cFune pierre dure (Pun pied et demt
tepcdjfewr; lajuperfide, qm Jera defixpieds et dem de tan-
gueur.
M. P. CATONIS CAf. XVm. 69
gueur, Ar deux pieds et demi de targeur. MeiAer inter*
vallo arbomtn vnum pedem afHgnat^ hinc acqoiefcit in na«
mero vulgari ; prior etiam de fignificatione vocabuli farum
monmt^ cul dabitabat poiTe M>ftitiu farameu aut torumm
Galli rationem magis probo^ quia \% reftius fpatio inter ar*
bores intercedenti confuluit Igitur abfque vlla porreAio-
xie malim tranfpofitis verbis legere: imbilapides Jiiiees fta^
tuito; ibi foramen pedicinis duobus fadto. totum fotamm
tongum P. V. latum P. 11. S. crajfum P. L S. Quodfi lo-
com ftipitum compares> facile fuibiceris lapidum filicum
craflitudlnem et ceteras menfuras ene, non fori vel foraml-
nis. Ceterum Cato fiUiicem lapidem et caementa aliqui di-
ftingait PiK> lapide alii faxum nominarunt Hoc vero ia
Iqco lapidem feu faxumj non filicem probauerim. Diuerfi«
tatem docet locus Liuii 41. c. 37. vbi vias in vrbe et cliuum
Capitolinum et porticum extra portam trlgeminam in Auen«
tinum Jilice fiTauifie cenfores refert, porticum ab aede Sa^
tumi.in Capitolium ad Senaculum ac fuper id Curiam et em«
p^orium tapide fi:ernenda curafle. Lapides fcilicet ad noN
niam caeduntur; filices contra minuti et angalofi. CatD
apud PiiniumXIX. feft.6. forum muricibus firernendumcen*
fuerat^ ne fiine caufa homines otiofi ibi confifterent
pedicinis'] Cum Tumebo VII. 25. Popma interpreta-
tur pedem tenuem edolatumque, quo arbor inferitur car^
dini aut bafi fuae. Male alii lapidem pedicinum intelligunl^
in quo pedes arboram ftatuantur. Refte cum Meiftero <zalr
licos interpres ks pieds des deux jumetles.
TobiMrel Materia roborea feu quemea.
robuftum'] i. e. ex roborea materia. Ita antea robnr
dixit, et deincepsftipites robuftos. Ita Varro I. 98. 3. Co«
Jumella IL 15. 6. IV. 26. i. robore querceo vel fubereo IX.
I. 3. vbi vide notas. roburneae firuges Columella IX. i. 5«
Plaudnos locos a Popma appofitos dabitGefneri Thef. L.L.
Ad plumbi mentionem GaUus adiungit x'i/ ^y trouvf quel»
quefauxjointf i. e. fi commifiura labet
Ftifief] Vulgo erat inditOf vti fiet *- ftent. Funda*
menta. Sequor Gallicum architeftum et interpretemj qoi
refte feparauit. Fundamentuat enim nunc fimile &, in quo
ilatuantur flipites^ quale antea fiiftam arboribus* Prtor
idem monuit Meifter. ^
fundamenta P. V.1 Alta pedes V intellige, vtin fim-
damento arboribus fiatuendis, reS» monente Gallo et anta
eum Meifi:era
E j filictm
70 CDMMENTARIVS W :
yUicm hngtm P. 11. jS] Meurfium crailltado aecpialis
offendit, qui ex comparatione jFimdamenti alterius midebat
sraffutn P. L S* Gailus vertit: vous y poferez Jur fon tit
jU carriere, et bien de niveaUf une pierre ie taille tongue d$
deux piids et demi, large de deux pieds etdemi, et epajffi
jfun pied et dmi* De craflltadine confentio,
pfanutn2 in ipfa foli planitie collocare, ita» vt tofca
fua.altitudine a paoimento exftet» interpretatur Meifter, qui
ita caueri putat infimo ftipiti a pauimenti bumore. Jta eSe
in Vitruuio : Si piano pede erit ruderandum , id eft , in ipfa
•ibU planitie^
ftipites ftatuito'] Cum fequatur itm atterum ftipitm
fiatfdto: malim b. 1. cum interprete Gallicolegerey7i/7/Vm
fiatuitQ. C^terum Meifter binc arguit arbores in eodem la-
pide ftatui a Catone^ cum feparadm vnumquemque ftipitem
.HUBO ftatuat Hinc etiam filioum diuerfa menfura ponitur
Jongitadinls.
frabm planam'] Redse Gallus vet^tlwrizontalment^
et trabem ipfiim tour de poitrails. Meifter monet, tnibem
geminam requiri, arboribus alteram, alteramque itipitibus
4mponendam. Solidas interpretatur^ quae bina preh fea
vafa iungebant
Sub eas trabesl Gallus iSbjv^r emendandum aut vulga-
tam eadem fententia interpretandam efie cenfet Huc ducit
imtiqua ie6tio a Vi6i:orio mutata in fine fententiae, quae
habebat: prq fingutis defuper ponito, GsHlo praeiuen^t
Melfter,
canates'] Gallus te pqffage des voitures interpretatnr ex
ratione ea, qua pauimentum cum vafis quadrinis defcrlpfit
trabecutam'] Gallus interpretatur : poutre fervant <f^-
^reJJUton entre m preffbir d droite et un a gauche , et pofie /«-
trh te paffage des voitures et te mur. Ceterum binas trabe*
Cfulas pro fingulis fupponi tum demum cenfet Meifter, cum
liuplices quoque trabes impofitae fuerint
trdbeSf quae'} Gallus: bouts de poutres ou forts ma-
driers.
iuiis tignis'] GMustfur cette charpente itevezunema^
f&nnerie.
aream] Gallus: faire qui tenoit Ueu de notremaie*
eamque putat in torculario vinario fuiile latiorem. Scilicet
legit Gallus tatam P. VL aream, eamque cenfet pariter ro*
tundam {uLiTe.
latam P. IIII.] Gallicus arcbitedus, ne altitudo ca»
naliS/ quo liquor expreflus deflait, omittaturi corrigit latum
M. P.- GATONIS CAF. 5CVffl. ?!
P.III.atttmP.LS-B. Caaalemeodemmodointeipret».
** ^^L pauim>,Uum-\ Ge&er yulgatam.defendLt in.
teUefto per pavimentum totum. Equidem malim Cetero pa-
^mtHto toto. InteUigit nunc pauimentum omnis fpaUi , ex-
Te^ pruSiento areae et eanalis, cui pauimentom figm.
Mtrx iVpmit refte moncnte Gallo. ^ ,
"^^ rmS^] Super folo congeftitio fiftocato ftatumin.
iadudTcemintis Siinutis, non nunoribus^en, quam
fluae manus implere poffint. monente Meiftero.
^ calce-}, Pauimenta fubdWia ftruere docet « Vitn^
7. X. PaUadius Rlaio c. ii. ^^^}^' S!^^, &J,1"
ladiusl. Q. Vtraque Plinius 36. C 6i. 63. 63. Ceterum
c^uareS^o hm^im lefla probabatGefiier, etadcemge.
f"e eS mafculo dici putallat Contra »onet Pontede^
Catonem eenere foeminino dlxifle calcem «>?' «6. et 38. m
pS^Febr as. 23. pro calx viua. Codex Erford. habet
S , fed eius libri aulftoritas tanti non eft. ^^^^J^.
irar^nato feiungi voluit Pontedera. A md «n^» f « 'f;
eem, aliud arenatum; et in calce lam ^nteUtgi arenam, cum
?^ fubafta fit. Verum ita non opus erat addi «/c«; alter-
Jfrum enim abeffe poterat. Arena tum emm fieri ex «dce
It i^Tna notJm eft. veluti Gallormn morti^, noftrum Moer^
2/ Sed'hocTenatoCat»li.l.vtinonvolmt. Rudusemm
foaJmentis S^gerit, primo quidem rnderU ?«^"0 « 1«^
Hc^entis minutis et tertia parte calcis admixta fafto, al-
feu cemenus ™""^ - ^ jt, p»uinientorum rudem
,7» COMMENTARIVS HI
ibi di tefta} VrAnas malebat : ibidem tefla — Jkrmto;
vbi firatum ejl. Bene, Nam proprie teftaceum paoimen-
tum non ftruitur, fed fternitur, vei fuperfonditur, vt ait
Paiiadius I. 17* !• Sed grauius vlcus miror a viris do6tis
omiiTum. Tefta omnis arida eft, fed pauimentum teftaceom
feu figninum fit e tefta trit» calci addita. Plinius 35. f. 46.
Fra&is etiam teftis vtendo fic, vt fimius dureut, tufis calc9
addita ^ quae vocant fignina , auo geuere etiam pammsnta ex^
cogitauit. Teftam tritam et (accretam in hoc opere adhibet
Vitruuius. Quare malim legere: item tefiam triiam et pa^
vimentum firuito. Nunc video Gallicum interpreteto refte
teftam aridam interpretari dment de tits poU d FhuUe. Tefta
dicitur later co6fais igne. Vitruuius n. 8-
oleo^uefricato'} Ex £dd« L B. R. addidi oleo. quod fiei{
voluit etiam Meuriius, qui inepte calcem ex oleo fuba6);am
apud VitruuiiimY. 1, et Palladium6. Ii. compatabat, qua
lateres bipedales canallculati iunguntur. Probauit noftram
leftionem etiam Pontedera, fed inepte oomprobare voluit
toco Plinii 36. c. 24. quod matthaturf oleo perfricatur awte*
Quin Palladium comparas, quil. 17. cifternarum pauimen«
tum teftaceum omni cura terendum ad nitorem et lardo pin-
gui deco6fco aflldue defricandum eiTe monet
extra columnaml Galius vertit: eniez les par entaiU
tes, et deinceps legendum eSe oenfet pedum XXy kmgae*
Meifter ita: hoc efi ora quae oleum effunduntf poffuntquoque
in auerfis arearum partibus paUre; tum non opus efttauto
ab vna area ad atteram interuaUo y cortinis nempe et capula^
toribus f» alium locum abi^atis; ita ftipUes quoque, qui
vtrinque parleti proximfunt, minus aiftanitf et tantunaem
trabimm tongituaim deceekre poteft. Numeruspeduni XXIh
aperte vitiojus eft. Makris enim fpatii compendium fieri ne^
quitf quam auod iuter binos medios ftipites interceait; tra*
hes itaque aaminimumfi$etdarum hngitudinem etfiipitum U*
titudinem, hoc efi 26pedes, debent aequare.
orbem olearium} Gallus : la table qui couvrira ktasi
preffurer. Codex Gronouianus babet pedibus IIII S*.
punicanis^ Gallus interpretatur : par dcfs en forme d$
tenons penitrant funemoitii de teur hngueur dans fipaiffeur
Jtune piice , et ta feconde moitii dans Pipaiffcur de fautre pii*
ce, et chevUlies aans Pune et dans Fautre. Plalutus Mofl^ll.
in. 2. 143. Non enim haec pultifagus opifex opera fecit bar^
barus. Piden' coagmenta inforibus ? — /peHa , qnam arfli
dormiuHt ^ vt conniuent votui dicere. vbi vide no^ Scali*
gerL
M. P. CATONIS CAP- XIX- ?}
pri. Torcalare poenicain ex Varronis yapemlilHmflly
babet Nonius.'
Jkbfcmles} GaUua vertit: ilks fmmt liies extiriiure>'
ment par clefs d queue ifkirondes — maintem§es en place par
des chevilks de comamlter. Feftns : Jub/cudes appeUantmr eu-
ueatae tabellae, quibus tabutae inter te configuntur^ quia quo
eae immittantur Jucciditur, feu, vt alibi rectias habet^ Juccu*
ditur.
Cateuas^i De his vide ad Palladii I. 13. Gallas Ii. L
vertit: eBesJerant encore affkrmks dans kur ajfemblage par
trais barresjixies par Bes clous defer.
corytoj Pontedera vitiamiaiiividit, corrigens carpi*
w, aut como aat opulo. Galiicus interpres romo praefert
An fuit comeolum? Ita baciUum comeolum Afranius apud
Noniom in Bacilbm habet De vlmo Vitruoius II. 9. ^ i»
commijjims et in coagmentatianibus ab tentitudine firmas re^
cipiuut catenationes. De veftium et preli materia vide cap.
31. f- 3.
attemas'] entremSez • ks Gallus praeeunte Meiftero^
qoi praeterea- moneti male caput fe^ns ab hoc efie di«
vulfam ; verba enim tn vafa vinaria *- facito parejathefi in*
clufa cum reliquis eSt continoanda, et oopulanda cum hoc
capite;
Cap. XDL vti abfieut'] A cofitulo fopplet Gallicus ar-
ehitefbis^ qaebi fecutbs vulgarem ieftionem diftinxi re^us*
Valgatam tamen ita interpretator Meifter: vbifuperius ddi*
eit foramen iUud tongum arborum, locus efk facieudus Jibuiai
et coi^bulae ligueae, quae comprimat arbores Ji difhiafcentp
itefficiatf vt^auaeque arbor ab altera ab^ pedem.
fenal Gailus : Chaque tHe de trimljera percit de trois
trotu depart en pari , ce qui produira fic orifices popr rece*
voir^les barres» Meifter: trina ab vtraque parte, femipedem
a fe inuicem diftantia 9 prituum a cardine tantuudem diJJHump
ita vt tff mediajiicuta nouem pedum interuatbm duorum pe^
dum vacuumfuui duSario obuolueudo retinquatur.
cardinej Saculae &iiicet, te tourilloiu
reSUJfmie'] Aeqoali interufdlo interpretatar Gallus.
Porculum'} Gallos interpretatur te croc Ita fcilicet
Tumebus VII« 35. Feftos: Sucuta et machinae genus tere^
ils materiae et foratae ac crajjbe, quam vt vberfcrofae porci
wreumjlant, pc (porcuH) verjantefque fune duSario votuunt.
vt inter — conuenicW] Haee verba cum interprete Gal*
Uco ad antecedentia retoiii vulgo enim cum fequentibus
£ 5 copu-
74 COMMENTARiyS fN •
copulantar. Vertit ilie : 4 f^it que cemUieu coneoure pre-rs
cijement avec te milieu de Pentre -jumelles.
taxameuti} Quo liberius moueantnr; de jeu Gallos
vertit '
-pedum XIKI Hanc profk^rtioneni vulglitae XV. vt
reftiorem praetuu cum Gallico interprete, cui praeiuerat
Meifter.
remijfarios] Turnebus interpretatur non eos^ quibus
remittatur prelum^ fed reiniiliorifi et minoris Idngitudinis,
quibus in remiiSore preiTione opus fit Hunc fequitur re-
centior interpres Gallicus, 4
Cap. XX. . JVapetum^ oporteaf] Haec verba lemma-
tis inftar antea fuperfcripta ipfi orationi Catonis refte infe^
ruitGefner.
mUiario'] Edd. I. B.R. medituUo. -Miliarium in vfu
balneorum fuit vas longum et anguftum. Vide ad Palla-
dium I. 40. 3. et Aprili VHI. 7. Hoc in loco Gallus inter-
pretatu^ une exuberance de la forme cPunvafe mUiaire qui
occupe te centre du bajjin, et qui a ta mime hauteur que ie
rebord,
caueto ] Ita reS^ L I. G. monente Pontedera ; fequnn*
tur enim eximito^ facito etc.
ne labet'] Vulgatum ni correxi fententia poftulante;
plumbum enim in firmandis modiolis , nullo vero modo in
columella adhiberi voluit, quod facile ponderi cederet, vt
reAe monuit Viftorius , qoi veterum Editlonum leftionem
ex libris fcriptis correxit, nifi quod ni reliquit. Gallicus
ihterpres habet: f^anr Paffermir. Cato igitur colomellam»
fi labet» denuo cuneis circumfixis firmari voluit. Facilius
enim ita eximitur, et denuo firmatur. . Monuit idem Mei-
fter et gallicus ardhiteftus. Pontedera tamen in Ciir. fec.
defendjt leftionem ni labet. At', bone^ plumbum circum*
funditur ne labet cohunella vel mbdiolus; fi iam labat, te^
rum eft, circumplumbare^ aut denuo faciendum id eft, ne
labet
modiotos"] Graece xtinfmlit^ fimt, Gallice moyeux, no-
hisNabi.
cauetOf ne taxi] Haec verba copulanda funt fenfu cuni
verbo circumptumbato , refte monente interprete Galllco. '
tabent in cupam'] Haec ita efie copHiIanda et diflin-
guenda a reliquis verbis, refte monuit Gallicus interpres,
Vulgo erat tcu?entj in cupam eos indito. Cupae enim indl
modiolos, et inditos circumplnnibari^ ne labent vel vacil-
lent;
M. f. CATONIS CAP. XX. .XXI. 75
lent; caput feqtens docet Refte igitor Galltu mpam in-
terpretatur axem» ej/ieui haud fcio tameni an aeque bene a 1
graeco xdVoc vocem derluet Cum Gallo facere video Pon-
tederam, cuius notam male excerpferat Ernefti. Is igitur
vulgatam in cupam eos indito. tunicas /olidas ^ et latasd. p»
facito. ita correxit, vt legeret, m cupam, eo indito tunicas
Jbtidas et tatas d. p, facito tabeam bi/ariam, et (vel vti) Aa-
bcas, quas etc. Quam emendationem eo iubentius fecutus
fumy quod vulgatam alia ratione tueri non licet^ niii quis
cum Edd. I. B. R. legefe malit: eos indiio in tunicas. De
ipfe I^luone non admonuit Gallus, fed refte locum veftit:
remboitez-tes de boites (fune feuk piece. Scilicet refte hd^
monetJbUdas b. 1. tunicas opponi duplicibus, vt capite ig.
Solidas ex ferro folido fadtes, nbn conftitas interpretitur
Meifter, qui libri Polit cunicas praeferebat, quaii ex graeco
XttviuBQ deriuatas/ quas^modiolos ferreos interpretatur^ qoi-
bus lignei niuniantur intrinfecus.
tabeam"] Polit labrum gloflkm efie vulgatae, monuit
Gefher. Foeminino genere Plautum et Naeuium dixilTe et-
iamjabia vel labea, annotauit Pontedera. Loca pofuit Ge&
neri Thef. L. L. Hinc Labeones difti fuerunt Gallus ver-
tit: et faites en forte que tes deux orifices de chacune ^affleu»
rent exa&emeni de ctiaque c6ti, et pwiffint tous deux Hre
fixis par chus» Itacjue b. 1. legi volnit: facitojabeam bifa^
ten*
riam (i. e. vtrinque) habeMtf quamfgas etc. Eandem j
tentiamexpreilk Pontedera fcriptura hac: facito labeam bi^
fariam, et (vel vtij kdbeas, quasfigas etc. Equidem vtriuf-
que viri doftt conatu approbato atque inde adiutus,^malui
breoiorem fequi viam, cum £dd« I. B. R. poft bifariam po*
fitum vulgo yevhimi faciat , et deinceps poAtum et Polit li*
ber omittant Igitur habeat mutaui in habeant, feruaui ta^
men quas, quod pronomen poteft ad fenfiim referri» etli
numero praecedenti non conuenit Denique /^of fubititui
vulgato^ga^ cum Pontedera. Gefner malebat: fadat vt
habeat yelfaciathabeat, de ipik fententia fecurus.
Cap. XXI. quae eonuenicft'} Senfum refte reddidit Gat
lus : donnis a ta partie qui en formera te milieu et feparera
ks meutes Pune de Fautre, toute ta grojfeur que demandera la
cotonne de fer pour y itre recue. Supra cap. 19. de ligula:
ut inter atiores bene conueniat. i^itur incLQonem poft orbis
fuftuli.
vti cobmettam'^ Hanc le^onem a Geihero etiam pro^
batam fequltur gallicus Interpres.
fifiutam
76 COMMENTARIVS IN
fiftukm fmream} botte de fer (canoa) ajujUe au eRa-
wiire de la colomte et 4 ceUU de Pejfteu. v
iniercupam'\ Gallas: Viers k miliiu de ut ejjieu.
primores^y Tenues et craflis oppofitos intei^pretatur
Tarnebus XL 13. hic et infra c.40. C 3. fuoimos, eminolos,
primas partes digitoram Popnuu GaUus: targes de quatre
poiutes de doigts.
ferream tata^ Re6):e monuit Pontedera legendum efle
ferream tam latam quam cupa media erit. Meifter jhaec ita
interpretabatur: Foramini immiffam fuijfe tabulam ferreamf
qua intercedentet cupa cum inhaerentibus orbibus in eolumeU
fam niteretur^ non quukm toto ponderCf (nmn orbiculis Jub^
ieSis cUtitudinem orbinm temperari vult Cato; quodfieri non
pqffet, nifi cupa orbiculis incumbereU) ita taeneUf vt cohmeUa
oneris partem ferrei. Gallus ita: attachez fous utte piice^
qui eft fuffifamment la^e dans cette partie, uneplatiue de fer
percee pour livrer pajjage a la colonue.
laminisl Polit liber lamniSf quam formam in Plimi
libris vbique praeferre librum Voffianum egregium' annoti-
vit I. Fr. Gronov. p. 775^,
conueniai. dextra'] Vulgarem diftinfttonem conueniai
dixtra fmiftra. foramina cqrrexi monente Meiftero» qui ita
haecinterpretatur: Nempe vtrinque quaiuor orae foraminis
et a fronie et interius ita mmimdae erant ferri lamina, vi
tabmaferrea in hocforamm adaHa Bgnum uon taederet.
polulas'} Cum fupra cap. X. i. iine varietate fit labeU
lumpotulum etiHm h. 1. ex Edd. eam formam reftitui.
in interiorem'] Ita vulgatum inferiorem correxit Mei«
fier» quemfecutus Gallus interpretatur: gamiffez de lames
d» fer les quatre parois laiercdes de ckaam des trous, que
vous aurez pratiquis de droOe etdegauche, dans lafau in-
terieure de fejpeu. Repliez fmrceiie mtmejutface chaame
di cesquatre iames iniroduites dans chaque trous.
quatuor taminas] Quae deincep^ leguntur, aperte vitioft
funt Gallus ea fic vertit: Sur les parties replUes de ioutes
les tames inferies dans tes trous de droOe eidegauche, appU'
quez " en Jpautres plus minees, que vous ctouerez enfemble,
pour conienir ks premieres, dont ta dejtinaiion eft iempichtr.
que Us trous ne ^elargiffeui. Vnde fic legere poflis : lami-
uas dextra jimftra. Pirinquefecusforamina laminasjub la*
minas potuUss minutcLS fupponito. Vocem tamen minuias ex
gloilk vocabuii j9o/«/0f ortam fufpicor. Sub lcmtiuas diuidi
oportere monuit etiam Meuriius.
quo
M. P. CATONIS CAP, XXIL 77
quo cufulae'] Galliis: ^uat^ d la deftmation de ces
trous, elle ejl de recevoir des pteds peudans.
qua fini'] L e. qaatenns. Geilii locam XI. hac fim
amesj tanquam forte fortuna cj^irwr appofuit Popma, item
alterum Heminae,
imbricibus'] Graecoram itkiffivac interpretatnr Meifter,
fyringam cauitatem» cui axis extrema immittuntor in cur^
ribos. Gallus vertit: Armez les parties de cet ejjieu^ qui doi*
vent itre engagis dans ksmotfeux, chacune de quatre piices
defer enforme degoutieres , que vous entaitlerez dans le boit
de toute teur epaijjeur et percerez dans le mitieu.
foramen librarium] Menfuram et capacitatem forami*
nis non inteliigi adie6:am 6 digitorum menfuram iatis indi-
care monet Gefner, qui genus pyxidis, fiihilae vel modioli
intelligit recipiendo clauo; librarium dici putat a totios
pyxidis pondere vel a genere laminae, e quo periiciatur,
Ita in aquaedumbus dici fiftulas centenarias, docetur ad Pal-
ladii Aug. XU. Gallicus interpres reddit: unefrite dupoids
tune livre.
lapide conteratur'] Orbium, monente Meiftero.
Cupam material VuIgaremdiftin6tionem correxi, quatn
vitauit etiam Gallus fic vertendo: Le corps de cet ejfteu peut
ttre (forme ou de[kitre. Meifter d^ armillis his ita : nempe
binae interiores cauent, ne cupae pars media (^ajfiorf bina^
vero exteriores ne clauus ab orbe circumaSo conteratur. Cae*
terum ifte clauus Graecorum rotpa^moQ eft.
cum ptumbum cupam] Refte Gefner praeferebat lectio*
nem : T\m plumbum in cupam. Ceterum in Commeiiniana
' numi nota pofita eft litera N inuerfa, quemadmodum fere
etiam in Edd. 1. 1 - G. Contra Rob« Stephanus lineam pofte^
riorem inflexam interpretatus eft per literam S , notam fe*
ftertil, cuius loco vulgo plngitur haec nota: HS. Monet
praeterea Gefner X feu decaflem induffaim, notam denarit^
quam forte quis hic cogitare poftit, fummam nimis graa-
dem efficere. De fignis feftertii et denarii laiidat Grono»
viam p. 12. et Harduinum ad Piinium VII. not maior. 108*
Cap. XXH. yfo^i^] Gallaainterpretatar: quilebaffim
Joii bien de niveau.
ab labris] Meifter intelligit eam ptftem, qaa orbii
conuerfi ora exterior proxime aocedit ad kbram; quod ia^
teruallum ipfe negat monftrari in imagine.YOlgaris irapetv
quae ab eo iuit appofita*
78 CaMMENTARIVS IN
mitiarium arSk'] Edd. primae motarium hflbent Mei-
fter miliariam h. 1. interpretatur ligneam colamellam» quae
i^am proxime folliiieret; fimi circamligari putat, partim,
quo firmius reddatur^ et ne rimas contrahat, praecipue ve-
ro vt interuallo quam minimo intercedente> cupae etorbi-
bus quam minimua nutandi etyacillandi.locus relinquatur.
Sed reftius Gatlus $ cuius rationem vide in DiiTertatione de
Trapeto Catonis» fubieda his libris.
, armiltis] Scilicet illis quatuor^ quae cauent, ne orbes
cupam aut clauos conterant^ cap. 21. fe6t 4. quibus et plu-
res addi poITunt, quae interuallum orbis ab orbe^ aut orbis
a labro temperent, monente Meiftero.
3. oleip. /.] i. e. pondo libram. Vide GrondV. de P.
V. p. 27.
tiamims FLI Ex gloffa effe haec verba, cenfebat Gef-
tier. £dd. primae haec cum fequentibus : cum bubulds omit-
tunt; refte puto; nam qui prove6tura boum mercedem fol-
vit^ pro bubulcis etiam foIuiiTe dicendus erit^ puto.
DCXXIX.1 Meurfius ex calculis colligit, effe debefe
DCXXXI.
mtus omatus'\ Edd. 1. 1. G. leftionem emtus eft tra-
petus praefert M^urfius comparato cap. 135. f. 2. vbi Pom-
peiis trapetos emi ait. .
medios craffos'] Infra cap. 135. trapetos tatos maximos
pedes IF. S. orbis attos pedes IIL S. orbis medioSf ex tapi-
cidinis cum eximet, craj/bs pedem et palmum^ inter milid'
rum et labrum pedes IL digitos IL tabra crajja digitum. —
Foramen in ortns femipedeni quoquo verjim facito. vnde for-
taffe altitudo h. 1. corrigi debet.
Rufri] Tnfra cap. 135. f. 2. Notae ad Rufri maceriam
daues. vbi Edd. princlpes Ruji habent
Cap.XXm. picentury cum ptuef] Vulgo peffime dl-
ftinguitur: picentur. cum ptuetf quata parentur. Monenti
Pontederae obfecutus fum propter c. 2. vbi per tempefbatem
pluuiam dolia lauari et picari iubet. Meurfius ad pluuiam
referebat leftionem Edd. principum, qnae poftpluet adduMt
aqua imbuanturf et. Poffunt haec opera fieri vtroque tem-
pore^ fed commodius pluuio, cum reliqua opera ceiiant
Menae'} Feftus: Senna tingua Gallica genus vehicu&^
appettatur, vnde vocantur combennones in eadem bennajeden*
tes. Gaiii hodieque Benneau vocant Vlde Cangii Glofla*
nom h. V. Pro VftSs genere bennam ex fcriptoribus me»
m aeui idem pofuit Scheffer de Re Vehic. IL 3i. docere
edam
' M- P. CATOmS CAP.XXUI- 99
etiam conatas eft, bennam effe ciflam vitilem vel corbem»
plauftro imponi etiam qnae poffit; quo genere vehiculi ru-
ftici noftri vtuntur. Gallicus Interpres maneqmns vertit.
Pontedera tamen leftionem optimorum librorum menae
praeferebat, ad eibum operariorum; cui equidem aiTentior
cum Rottboellio.
v%MS mifceltasl Pontedera aut mifeeUas vuas aut ad
deleri vult; vinum enim praeliganeum dTe idem iliud;
quod ex vuis mifcellis fiat; in Cur. fec. addit Cod. vtrum-
que Florent omittere ad; ita melius conuenire fequens/^s-
cum. Si refte intelligo viri doftiffimi rationem, putauit^
vinum pracliganeum etiam hic more Catonis dici pro vua
praeliganea, adeoque vuas mi(bellas inepte apponi. Sed
verbafequentia: quod operarit bibant , docent, Catonemde
Tino, non de vua.praeliganeo loqui. Mifcellam nigram
multo ante alias percoqui, monet Varro I. 54. PeHime lo-
cum interpretatur Gefner de mixto vuarum genere. In Gal*
lia duabos ante vindemiam feptimanis vuas. maturas le-
giint, nmftxunque fcobi fagineae aut qucmeae infundunt in
dolioy aut cum aceto mifcent, atque ita feruorem mufti ac-
celerant, vinumque parant, quod operarii per vindemiam
bibant
Snccum'] Hanc leffionem in[unerito aboleuit Vifto-
rins; merito probauit Gefner, qui tamen excidifte aliquot
verba ftifpicabatur, quoniam quae deinceps fequuntur, ad
vinum praeliganeum non pertineant, fed ad muftum condi-
tiuum. Rette quidem hoc animaduertit vir doftus; ve-
rum haec obferuatio nihil adiuuat fufpicionem eius. Cato
enim vindemiae initium et operaomnia fimul breoiter per-
ftringit Exordium igitur a vino operariis praebendo, prae-
liganea; deinde reliquum vinum concinnare docet. Quod
denique tdem vir doons vinumficcum capitis 25. ad defen-
dendam vuigatam Ie6tionem adhibuit, in eo plane a vero
aberrauit nam vinum ficcum ibi eft more Catonis diftuca
pro vna ficca.
Si opus'] Locum fannc antequam emendare aggredihr ,
ponam locum Plinii 14. f. 25. Cato iubet vina coficinnari,
(hoe enim vtitur verbo) cineris lixiuii cum defruto coRi par-
te quadragejima in culeufHf vel fatis fefquilibra: interimet
iu/o marmore. Facit etfutphuris mentionem , refinae vero in
nouipmis. Super omnia addi maturefcente iam vino iubei
fnujium, quod Ute tortiuum appettat nos intettigimus nouijji-
me expreffum. . Ita Pintianus et Harduinus ex libris fcriptis
emendauit vuJgatam teffionem qoae putegii habebat pro m
cuteunu
Sa COMMENTARIVS IN
cuktm. Verbum cofinimuuy hodie non iq>paret in Catonis
libris; reliquorum infunC v^gia, vt ftatim docebo.
Hneris lixiui coSH} Ite ra^e Edd. L B. R. cum Plinio ;
Vi^rianam leftionem d^ tnujlo Uxiuo coSum repetiit GeC-
ner, et probalTe videtur Pontedera. Deinceps Ibripfi defiru^
toprodefruti vt fententia conftaret.
iiides, in cuUeumy Ita diftingui debere haec verba fen-
tentia et Pontedera admonuit Volgo poft w cuileum diftin-
diopofitaerat
id i$tdito'] Gypfum addl muftis, nouimus ex Plinio^ Co-
inmella et Geoponicis. De fulphure teftatur ex hoc ipfo
Catonis loco Plinius; nifi malis cum Pontedera credere,
Plinium negligenter huc fulphur . ex Cap. 39. tranftulifle.
Vtriufque mentio in libris vulgatis excidit^ parte tamen ali-
fua orationis reli6bi, quae in veftigium verae leftionis nog
perducat Igitur h. L fuit olim fcriptOm: /ulphur fi indes^
id indito in vrnam, (pondus excidit) mijceto bene cum mufio.
gypjumfi indes • • • • • indito in doUum. refinqmfi indeSf in
cuHeum mufii etc. Scilicet vocabula fulphuris et gypfi cum
menfuris exciderunt etfi deinde fe6t. 4. tantum marmor et
refinam repetit Hodie fulphure inurunt vel vafa vel ipfii
vina, quo diutius incorrupta feruent, et feruorem vini im-
pediant Alium fulphuris vfum reperio annotatum in Vin«
centii Specui. natur. VI. 91. ^ vino rubeo per Jublimationem
Mua extrahitur, quia quando cum eodem vino, aquaetfid-
flkur apponituTf aqua nimirum exhalans accipit a mixtis cnrn
vino rubeojiccitatem, indeque contrahit /ubUntationem ; quae
eum fitjuotilis humiditaSf Jiccitatem trahit afidpkure, pro-
pter quae duo potefi ipfii ejfe nutrimentum flammae. et tunc
fifuper ipjam pannus poMtur, fine deperdUione pannifuper-
pofiti aqua injlammam/eruabitur. Cap. 97« libri IV. docet
icirpum ficcum ex vino adulterato aquam attrahere.
refinamji ^Iuta ^ vinis refinatis ad Columellae XO.
dicentur; nunc monebo ex Galeno de Alim. Facult IL cap.
de vuis pafiis, refinam vino addi in regionibus frigidii, vbi
Tiiae non percoquuntur^ ne vinum ceieriter aqefcat
Si indiderisj Hanc veram leAionem pefiime Vi6ootia$
cxpnlit, ego fine dubitatione reftitui.
tribuiatoi Refmam contritam e.t cribratam mufto ad-
ditam rutabttlo ligneo permifcet Columella Xn« 23. VndS»
forte h. L rutabulo fcribi debet pro tributato.
drcumcidaneum'] Varro L 54. circumcifitum vocat»
quod pede vinaceorum circumcifo exprimitur. Vocabulom
jgpfiim iu L fafpetlam habebat Vrfinus^ quia Plinius folum^
torn^
M, P- CATONIS CAP. XXIV- XXV. gi
tortiuum ex h. 1. retulit. Sed is nutture/eente iam vino imi-
ftum tortiuum addi refert ex h. L Columella XH. 36. torti«
vo mufto cum roris marini ramulis condito poft duos men-
fes vti iubet pro remedio; quem locum ex hoc noftro ex-
plicandum efie puto. In circumddaneum iatere maturefcens
vinum Plinii fufpicor corruptum Ubrariorum vitio.
Cap. XXIV. defrutabis'} i. e. addito. defruto £rmabifl
ad aetatem. Vulgatam defrudabis correxit Vrfinus, eum*
que fecutus Popma, pefllme defendit Gefher^ concinnare^
xamjXawiv interpretatus. Ignorabat fcilicet quid efTet de-
frutare vinum ; ratione enim hac vtitur, vt doceat, non-ede
h. 1. de vinis defrutandis fermonem, quoniam coftionts non
iiat mentio. Eundem errorem poflea tranftulit adeo in The*
faurum L. L. Ita vdtnr etiam Columelia IL 22. 4. et "XSu
37* vino graeco defirutum mifcet
Cap. XXV* vinum co&um^^ L e. vua coda erit, «t U"
gatur. Ita fere vbique Cato. Inteliigit vuas mifcellas ad
vinum praeliganeum, de quo cap. 23.
Jieque'] Meurfius praeferebat veterem Ie6tionem /bfjfi*
iiaCf ficque fadto. Gefner malebat tuifque. Rottboell cor-
rigit p. 25« haec Ita: Jicque fadto fludeat fc. familia. Redte.
Scilicet fupra cap. 23. feft. 2. eft: vtuiS mi/ceHas (nigra^^
quae omnium primae maturabantur) ad vinum praetiganeumf
Muod operarii bibant ^ vbi tempus erit , kgito. Hinc apparet
familiae fuos male adiicere Catonem a Vi^torio re&ttam^
Itaque non dubitaui Vi^rianam: primumjuifque, fadtoque
Jiudeas deferere.
caejiibusjubtento'} Malui cum Pontedera fequi anti«
quam le6tionem^ quam nooam ab Aldo inuefbam et ViAa*
rio. Hanc fcilicet fi probes, vinacei in leftom retibus fub-'
tentum fuccemuntnr cribro illi rei parato. At leftus ipfe
ifte cribri vicem gerere videtur; nifi malis cribro fuccerni
vinaceos; in leAo defHUari atque exficcari* Hoc fped^afTe
videtur auftor leftionis Aldinae exiccato reftibus Jiibtentis*
Vel fic tamen vfus cribri fupemacaneus eft. Quod fi voluit
Cato vinaceos a icopionibus feparare^ poterat cribrivicea
leftus reftibus fubtentus item gerere ea in re. Vlnacei enim
per foradiina reflium vel retium tranfibunt^ fcopiones refta«
bont Igltur fecutus fum rationem Pontederae, quam eyi
Cor. eius fec. excerptam corrupit Emefti. SeWicetfubtmUo
e&pro JiibtenetOf ytfubfieneto , Jii/tmeto. Caeftos funt,.qul
hodieque in Italia cefti oicuatur^ vafa viminea, caniftra; cor^
Tom.l F.Il t beiU
8^ COMMENTARIVS IN
bes, monente Pontedcra. Simili fere notione pofuit Varro
I. 59. feft, 3. Deinde vel cribrum eft in P2dd. primis et Co-
<lice Caefenate, qui ex Godice Viftorii optimo eft deriuatus.
Leftos l6ris fubtentos pofuit.Cato cap. X. 5. fed in vfum
hominum. Lucilius apud Nonium p. i8t. Tres a Deucalio-
ne grabati rejlibus tenti. Succernere effe videtur pro fecer-
nere ; certe ita Pontedera interpretatur. Sic cap. 37. f. 2.
partem de nucleis fuccernito et in lacum coniicito. Ceterum
Pontedera exPolit. leftione regentes malebat regeftos; idem
Joram e.x graeco 'kia> et /j«f. Eft enim au6ix>re Varrone lora
quafi lota acina. Quanquam ex h. 1. Plinius non loreay fed
lora retulit, eamque formam vbique feruant Varro et Colu-
mella.
id bene'] Ad lacum non bene refertQr, necadulolia.
Poft oblini refte £dd. I. I. G. addunt: vti habeas. Colu-
mella VI. 3. ticet etiam etuta et ficcata vinacia^ quae de lora
eximmtur cum paleis mijcere. nec dubium eft quin ea longe
metius cum feiis folUculis antequam eluantur, praeberi pojftnt.
lauito pautatim'] Vulgo diftinguebatur au6bore Vifto-
rio lauito. pautatim. Monuit de vitio Meuriius^ cui aifen-
•.tiebatur Pontedera et Gefncr. Deinde lora Popma.
Cap. XXVI. faSlal Partem horum repetit infra cap.
68. vbi eft reftius infuo quidque toco reponito. Patibula Gal-
lico interpreti funt les barres.
illi m*] Infra cap. 1 53. editum fuit a Viftorio et Gef-
nero illae rei, vbi /imiliter Edd. I. B. R. illius habent. Supra
cap. 25. iltuis rei rellquit Gefner, cum Edd. quacdam retlius
itti rei darent. Geoponica III. 15. Decembri muftum iubent>
cum deferbuit, purgare uuj tov ^viod^sv rov vep) rig rpxxTj"
Xng rZv viSccv pvTTov xotj u(Ppov KTTojtJuirreiv x^9^V t^\&»q
(foeni graeci virgulis colligatis) tj roug x^p^ri ux^otpuic.
trigintd'] Ad feruorem mufti tantum temporis vix re-
quiritur. Sed totus hic locus propter breuitatem obfcurus
mihi quidem eft. — Poftea vidi, diftinftionem vulgarem
effe vitiofam. Ecce nofter c. 152. In diebus XXX quibus
vinum tegeris aliquoties facito fcopas virgeas atmeas aridas,
in qffercuto attigato , eabus tatera dotiis intrin/icus vjque bene
. perfricatoy nefaex iu tateribus adkaerefcat.
deacinata'} Pontedera m^ebat dekamata, i. e. foopis
purgata ab innatante faece, quibus ea tanquam hamis adhae-
ret Quid fi verbum faftum dicam ab acinis fpumarum for-
dibqsimmixtis?
. . * .. - tum
M. P. CATONIS CAP. XXVIL XXVffl. «3
tumerit'} Vindemiae temp6re. Vinavere, aeftateet
poft folftitium hiemale pro natiira dlaerfa fua et regionis .
dLBFandere Cfisrxyy^^stv) docent Geoponica VII. 6. Vere
florente rofa tranffundit Columella XII. 28. qui reliquarum
vini conditi curam tradit c. 30. Maio tranJDrundunt Geopo^
nica IIL c. 5.
Cap, XXVIL f^eruoBh] Si fcilicet terra oliueti frugi*
bus fimul feruit, in veruaAo fit fcrobis, et fimul cum femi«
ne feu planta frugibus obferitur ager ; alias in terra paftina-
ta iit fcrobes.
Si erit locus Jiccus — firito'] Haec integriora legun*
tur infra cap. 61. vbl vide notas.
teneras putato'] De putatione accuratius infra docet
cap. 44. fed ibi eft de oliueti putatione vema.
abtaqueato'] Supra cap. 5. abiaqueare autumno et fter*
cus addere iufliL
Cap. XXVnt. cum radidbus'] Senfus apertus eft ho-
rum verborum; et tamen ex h. 1. pinorum ftolones ex radii'
cibus enatos et pkmtatos ineptiilune efHnxit nuperus Inter«
pres Germanus Georgicorum 11. 65. vbi piantas dici vult
noftris fcriptoribus eas proprie, quae ex ftolonibus eiuf-
modi fLununtur. Praeterea eo in loco multas alias ineptias
in poetae fui ingenium accumulauit homo, rei rufticae ve>
terum plane ignarus. Piinius 17. f. 16. Cato craffiorem quit^
que digitis — (trdnjferri iubet) Cato omnes ventos et imbrem
quoque in tota trafy'tatione damnat; et ad haec proderit^
quam plurimum terrae , in qua vixerint , radicibui cohcterB-
re, ac totcis cefpite circumtisari; cum db id Cato m corbibus
tranjferri iubeat^ procut dubio vtitijjime. Idem Jimmam tet*'
ram contentus eji Jubdi. — terram circa radices fiftucato
JpiJJandamf quoa Cato primum ea in re cjje cenfet / ptagam
quoque a trunco obiini jimo et fotiis praetigari praecipiens.
vbi Pintianus malebat logifejiuca aut veSe \e\fe/luca con-
IpiJ/hndanu Idem Plinius 17. f. 16. aream cuprefll femioi
ferendo aequat cylindris aut volgiolis.
circumligatoque'] Modum docet Columeila V. 9* 8*
corbuta'] £x Plinii ioco iaudato Vincentius bis po-
fuit fcrobibus.
autimber] Plinius 17. f. 14« de cuprejfo: differuntur
pojl annum dodrantali fito cujlodita temperie^ vt viridi coelo
ferantur ac fme aura , mirumque diffu , periculum eo tantum
die ejl, fi rorauerit quantulumcutMue imbrem, autfi afflam-
{4 COMMENTARIVS IN
rit. vbi viride coelum.debet efle fudom, vfc refte monuit
iam olim Dalecamp. Ccefcentius 11. 27. de vlmi piantis: y!
aliunde partentur, radkilms coopertis et optime praeparatiSp
vt a cahre drfendantMr et vento. Ceterum Catonem his in
praeceptis inprimis .refpexiiTe. puto oieam, de cuius planta-
tione vide infra cap. 6i.
radicibus fini'} i. e. tenus. Ita hacfini dici apud Gel-
liam I. 3. alibi vero Vfii^//iW^if^ et iimiiia \^tatius poni mo-
nuitGefnen
praecifiis ferito'] . Haec etiam inprimjis de oiea dici pui-
fb^ de qua Columella V. 9/10. Quodfi cum fua terra plan«
ta non cohuenit, tum optimum eit omni fronde priuare
truncum, atque leuatis plagis iimoque et cinere oblitis in
fcrobem vel fulcum deponere. Truncus autem aptior trani^
ktioni eil, qui brachii crailitudinem habet Mufcum prae*
terea taleanun plagis obdit Id^m XI. 2. 42. Cato c. 40. 4.
lingua bubula obtegit infitionem. Ecce Plinius XVn. c. 2.
CcUo craffiorem quinque digitis, (traniFerendam praecipit)
nec ondf^et idem, fi attineretf meridianam cocli partemfigna-
re in cortice, vt tranftata in iifdem et affuetis ftatuerentur
Aoris. vbi ex Codice vt tranftata deinde etiam ad/itetis cor-
fjgit Abr* Gronov. .
Cap. XXCC f^etem'} i. e. aruum, agrum. Sed Cato
ita frugibus ferendis ilercus abnuere videtur, cum pabuio
leruire partem dimidiam, alteram quartam oleis, aiteram
pratis yult Sufpicabar legi debere Jegetem et vbi pabutum;
fed ihitim Cato folum pabulum memorat ferendum in iterco»
nto agro.
abtaqueato'] Commeliniana obtaqueato liabet; quam
formam in Columella 11. 15. 3. reliquit Gefner, et refte qui.
4em vt veram defendit ex loco Ifidori XVH. 5. v^i eil: oft-
laqueare eft drca codicem terram aperire. Scilicet lacum
.circa codicem effoflum graeci yvfov vocant» oblaqueationem
ip&m yvfOy. Inepte Schoettgen diftinguebat abtaqueatio^
mem ab oblaqueatione. In Columellae libro de Arboribus c.
5. c. 6. et 10. libri fcripti optimi confentiunt in ibrma vera
cbtaqueare, quam tamen vbique reitituere libris abnuentibus
4ubitaui^ Vetus etiam Kalendarium, ab Vriino editum, men-
fe Septembri obtaqueationem nominat.
idquetum^ Noiter c 50. prata printo vere ftercorato
•bma fiientif quae irrigua non erunt , vbi fauonius flare coe-
rrit. qui locus egregie iirmat emendationem Pontederae
l. legentifi idq^ficco mascime opus erit.^ Fbifauoniusfla-
bit
M. P: CATdNJS CAP* XXX. tf
bit euekUo tuna Jtknti. Confentit etiam Columella H. ig;
macriora et penaula loca menfe Februario luma ^cre/iente fano
iuuanda Jiint' — cwrandum efi vtfecuncbm Fauonii exorium
menfe Februario circa Idus immftis feminibus foeni macriora
toca et vtique cetfioraftercorentur. Idem cap. 1 5. itaque pra»
tis quam recentiffimum debere iniici — idque mtnfe Februario
luna crefcewte fitri oportere; nam ea quoque res aUquantum
foenifruRum adiuuat* Contra in fegetem vetxMs ftercus' lumi
decrefcente inferendum efle^ quo minus herbarum crefcat»
cum Columella Palladius docet Sed ecce Plinius 17. f. g*
poft verba ex Varrone et Columella excerpta habet: Ptmum
mifcere terrae plurimum refertfauomo flante ac iunafitientei
icique pterique praue inteliigunt a Fauonii ortu fadmhm , ac
Febrmrio menfe tantum; cum id pleraquefata aliis. menfibuM
poftulent. Quocunque tempore facere libeat, curandum vt ab
aequinottiali occafuflante ventofiat, tunaque decrefcenti et fic-^
ca. JUirum in modum augHur vbertas effeSufque eius tati
obferuatione. vbi Plinii errorem pratorum ftercorationem
confundentis etfegetum nullo modo excuiare poteris; iun
epte igitnr Columellae locum taxare voluiire, videtur. 1
fitentf] Infra c. 50. fimiliter. pro fitenti Plinius ex Ca-%
tone fitienti laudauit; quod vocabulum fi decrefcentem Ixx^
nam fignificaty Cato reiiquorum fcriptorum obferuatione
renititur ; quod facit etiam, cum luna idente prata ftercorat
Locus igitur vterque forte vitiofus eft.
Cap. XXX. bubus'] Vide infra ad cap. 54.
deteffato'] Piinius 17. f. 6. vbifaturus eris frumentumi
aues ibi deteSato, i. e. pafcito, dedneto. Apud Nonium U.
224. Quadrigarius hojiem deteSare dixit^ monente Schoetti
gen.
in tiieme'] Qnin in hiemem conditur pabulum; atqua
ita legi debere puto.
niems'] luntt hiemis antiquum efle monet Gefiier ex *
Voflio ; veteres enim inter duas vltimas confonas mediam
vocalem interponebant
falix per tetnpus tegatur] Haec verba vt gloflam eiici
volebat Pont&dera; nihU enim altud efle vimen maturum^
nifi ialicem per tempus leftnm. Mihi aliter videtur. Infra
Cato 33. 5. de eadem re ita tradit stccurBtius: fatiSlum fiio
tempore caedito, gtubitOj tibrum conferuato, eum opus erii
in vineat in aquam coniicitot ex eo atligato. Fiminavnd»
torbulae fiantj conferuato. Hinc malim ex veftigiis antiquae
leftionis fatices ^ tegantur ita h.. 1. confiituere vimina meh
F 3 ture^
86 COMMENTARIVS IN
turafaHlR per tmpus t^anhir «- fardantur. Matura funt
vimina cam glubi po0unt; tanc enim detrafto libro, vimi-»
na ad corbubui vinciendas adbibentor, libro aHigatnr vinea.
Cap.XXXL Ftbulaevndifant'] Omnem ioci difGcuI-
tatem toUi putabat Gefner^ ii ita diftingueretar, vti ab ipfo
faftum eft: farciantur^ fibalae vndejiant. Jiridae etc. Pon-
tedera aridae mutabat in takoif certe intelligi takae vole-
bat Neuter interpretationem addidit Itaque veterem di-
fiinftionem reftitui, quam commode interpretari licet Ver-
ba autem Fibuhe vnde — fibuUsfacito mifere iuxata et alie-
nis permixta funt Primum igitur iibulas ex fidice vel vi-
minibus, nec ex iicu fleri non poffe inteiliget, qui ilbula-
rum vflim in prelo Catoniano oleario et vinario perfpexerit
ex Figura et Defcriptione in fine huius libri fubiefta. Quod
animaduertifle etiam puto Gallioum interpretem, qui locum
ita vertit: Coupez d tems Pofter et lesfautes pour avoir de
quoi faire des corbeUles neuv£S et riparer les vieUles. Void
de quoi on fait tes aigmltes: on laifje tremper dans Feau^ ou
bien t'on enfonce dans un fumier dts branches dfyeufe^ ior*
me, de noyer et defigmer quand etlesjont tropfeckeSf et Pon
^en fert enftate pour faire des aigutites d mejure que fon en
a befoin^ Videtur igitur Pontederae rationem probaffe, qui
tateae le^ebat^ quae tamen ipike non iatis crafTae et firmae
effe poilunt, vnde fibulae preU fiant Deinde verba ea quao
in ftercus vel aquam coniicere iubent ligna, manifeflo per*
tinent ad vimlna, vnde oorbulae fiunt £oce Columella XI«
7. 92. potefl etiamfatix deci/a pridie ad tucubrationem expur-
gari; quae fi natura minus tenta eft, ante dies XK praeci^
denda et purgata inftercore obruenda eft vt lentefcat; fin au^
tem iam pridem caefa exaruit , in pifcina maceranda efi. Itn
Colamella ad vitium ligamina praeparat ialicem. Idem I. 6.
21. in pifcina vimina virgulas et alia^ quae fiant vfibus apta»
inaoerat Totum igitur locum fic ooncinnabo: veteresjar*
aantur. Aridafaa vt inftercus aui in aquam coniiciantur;
, inde vbi opus erit corbutas fadto. Hbutas itigneas » vtmeasp
uueeaSy veSes itigneos etc. De voce ficutneae dubito; fibu-
lae ficulneae vfui preli ineptae videntur eife ; ad ligamina
¥aria forte vlrgae ficulneae fueruntpraeparatae.
aquifotios] Viftorianum ^irrfi/t^/foj' retinuit Gefner, et
laepte defendit Popma. Plinius 16. f. 84- Cato veSes aqui^
foHos laureas vtmeos fieri iubet. £x ilice fcilicet aquifolia*
Aquifoilos Pliiiii Gailus interpretatur de houx, quam mz^
tariam flexibUem prelo ineptam eife ait^ contra ^icrufolio^
probat
M. P. CATONIS CAP. XXXI- 87
probat ex arbore; qtuie ad geniis^ Gallis Teufe vocatum»
pertineat; tandem vero fufpicatur» aqnifolios eofiiem efTe
cum acrufoliis.
carpino^l Plinius i6. feft. 75. ex h. h Prebm e fapim
atra potijfmum facito: vlmeam pineam nuceam^ kancatque
aliam materiam omnem cum effbdieSf luna decrefcente eximito
pojl meridiemjine vento aujiro. tunc erit tempefiiua^ amfe»
menfuum matunm erit. "Cauetoque ne per rorem trahas aut
doles. Viftorius carpino fubftituit {uitiquae leftioni, a Plinio
etiam commemoratae^ eamque vnice probare videtur Pon-
tedera, qui monet eife quae Oftrya dicitur BauJiino Pinac»
427. vlmo flmilis^ frudm racemofo, lupulo fimili. Haec
vero eft carpinus oftrya ditta Linnaeo. A carpino genere
difldnxit Scopoli Florae Carniol. T. II. p. 343. edit. fecun-
dae. Sapinus ex abietum gencre minus firma ad prelum
eft, quam carpinus. Igitur Viftorianam praetuH. Sed Pon-
tedera in Cur. fec. monet, hodieque materiarios Venetos
atram caLppinnm Jappino vocare. Alceram coloni Italici £iir-
pino bianco nuncupant.
pineam, nuceam'] Macrocius Saturn. 17.4. pineam nu«
cem male ex h. 1. retulit, monente Meurfio. Theophraftus
H. P. V. I. H6ksMs<Ti ii uetl ieivnAjlou; t^c o-sXifyiiff rifxyeiv^ tik
mihjfOTifoov uotl offoiireTTifcov yevopLivwv.
effbdies'} Infra cap. 37. materiam quam effodies aut
praecides abs terra — optime eximetur. Effodi arbores qua&
dam folitas olim, ftatim docebo ex Theophrafto.
7\im erif] Macrobius I. c. habct hinc ; tum vero erit.
cauetoque] Addi vult ex £dd. antiquis ne Pontedcra.
Ita enim foiet Cato. Vide cap. 32. 37. 40. et 5. ^olus qA
locus cap. 34. terram caue cariofam traSleSf quem funiliter
corrigit Pontedera.
trahas] Infra c. 37. omnino caueto, ne quam materiofn
doles neu caedas , neu tangas , fi potes , niji Jiccam , neu gely'
dam neu rorulentam. Vnde h. L malim: traSles; etfi (cjoj»
in vulgatis Pllnii libris ejDTe etiam viiigatam le3:ionem.
femen non habcbit'] Plinius 16. f. 74. vulgofatis putant
objeruare , ne qua dedolanda arbor Jlematur ante editos fuos
fruSlus. Diftinclius Theophraftus^ H. P. V. i. «euiot ^^ t«.
five^^oq iv\x rx fjikv arpoyyvkct xctf o(r» xfoc (pkoifffiov, orav
^XaaTXvy, tots yxp evTrepiouperoQ 0 (pkoioQ 0 ij Kot^at Xor^v
. iii r^v iypSTTjru r^v vxoytvofiivniv otvr^* /Aerot ii rotSrot ivtr^
xsfiHoid^otproc Hoii ro ^kov fUXuv ylvereq Hoq iv^etii^ qu^ie
Plinius fic reddit fatis negligenter: Caedi tempejliuum qua^
decorticentur vt teretes ad tempta ceteraque vfies rotundi cwn
F4 ' ger^
S8 . COMMENTARIVS IN
germinanit atias corHce tnextricabiii et earie JUmafcente ei
materiaque mgrejbenie. vbi reftius ^oAsLewle^t et teretcs ;^
aut omitte vt. Fergit Theopbraftus: ra ik reTfiyttfv» fisrx
rev kwnfriv. iiPcupsTraf yif if TekixTjtric r^i^ ivassi/atv. okue
ik vxv Tfog i^vu dpouorxTOi s fiivov xeiroLVfiivov rsf^ ^kem^.-
eea^ aXX* iri fiikkov ixrsveuvov tov xetprov. ikkx iii rov
^kof&fiivf idpoiQ %<Tiv (SpaioiQ irvfipaivsi yfvs<r&oef toT^ (rrpoy^
yikotc^ Qnorfim partem Plinius reddidit: tigna et quibus
au/ertjecuris corticem — vutgo fatis etc. quae fupra pofui.
Debebat vertere: t^na vero ^uadranda. Subdit Graecus:
iirtl ii ftakt&Tx fiovov TsptoipMi roV (fkotov ikxTTje , vfrvoQ,
9$vn7jQi TodiTet fiiv TifivsTOf rS IjpoQf 'totb ydcp sf ^kMTTTjfnQt
Toi ii iXk» M fUv ftsri TvpoTOfitav irk ih fisT» rpvyrfTOv neq
^ApxTipov oTov iptet TTskiet a^iviafivoQ fiekfoi ^vylotj o^voh (Pt*
kvpot (pTiytQTS HOf okoog ooret opvTTSTotf. -^ ri ik plstx Trjv xL
Ttotvortv tSv nxpxSv ippooTx itetfiivet xxv ikottttTTx y. Ex qui-
bus cum Plinio comparatis coniicitur , arborem dolari^ quae
abfcilTo cortice fecuri quadraturin tigna: contraabies, pi-
nus et picea cum germinant et glubunt feu corticem remit-
tuut, vere caeduntur ad afferes et ligna rotunda^ iifque cor-
te3( ft^tim detrahitur ad varios vfus, Denique aria, vlmus,
acer^ fraxinus» carpinus^ zygia* tilia fagufque poft vinde-
miam et arfturum non praefeinduntur abs terra» fedeffo*
diantur. Ita enim interpretor ex Catone verba: o^ot opvr^
TSTOf* quae peiiime cum Gaza Scaligcr ad vfum lignorum,
quae in terra conduntur et obruuntur, trahit Ita enim de-
bebat eSe xotropvTrsTOLi. Ceterum quae femen non habere
oredebantur olim arbores^ funt falix alnus, et quaedam aliae
ex Plinio notae. Abietem cum germinat decorticatam in
•quis durare incorruptam, refert Theophraftus H. P. V. 5.
glubet'] i. e, cum librum feu corticem remittit Ite-
rum vtitur fic cap. 17. Caetera materies quaefemen tiabet,
cumfemen mainrum tiabet, tum tempejtiuaeji. Quae materies
femen non habet, cum glubebit. vbi reftius Edd. veteres glu-
bet. Infra cap. 45. idem eft: cum liber vertitur. Columella
XI. 2. 37. oteaeji iam tibrum remittunt, et fe^ 41. iterum.
De vlmo V. 6. 12. vemo tempore antequam librum demittat.
vbijegeudum eft remittatf Graece Tbeophraftus dbcit
Xpt^v.
Cap. XXXH. propagesfutcos^ Leftionem 1. 1. G. pro^
tot Meurflus : vites propages. in /utcos Jur/wm — poteris,
fadto vti ducas. Turnebus corrigebat propages /utco. Jur-
fim etc. Popnui vulgatam mterpretatur: fadtg vt viies fia.
beant
M- P. CATONIS CAP. XXXIL S9
teani Jiikos et propagines. Ita enim fulcos et propagines
iungi cap. 43. propages aotem eiTe pro propagines. Ponte-
dera frufira medelam loco vitiofo qoaefiaerat, qiiam repe-
rifie iibi vifus eft Gefner > qui locum iic diftinguit: vites pro*
pqges; Jfdcos — voteriSf fadto vti ducas. Sed omijlit ex-
plicare, qnid fit fulcos furfum verfum ducere, Contra vi*
deo eadem verba fnrfum vorfumfemper ducito quoad eius
^o^mf incapitefequenti, et fuo quidem loco, repetitalon-
Ke aliud iignificare in arbuilo vitibus conferendo. Ponte-
dera in Cur. fec. corrigit: vites propages: infulcos «- vti
ducas, l. e. hinc et binc per fulcos dedunjs iarmentis, quo*
viqoe pertinent
arbores} Pro arbuito dLxit etiam Columella V. 6. i.
vbi difciplina arbuili traditur.
nodentur'] Pontedera corrigebat enodentur, quod eft in
capitis fequentis initioy vbi Poiit iimiliter variat Ponte-
dera enodari ait, cum troncus ramique purgantur pampina*
riis palmidbus ac furuncuiis , ne quis fub nodis vitis inter-
natus oculus relinquatur, in quem bumor a capite reuoce-
tur. Verum non cogitabat vir egregius, vitis ramos nuUibi
diftos eSe a fcriptoribus, et Catonem hucufque de arbori-
bus locutum eiTe, quae vite maritantur ; igitur manifeftum
efie mihi videtur fententiam poftulare : vites bene ponantur
per omnes ramos. Columella folet vti in arbufto verbis im-
ponere, et diiponere; is ipfe etiam diligenter ramos arbufti,
non vitis, enodare iubet V. 6. feft. 16.
vitem praccipites'} Praecipitare &gellum ex arbufto^
eft in fruftum dimittere. Si piura, quam vitis conditio fert^
demittantur» proximi anni fru6his amittitur, ii pauciora,
vitis luxuria abfumitur in cafTum. His refte ex CoIumelU
V. 6. explicatis Fontedera monet aut vitem in nimium mu«
tandam, aut praeterea nimium inferendum efTe. Inepte Gef-
ner vulgatam interpretatur : ne deorfum intorquendo fran*?
gas. De fententia Catonis aflentior Pontederae, de emen-
datione aliter fentio* Sciiicet breuiore ratione defungar:
nenimium praedpites, et ne vitem praefiringas. Nam nimium
verbo praejlringere appofitum ita abundat Sic cap. fequentis
eft : ne nimium conjiringito. At non licebat ibidem ponere
praejlringito. Vuigatum h. 1. perfiringito ex Pol. libro cor-
rexi. Columella de ligatura vitium cauet: ne vitis vinculo
praeddatur.
ajferantur} L e. applicentur; ploribus enim vitibus
maritantur vlmi«
F 5 ddidan^
90 COMMENTARIVS IN
deiickmtur] Si opus erit vlmo viduatae noua vite, tum
draco ex proxima arbore propagandus eft in locum mortuae
vitis. Ita tradit etiam Columella V- 6. f. 37. vbi hanc pro-
pagationem cum Pontedera copiofius cxplicaui. Capite feq.
eft de vinea: veteres quam minimum cajlrato; potiusji opus
critf deiicito, biennioque po/l praecidito. Miror de loci no*
ibi fententia tacuiife Interpretes, etii ea eft fatis obfcura.
Cap. XXXUI. Excepto initio vfque ad verbum retifh
qiiito excerpfit Plinius eodem ordine et iifdem verbis XVIL
1'. 35. no. 20. ex quo et Vincentio, qui locum Plinii excer-
pfit, varietatem onmem appofui. Initium igitur capitis ml-
hi eft valde fufpeftum; forte ex capite antecedentequaedam
huc tranflata fuerunt.
. vinarios] Intellige coles, farmenta fru^hiaria.
arare indpito"] Hacc pertinere puto ad antecedentia ;
vbi nempe vinea aratro colitur, non ligone, ibi tunc arare
incipito. Seqiientia verba vttro citroque — ducito videntur
ad arationcm retulifle, qui poft ducito et drcumfodito pun-
ftum pofuerunt. Sed nimis inepte ita repetit et explicat
Cato arationem, iri qua femper perpetui ducimtur fulci.
Contra mihi Cato docere velle videtur vitcm in fulcQ per-
petuo propagandam. Hanc fententiam fequi videtur Codex
Wratifl. qui habet: ducjto, intufque vites teneras — propa-
gato. Forte fuit olim fcriptum ducito , ibique propagato vi-
tes. Teneras quam primum/uccidito, veteres quam minimum
cajlrato.
fic occato'] Wratifl. lihrl/uccidito refte etiam probabat
Gefner et vulgarem diftinftionem vetereSj quam mutari iuf-
fit. Edd. primaeT^rf occato; fed in libris fuis omnibus Vi-
ftorius reperityfc occato, quae Edd. I. I-G. plane omife-
runt. Occatio, etiamfi de pulueratione accipias au6fcore
Columella XI. 2. 60. locum hic non habet fuum.
re/ecari] Veteres agricolae primitias vitis refecabattt,
primi dcinde anni capillamenta feminum intafta patieban-
tur, et poft biennium, vbi viua radix recidenda erat, omnem
fuperficiem amputabant folo tenus, auftore Columella IV.
10. etcap. IT, Succidere igitur h. 1. in Catone interpretor
ad vnam virgam reuocare ex Columella IV. 9.
Calua] Viftorius ipfe comparauit cajtancta quae cal^
ve/cere dicit Columella ; Poptria vero fimiles phrafes aliquot
conCendit, veluti aperta ab vmbra, /lerilis a datis, inops ab
amids, nuda a magiflratibuSf copio/a afrumento. Cetenun
fufpicor^ haec vcrba: /ulcos iuterponito male diuulik eife a
fupe-
M. P. CATONIS CAP- XXXm. 91
faperioribus^ atque ita locum redmtegrandum: S vinea -<-
interponitOf vttro citroquejulcos perpetuos duciio ibique vtm^
radicetn Jerito aut propagato. Pmbram afulcis etc. Sul-
cum perpetuum dixit vt Columella IIL 13. 9« in eodem ope-
re fqffam perpetuam. Vmbram intelligo herbam; imbrem
fubftitui malebat Rottboell p. 28.
y? macra erit'] Ita h. 1. diftingui iuffit Pontedera. In
yinea vetere et macra non ferendum eft frumentum, quod
in femen eat, atque ita vineam macram piane exfugat, fed
ocimum feu pabulum» quod viride defecatur. Vulgo inepte
legitur: ocimum. Si macra eritf quod etc. In vinea ma«
cra et exili lupinum ferit CoIumeUa XL a. 60* quo ftercore«
tur euerfo.
aliquid honm] Temere eieftum a Vi61x>rio aat refti«
tui ex Piinio iuiTit Pontedera.
praefringaiutur] Ita Polit et Pliniua. Vulgo perfrin-
gaihtur; et fic fupra perjtriugas mutaui in praefiringas.
pampinos'] Caules intelligi manifeftum efti; alibi di-
euntur folia, interdum clauiculae ; hinc tam late patet pam-
pinatio difbi, de qua accuratius tradetur ad Columellatf IV*
c. 6. et 27. Poftremam dauiculae iignificationem exemplo
vno Plinii 16. f. 63. firmauit Gefneri Thef. L. L. addam igi-
tur alterum ex 27. f. 70, de ifopyro : folium quod efi anifo
Jimile^m pampinos torquetur. vbi Diofcorides IV. 121. r^
nar xxpev ri Wradoy ikiu» (pipgiv. Sed ibi Codex Pintiani
faabet fcriptum : in paffo oty pampinos: Chifiletianus : in paf
feoH pampinos: vnde reAe Pintianus corrigebat inphafeoU
pampinos. Hinc idem Plinius IX* feft. 74. de pol^rpis : pa*
riunt vere oua tortUi vibrata pampino» vbi male cirrhos po-
lypi interpretatur Gefiier.
reSeJpeSent] Varietatem fupra pofitam vide* Ponte-
dera Plimi porrigito probat, et verba reSefpeStent interpre-
tator: vt optimam coeU plagam fpeSent. In Curis fecundis
corrigito probatum expUcat: purgare luxuria pampinorum
coercenda.
expellito'] Rede Pontedera expedito legi vult, L e.
explicato ad folem^ quo facilius percoquantur. Ita etiam
praecipit Columella IV. 28* Palladius L6. f. 16. Subligatio
acerbis vuis facieuda eft^ quando excutiendi aut rumpendi
acini nuUaformido eft.
arSe alligato] Saliftum non alligatur vt vitis. Ergo
vulgata leftio inepta et vitiofii etL Igitur totum locum nc
conftituo: glubito; librum conferuato, cum opus erit invi-
neaf i» aqnam coniicitOp ex eo alligaio. £x vugultia, quae
vimina
93 COMMENTARIVS IM
vimina appellat^ detrafto libroi corbnlae fiant^ vt hbdie-
que.
Cap. XXXrV. redeoJi Haec ita retulit Pliniua ig. f.46.
Jnfrigido et aquofo prius ferendum , pofiea in calido. InJ^
lo autetn rubricojo vel puilo vel arenofo , fi non fit aquofim^
lupinum. In creta et rubrica et aquofiore agro Moreum. In
ficco et non kerbojb nec vmbrqfo triticum. In /olo voHdo fa-
bam. Ficiam vero quam minime in aquojh herbidoque, SUi^
ginem et triticum in loco aperto editoque, qui Jbtequam diu-*
tijjime torreatur. Lentem in fruteflq/b et rubricojo, qui non
jit herbidus. Hordeum in nouali et in aruo^quod refiimlefieri
pojftt: trimefirej vbi fementem maturam facere non pojfis et
cuius crajfitudo Jit refiibiUs. vbi Vincent. habet fi| cretojb et
rubricojb — • in fruteto et rubricofo. Editiones etiam Plinii
antiqoae hAentfruteto ^ quod propius apcedit ad rudeto.
vbi quifquej Gefner msdehat vti quifque. Refte. Co-.
lomella II. 7. f. 3. memores antiqiUffimi praecepii, quo mone^
mur vt locis frigidis nouijfifne tepims ceierius, calidis ociffme
feramus. quem locum ex hoc noftro corrigendum efTe nec
ipfe Pontedera vidit, vitium tamen reAe animaduertit Me-
dium aliquod membrum h. 1. excidilTe videtur oratione.
lupinum'] Columeila 11. 10. 1% exilem amare terram»
rubricam praecipue ait, cretam limofumque agrum refor-
midare, et vei efToeto folo prouenire. Palladius Sept. 5.
lupinum in qualicunque terra, vel crudo folo prouenire ait.
Piinius t8. f. 36. ex denfiore rubricam maxime amare afTe-
rit. Theophraftufi H. P. VHI. 1 1. x»P^ vifafifiw ^rtu xecl
(Pnvhfv ^tSXXov* ex^ quo Piinius : quaerit maxime jabutqfa
etftcca, atque etiam arenofa. His ita cognitis de terra puUa
primum Ie6ix>r re6)jus iudicabit; quae cum non llt in vitio,
fed in laude collocetur ab ipfo Catone cap. 152. feft. 2. vbi
tenerrimam interpretatur, reftius firumentis deputabitur,
quae in qualicunque folu^ vt lupinum^ non proueniunt Se»
quitur materina^ quae ante Vidx>rium erat alterina. Haec
mihi orta videtur vel ex tenerrima pullae adiunffca atque
olim aliunde huc tranflata, vel ex maeerrima. Tumebus
Aduerf. XXT. 5. materinam interpretatur duram , foiidam et
prope ligneam. Simul monet^ quofdam nudinire legi mace"
rina, id eft macra. Geihero eadem videbatur eiTe quae ru-
deta, vbi fcilicet fuerit nwteries et rudus aediiiciorum.
Longe aptius poterat adhibere locum Columellae 111* c. 5.
f. 2. ex mediocri materia in exikm tranflata. vbi Aldus de-
dit mediocriierra. Idem DI. 2. £ 3. pit^ui materiaficcaquf
ei
M F- CATONIS CAP, XXXV, 93
tt ti^iinofa. vbi Aldas iterom terra dedit; etfi ibi macra le-
gendum efTe docebo. Breuiter vt dicaniy materina nulla
mihi ratione defendi vel expiicari pofTe videtur. Igitur in
illam magis opinionem mihi animus inclinat, vt tenerima
fcriptura antiqua fuifle olim videatur. Memini enim in la«
pino Plinium ex h. L pullam commemorare terram, altero
vocabulo omiiTo.
vl^imi] Vliginofimi agrum ab A^^ fimiliter diftinguit
Varro I. 6. 6. vbi vide notam. Vliginem h. L omifit Pliniug.
JmeK adorcum ] Colnm. n. 6. triticum ficco toco melius
toate/eitf adoriwm minus infeflatur humore. et cap. DG 3.
denja cretofaque et vHginofa humus, filiginem et far adoreum
non incommode aiit. et f. 5. filiginis autem vet triticif fi me*
4iocriter cretofits vHginq/ufue ager eft — atfi ficcus et refolu-
-tus locus, ickmque vel exitis eft. Idem c. 9. f. 13. fiiigo in
kumidoftatu coeli reSe prouenit, et ideo tocis manantibus ma^
gis apta eft. vbi vide notam.
Cap. XXXV. non catamitofis'] Columella IL 10. 5. fa*
hcu pif^uiffimus tocus vet ftercoratus defiinatur -^ ecujue nec
-macrum nec nebutqftm tocum patitur. Scilicet a nebula fole
inufta rubiginem et calamitatem deriuant Vide notam ad
Varroneml. i. 6.
viciam] Viciam et foenum graecum Columellall. 9*
6. et 9* crudae terrae committit. Plinius h. 1. legit fcriptum
^uam mmime aquofis herbo/i/que vel herbidifque tocis.
fiSginem triticum'] ui Pltnio legitur : triticum etJUigi'
nem. De vtroque genere Columellae locos pofui antea. '
Xdem cap. 9. f. 3. frummtum omne maximo campo patente et
4tdfokm prono apricoque etfoktto taetcUur. Cotlis enim quanh
-vis robuJHus aUquanto, minus tamen tritid reddit. Dicit
«utem is frumentum aliquoties ibi pro tritico. Vides igi«
tor, melius haec conuenire tritico quam iiiigini; at de tritt-
co iam tradidit antea Cato ; fUiginem alibi non nominauit,
nifi qood filigineam farinam bis pofuit Denique maie haec
mediis legominibu^ interferta ieguntur. Quare locus hic
mihi valde de vitio fofpeftus efi^
tentim] Columella 11. ia 15. tentimfoto tenm et rtfo^
kdo vel piugui et ficco maximi toco feri conuemt. vbi vulgo
mtientem.
nouus] Columella II. 9. 4« hordeum vel pingui/fima
vel macerrima humo feri ait> nec vUam mediocritatem pati.
trinuftrem'] Ex Plinio trimeftre reftitui voluit Poitte-
4en, triticum aut far femeftre interpreta^s* Verum ecpii*
dem
94 COMMEIJTARIVS IN
dem valgatam teneo leftionem, fi fcQicet poft trimejlrem
incifum ponatur; quod feci. Trimeftrem fiitionem au*
tumnali oppofitam piane fimiliter dixit Coiumella ll. 9. 7.
et cap. 4. f. 9.
reftibilis craffitudine'] Caufiis ob qoas feram banc fe*
mentem fieri oportet recenfet Coium. II. c. 9. f. 7. fed agri
conditionem hanc nullibi pofltam memini reperire.
rapinam'} i. e. rapum. Ita etiam fupra V. 8* vbi poft
imbrem autumnt feri vult.
et cotes rapicii'} Plinius ig. f. 34. de rapis: et homini
noH minor rapaciorum/uis horis grcUia quam cumarum, fia-
vidorum quoque et in korreis enecatorum, vel maior quam
virentium. Scripturam rapicii praeferebat Popma, vt a lana»
lanicium^ pe/IIme interpretatus femen raporum quod cauli-
bus inhaereat. Semen rapicium infra eft cap. 134. i. Be-
taceos n voles fimiliter dixit Apicius m. 2. W. 5* betaceog
i)edes alio fenfu Varro I. 2. Inepte etiam Gefner in The-
auro fuo rapidum h. 1. interpretatur. Scilicet vitiumeft iu
vulgata leftione. Ex rapo fiunt rapicii caules, quos in cibo
adfumebant veteres romani. Igitur copula et poft rapinam
tolli debebat Interim inclufi. Braificam gongyloidem Bau-
4iini interpretatur Rottboell p. 30. et ex caule rapicio ortum
habere putat noftrum: Kohlrabi, Danorum KcuU-Rabi. Ita
fcUicet cenfuit ipfe Bauhinus.
Cap. XXXVI. Quaejigetem flercorant'] Plinius 17. f.
7. nec non etfatis quibu/dam ipjis pa/ci terram dixit Qsto,
Segetem fiercorant /ruges^ lupinumfcAay vida. exquoloca
futpicatur L« lo. Conr. ScWartz, hic inferenda eiTe quae ca*
pitls fequentis alieno loco exfliant verba: LMpinium faba, vi^
cia. hoc fere modo: Segetem ftercorant frugls lupinumf fa*
ha^ vicia. Ingeniofe! At quia haec eadem verba Polit libri
fequenti capiti reddunt, malui h. I. ea includere. Cum
Schwartzio fentit Rottboell p. 31.
jimurcamfpargas'] Infra cap. 39. Olea Ji fruSum non
feretf ablaqueato. poftea ftramenta circumponito ; poftea
amurcam cum aqua commi/ceto aequas partes. deinde ad
oieam drcmifunaito y ad carborem maximam vmam commix-
ti fat^ eft. ad minores arbores pro ratione indita. Et idem
hoc fi jades ad arbores feraces, eae quoque meliores fient.
Ad eas firamenta ne addideris. Haec Plinius 17. f. 47. fic
excerpdc: Cato et medicamenta quaedam componit, menjiirae
^uoque difiinSHone^ ad maiorum arborum radices amphoram^
id minorum vmam amurcae, et aquae portionem aequam^
abUh
M. i. CATONIS CAP, XXXVI. 95
•abtaqueatis prius radicibus pautatim iubens affundi. In ote^
hoc amplius, Jlramentus ante circumpofitis. Vides hanc par-
ticalam coc^arcinatam faiiTe ex capite 93. et fematam ab in-
terpolatore meiiorem ledlionem vnam: vbi enim infra eft:
ad arborem maximam — ad minores arbores. ibi interpola-
tor cum Plinio legit: ad maiorum arborum capita — * ai
minorum capita Plinius refte interpretatus eft radices. Ita
cap. 33. capita vitium ablaqueantor. et fic alibi. Pro Plinii
paulatim in hoc noftro loco eft non aUe. Forte in Piinia
fuit haud atte. Sed ecce Columelia XI. 2. 29. Oleis laboran-
tibus circum radices amurcam, quaefatem non habeat, nunc
conuenit infundere y maximis/ex congii, mediocribus arbori^
bus vmae fatis faciunt , caeteris aejlimcmda erit portio; fed
tamen quae mtnl vitii habueriut, atiquanto laetiores fient fi
amurca rigentur infulfa. Quem locum repetiit Palladios
Martio VHI. Alter Columeiiae locus V. 9. fedu 14. minu4
integer eft, et variis vitiis obfitus, vt olim demonftrabo.
Idem XI. 2. 87* Nouembri etiam conueuit oteas abtaqueare et
fijmt parum fru&uofae vel cacuminibus retorridae frondiSp
ntagms arboribus quatemos modios ftercoris caprini circum^
fpargere, in caeteris autem pro magnitudine portionem fer^
vare. quae minus fana efie puto. Geoponica III. 15. De. .
cembri inualidis oleis addunt caprinum ftercus et amurcae
,cotylas viginti. £x loco Columellae, qui Catonis hunc no-
ftrum reipexit, magna numeri varietas exiftit Is enim ma«
xinus congios fex, id eft fextarios 36., minoribus vrnaniy
id eft 24. fextarios, caeteris pro portione addit amurcam;
contra Cato maximis amphoram addit, id eft fextarlos 48«
Praeterea Cato addit dimidiatam portionem aquae, qua non
opus habet Columella, amurcam inrulfiun adbibens. Abla-
queantur ceterum olearum capita (quae radices Colmnella
interpretatur) fiue ftercus fiue amutvra tniici debeat. Sed es
altero loco apparet, amphoram amurcae complefti portio-
nem aquae aequam additam; et totum opus hoc iiccuratiua
•ibi traditur^ quanquam vel fic quaedam mperfunt, e% Colu-
mella ibi redintegranda* Vide ibi notam. Denique nunc
fuccurrit locus Columellae V. 9. feft. iS.fedetfine abtaquea-
tione adimumda eft amurca infutfa cmnftdtta vet noftra vrinm
veterecmusvMufquemodusferuaiur. nam maodmae arbori^
vt tantundem aquae mifceatur, vma abunde erit. vbi malim
infutfa et fuitta. Ceterum amphoram Colamella ibi addi
vult, vmam nempeamurcde, et tantundem aquae, vnde
>fit amphora humoris onrnis. ,.Sed in amurcae menfun
forte eadem obferuatib valet^ quam fupra ad cap. jo. de
valu
96 COMMENTARIVS IN
vafis et meiifiiris oleariis tradidi ; qiiae faerunt vinarib ma-
iores.
Cap. 37. Capitis hnios initlam, a Vi^rio reieftum»
reuocari voIuntPopma etPontederahoc: Quae mala infe^
gete JSenL vt deinde ante lupinum: Quae/egetetn ftercorent
fruges. Ita enim Plinios ex h. 1. nec non exjatis qnibufdam
ipjis pq/ci terram dicit, Jegetes ftercorant fruges lupinum etc.
Reliquos titulos ad caput 56. nullo faabito difcrimine reiicit
Pontedera. Equidem dubitaui inferere verba ifta» quiade
loco dubito. Plinius enim alio ordine verba legiiTe vide*
tur pofita, atque initium ipfum huius capitis vitiofum efle
fufpicon
Cap. XXXVn. Si cariofam'] Cicer non facit terram
cartofam, fed macram, vt ex Columella 11. lo. et 14. admo»
xiuit Pontedera. Cariofam terram tradfau^i vetat et alibi Cato
et Columella n. 4« Pontedera vul^tam ita cum reliquis ver-
bis coniungit, vt legat: Si cariojam terram traSes,fi iades
sicerf quia vellitur et quta/aljkm eft, eo mcUum. Vtroque
enim modo terram laedi. Ingeniofe iatis; nifi ita incom-
mode modus agri tra6bandi iungeretur iatis , quae arua ex-
fugunt aut ftercorant. Deinde Plinii locus aperte arguit^
initium capitis alienum eiTe. Ita enim h. I. refert: Segetem
ftercorant fruges tupinum, faba, vida, Jicut e contrario cicer^
quia vellitur et quia/aljum eft. Poteft igitur viderl initiam
capitis alio tranf locatum legiiTe. Equidem perfuafum mihi
habeo, totum initium \^que ad cicer ad praecedens caput
pertinere, quod ab interpolatore coniarcinatum efie ex Ia«
-ciniis capitis 93. antea demonibaui, ita, vt dubitationi lo-
ctts eife poflit nulius. Inde igitur puto etiam verba ifia H
idem koc ft facies ad arbores feraces, eae quoque meHores
erunt. interpolatorem voluiiTe tranflferre; quorum veft^a
manifefi» agnofcere mihi videor in varietate leftionis. Aiii
enim libri faabent Cariojam terramfaciet fi iaeies dcer. eiiifi
in cario/am terram tracies. Sufpicor fuiile olim : M arbo*
res feraces idemfacies. Breuiter vt dicam, initium fporium
et abiiciendum eft; et ante cicer addendum: Quaemalein
fegete Jtent. L. lo. Conr. Schwarz corrigebat: Si Mrioh
terra, ne tra&es. quae ratio ingeniofa funul eft et breai&
ma corrigendi loci fauius. Vide etiam fupra ad cap. 5. f* 6»
de cariofa terra.
horcUum'} In loco Plinii paulo poft laadando Vin*
centii S. N. X 6. editio Duacenfis poft hordemm Bii^t qua*
que.
exjk^
M. P. CATONIS CAP. XXXVn, 97
exfitgunt'] Plinius cum £dd. qaibufdam exunmt. Vtra-
que letKo commoda eft; vtra verior, non habeo dicere.
vetluntur'} Quia radices nimis altas agunt, atque ita
agrum exfugunt, etiam cum veliuntur et terra altius com-
mouetur.
nucieos'] Semina arborum inteiligit Tumebus Aduerf.
31« cap. 25. Ipfe cogitaueram antea de tiucleis oliuarum.
Veteres editiones addunt qui Juffocant fruges. quae perti-
nent ad* nucleos. Poftea vidi mecum fentire Pontederam,
qui monet, nucleos non efTe fegeti indendos» fed comburen-
doSy et cinerem ablaqueatis oieis apponi. Etiam infra iim-
piiciter nucleos appellat. Dalecampius ad Plinium inter-.
pretatur, nuliam arborem, quae nucleos feu oleum ferat, in
fegete ferendam eJTe. Vincentius i. c. in loco Plinii habets
praeterea nucleos. Gallicus Interpres : ne femez point d$
frmts d coque. inepte! vt Schwartz, qui nuces interpre-.
tatur.
indideris'] Poft hoc verbum inferui ex libris Polit ver-
ba: Quae fegetem Jiercorent frug^s f etSi malim cum Ponte-
dera Quae omitti ; quod nec Plinius habuilTe videtur in li-
bris fuis. £ius locum ftatim fubiiciam. Vutgo eadem ver-
ba initio cap. 36. pofita leguntur: quae fegetem Jiercorant :
vbi inclufi, atque huc tranfferenda ejDTe monui. Indidem
praetuli h. LJiercorant.
Stercus] Plinius 17. f. 7. Cato^ Jlercus vnde fiat^ Jtra^
menta lupinumf paleas fabalia , ac frondes ilignas quertuf/i
que. Ejegete euellito ebulum, cicutam, et circumfaliSa her*
iam auStam^ vluamque. eam Jidjfernito ombus Jrondemque
putidam. yinea Ji macra erit, farmentajua comburitp et.
ibidem inarato. Itemque vbi faturus eris Jrumentumj ouex
ibi deteSato. Nec non et Jatis quibufdam ipjis pqjci terram
dicit, Segetem Jtercorant fruges: lupinumy fabaf vicia^
Sicut e contrario cicer, quia vellitur^ et quiajaljum efi; hor^
deum^ foenum graecum^ eruum; haec omniajegetem exurunt,
et omnia quae velluntur. nucleos injigetem ne indideris, To-
tom pofui locum, vt appareat, quo ordine pofita verba le-
gerit Plinius , etii plane eundem ordinem tenuifle non aflir^
mauerim. £x eo igitur fit manifeftum , ante lupinum addi
debere: Segetem flercorant. £tiam poft vicia eSe punftum
ponendum; quod feci. In PHnio iligneas quemeafque dediC
ex Codd. regiis et £ditione principe Brotier; deindeiWi*
dem inarato ex Codice Regio i. et ChtjQetiano. Poftea vn-
defaciat eft in Codice ChiiHet. et Pintiani, qui malebat /o-
das* Abr. Gronov* ex Codice PUnii pofu^t: ftarCHmw^
Tom.LP.IL G f?am
^ COMMENTARIVS IN
ffam kerbam aSam. vbi auHam ex vltiato fau&a pTo/aHceta
ortum eft.
vndefacias] Schwartz corrigehht: Siercus vide facias.
>acus] Simt jpaleae fTamentorum, Plinlus habet ac
frondes ilignas, Veteres Catonis editiones aceris frondem,
Sed aceris frondem nemo veterum in pabulum boum col-
lediam memorauit; aliter vero in fterquilinium venire vix
poterant^ nifi dedita opera coIIe6tam fuifle dicas. At enim
vero paieae eaedem funt quae acus ; igitur Meurfius aceris
frondem praeferebat. Sed aliam medicinam paratam habeo.
Xnfra cap. 54. 2. frondem itigneam et ederaceam dato, pateas
triticeas et ordeacec^ 9 acusfabaginum , viciam vei de lupino.
vnde lego certiflima emendatione/2i6a/f«i» cuus. Acus, ace-
ris eft palea; vnde panis» et far acerofum, item aceratum»
quod eft lutum paleatum, tefte Nonio p. 216. Hinc faba-
ginum acus vt &rreum acus. Scilicet Cato neutro genere
dixiife videtur^ vt Graeci cixt^pov, vnde duftum eft acus;
Columelia n. 10. 14. foemineo genere acus pofuit Cato
fromentorum paleas, fabae acus dicere videtur et diftin-
guere.
vellito'] Pontedera malebat euehito aut vehito fc. in vil-
lam ad fterquilinium. At prius funt vellenda. Plinius i8*
c. 6. ex Catone haec refert : Ebulum vel prunus filueftris vel
rubusy bulbus nknutus^ trifolium herba pratenjts, quercus,
fitueftris pirus matufquefrimentariijbti notae. Vide ad Co-
lumellam n. 2. 20. Cicuta etiam (blum humidum amat, vt
ebulus. Ceterum Pol. fauSa pro /ati&a Pontedera defen-
dens deriuat falicem ex graeco i^/f apud Theophraftum, vel
ab ukkfifMtf (vnde uXaoe et/attus) et wXsy, vnde fatux , /atU'
cemj fcduceta, /atuSaf /auSlay Galiisyo»/^.
altam'} In Codice Plinii Viftorius reperit maSlam pro
auSam. quam leJHonem praetulit Tumebus Aduerf. XI. 13.
et Popma; neuter tamen exemplum aliquod eius figniiica-
tionis attulit Probauit tamen etiam Pontedera et in Plinio
Brotier. Leddonem Chiffletiani Codicis herbam aftam Da-
lecampius ita interpretabatur, vt legeret chamaeaflamf fatis
ingeniofe. Rotd>oell p. 31. fuggerit cattham vei atgam.
eam"] Edd. veteres ante Viftorium habebant: attam
Juccidi, et eam. Pontedera ex Plinio malebat: ea — fron-
demque. Nobifcum fiicit L. lo. Conr. Schwartz. Ex leftio-
ne librorum fuorum vuamque Viftorius efiecit vtuamque
quam ex h. L memorauit Plinius. De vlua vide ad Palladium
Xn. 7. 22. Nunc demum video Salmafium de Homon^rm.
p. 80« b. L legi voluiffe herifam aOam uputum. SdMcet idem
M, P. CATONIS CAP. XXXVH. . 99
in loco Plinli 21. f. 50. tupumJatiSarium, qul cmn tamo et
rafco inter herbas iUueftres Italiae edules refertur, opuium
corrigebat» Gallorum ^o«i/on interpretatus atque inde de-
riuans. Quam viri dofti opinionem equidem probare non
pofTum. Lupuli enim iftius vfum notitiamque apud veteres
fcriptores non reperimus certam. Contra Pllnii lupus fa-
lifwlus inihi quidem idem efle videtur cumfaiicafhro^ de
quo is ita 23. f. i^.poft labrufcam tradit: £/l huic fimilisjid
in/atiffis nqfcens, ideo dijiinguitur nomine, cum eofdem v/us
kabeat et faticajirum vocatur. vbi Dalecampius dolcamaram
interpretatur. Salnudii opinionem in lupo ikli6UrIo fequl-
tur tamen Harduinus.
putidam.'] £x Codicum Vatican. duofum ie^one:
putridam partem de nucleis liaec verba ita volebat.diitingul :
bobufque fronckm* Putidam partem de nucteis» Tentabat
etiam aliam rationem, vt legeret: fraces de nucteis. Neu-
tram rationem probo. Fraces enim nullae fimt de nucleis,
vbi nuclei fegregantur, antequam carnes fraftae olearum
prelo fubiiciuntur. Quod faftum ejQTe deinceps docebo.
Contra frondeni putidam, quae pabulo inepta fuit fa^la, fub«
ftemi iubet bobus. Alioquin fatis flxamentonua arua fub-
miniflrabant ftabuiis boum. Nucleorum partem feruari vo-
luit, quae aqua maceraretur, deinde combufla ciner-e oleas
ablaqueatas fatiaret Reliquos ad alium vfum, velut torcu-
larii calefaciendi, (vide ad cap. 66.) feruauit Ceterum
Schwartz priorem Pontederae rationem ipfe etiam ingenio
fuo excogitauerat, inepte interpretatus putidam partem nu-
cleorum putamina nucum. Gallicus interpres : te brou des
fruits d coque. In Plinio ouibu/que frondem putridam Co-
dicem fcriptum habere monet Abr. Gronov.
Juccernito'} Lefto credo ceflibus feu loris fubtento,
quo fuccernit etiam vinaceos cap. 25. De nucleis locus mi^
nus integer cap. X. 5. habet: teSos toris fubtentos — pitum
qui nucleos fecemat. in inflrumento oliueti, vbi leftos ad
bunc vfum iftos paratos effe fufptcor. Hoc vero in loco
quae de nucleis traduntur, ad oleas pertinere, dubio caret;
igitur de iifdem interpretor; quae feft. i. leguntur nucleos
infegetem ne indideris fcilicet combujlos^ quos indere oleis
ablaqueatos inbet hoc in loco , nucieorum vero macerato-
rum in lacu aquam velut amurcam iifdem infundit Infra
capi 66. vbi oleum quomodo fiat^ docet: neque nucteis ad
oleum ne vtatur. nam Ji vtetur, oteum mate faptet. vnde Pli-
nius retulit, ignem e nucleis aptiilimum fieri in torculario.
Sed ea fententia «x iflo loco ne prelo quidem exgtixm pot-
G 2 ^
loo COMMENTARIVS IN
eft. Hinc igitur apparet, nucleos exemtos et faccretos fui^
cribri genere aliquo, antequam oleae mola curiofe fufpenft
conqu^tae, ita, yt njicleus integer maneret, prelo fubiice^
rentur. Quod miror a viris doras nondum effe animaduer-
fum, qui veterum prelorum omnemque oiei exprimendi ra-
tionem enarrarunt, etfi praeclare viderunt, opinioAem ve-
terum de fapore olei a nucleis vitiato vanam fuiffe, eamque
ob rem fatis infignem olei partem vindemiis eorum oleariii
periiffe ,' cum oleae mola fufpenfa conquaffatae nucleo inte-
gro exprimerentur. Hodie enim ipfi nuclei cum cacrnibus
olearum confrafti molae pondere incumbente deinde prelo
exprimnntur , largiore olei reditu. Qui de difficultate olei
ex maffa olearum, cum nucleis integris prelo fubieftarum,
apud veteres ruflicos conqueruntur, non animaduerteniht;
eos multo facilius opus effeciffe nucleis ante exemtis, quam
hodie fit nucleorum fragminibus olearum carnibus immiftis.
Scilicet Gallos in errorem induxit vernacula interpretatio
Catonis!
lutum'] fraces, aqua maceratas, lutum vocat.
fnacra erit'] Ita etiam in Plinio edidit Harduinus ; ve-
teres vero editiones macruerit habebant.
conctdito'] comburito ex h. 1. habet Plinius. Cinere
Ikrmentitio infruftuofis vitibus medentur Geoponica V. 37*
cinerem fimpliciter cum aceto nominat Columella Arbor. 8-
4. et Palladius IV. 7. 4. Dalecampius ad Plinium Catonis
inarato mutabat in inurito. Albertus de Vegetab. p. 506.
quafi e Palladio : Fimus eius fit e /armentes eius et fiHce et
fotiis vitis quia compertum ejt^ hunc fimum optimum ejje ad
vites.
pridie in teSo"] Tantum fcilicet numerum quantum
vna lucubratione expedire licet. Si ficcari voluit in tefto,
tum commode leges pridem cum RottboeUio p. 32. Sed
Pontedera in Curis fec. corrigit^ffb^ et comparat locum
Columellae XI. 2. f 12. palos vna opera caedere et exputa*
tos acuere — findere et dedotatos vtraque parte exacuere.
Quam^equidem leftionem praefero , nifi ex Gronouiani Co-
dicis ficcos dolaueris voalxsfi quos dotaueris.
nifi intermeftri] Plinius 16. f. 75. nifi mtermeftri tuna^
que dimidiata ne tangas materienu tunc ne effodias aut prae-
cidas abs terra, Diebus Jeptem proximis , quibus luna pte-
nafuerit', optime eximitur. Omnino caueto nigram materiefn
doles, neue caedaSj neue tangas, nifi ficcam: neue geiidam,
neue roruientam. vbi libri omnes habent quatuor diebus pro^
ximis. fTonigramlegtni\m€Sti^qlkm,monvmuntlAeur'
\ fxus
M. P. CATONIS CAP. XXXVH. loi
fius et Gefner ad h. 1. Harduinus.tamen de vitio tacuit.
Vulgatam huius loci interpunftionem peilime mutauit Gef-
ner, de fententia non foilicitus: Ita enim edidit ex mSto*
ritate loci Pliniani: /iercus egcrito^ Nifi — iUmidiata, ma*
teriam ne tangas. Materiam etc. Materiam enim decre-
fcente luna et eifodiendam et praecidendam eSe, non folum
^tim poftea Cato decernit^ fed etiam cap. 31. hanc atqu^
qliam mdteriam omnem cum effodies luna decrefcente eximito»
jnepta eft excufatio, qua Gefner vtitur, vt tangas interpre-
tetur de primis vulneribus, arbori ihliftis, quibus et fignen-
tur (fcilicet ex more noAro) et fucco exftillanti via aperia-
tur. Hoc igitur conftituto, fupereft, vt doceamus, ad fter-
cus haec effe referenda, Et Cato ipfe quidem cap. 29. luria
filente ftercus euehi iubet; iterumque cap. 50. ad prata fter-
coranda; vbi Columella cum Palladio lunam crefcentem de-
finiunt, fed fegetibus ftercorandis decrefcentem* quibus at
fentitur Plinius. Igitur Cato crefcente luna ftercus egeri
vuit, et in prata quidem. Septem autem diebus proximis
poft plenilunium, luna igitur decrefcente , materiam eximi
vult, crefcente tangi vetat. Haec praeclare dqmonftrauit
i^ontedera, cuius tamen praeceptis non obtemperauit Get
ner. Igitur nifi interpretaberisyi'rf, vt faepe alibi apud Ca-
tonem. Praeterea Pontedera iu Cur. fec. quatuor dies Pli*.
nii praefert, poft quos lunam efle decrefcentem; cpntra
poft feptem effe iterum dimidiatam; (juod interuallum ca-
vere iubet Cato. Igitur cap. 31. decrejcente luna interpreta-
^ ex h. 1. de quarto a plenilunio die.
tum ne iangas"] Plinii locum fic refingebat ex h. L
Poiitedera: idemque mox uifi interntefiri — dimidiata, Tunc
ne tangas matfriam, tunc ne effodias. Sed de hac medela
fere dubito ; meliorem forte ofinj libri fcripti oiTerent. In-
terim Pontederae locumCatonis fartum teftumque debemus.
In Plinio Abr. Gronov. ex Codice fuo legit: omnino caueto,
materiem ne doUs.
auenamaue'} Frumenti vltium, quod prima flatim eru-
ptione agnofci ait Plinius 18. f. 44. no. i. Auena fatua Lin-
naei. De qua ViTgilms fteriks dominantur auenae, etiam
dbcit. Eft Graecorum aegilops, Italis hodie Squala etEgi^
hpo vocatur, docente Gerard in Bernardi M^tnoires Tur
Phiftoire naturelle de la Provence 1. 1. p. 289 fqq.
De vinea'] Appendicem hanc reftius inferendam fuifle
fupra putatipni abfolutae, cenfet Pontedera. At fortafle Ca-
to docere voliiit, quid per hiemem fit agendum. Columella
XL a. ig,/armenta vineis nondumfoffts, arbufiis etfegetibus
G 3 roMos
loa COMMENTARIVS IN
ratnos aut tubos — nunc egeri oportet* Ficulnea ligna cur
iungat viti^ exiftimabis ipfe comparato cap. 50. fe6t i.
degere'} Impcratiuom modum eSe, reftemonuitPopmft.
et Schwarz. male contra Vi6torius iniinitum modum acce'
pit^ ex Nonio detrahcre intcrpretatus ; in quo fecutus eum
eit Ge&er. At in locis Plauti Aulul. 11. 3. 43. et Epid. L
I. 63. Ie6t!a dubia eft. Tn priore quidem loco taborem de'
mam Editt vulgares habent, degam Veneta 151 1. Aldin.
1520. efLipfienfis 1505. In altero loqo vulgatur nunc de-
tegetur corium.
fq/cinam'] A fafce deriuat, hodieque eandem rem in
Italia eodem vocabulo, non fifcinom dici, monet Pontedera.
Vulgatum ffcinam facere Schwarz mutabat in iffcinam face
e re vitili. Ligna etc. Sed inepte fifcinam viendam nunc
Cato interponcret. Sarmenta contra vitis putatae dcgefta
in fafcem colligare et cum lignis ficulneis in caminum con-
gercnda effe docet, vel potius in tabulatum. Ceterum vo-
cabulum fafcina etfi nunc primum libri Polit aufboritate
comprobatum prodit, tuto tamen in Lexica poterit recipi.
Befte enim fit a fafce, fafcina. Fafcis effe videtur faftus
a graeco ^^aeje^Xoc» ^(posxeXo^t quod et (pftx/oXoc fcriptum re^
peritur. Cuius radix (r^Poxoc feruata reperitur in ^X^X/o-^Pff-
xo^. Contra fifcina a fifco fit, flfcus ex graeco oJcroc, oftvvoc»
vimen, vimineus, A Fafcina etiam Gallicum/^'1^5 et mc-
dii Aenifafcenina de qua vide Cangii Gloffarium.
codicillos'] Olcagineos et fimilium arborum. Infra c.
55* ligna domino in tabulato condito, codicitlos oleagineos fub
dio in nceruo metasfacito. Malim igitur etiam h. 1. in tabu-
latum congeri ligna, nifi in camlno ficulnea excoqui et
Huxirv» fieri voluit Cato. Sequens dominOf in Edd. primis
omiffum, forte Mt fub dio*
Cap. XXX\^ir. Fomacem'] Rotundam forma intelligi,
patet ex verbis niji per /ummum orbem. Praefumium eft
aditus ad furnum, vbi ignis accenditur, atque vnde cineres
extrahuntur. Cineres in lacimam fub fortace excauatam in
fundo decidunt Fortacem Pontedera interpretatur forni-
ccmin ima fornace, qui totus lapidibus conftipetur, et a
graeco (poprot^ quafi baiulus dicatur, vocem dfeducit Gef-
nerus cratem fornicatam lateritiam fatis fortem ad fuftinen-
dum onus et ignem twnen tranCnittentem explicat; etfic
etiam Dickfon L p. 333. interpretatur Grate, i. e. Rofi, Gal-
lis gritle. Fortax hic lapidem fuftinet et cineres demittit
excidentes. Sed geminum fortacem adfuiffe, cenfet Dick-
fon>
M. P. CATONIS CAP. XXXVin. 103
fon^ com vno praefamio coqtiebatar; ynum fcilicet» qui
ligna fubtus ponenda atque accendenda fuftineret, ne in la-
cunam inciderent et cineribus permifcerentur ; alterum» qui
lapides folciret^ ne deciderent in furnum. Hunc pofterio-
rem tamen foium fortacem dici a Catone putat Mibi altero
fortace niliil opus elTe videtur; is enim fi adfuiiTet, iigna
fuftinet^ poteraht cineres commode etiam extraliiy & vno
praefurnio coquebatur, nec erat timendum^ ne diiiedo igne
et ceilante, dum cineres extrahebantur exlacuna, iapides
corrumperentur. Fauces refte interpretatur fummam for-
nacis partem^ quam in alio genere Plinius os appellauit.
Sed praecipites fauces has putat fuiife fummae parti, ad
trium pedum amplitudinem reda,{bie, additas dire6cione per«
pendiciilari, et lateribus aut cemento itru^bas. Verum hanc
interpretationem impediunt verba, vbi iaxainsL jper/umfnum
orbem exire dicitur, vnde refte arguebat vir doftus, formam
fornacis fuiiTe rotundam; igitur fauces deorfum praecipites
interpretari oportet decliues. Equidem verba vbi fatis fo*
deris tutnfomaci locumfacitOf vix fana puto efle, atque alio
ordine coUocanda^ vt fententia commodior exiftat Id ta-
men manifefto inde arguitur, fornacem in fouea itrui ; quae
fi minus profunda fuerit pro multitudine lapidis et menfura
antea pofita» tum reliqua pars fomacis eminens fupra ter«
.xam ftraitur lateribus aut cementis. Ccterum ignis ne inter-
anittatur, etiam hodie cauent; non fatis enim percoqui pu-
tant lapides iterata flamma reirigeratos. Eandem fornacum
calcariarum fabricam et formam apud Romanos deinde et-
lam diu obtinuiire, arguit Dickfon ex loco Plinii XVH. c. 9.
vbi oleas gaudere ait cinere e calcariis fornacibus. Vix
enim potuiiTe cineres puros feparari, ii more noilro calcarii
lapides cum lignis aut carbonibus mixti et per ifarata com-
poiiti fuiifent Sed cineres puros non dixit Plinius, nec
tales ^d oleas defideraiTent agricolae ex calcariis fornacibus ;
aliunde enim conunode habebant cineres puriores ; admix-
tam igitur fuiflTe calcem cineribus fufpicari licet. Turnebus
Aduerf. H. 13. refte cum fortace comparafTe videtur gloilam
Hefychii: d^a^fo^' kido^ 0 nirn riSifiavoe iv rS hrvS iv reiii
pLsroMMCiv. Videtur fuiiTe infimum lapidum metallicorum
ftratum, in fornicis modum ilruaum. Leftionem fortax ex
libris fuis primus protulit Vittorius, Graecum (fiproiS ha-
bet Pollux. Sed nunc ipfe dubito, an commode de fortace
liceat interpretari verba: i^otamfomacem infimaim compleSta^
tur^ ea fcilicet notione , quam viri dofti aifingunt fortaci.
Videtur deiiderari firmamentum aliquod, fornaci infimaeex-
G 4 ira
I04 COMMENTARIVS IN
tra circumpofitam. Contra Rottboell p. ^4. malebat legi
vartex yelfumus; quam correftionem non magis inteliigo,
quam vulgatam.
durijimum'] Gerneros fafU&if//toMmpraetulit; mecum
Dickfon/ quod libri optimi habent.' De vario lapide Piinius
36. fe6t 53. Cakem e vario lapide Cato Cenforius improbat.
Alaiim tamen etiam candidijfimum iimul addi : Paiiadios et-
iam I. 10. album durumfaxum ad calcem praefert
vbifacies'] Dedi quod fententia poflulat. Facies fc.
lateres, quod fortalTe addendum iterura erat Vulgata leftio
vbi facias lateres — fiatuiio — lutofummum* Sed totum
hunc locum interpolarunt librariji. verba enim extrinfecus
oblinito cum lutofummam pertinere ad fequentia videntur, et
impedire ne flanuna nifi per fummum orbem exeat Omi-
ferunt etiam librarii quidam media verba.
vbi calx co&a"] Fridericus 11. de Arte venandl p. 95.
quod contingit videre in igne incipiente decoquere lapides
in fornace calcinaria^ qui in principio denigrantur, fed
poftquam pemenerint ad digeftionem perfefbun^ nigrura
minoratur et album multiplicatur.
Si lignal Re^ Codex Gronouii nouum hinc Capnt
orditur.
vftoni^ Plinius XVffl. fefit. 61. ita refert: Cato de pa-
pauere ita tradit : Firgas etfarmentaf quae tibi vfiioni Ju"
pererunt, infegete comburito; vbi eas cotnbuj/eris 9 ibipapa^
ver ferito fUuefire^ quod in miro vfu ejl melle decoShm cidfaM-'
cium remedia. Pijque fomnifera etiamfatiuo. vbi vulgo le-
gebatur in fatione Juperant. Libri fcripti cifioni, alii ofionL
Harduinus ex Catone reftituit vfiioniy quem fecutus eft Bro-
tier. Hic tamen ex libro Regio reftius edidit papauer/erito.
Silvefire in miro vfu efi etc. Vnde apparet, Plinium haec
Catonianis addidifle. Vfiioni eiecit Viftorius, libros fuos
fecutus, quafi vfioni fupereffe, fit ex vfu fupereffe ; contra-
rium docet Columella n. 10. 3. reliquum quod femini fuper^
efiy %n tabulatum reponis^ vbi vulgo peffune feminis legeba-
tur, Quoniam tamen vulgata nunc leftio excufari exemplis
quibufdam poffe videtur, eam reliqui intaftam. Ceterum
Pontedera hic et in Plinio legere malebat fajpa*^^, more
antiquo ; atque ita fuiffe ait in libro Plinii apud Racanatum
Verietum, Papauerem Gallicanum ex Catone habet Chari-
fius p. 64. Ex Catone Palladius Septembri 13. i. fertur
vtiiius prouenlre papauer, vbi virgae et farmeata combuo
ibfunt
C*p*
M- P. CATONIS CAR XXXK. 105
Cap. XXXIX. vbi tmpejtates'] Partem bomm habes
fiipra cap. 2. feft. 3.
plumbo'] luuenalis XIV. 308. de domo fiftili Dioge-*
Bis: aut eadem plumbo commiffa manebit. Varro apud No<*
nium Merceri p. 544. Sed quae neceffitas te iubet aauam ef"
Jundere domi tuae? Si vafa habes pertufa, plumoum non
hdbes? ad quam rem nobis ejt coniftmium? ad quam rem t/r-
narium?
vitificcd] Le£tionem hanc ideo reprobauit Pontedera,
quia viti alligari dolia non putabat Igitur malebat legi n-
dica. Sed ridica dicitnr ftatumen^ cui vitis alligatur, nec
poteil vinculi vicem praebere. Vitis, vt vimen, fiitis lenta
eft.vtvinculum praebere poffit; aeque bonum certe, atque
materies quemea. £t vietor dicitur , qui dolia vinaria reli-
gat ftipatque ; iocus eft in Lege Pandeftarum : fi vietori la^
eum vino plenum curandum tradideris et cum pertuderit, vt
vinumfit effufunu qui de lacu fi6tili debet intelligi. Quod
dedit cum Vi6torio Gefner vlrificcay ipfe Vittorius vitiofum
efle agnouit, et Codex mendi notam appofitam gerebat«
Tume^us XI. 13. nwdebat: vere ficca vel viridificca vel vf-
ridi coUigato. De alio genere Plinius 18. f. 64. antelucanis
dolia quajja farcire^ ipjorumque tamiwis /cabendo purgare
aut nouasfacere. Forte vocabulum vitiiis latet. Varro L. L.
IV. p. 33. vbi firpiculas a firpando ibu alligando di6bs efie
ait, addit: ficfirpata dolia quajfa^ cum alligata^ diSla. Vnde
h. 1. poffis legere; firpicula feu firpiculis altigato. Seruius
ad Georg. L 165. vitilem fapelleftilem fieri ait de genifiis,
vel imco vet vite alba. Quid fi vitem albam Cato voiuit in"
telligi? Vimifa querno ek apud Virgiiium Aeneid. XI. 65.
Rottboellio p. 34. placet viticina, a vitice.
picaueris'] Popma ait^ in iibris quibufdam efle putdue^
ris, quod interpretatur purgaueris.
Julphuris] In Codd. Viftorii fait/ulpuris atque ita Vir-
gilii Codex romanus antiquus fcriptum vbique habet tefte
Pierio. Suiphure vitram folidari, tradit Piimus 36. f, 67. et
Scholiailes luuenalis V. 48*
tum conterito} Ita voluit legi etiam Popma; idem dein-
ceps Jicque inducito. Vi^torianum eum inepte defendit GeC^
ner. Sequens id eft de frito intelligendum.
in Villam'] In £dd. quibufdam eife in vUlaf annotauit
damnauitque Meurfius, qui multis exemplis vfum promif«
cuum accufatiui et ablatiui iundi praepofitioni hinc confir-
mare oonatua eft pm Popma.
tj 5 Cap.
io6 COMMENTARIVS IN
Cap, XL. JUcos etfcrobes'] Piinias ig. £ 65. ao. 3,
ita li.I. excerpfit: Cato vema operajic definit: Scrobesfieri,
/eminaria propagari , in locis craffis et humidis vbnos, ficos,
poma, oleasjeri; prata ftercorari lunafitiente, quaerigua
non enmt. Quae funt omnino lacano(a, et exciderunt quae-
dam velutijemifumofieri^ vites propagari. Pomariis fcili-
cet Varro uilcos et fcrobes fieri Jubet in feminariis, vitiario
feu vitium feminario terram bipalio verti. Pontedera i^
Plinio corrigit: fcrobesfieri^ vites propagari*
verti"] bipalio, quod fit c. 45. et 40.
ficos"] Vix refte habet hoc de ficis. Vide ad cap. g.
fileuti'} Plinius hinc retulit fitienti interpretatus ficccL
Idem 17. feft. 35. no. g. pierique aufiros optaut, Cato abdi-
cat. De infitione loquitur.
furculum durum'] Eundem deinde aridum appella(^
cunei vice filTuram aperientem, vt refte monuit Geiner.
argiliam] Plinius 17. feft. 24. Cato argiUae vel cretae
arenam fmumque bubulum admifceri atque ita vfijue ad lento^
torem fiibigi iubet, atque interponi et circumlini. Crefcen-
tius n. 32. deinde, vt ait Cato,fubtili puluere infuperiorem
fclffuram immijjo^ creta plurimum comprehenfa cum pauca
arena etfimo. bubahy vt idem ait, vel cum cerafuper trun-^
cum et ligaturamj ad defenfionem cahris venti et pluuiae
congrue difponatur et precia fajcietur. Ceterum veterem
leftionem vti lutum fiat praefero ; nam faepius ipfe Cato
deinceps iutum nominat; quanquam Plinii /fn^or vulgatam
exprimere videtur.
condepjttoy Etiam infra 76. 3. libri fcripti condempfito
habent. Hoc verbum refijtue Titinnio in FuUonia apud
Nonium p. 245. terra kc^c eft non aqua , vbi tufolitus argUr
tari pedibus cretam dum compefds vefiimentaque lauas. vbi
Parmenfis 1480. noua quafi vbi tu — teuas habet. Lege
condepfis.
artito] Ita ex libris fui» Viftorius fcripfit, laudato No-
vii loco apud Nonium, vbi c^uit eft pro artauit, L e. in-
didit. Infra c. 41. 3. eadem eft librorum varietas. Colu-
mella XII. 43. 2. perticas et fuftes ar6bare dixit pro arAe in-
ferere. Similiter Palladius Oftob. 8- 3« ardtare foramini ta-
leam. vbi Crefcentii editio Baf. vehementer immittitur, anti-
qua mea arceturf Columella V. 9. i6. arSe immittere habet
Palladius Mart %.firiSe coniicere*
primores — auos] Plinius 1. c. ex iis, quae commenta-
tus eji, facile apparet, ilta aetate inter lignum et corticem nec
alio modo in/ererefolitos, aut vltra latitudinem duum digito*
M P. CATONIS CAP. XL. 107
rum calamos demittere. Primores digitos Tumebas Adv.
XI. 13. interpretator teniieSy qttoniam iint primore parte
digiti minus crafii^ hifque opppni deinde cra])os digitos*
vorfum facito'] Meurfias malebat pacito^ id eft pangito,
antiquo more^ quo fogo et tago pro pango et tango dice-
bant; vnde in vulgari deinde confuetudiiie remanjQt pa»
cifci et pacij monente Fefto^ qui etpaeionem pro paftione
affert.
circumligiUo'] Plinius 1. c. mrum quod non contentus
injitum muni^ef vt diSum eft^ et cejpite db imbre frigoribuf'
que protexijfe ac molHbus b^dorum viminumfafciaus, liugua
bubula, herbae idgenus ejt^ infuper obtegi iubet, eamque illi^
gari opertam ftramentis. vbi v^rba herbae id genus ex gloi&
orta putat effe Pontedera.
eraffum] Leftionem antiquam eraffum pertinere ad.
cifpitm a Plinio ex h. 1. memoratum, qui culpa librariorum
exciderit, probabilis eft Pontederae conieftura. Vulgatum
crajfos vel ideo ferri non poterat^ quod digitus craffus vnus
eft in mann, videiicet poilex; reliquos primores dicere vi-
detur Cato, monente Pontedera.
depfto] ]ja Pol. iibro hic et alibi eft dempfto. Ita io
Ciceronis Epift. ad Famil. IX. 32. pro depfit Codd. ViAorii
dempftt habebant fcriptum.
Hngua'] i. e. fuper eam linguam alligato Iibrum« Pef*
fime Popma ligolam e corio bubulo faJbun interpretatus li-
gula librum alligari putat, vt refte contra eum monuit Gef-
ner. Sed malim tibro alligato. Graece bugloffum dicitur
herba. Graeci piagae fcillam imponebant, huic leAum, lu-
to teftam, vti docet Theophraftus C. PI. IU. 6. etXenophon
Oeconom. 19. Nofter c. 28. arborum plantas praecifas £mo
oblinit foliiiqae alligat. Video nnnc demum Pontederam
in Cur. fec. Ie6lionem t^o alligato probare. De lingua bi|r
bula tamen aliter fentit Quantulum enim, inquit, primo
vere, quo infitiones fiunt, buglofli folium, quamtenerum
et fuccpfum, qao infitum refpuit? Igitur linguam cape ex
veteri corio vel de pelle pecudis morticinae ad bouillae lin-
guae fimilitudinem fe6bi. Haec vir egregius, cuiquidre*
ponam? niilqaod Cato ipfe c. 2g. foliis vtitur in eadem re;
et fi corio vti voluiffet, tum profefto ftramentis circumdatitf
non erat opus , ne gela noceret
gelus'} Antiquus fermo fexu mafculo gehim vfurpa-
vit, vt ex Grammaticis antiquis ad h. L docuit Vi£ix>rias et
Meurfius, quorum loca repetere non eft opus.
Cap.
108 COMMENTARIVS IN
Cap. XLI. at^era eji'] Plinias 17. f. 35. no. ai. ex h.l.
attera cum vua floret. atqae ita etiam Crefc. Bafileenils ha-
bet; quideinde pergit: ea i>ptima eft per ver.
Piroruml Plinius 17. f. 24. ifijeri autcm praedpit pi-
ra ac mata per ver et pojl folftitium diebus L. et poft vinde-
miam. Oleas autem et.ficos per ver tantum, luna JitietUe, hoc
eftficca; praeterea poft meridiem ac fine vento auftro. Vides
ibi efle poft/olftitium et poft vindemiam. Etiam Crefcentius
V. 12. in malo laudat ex Catone verba per /olftitiwm quin-
quaginta dies vt ait Cato. • l^itar refte Po&tedera in Plinio
corrigit per/otftitium — per vindemiam,
fic ifi/irito'] Plinius hinc excerpfit haec: PraefeBtam
findi iubet per medMam^ in eamjurcutos exacutos, vt diSum
efty addi medtdlas iungi. Attero, f% inter fe/e vites contm"
gant^ vtriu/que tn obtiquum tatene contraHo adrafo iunSis
meduOis cotligari. Tertium ^enus eft , terebrare vitem in obti^
quum ad medutlam, calamojque addere tongos pedes binos, at-
que ita Hgatum infitum, intritaque iliitum operire terra, ca-
tamis ffwreSlis. vbi Vincentius habet meihdlqfque vniri —
medullis adiunSlis colligari. Idenj. in Antiqq. p. 339. docet
dies vernos 50. computari a vere ad fucularum velpertinum
occafum anno primo diete|*idis romaaae Eudoxi faftis exor-
natae, aitero autem anno ad vefpe:\:inum etiam canis occa*
fum XF. Cal. Maias , qui Canis occafus quatriduum inf^ftum
futurum iignificabat agricolis. Pro^ter quod publicis facri-
ficiis immolando Canicuiam placar? foliti. Cato itaque an-
tequam decretorii dies incidiiTent^ vernam infitionem per-'
agendam praecepit Dies porro quinquaginta a folfiitio re-
feremus ad autumni initium cum Pontedera, quos eofdem
Hefiodus nauigantibus profperos promitdt.
vitcm vtrinque'] Hanc antiquatn optimorum librorum,
adeoque Polit quia non difientit a lenfoniana, praetuli in-
terpolationi Aldinae ex Plinio du6bae> qui niAnifefto non
verba, fed fententiam Catonisreddidit; alioquin plura inde
erant addenda.
tertia injitio'] Crefcentii antiqua mea: tertia injitione
ferebra, in ceteris cum Bafileenfi facit
vtriujque vitis] Ita legendum ex Plinib viderat iam
Meurfius, quem fequor in re manifefta.
tertia injitio eft] Antiqua mea Crefc. editio tertia tnfi-
tione terebra, in reliquis confentit cum BafiL
infeltos obtiquos] Plinius vitem in obliquum terebrari
ait ad medullam. Hinc Meurfius leftionem injirtos obtiquos
prpbabat^ vt fiiltem ex infertione obliqua furcuiorum appa-
reret
H P. CAT0NI5 CAP^ XLL 109
reret^ vitem ipfam obliqae terebratam efle. Contra monet
Gefner, furculos infecari debere oblique, vt medulla furculi
tangat mieduliam vitis. ReAe quidem ille; verum etiamfi
hoc fit, nunquam tamen meduUa furculi medillliam vitis tan-
get, nifi ipfa etiam vitis truncus in obliquum fe^tus medul*
lam tangendam obliquae furculi feftioni et meduUae exfian-
ti praebuerit Contra Pontedera, vir dofldifimus et rei ru-
fticae fimul peritiflimus in Curis fec. infellos interpretatur
non recifos. Scilicet I3 vites duasfibi viciaas intelligit;
nam, inquit, fi refeAun: furculum Cato dixifiet, multo bre.
vior eflet, et fupra terelrationem flirps refecatur in tali in-
fitione. Itaque ntidias vites vtrafque vinclis in terram defigi
putat, terraque operiri 9 videlicet, dumalterius farmentum
ad alterius foramina perducitur, atque in ea aptatur, vt ca-
pita ad infitum conflrent, acmaneant immobilia, vtramque
vitem mediam vinculis firmandam, aggefiseque terrae pon-
dere fiabiliendam efle. Crefcentium reciibs furculos in-
tellexifle, fatetur ipfe Pontedera, nec equidem excogitare
potui rationem, quae virum egregium eo adduxit, vt puta-
ret vites vicinas intelligi fibi inuicem inierendas. Omnit
enim ioquuntur furculos duos ex vite refeftos viti alteri in-
ferendos ita, vt truncus ex vtroque latere oblique vfque ad
medullam perforetur, in quae foramina deinde adrafi obli-
que vique ad medullam furculi induntur. Statim ipfum /ur*
cuH vocabulum indicat lagellum, non matri fnae haerens,
fed recifum e vite fua. Reliqua argumenta Pontederae, ra-
tioni contraria, deinceps explicabo. Generatim autem ani-
madnertendum efi:, infitionem per terebrationem eam, qua-
lem Cato defcribit h. I, toto, vt aiunt, coelo diiFerre a ra-
tione Columellae IV. 29. f. 13. 14. De Arb. c. g. et Palia-
dii ni. 17. Hi enim furculum vnum adrafum feu deiibra-
tum inferunt foramini obliquo meduUamque medullae com-
poDunt.
pedes binos'] Longitudo haec etiam fatis arguit, non
flagellum vitis proximae, fed furcnlnm feu caiamum. vt Pll.
nios ex h. L retulit, inferi. Fateor tamen, longitudinem
furculi nimiam efle ex difciplina Columeilae IV. 39. f. 6.
in terram'} Terebratae vitis furculos cur in terram de-
mitti et in terram vinculis defigi voluerit Cato, rationem
'diificile efl: excogitare. Pontedera fimpliciter vtramque vi-
tem mediam vinculis firmandam aggeflseque terrae pondere
ftabiliendam flatnens , aperte vim facit verbis Catonis. Si
vitis, cui inferituf , fupra terram efletrecidenda, et furcu-
los infra eerrwn inferwetm:^ poSem dmitUre in terram fur-
iio COMMENTARIVS IN
culos intdlligere^ fub terra inferere. Sed quid tum fiet ver*
bis medias vitis vinclis in terram defigito. Si de furcalis pro*
pegandis fermo eJTet, poftquam ad pedum binorum longitu-
dinem excreuerunt, facilius effet haec verba omnia interpre-
tari. Sed furculi binos pedes longi de vite fumuntur atque
inferuntur. Quocunque igitur me verto, vuigatam huius
loci le^ftionem niilio modo cum cognita terebrationis ratio-
ne eam conciliare. et commode interpretari poffum. Gefner
flagellum vitis pertofum cum infertis vtrinque et intus in
ipfo foramine iibi occurrentibus furculis loquitur^ quod iu-
beatur vinculis, id eft furcillis, quibufdam in terram defigi»
ne rediens ad ingenium vitis et verfus caput fuum reiiliens
terram deferat, et totus ilie iabor arefcentibus furculis fru-
ftra fufceptus iit Verum ad banc rationem vna eft refpon-
fioy non ilagellum, ied truncum vitis terebrari. Pliaius ex
h. 1. retulit pedes binos atque ita tigaium injitumj intritaque
itRtum apmre terra calamis /ubreS^. Ad calamos fubreoos
referuntur verba: revlicatoque cui vitis caput; Infitum iiga«
tum Piinio quo feniii dicatur et vbi lateat in Catone, nuna
difpiciamns. Credo furcuios propter longitudinem aUigari,
ne vento mouente vacillantes minus bene coalefcant Igi-
tur Catonis verba mediajque vitis vinclis in terram defgito
licebit fbrte ita interpretari , vt furculi, deiixis in terra lia-
ftilibus, alligentur, vt immobiles conftent Superfunt verba
terraque operito, quae Piinius etiam legit in Catone. Sed
intritaque iltitum fruftra hodie in Catone quaeras. Quid ergo
ii ftatuamusy intritam iilitam iatere in verbis eos in terram
dimittito. Ita enim habent £dd. primae omiffo in ante ter-
ram, quod Aidus addidit Sed iterum quaeritur, cur terra
infitum operiatur? nifi fuit iuxta terram vel infra infitum*
Poteft igirur fieri, vt fcriptum fuerit a Catone eos infra vel
iuxta terram demittito^ Nam demittito eft in libro Politiani
et Aldina. ludicent peritiores ! In priore annotatione Pon-
tedera Crefcentii leddonem mediamque vitem praetulerat,
nulla tamen addita interpretatione. Verba Haec omnia -*
tanquam oleas pertinere videntur ad omnes tres iniitionis
modos*
Cap. XLH. eximito'] Plinius XVH. f. 26. ex h. 1. cor-
tieis Jcalpro excidi quatuor digitorum longitudine et trium la^
titudine cdque ita coagmentari et illajka intrita oblini: eadem
ratione et in malo. Refte vero Pontedera annotauit h. !• effe
iegendum : oleam effe noks. Ab initio etiam vult inferi ffai-
tim in/irito, quod maie ViStonuB oxBiiktp et fecutae editio*
nes.
M. F, CATONIS CAP. XUIL siz
nes. Crefcentius IV* 19. de olea: inferitor autem in fe, et
rami quidem in tranco fabtili infiti iUico conualefcont Haec
iniltio &t optime per vindemias vt ait Cato.
Cap. XLIH. Lemma habet: P^tes et okae quomodo iih
fodiantur. Inepte! Docet Cato qaomodo locus olea con-
ferendusy ii iit aquofus, exficcari debeat fojSis du6tis coecis
et apertis per agrum duftis. Sed etiam Plinius a fententia
aberrafle videtur Catonis, vbi haec tradit libro XVU. c. 11.
f. 16. CatOy fi tocus aquofusfitf iatospedes temos infaucibus
imofque palmum et pedem, altitudine quatuorpedum ex lapi^
de conftend, aut fi non fit, perticis fatignis viridibus, fi n^.
que eae fintf farmentis, ita, yt in altitudinem femipedem tra^
nantur„ Videtur igitur Plinius verba Catonis ad fcrobes
traxifle, vbi arbores plantentur. Quem errorem ne confi-
teretur Harduinus, inepta interpretatione etiam auxit fljo
more. Verba poftrema ita vt in — trahantur in Catone
non funt, et damnauit Pintianus. In Codice Chiffl. eft:
altitudinefemipede. Eadem Catx>ni reddere Pontedera vole*
bat ita, vt legeret h. 1. controuerfis P. L S. elatis. Sed ver-
ba elatis non potuit lignificari modus altitudinis, ad quam
fofla fola inde erat replenda ingeftis perticis et farmehtis.
Nemo praeterea dixit, qfiid yelit ixhicontrauerfisy necma-
gis aptum eft quoquo verjus. Corrigebat Schoettgen contra
verfis; fed non explicuit De fbilis coecis agi docebit lo-
cos Columellae U. 3. 9. opertae rurjtts obcaecari debebunt
Jiitcis in altitudinem tripedaneam depreffis: qui cum parte di-
midia tapides minutos vet nudam glaream receperint, aequen^
tur Juperie&a terra quae fuerat effoffa. vet fi nec tapis erit,
nec gtarea, farmentis connexus funis informabitur in eam
craJStudinem , quam fotum foffae poffit angufiae quafi accom-^
modatam coarSatamque capere. Tutn per imum contrudetur,
vt fi$per catcatis cuprejfinis vet pineis mtt^fieae non erunt,
atiis Jrondibus y terra contegcOur. Vides m altitudine va-
riare Colomellam, fed vt Cato ladus apertas fumma parte^
decUues et ad fqlum coar6bbis fimilefque imbricibus fupinis
facit fofias, quas Cato fulcos alueatos maluit vocare. Scro-
bes alueo fimiles habet Columella IV. 4. i.
cottatis} £x fequenti colligatis vitiatam elTe vulgatam,
videram, antequam Codicis Gronouiani contaSis fcripturam
cognouifiem. Igitur nunc malim cum Schoettgenio contra
verfis vel potius conuerfis interfe. Interpretationem fubmi-
niftrabat locus Columellae de pedanda et iuganda vinea IV.
' 17» 1. arundmes interfe conuerfis cacumiuibus vinciendaefuntf
vt
iia COMMENTAKIVS IN
/
vt aequaHscraJlitudo totius iugifit. nam fi cacumina tn tmum
competuutf imbecillitas eius partis grauata pondere iam ma-
turum fruSbm proftemit* •— ^ cum iugum in fqfcem pbi-
ribus arundimbus altema cacuminum vice ordinatum eft* Igi-
tor Cato etiam folcos confterni iubet perticis colligatis^ fed
ita cacomina alterna conuertantur inter fe, quo fafcicnli
fiant aequaliores.
colUgatis^Y Verba quae Plinius addit: ita vt in altitu-
dinemfemipedem trahantur. hic inferenda funt, fed ita cor-
rigenda : JefqmpecUs trakantur. Nam et Columella foflas
coeoas dimidia parte repiet lapidibus, vel glarea, vel iar-
mentis. De reliqua foilarum coecarum natura dicetur ad
ColumellanL
fcrobes'} Vide ad Columellam V. 9. 7.
fidcos et propagines'} Ante Vi^torium erat propdgatio^
ms. Propagines h. 1. funt fcrobes, aut fcriptum olim fuit
vitibus Julcos propagandis. Vide etiam fupra ad cap. 32,
Columella IV. 5- ex Calendis Martiis vfque in Oftobres tri-
cefimo quoqpe die nouella vineta confodit
fulcos Jarrito} £x L B. R. addidi fententia poftulante
verbum farrito. Infra cap. 46. de feminario olearum: cre^
broque farrito f fi votes tito femina crefcant. Sulcos igitur
videtur ad vitem referre. Capita oleaginea funt codices,
ftipites. Alibi vitium capita c. 33. ablaqueare iubet cap,
36. ad arbores circum capita amurcam fpargit. vbi Piinius
radices nominat Capita talearum dixit Colum. V. 9. 3« et
imis partibus oppofuit
trimae} Alio fenfu trimas taleas feri vult infra c. 45,
vt craf&tudinem iignificet Colum. V. 9. 2. Quinquennes
plantas ex feminario tranffert Columella V. 9. 6. trimas de-
mum putatione format
Cap. XLIV- oliuetum'] Plinius 17. f. 30. no. x. fi quis
quaerat, quod tempus oleaeferendaefit , agroficco perjemen-
tem , c^ro lUeto per ver. Oliuetum diebus K.V. ante aequi-
noSium vemum incipito putare. jEx eo die dies XL» reSe
putabis. Id hoc modo putato. Qua locus reffe ferax erit,
quae arida erant, et fi quid ventus interfregcrit , inde ea
omnia eximito. Qua locusferax non erit, id plus concidito,
aratoque bene, enodqtoque, fiirpejque kuesfacito. Tum fub-
dit, (^ae cap. 5. et 61. leguntur. Harduinus ex MStis libris
addidit inde ante ea omnia.
diibus Xr. afite aiquinoSium'] Ab eo die, quo Orni-
thiae venti lUre ceiTant^ X. Kal. Apriles^ ad aequiaoftium
vernunx
M. P. CATONIS CAP. XLV. «is
mrfQm Vn* MosApriles hos die^XV. compubit Ponftedem
Antiqq. p, 339. ' ^
dies XLf^^l Ab aeqmooccio dies 45. compatati incir
iatkt in vergiliarum ortam matotiniuii X. KaI.IttBias, mo-
nenee Pontedem 1. c.
pufare) Sopra cap. 37. teneras cdeas per fementmv
fea aatumno ihppntare iubet.
arif^oqm'] VvXioarato. Qoorfam^ inquit Pontede-
ra, arare inter putandam? Immo artatoque aut aratroqm,
Le^ fidce ccrfi^tD/ ne rami ktius expandantor, fed paucio*
ribus in ramis melius frudftis alantur ReAe ! Tbeopbr. C.
P. m» i. ntq £n fi Tuuvi xc^ ukkifXosc irifiti>iUwra auferri
«oiuit; et Gleoponica IX. 9. lcd:.^. eadem tradunt, atque
oninino ifcuivtjrtti' ir^^i^Blk^eq, £x graeco ifeai^ fu(pieor
iatinupi artut deriuatQm eiTe; nec di^itaai egregiam Pon-
-tederae emeodationem recipere. Putatjionem oieatimi o^-
•TD fioais aniio praecipit fieri ColumeUa, tmproba»te Pal-
Jadio, quem fequitur Crefcenttos. Theophraftus C. P. III.
io:-omnibas annis poft fruAum colledbumputat; itaetiam
Xdcopon. IX. 9. et 13, reliqaam Opinlonbm varietatem pofui
wi Columellam V. 9* 15* Rationes putationis autumnalis
«gregte explicant deopofttca.lX. 9« ea(l}ue probat BemaiHl
p. 339. feqq. qui difciplinam hanc omnem copiofe et eleean*
4e€ tradidit. Is adeo putationem reiiquae cultunie defechim
ikrcire po/Te affirmat Qai venialem patatioioem pr&eferuott
Jru^bas oleam indoi certias aflifmant
Osp. XLV. ■ takas} Plinfos f 7. f. 39. takas oke^mas,
qnas mfcrobefatums eris, trifkiOHeas faeito, diiigmterque
ira&atot ne Uber Idboret , cum doiabis autjecabis. Quas injh-
minano fatams eris , pedcUes fatito , easfic inferito^ Locks
MpalioJubaSluiJit, beneque glutus. Oan taleam dmitteSy pede
ialsam opprimito, Si parum defeendotf matteo aat matreohs
JUUgitOf cauetoque ne itbrumfcindas, cum adiges. Pala prius
Jocumfifsceris,qaotaleamdemittas,itameiiu5viuet. TMeai
4^. trimaejimt, tum denique earae finlt, vbi liberfe vertet.
Sii»foroMms aut infulcisferUf temastaleasponito, eaf
que Muaricato fupra terram, ne plus quatuor digiU>s tranf
^Htfos eameantj gemnil$vel ocuhferuato. Diligenter exime*
s» oteam oportet etc. vbi ^agineas habent Edd. et fcripti
Kbri quidam. Hodieque olearum taleas feri in Hilpania, mo-
net Bemard M^oires poar fervi^ a l'hiih>u*e natnrelie de
M Provence T. 11. p. 194. Columella hanc ratione^ omifif, .
jAteam melins tra&ck ^uam plaatis oliuataiA coa^tul mo-
3pm. L P. 11. H neas
114 . COMMENTARIYS IN.,
sen^ De Arbor. c* 17. Geoponica DC 5.- plantas de femi<*
nario tranflatas certius conualefcere, in foa ftatim terra de«
pofitas celerius prodire affimiant
laboret} ui taleis feminario inferendis idem caaetCo-
lumella V. 9. ne corticem aut vllam aliatn partem laedas. £t
luafter fupra c. 40. C a. .
injeritol Eft pro fer ito, plantato. . Varrb L 40. 5, cla»
vas vel taleas circiter pedales ncit Columella V. 9. fefqui-
pedales. V . i « - •
bene^ue '^ fiif] Haec verba veluti gloffiun verbl gluk
<itf incluiit Gefner, monente Meurfio. :
^/1^] Pontedera praefert fcripturam gUtus, u e. pinj*
guis, et deriuat a graeco ikl^x^^Q* €ontra glutus eo laa»
^re eft bene fubaftus, tener, quod iam praeceffit in Cato^
ne. Qui Plinio, inquit, falcem admQUeront, cum ghetus
idem cum tenero ftgnificare viderenti omifemnt verbaipm^
fue terra teueritjiet. De t^rae tener^ vitio nihil ^dmonet.
'eftus : glittisJubaSNs, teuibe^ teneris. GloiTao iatinae gHsi,
gUtis hUfnus tenax^. Videa eandem varietatem eife etiam
in libriS' fcriptis Catoals* liber (briptus Piinii CbiffletianUs
babet gluttus. . lohannea Garlandius in Synonjmiis in Loes-
fcberi.Hift. Poet medii aeui p^ 3i5< gfis animai, glisterru
tenaXf glis tappavomiur^ ris animglt Jis terra tenax^ tis
,tappavocatur. Sic genus-dfliusdignqfcitur et genitiuus. Can-
giusaffert glodSam ad AieXftndrum Trallianum: glutis terra
tenax. Cquidem non videp^ quae Gt giiti otigluti.iiS^&f^
tia, nifi forte ea eft in fcriptura; fiue a graeco ykftrxpog de-
riues, fiuf^ a «y^ora^,; ynie. glus et gluten- originem habent.
Coimnella 9 qui rationcm taleae fcrpbibas jfaferendae omifit^
in feminario poftulat terrenum modice validum et/ucco/um,
ueque denfum, neque rejblutum, potius tameu re/blutum^ id
genus terrae ejfe fere nigruni. Hinc 4pparet, glutum h. L
elfe debere valjdum et faccofum ; teneram efle terram refi>
lutam. Etfi fateor^ verba b^que terra tenerafiet reliquls
interied:a locum fuum fic male obtinere. . Adde noftrom
.cap. i$i.ferito in toco vbi terra teuer^ima er^, quatu puU
Jam vocanL RottboeHio p. 36, magis plaoet bene poUtus
vel euttus* - .. •
mateola ] Turnebus. XL 1 3. interpretatur fuftem, qnafi
ex materiola contfa^]:um, pTobante Popma. Hm^dutnua ma«
nubrium bipalii interpretatur. Infra c.46. f. .3. Edd. pri^
mae habent ifta^to/a. vbt-videnotam^ -
nefeceris^ Hanc leftionem Gefner defendit; ita enim
putat terram ar^ug et ten^riua ample^ demiflkm tiieam»
quam
M. T. CATONIS CAP» XLV, 115
quam il laxata (uerit antea palo terra. Atque in terra fub-
afta bipalio fatis elTe videtur malleo adigere taleam; nec
Columeila V. 9. palo folum antea laiCat Palladius tamen
Febraar. ig- f 1. in paftino planhim radicatam ferit palo io-
cum antea deprimente. Verum de radicata planta hic Cn-'
to n6n docet Contra Bemard. p. 193. monet librumfacile
laedi, & malleo adigatur talea. Fotte hunc locum melius ita
diliinguemusy vt eft in antiquis Plinii editionibusryhW^^.
Gitn adigeSj palo^prius loctm fnficeris. vt Cato arbitrio fe«
rentis permittaty malleo adigere plantam, vel palo antea
terram kxare plantae inferendae.' In Cur. iec. Pontedera
probat lei^onemfie/iefeeris ; atioq^in mateola non opus eSei
in Codice Pliriii eJie monet Abn Grcmov. cauoiofite ne H*
brum nonfeceris reliqnis om|f&s. *
' * vtiftet'] Praeckre Pontedera vidit vltiurt, quod cor-
i-exit legendd: vti prius,ftet talea ;miiim tamen vtifteterat.
Infra c. 49. de vinea eft ita vti fuerat, ponitd inferobe aitt
Infuko. Columella V. 9. vtfic quemadmodum in arborejle-
lerat ramiis ita deponatur. namfi imierja mergatur^ dlficuU
ier comprehendet, Mecnm fentire video nunc Emefti in no-
ttila Curis fecundis Pontederaje adfperfa. Male autem Pon-
tedera interpretator locum de taleae partibus iifdem coell
fegionibus opponendis. V^nlm vidit h. I. Gefner, qui mo-
net, Plinium 17. f. r6. ncgare, Catonem de ea re praDcepif-
fe : Non omifij/etf inquit, fi attitteret meridianam coeli par*
temfig}iare in cortice. Viie ad cap. 49.
maturae'} Ad tranlFerendum ex feminario« Ita Colu*
mella V. 9. lo. nuturum truncum dixit; fed idem qulnqueu-
nem oleam ex feminario tranfferf, trimam demum pucat et
format An Cato putationem dicere voluit, et vetus ledio
tibi curae fint relUtuenda atque cx praecepto ColumeIla«»
explicanda erit?
fefe vertet'] Harduini Interpretationetn ineptam/le coe-
li regione eademobferuanda red:e improbauit Gefner, ipfe
jdolorem mutatum lH>ri inferenfl« Equidem C^tOQetii puto
jdicere voluiiTe idem quod Biihi glubere^ Theophraftud ArM-jb^,
.Colamella libnim remittere^ quod iit vere facGO redeonte
Invena^, cum germinant Sed Columella V* 9« vefe fi
difponantur plantae, feri lubet paulo ante quam gemminL
lAetis fcilicet et humidis in loQia vere planta dtfponitur^ vt
•cum CoIumeHswnofter tradit cap, 614
temas'\ tot feri, vt reliquae t6lfaintur poftefti qoae
minus bene prouenerint^ pptat Bertiajrd p. i^. Atiudifi
H a fuerit
ii6 COMMENTARIVS IN
Iberit Catoms confilium^ damnat illud. Vide notam ante-
peniildmam.
diuaricato'] i. e. in diuerfum dirigito» vt in iimili re^
vbi plureg maUeoli vitis in eodem fcrobe piantantur , tradit
Coiumellain. 15« 3.
digitos'] De praecepto ipfo vide ad Colameilam V* 9-
4« Ad plantas ift leminario ferendas haec p^tinent; quao
vel totae imttierguntar» ita^ vt putris terra quatuor digitifi
alte faperueniat, vt ait Columelta V. 9. 4« vel parte aliqua
cminent Vide notam ad Columellam et ad cap.46. fe^t-d,
Sed ecce Geoponica IX. 1 1. feft. 9. riv^ ik i» rSy %eira yijq
fUfSu rS 7r^$ivH inui^^eiyrsg TsXaiijfiaTx fura r8 (fkoS rs^
rfonrakcu^rtt rrfO^ii^dJJ^i Xl^ov «/« riv xtjAfiAf% rS fiod^ps
niod iiri^ iTMptri^iciri rSv TtoXtKifftiraw rpf» ^ rirruf» op^i
uctf Xftyyvt/Wiy iri wtAcu^niv. vbi ii verba hr} nkou^r^v m-
terpreteris: vfque ad palmum exilantem obraunt: habebi»
ipfam Catonis rationem.
vel ocidosferito'] Pontedera malebat: gmmas vel ocu^
hs feruato. aut potius : gemma vel oculo feruato, In Curia-
fecundis legendum efle cenfet: vel occultos fcrito y i. e. terra
obruito, Quod vero negat Pontedera oIeam> vt inulam et
arundinem» gemmis feu oculls feri pofTe^ in eo contrarium
fibi habet Columellam V. 9. 4. vbi eft: guidam melius exijli'
mant radtcum oculis JUueftrium otearum hortulos excokre, ^
Jimili ratione difponere. Eodem tradit Palladius in« i8* Ma-
bet igitur dubia huius locl leAio. Liber fcriptus Pintiani
in Plinio habebat fcriptum: tranfuerfo femine vcl oculisjerito.
Vhde fufpicor^ propter fimilitadinem verboram emineant et
fimine vel excidiffe quaedam h. I. et voluiffe Cntonem doce-
i-e, oleam vel femine, feu planta, vel oculis feri. Itaque
legerim: endneant, Semine vel ocutisferito. ReliquasHar-
duini et Pintiani emendationes fupra in varietate recenfui.
Sed vide etiam notam ad initium capitis 47. Ocuhs inferito
«foHiick Rotd>oeIl.
Oip^ XLVL feminarium'^ Crefeentius 11. so. praeter-
4aferibit Cato, quod terra Jeminarii talis ejfe dAet ^ quaim
Afidi¥ant femina et Jurculi in eafata. item dicit quodfurculi
nondibeuteminerenifiquatuordigitisjupratirram, etcacu»
emna dsbentfimo bulialo obtiniri. De feminario oleafio agt'^
tur, fed miror, Pliniom ne verbum quidem ex ho6 capitfr
tranftuliffe.
apeftiffinmmy CohmeUti "V. g. coeh liberOf terrenb mo^
4im ifoiidQ itjkceofi. f eftos: apricmn loemkafoli apertmn.
JimUa^
M. P- CATONIS CA?. XLVL ti?
Jtmillimufn'] Vetus eft The(q)Iiraili praectptam H. P.
n. 7. ri ^vr» htfifi^sfu ^ fuihfftm no^ ^ ifi§Uig '^ mIq ^
fiiM^t^ (Pvrsisiv ^ X'^^^*
M mmis lar^e'] Geoponioa DC il. fe£t 3. Mil ri
^vri Trxfmvrti^ ee^tkivrm^ (PvrsuMOf iy voriouc ^fUpou$. Pli«
nitts 17. f. 30. no« 3« nam ifUmn^e taleas aui ficcare priua
qham/erantnr, vtitius reperhm, v
bipalio} Colomella in tres pedetf psMnnt et fpjBb cir<
cnmdat V. 9. i. vbi vide notam.
detapidato'\ Viitatins eft etapidare hoc fenfii. Circimi-
fepire locam iubet, ne pecori fit aditus.
inje/quipedem] - Capite praecedente taleas in femuuiHo
lerendas pedales fieri iubet; n. 1. feiquip|edales, vt Coiumet
la V* 9. 3. At ita fequens quoquouer/um fenia caret. Sl
fcfobes iieret antea taleae deponendae, poffit aliquis men«
furam hanc ad fcrobem referre. £t video Coiiunellam V«
6. 8* vlmi plantas cum in altemm feminarium tcnelUs tranC^
ferri iubet^ fcrobiculos fefquipede inter fe diftantes fodere,
.quibns plantas inferat, ne radices altius agant, quoniam ea
fes in tranfferendo et eximendo magnum uiborem afierat.
matleo aut mateota^ Si^>ra c. 45. eft malleoto aut ma^
teota. Principes Editiones mateolo aut matiola habent. Quid
viri dofti commenti fint de mateola, fupra dixi. Equidem
tnthi plane perfiiafi^ ex vafietate fcripturae antiqnae mateola
crtam eife leftionem aut mateola. Scilicet Edidones pri»
mae ante Aldinam in Columella IH. 6. et aifbi fcripturaa
antiquam etlt non vbique a Gefnero annotatMn medeus^ ma-
kotus, malealarem habent, quam lucundus Veronenlis ne-
fcio quam reOse mutauit. bi Nonio p. 556. edit fec. Mercer.
Malleoli manipu& /partei pice contaSi qui incenfi aut in nm»
ros aut in teftudines iacmutur. Si/enna Hiftor. tibr. TIIL de
qttibus partim matleotospartim fqfces fixTmeutorum incenfos
jupra vatlum freqnentes. Editio Parmeniis 1480. habet ma^
leoti man. parte ipice contraffi -*- Sifenna in IHT. hiftor. ^
maleotis — /upra paltiumfr. Maleoti hi pice obliti fuerunt
igitur ex fparto ; mihique didi videntur efle ita, quod erant
de fparto mateato. Columella XII. 19. cola /partea crudo^
id eft non malteato /parto praeparata; vbi etiam Edd. prin*
cipes matleato habent. Gefneri Thef. L. L. in his maleolit
etiam iimilitudinem vitigineorum maleolocum quaerere vi-
detur cum aliis fcriptoribus. Vegetius 1. 63. mfiUonem ce-
parum ipfe II. 60. interpretatur catamosficcos vnde/qfces de^
pendent. Sed JEIippiatrica p. 60. in eo morbo tiominant rjy
iviie^im rSh upsfHfivw i^ i^aSjfCM (^fnffUm itv^f)gupmff fnr-
H 3 icn
ftS COMMENTARIVS IN '
hn fi fiipmShir» (Pvkk». Igitnr hie xnallo hac non perti-
tinet; fed nudlo 'eft coaia, cirrluUy docente Cangii Glof-
lario.
fimaque Mmlo'} cinerein inngit iimo Coiumella V. 9.
eaque talearam capita oblinit» atque imas partes* Imam
rrtem vbique etiam Geoponica oblinont; igitor ^iMiMm
1. eft pro ifnam aut vitiofom eft vocabulnm. !
digitum'] £x loco Crefcentii Pontedera maiebat legi |
quatuor digitos. Atque etiam capite antecedenteTSi/Tra /^^ I
rtfm ne plus quatuor digitos tran/i$erfos einineant. Pontedera 1
nititur inprimis eo ai^mento, quod Colomella HL 6. mal-
leolum obrui iubet gemmis tribus vel quatuor exflantibus
fupra terranu . Verum is locus huc non pertinet, vtpote de
vite tradens, non de olea, vt refte monuit Gefner, qui
praeterea bene vidit, verba: fignumque apud takam opponito
emendationi Pontederae non fatis apta effe, Quid enim
opus figno, vbi talea eminet quatuor digitos? Coutra e«
quidem eo ipfo %ni appofiti argnmento confifus fufpicor
h. I. longe aliter legendum efle. Vide enim mihi Columel-
lae locum eadem de re tradeiitem V« 9. 4« et ita totas tateas
mmergi^ vt patris terra quatuor digitis alte fiiperueniat.
Sed bims indicibus ex vtraque parte mumamtur. ne fcUicet a
foiToribus laedantur taleae inter iarriendum. Nec licet ad
vulgatam defendendam vti capids praecedentis verbis po*
ftremis, quae Cpefcentius cum h. 1. temere copulauiiTe vide*
tor, Nam eius loci ratio diuerfa eft. Quare malim h. L
legere: digitmn aut digitos IV. fi^pra Jemina facito terra
emineat Librarius, qui diuerfam vtriufque loci radonem
non aninuduertebat, vefba huius loci ad praecedentis for-
mam refinxiffe videtur.
fiiritOf fi voles'] Vulgatam olim huius loci diftinftio-*
oem de fententia Pontederae emendauit Gefiier. De farritio*
ne primi anni confeutit Columella V. 9. 5. Geoponica DC
i^ operam farriendi vfque ad menfem feptimum iniungunt
^ ad eundem'] . At capite fequenti et 48* ftadm de femi*
nario vitiario et ponuirio fubiungit, quorum nihil Plinius
excerpfit Quare fpuria videri poifunt duo haec capita cum
inido icapids 43. vbi quae de cupreffo traduntur, reddidit
Pliniusi Itaque olim capiti 45. ftadm fubiunfhun legebatur
caput 48* £x vpA obferuatione adiutorium accedet obfer«
vadoni fequenti*
Cap. XLVn. Harundinem -• di/ponito] Haec verba,
alieno loco pofita^ vt re^ ndmonoit Pontedera, interim
inclufi.
M- P. CATONK CAP: XLVn.XLVm. 119
iflclufi. Harando enim nec in eadem terra^ nec eodem mo*
do neque eadem cultura feritur vt vitis et olea ; praeterea
fationem arundinis abunde iam docuit Cato cap. 6. Ita fe-
€Utas Pontedenun iudicaueram^ antequam animaduertiflem,
caput antecedens olim in libro Catonis non fuifle aut diuer-
fo ordine fulflb. Quid igitur G, ftatuamus^ initiiun hoc per-
tinere ad finem capitis 45. iic redint^randum: vel oculosfim
rito; vi arundinm, jkjerito; terms pedes aUutn ab alio
difponito. Ita enim difponit Cato cap. 6. arundinum oculos.
Vide de ipia ratione notam ad cap. 45. Vulgatun defen*.
dere conatur Rottboell p. 37.
bima'] anniculae enim parcebant veteres. Cf. Colu-
melia IV. 1 1. noftcr cap. 33. fe6t a.
eximito'] Vulgo condnuo kgebatur exi$nitOp fi pecni
pafcetur, vbi. Pontedera diMnguebat: eximito. Si pecus
pqfcetur, vbi etc. Gallicuslnterpreslegit: ne pecus pafea^
tur^ fc. vitem. Vulgatam diftih^ionem: eximito, fi pecus
pq/cetur defendit Rottboell p. 38* et fententiam Catonia
lnuic effe cenfet, vt ten^am vitem tranlFerre iubeat e feml«
nariis , priufquam eo inunittatur pecu&t Sed feminario vl.
tiario quis pecus immiffum non mirabitur? Sciticet virl
<lofti non aditnonuerunty haec praecipi de vite in arbuftiun
tranffierenda ; quae robuftior et altior effe debet, fi arbuftum
eft pafcuum, ne pecus vitem praerodat Hinc Columelk
V. & f. 31. vitem caueis munit a pecore. Idem de Arbon
c« 16. fexto anno vlmum maritat et vitem e feminario non
fflinorem decem pedum ftemit in arbufto. Vide ad Colunu
V. 6. f. 18. Igitur de numero V. nodorum vereor, vt refte
habeat Vix enim nodus vnus pedis longitudineln atttnge*
re videtur.
re/ecato, quam] Vulgo ineptiflime diftinguitur refi^
cato. quam. Ita* etiam deinceps vi^o legitur : ponito, quot*
annis. Vitium correxit Ponteden et Gallicus Interpres.
Neuter interpretationem addidit Quod fi bima vitis pri*
mum refecatur, et trima tranilertur in feminarium; vbi pa-
fcuum eft arbuftum, et vitis ter antea refecatur, aldor vitis
et aetate robuftior tranfferenda effe dici nuncvidetur. Quo4
fere congruit cum ratione Columellae. *
inferito]' Vitiafio, vt interpretatur Gefiier.
Cap. XLVm. fieum quidquid] feorfum fimm quodqnt
genus ferito. Ita quidquid pro quodque dixit etiam Cicero.
porcas] Infra cap. 151. in eadem re dia metliodo per-
ficienda eft: areasfacito pedes latas quatemos, quam men-
H 4 fiiram
la^ COMMENTARIVS IN
fiiratn conunodiorem yiitebftt Pcmtedera runctti6ni, Cete- i
rum porca h. 1. eft pro area Plinius XVII. fedu 35. no. 9. 4e I
vlneis : Fmbri it Marji ad vicenos pedfs inter vitis intermt- {
tmU arattonis ^ratia iniiis, qmae vocant pQrcnktOk De ca* j
preili fatione vide notas ad cap. 151. i
conjarito'] Vixaptam h. L verbum, pro quo infra le*
gitur : terram cumflercore bene permi/ieto* I
crebrmn'] Ita pro m^ro legendum efle, monoit ATeen* |
fianae Edidonis auAor poft Praefatfionem, poftea Popraa ,
cum Meurfio, fecuti Geliium ni. 14. vbt ex h. 1. eft : Semen \
euprejffi /crito crebrum, ita vti knum jeri jbkt. Eo cribro
terrctm injiemito cHfnidiatum digitum. lam id bene tabula
aut pedibus aut manibus. complanato. Quorum partem re» ,
perias infra cap. 151. vnda haec efle violenter diuulfa eft ,
manifeftum^ In Gellio libri fcripti ^dam habent reftiua
incemito.
/m-cas'] Pliniiis 17. f. 14. d^ feminario: Catoet fur^
$is crates imponi iubet^ attitudine hominis » ad/olem recipien-
dumf atque int^i cubno ad frigora arcenda. Sic pirorum
tnahrumque/emina nutriri , jftc pimas nuces , Jic cnprefas /§*
mnefatas et ip/as.
et/oiem] Pontedera ex Plinio admittamt inferit; ald-
ludinem eni^ hominis definire ideo ait» quod folperver
obliquus fertur, eoque melius admittitur fub crates. Con«
lateL Pintianus in Plinio reOciendum vel arcendum^ Ge&er
intercipiendum malebat. Haec forte ratto poterat eo defen«
a, quod oiitores plaatarum femina la^tefcentia in (emtna-
riis a fole aeque atque a frigore defendere folent apod nos
primo vere*
/armental Ex Piinio etiam manifeftum eflTe pvLtOpftrch
mefUa fiibftitui deberi, quae iiie cUlmum interpretetos eft;
et infra fola ftramenta pofuit Catonis Ubrarius.
fcarias] Vide Colum. XH. 15. i.
nifttanquam'1 Popmaiii/i interpretatur^iy Meorfins
tolli mauult. Gemer etiam hoc ioco elTe ait particulae mft
vim exceptiuam; veile enimCatonem ad eundem modum/eri
Uuces. Quam eqaidem rationem plane non intelIigo> etfi
fententiam Catonis comiciendo aiTequi mihi videor. Eft fci«
licet pro niji quod, vt (aepe alibi apud Catoneuu Ceterum
fatis obfcurtun eft, quomodo ferivoluerit; qumallio com-
«rans. PaUadius Martio X. 37. et Nouembri VIL lO. pinl
femon frumenti more aipergi iubet Magis aliena eft Rott-
•boeUii oonicftuni p. 39« tan^Hun taleam legentis,
'? *• Cap,
M., P. CATOMIS CAP. XUX; L Tai
Cap, XLCC crqffaml Pliniiis faaec verixiteniis rep^»
tiit 17. feft. 35. no. 21. vbi Harduini editiocrum Vincentio
craffum , fed «liae reftius crajfam. Ceterum verba a Gefiie-
ro inciufa omitdt Plinius. Verbum UabU ex Itbris fariptis
addidit HarduinuSy et habet Vincentius. Ceterum Brotier
Piinio fuo reftitnit ex MSt ne ampkus. Harduinus enim de-
dcrat nec ampHus. Plinii deinceps editio princeps cum li-
bro Regio i. et 2. habent occuUato. Vitiofum crcyfitm repe*
tiit Brotier. In Codice Plinii reperiri verba vjque radices
per/equitOf vt h. I. hid^t £dd. primae teftatur Abr. Gronov.
ita vti/nerit'} Vide ad cap. 45. f. 2. vbi Gefner huac
locum apponit Piinio affirmanti 17. feft. 16« Calonem nihU
praecepifle de cortice fignando et iifdem coeli regionibitt
opponenda, quibus antea fteterat planta.
per/equitor'] Seneca Epift. 56. illud etiam nunc vidi»
vitemexarbttfta{hoanno(IuntraiKfferri: boius oapillamenta
quoque fi fieri poteft colligenda funt, deinde liberalios fier*
nenda vitis, vt etiam ex corpore radicefcat. Sad Catcr nunc
de vinea^ non arbufto, ioqiiitnr«
Cap, L. luua JUenti^ Plinins ig. f. 65. no. 3. pratck
ftercorari luna Jitiente 9 quae rigua non erunt ^ ab afieiu fa»
vonii defendif purgariy kerbas malas radidtus trui^ ficut
inierpurgariyfeminariafieri, et vetera /arciri. Haec aaite^
quam vinea fiorere incipiat; itemque ptro fiorente arare iiu
eipiat macra arenqfaqne; poftea vti quaeaue grauiJSma et
aquojiffima ita poftremo ara$o. Scilicet Pllnius in uio loco
comunxit, qoae hodie difiunfta leguntur in CaCooe fupTA
cap. 40. et infra c. 131. vbi eft: dapem pro bobns pirofio'
rentefacito. poftea vemo arare indpito: ea hca prieno arO'
to, quae ruckata arenofaque erumt, Poftea vti qnaequegra*
vijpma atque aquofiJSma crunt , ita poftremo arato. vbi re^
Polit liber rudeSicniBbet, quod Pllmas macra interpretatur.
In loco Plinii refte Brotier a Jlatu Fauonii pofuit ex Codice
R^io 2. atqne ita habet etiam Pintiani Codez. Deinde Pin*
tianus interputari emendabat, quo verbo et Varro vfus eft
L 30. et CohimeUa Arbor. ^a a. Vide etiam notam fupra
ad cap. 29.
prata defendes'] A paftione fcilicet, vt Varro ait I.
37. 5. fed idem firapliciter ^praia defendere c. 36. defendi a
piro florente ait cap. 37. inter verniim aeqaiHoAiam et ver«
giliarum exaetum cap. 30. Colamella XI. d. 7. de tempore
ab Idibus lanuariis medio inter brumam et adventumFauo»
nii: apricis etiam et macris aut aridis todsprata iampur^
H 5 ganda
idd COMMENTARIVS IN '
ganda tt a peeorejunt defmdenda^ vtfoenifit copuk Menfe
Februai^io lona crefcente prata nuicra ftercorari et fabmitti
iubet Coliimella n. i8- et Pallatiius Febroario i. Vide et
Coiumellam XI. 3. 27. et 31. Idem dicitury^Tmrf , cujiodu
rej fubmittere prata. Scilicet ex liis locts inuicem compa»
ratis colligimus, prata macriora vere ftercorari et temporius
defendi et fubmitd quam pinguia. Contra irrigua non opus
habent ftercoratione; nec irrigois immittuntur pecora, quia
deprimant altius veftigia et pratis noxam inferunt His ifai
obferoatis debd)at locus reaius interpangi, quam a Gelhe-
ro fa^lum fuit, etfi monait iam oiim Meorfios de vitio vul-
garis diftinftionis. Vidiorii auAoritati plus tribait Gefher,
qoam rerum rufticaram fcientiae fnae; quodequidem non
miror. Rem ita eandem docait Columella II. i8- 7« cura»*
dum vtfecumbtm Fauonii exortum nunfe Februario circa Idus
immiftis feminibus foeni macriora loca et vtique cet/tora^ fter*
corentur.
aceruum'] L e. ligna et virgas decifas in aceraum con^
gerito, ne vinearam cultum morentor. Hinc pendet inter-
pretatio cap. 57. feft. 5.
, ficosjubradito'] Alii fcilicet ficis imponebant vitem ar-
baftiuam, alii in extremis vinearum ordinibus ficos pone-
bant, vt Columelia IIL 3i. ii. fuadet Has ab inferiore
parte ramis purgari vult Cato, ne vitis eos apprehendat et
arbores feandat Ante Viffcoriam erat/uccidito: nefclo an
re6titts. Similis varietas in verbo interradere apad Colu^
mellam V. 10. 5. et Arbor. 19, 3. vbi Pontedera malebat m-
teruellere reponi ex libris.
fodere incipicui] A patatione foditar vinea, vt eft cap«
33. et in Colamella. Vitiarii igitur feminarii tempus nimis
longe produxit PliniHs, in qao Pontedera corrigit le6tio-
nem vulgatam ex lu 1.
profanatal Varro de L. L. V. 7* profanatum quod in
facrario polbiSlum «— poUuSum, quod a porriciendo eft fa-
Stum — vt cum profanum dicituTf id efi proinde vi jit /ani
faSum* Cf« et Macrobius Satum. IIL 8« et infira cap. 131.
et quae craflifRmal Plinios: pofiea vti quaeque. Sed
ibi £dd. antiqnae nabebant: poftea vtique. '
Cap. LL. Eadem verbia aliqaot diaerfis leguntor infira
cap. 1 33« vbi vide notas.
eapiat} £x rei natoct et altero ioco ^ ajmNi^ legi debe*
re, monet Fontedenu
Cap.
^ M- P. CATONIS CA?. LD. USL UV. ns
Cap. LtQ^ p.at imim^ Itft Edd. priinfte. ' Roflbodlnuu
lebat p. 40. ex ima parte perpitunm.
vitemfadto'] L e. propi^to. Cicero Tufc. V* 9. an
^nacharjis potuit pro nihUo peeuniam dncere^ noftrates pH'
Iqfopki /acere nan poiermt. Similiter ille Orat. 19. et poft
Redit c. «• et Viftorii V. L. IX. c 17. ,
Cap. Lm. /emen matumm'\ Pliniag ig. £ 67. no. 4.
Secandi tempus cum/piea d^brefcere coepitatqueroborari;
fecandum antequam inare/cat. Cato foenum, inquitf nefero
feces ; priufquam femen maturum Jtt , fUcUo*
crnn arjabitur'] Antiqaam Iraiotiem, a Vi6ix>ri6 temere
mutatam^ probat mecom Pontedera, qoi refte monnit, foe-
nom optimum recondi in vernum boom pabulom antequam
ocimum feu farrs^o nafcator. . . Atque ita Columella VL J.
Martio et Aprili ad foeni pondos adiicit bubus» quia terra
prorcinditur, ab Idibus deinde Apriiibus refte viride pabu-»
iomfecari.
ocinum nafcaturl Addidi nqfcatur ex Edd. antiqbis^
etfi etiam fine nafcatur fententia conft^> fi reAe interpun-
xeris. -
' edani bubus'] ViftcMrios in Codice repertom edmt po«
luit^ fed male bubus ad fequens oaput reiecit Meeum len-
tire video Pontederam, qui primus h. 1. emendaoit, cui ta«
men Gefner non obtetnperauit ViftQrianam ieftionem et^
iam in Vaticanis Codicibus reperiri teftatur Pontedera.
Cap. LIV. Pabulum ] Edd. L I- G. reieAo pabulum ad
antecedentia ita habent : Jd hoc modo. Equidem Pontede-
rae rationem fequor, qui cur pofuerit: pabulum hoc .modo
denique parari oportet ignoro;\oi& fit i^f^iM vituim fcri-
pturae pro darique. Ceterum com boc capite longendum
eft cap. 60. ,
patrauiris'\ i. e. perfecerls. Altera ieftio pctraueris
inepta eft, vt refte monuit Ge&er. Glans legitor poft
fementem aotumnalem menfe NQoembri ac Deeeiodiri per-
f edanu De menfibus hibemis loqui Catonem, . patet vel in*
de, quod pafci vult houes; quod tamen nifi per biemem
fieri debere deinde negat
femodios'] Haec de lanuario et Febmarip menfe intel*
Jiige ex Colum. VL-j. 8. Martio enim et ApriU com terra
profcinditor, pabulo adiiciturc
in aquaml . glandes bobus d^ndas aqoa macemri vel
potios in aqua fer^ari patet n Colomella VIL 9iS< qaem
locom
iM CDMMENTARIVS IU ^
locum tnale habmt fafpeftcun Pbatedenu Ita luphuim etiam
aqoa maceratuffl in pabolo dabatnr.
modimm vuuiciorum'] eandem menforam large paleia
additis Nouembri et I>eeembri, hoc eft granilTmio tempore
dat Columella VI. i* lannario et Februario eadem vinacia
dat, fed menfuram non definit. Vinacia in doliis picatis
recondit Cato c. aS- vt fit quod det bobus per hiemem. Ho-
die Itali frondem vel in doliis ligneis arena opertam, aut in
lacn vinaciorum ftratis intermiftis conditun feraant in pa**
bulum hibemom boum, audore Symond in Ynngii Axma-
libus Agricult Vol. I.
pondo XXFA Columella Nov. et Decembri foeni pon-
do XL. dat fine allo pabulo» lanuario et Februario pondo
XXX. fed idem XI. 2. 99. lannario et Febmario fbeni pon-
doXX.cum paleis. Martio fbeni pondo L. Aprili pondoXL*
£x hia locis innicem comparads refte fufpicatus eft Dick-
fon VoL n. p. 433. nnmerum huius loci vitiofum effe, cum
foeni ponderi accedat pafcuum noftnmum. Igttur malebat
legi fondo XV.
iUgfteam'] Meliorem qnemea ait Columella VL $. fed
eius generisy quod fpinas non habet Ceterum eadem ge-
nera fupra nominanit c. 30. excepta ederacea.
acus fahagimm} Vide fupra ad cap. 37. Cetemm
leftio 1. 1- G. viciam^ acusfabagimim prolninda eft, aut vul-
gata corrigenda viciaef vet de lupimf. Poft Jrugitms fortfe
comma fnerlt ponendum.
foeni pondo XF.] CoIumeUa Martio et Aprili, cnm
terra proicinditur , pondo dat XL.
mambus carpito'] Farraginem ordeaceam Colnmella H.
f I. 8« ant deferaun condit in hiemem, vel depafci fiicit bo*
▼es. Velli ocinum quomodo poflit, vt renafcatur, eqnidem
non intelligo , etiatnii famg^nem ordeaeeam non interpre*
teris, fed potiQs cum Mamilio apud Plinimn ig. f. 4^2. vi-
Ctam cum fid)a et eruilia mixtam in fiitione, quae tam facile
non eui^IInntur, quam ordeaceae fiurwinis coinu.
itatemperato'] Cum vulgata fenm plane careat^ prae<.
fero antiqnam leraonem item temperate poft. Deinceps (e-
go: Deinde vieiam dato. Columella ettam XI. 2. 99. farra-
ginem ordeaceam ficcam dat menfe lanuario et F^niario.
Cf. idemll. 11. 8-
/etmdam panicum] Colnmella a Calendis luUis ad Ca-
leQdas Nouembres frondem praebet
vt vlmsa/atis] Vlmeamedm frondem primamomnium
in pabttip boum pofiiit etiam Colnmella.
f/ceUat
M. P/ CATQNI^ CAf^Vf. LVt laf
fifceUas'] Pliaiiis ig- £ 49" ^i ^«^ ar£off«f «i^ig^
mitirt JifulKs cofiftrarif mt germimm Unera prmcerpmt.
vIm Vincentius Sp^. Dat VL 54. liabet capifiratiinceclaitt*
Vide ad Varron. XI. 3. 14,
Cap. LV. i^na} Si^m cap.. ;37. -T. 5. e^ Hgnain i
mmftcuhMttcQdiciliosdofninoinaccruufucofkponeto. Codi*
cUlos oleaginos et.caetera ligaa amurca conQJerik iet in fole
iiccata fumo aulinngi parere taedium tradit cap« 130. £jc hi0
locis medicinam huic noilro facient peritiore^. Fici et ca«
prifici ligna {umnm- acerhilBMii edere» fed deoorticafia et ia
aqaa flaoiali madefaAa dei^de exficc^ laie..omiU f^o.et
fiamma molli/nma ardere tradit Theqphraftos H« P. V* 10»
^ddit ad igniariom iafbnimeAtum (hodie filice euaa /erro
vtimur) optimi facere ligmifl^ ficiiineam et Qlefgtneimu
Martialis Xni.si. de ligni^ acapni^: Si vidnatihi Nmetti^
rura caluntur^ adviilamnumep^ mftice, Hgna ferias. ..
fnetas'] HaecelTe vitio&.etiacunofii» manifeitomooi*
vis, etfi Interpretes tacent Metae foeni funt CdkuneiUii»
IL i9u a. qui Varroni L 56. aoeniii Sub dio metae.etacer*
vi ftruuntnr. Proprie autem fbeni, aGeniui ia meftsun fini
conum fbxutur ; lignum vero aut radices arboniffi .namo fa^
cile diligens paterftmiliaa eam in formam oompoMt. -Vei>
ha igitur Sidfdio metas fadto pertinmffe oiim |mto ad fot^
Cap.LVL ep^aiae'} PQftiiarraeinterpuagfDton.cffi^
iBOmiit iam olim Popma ; quod feci^ Epi/iatae eflR» y ilioae
interprets^SOQ^eminutilem^ putidMt Pontedcca; 'ijiiod.eqni..
dem nott credo. Procuratocem, qui TiUicam ob(br%et^aoi-
minat Colnmella I. 6. 7.
ficuu^* Plinimi 15. f. ai. em^Csao tiharia turis^^pera-
rOs infta au tege fanciens mifmi wbeat perfid .maiuritatem.
Seneca SpUt 90- S^ruus efi / quinque^^ tw)dios a^eipita fnjak
que dmarwsi^ diumum aefiptt ^^ mtunctilo dormit. Cw^
tenem vocat Cato« Donatua ad Ter^ PfaomuooeAit L i •
M^ Serui quatemas ffiodios accipiehantfnnnenlHiunmfenu
.aaod demenfiim vocabator. Quitiquemodioa))ofuit«tiam
Sallaftius in Fragmento HiflDriarum libri HL de quo Schot»
tna Obferv.. lEL 24. Graeci ieruia xi^fvmu dimenfum ddbanl^
JiDc eft quatttor iextarioram meiifamii. Cf« Phitarchi Q«
Symp. VH. 4. Cf. Schotti Obferv. XI, 3«. et Pjgnorium de
Seruis p. i6a Senecae locom fafpedom habuit Oacconiu»
de Menfuria p. xoi. qoi modiAa rQmaim cum Hifpiuucia
com-
196 COMMENTARIVS IM
eomparauity aeftitnans HUfdium paremmenfaramhuic: O-
teminy nudio y fni quartilh. Sanis etiam ex tridco cofti
mtiitaris pondos cum modiorum trltici pondere ex loco Pii-
nii XVni. 7. comparauit; denique ex- PolyMi libro VI. ad-
monuit peditt menftruum cibum duarum tertiarum medimni
Attici; id efl: quatuor mbdionim ti*itici praebuifle.
Cap. LVn. loram'] Plinius 14. f. 19. non pojfmt iure
dici vina , quae Graed deuteria appelkmt , Cato et nos toram,
maceratis aqua vinaceii ; fed tamen inter vina operaria nume-
ramtutr, Poft vindemiam opiis rufticum fere ceflat; fainc
lora contenti eflTe debient ferui, opere grauiore inftante ite-»
rom Vinum aecepturL
congioi //. iS] Veterem le^onem congibs ires refte
correxit ViftoriUs, vt rationibus arithmeticis etiam docuit
M» CagnatUs Var. Obfbrv. W* i6. Congi&s fextarios f«»
heminas dnodecim continebat Araphora proprie beminas
contin^t XCVI. fed Cato numerat tantOm XC. Amphora
dicStur etiam Quadrantal.
- ' ^ duodecimo ] Haee verba ex Edd. primis reMtai mo-
mile Cagnato et Popma.
l^asirmnmH} Meurfiw- nuJebHt veter^ leffionem «1*
fra reftitttCam; Popma vuigatam defendit, fed exempla, ab
eo ^bfita^ fiiint jliuerfa piai^e ; in loco enim Plauti eft inter
kos dies^ in Titinnii inter decem annos.
Q. r///.] Probaai cumGefnero leftionem Edd. I.I-G.
febtentia ipfii fuadente; vtflgata entm annum cum orta eft
M nota numerorum liac ipfa.- • Ita-paulapoft in Ecfd.primis
pto quadrantatia decm eft nH. X. in libro Politiani eft pro
numero nilTcriptmn q^ in margine vero a/« quadrantaHa.' '
Cap. LVHI. puhnentoriufhj Eft^-pulmfent^m, quod
«umpoite olfm conedebant^ cuius deinde in locum panis
^cei&& Graece o^«y« Primos egre^e de fignliicatio&fe
•poUnenti difputauit 16. Fr. GroAOv. ad Piinhmi p. 788* *
kaleeem'] Stitwta piicem. Alibi halex dicltitf ipfii mu-
ria^ qmi varia opfotiorum' genera condiri folebant, ex grae»
€o ^, vnde et Mamentum dicitur. Faecem gari PHnius
^i. f. 43. alecem, Qeoponica XX. 46. iXiHu vocant Haec
duo loca fuut^laftiea de gari vario genere; qoibufottm^com*-
paran^ Manilms V. 671. qtticaptnram et gart varia genei-
ra ex tfaynnis pamta omnium optime defcripfit; praeterea
operae'erit1egeredifputation6m CorwirU ad GalenumCom-
pof. medic^ fee. Itca pr363«
Cap.
M. P. CATONIS /CARXDC LX. LXI, la?
Cap. LIX. FMimenta^ Iii Polit Hbro eft afias^ ^tfo-
drcmtalia. Vndeiurpicor, feqoi debere Capot 104. de vino
faoiiliae*
. Scutpmeas'], Infra cap. 135. itenim nominat nofter.
Calceamenti lignei genns a fcoipendo deducit Tmtiebng
Adueril VL 23. Kpifjri^Mf calceoff ligneos inteTpretatur et-
iam Gataker. Aduerf* & 19. monente Geineeo. Varronis
locmn apiid Nonium in voce tueant annotaoit Popma^ vbl
eft: adfpicio TViptoIemum /cHtponeatum tngas/eifui cornutaS»
Elx Pkuti.edam CafinaT^w^po^^a^ appofuit Popma. Cete*
rum Meucfina malebat liinas vel uou^^ legi pro io^ios,
• . Cap. LX. .ormf] Numerus exddiflb ponderum ocini
jridetur^ quem.addant luntae; Aldus, Grypbiana anzn 1535^
etBafil. 1.528; Ceterum £dd. antiqaae anmua fingula in iu»
gafinguta. Quidetncepspriasyfi^iSdomifeniiit; po^erant
canunode aeque alterum omittere. Vide Bttrnt ad Petron.
c» 65. p. 333*
granmui'] Turnebus 17. 3j* interpretntar ad gmnum
qoae pemeniat. Gefiier praeterea mutari vohiit in propter-
ea. Pontedem vocabulBm gratmtid adieftum cenfehat a
gloflatorev qul explicare vellet ocitmm; quod faba et vicia
mifia Confter^ Tulgo enim ab Italis farra^nem et ocinuQi
vcqari faodie granata. Praeterea monet, ili primi^ £dd. efle
generctttm^ in lenC per compenditim tale fcriptum^ vt ind^
AMegrMiftui effingi potuerit Politiamm denSque ad Ten^
fimiamtm editiottem nil varietatis aimotaflb) igltfif Hbrut^
elttd lidbuiiSfisr fimiliter fcriptom id quod viri egregii au6brt«
ito accedente reftitui^ quod Inteliigi poteft;
Oap. LXI. ^id eft agrum] Pilnius 1 gr-c. 19. In aran^
4o fnagn^ere/emmdmn CatmU oractitum , quid ejl prfmufi
^lgrmn benecoterkf Quid/ecimdum r bene cerare. , Quid tef^
Huenf^ftercfnraren vnde MeurlSus J1.L deleri fnMebatrerbi
{jrimo Io<Qo..pcrfita i^ arare etibribi: Qmd efi^primumf
agrum bene cotere. Ita ibUicet inPjiiuo olim edebatuc: fe4
re^ dHHnftionemcorrigi iuiCt Potifedera, qui Catotu inde
primum reftitui volebat, velpojdus^ (pisi/ecundum ^tertiq
mle inuiceni conueniunt^ pei^.nots^ L IL.III. fc^iptum plitti
putabat Seruiiis ad Aeneid. Vtl. 539, Qito ^ qui interra*
gatuSf qui ejfet pateffamitias , rffpondit eum , qui bene pqfcit
etbenearat. Vide ad Columellahi VI. Praefat
qui oletmn'] Plinius 17. 4^ 3.0. qui oKuetum/hepi(J{me et
attijfime mifcebit, is tenuijfimas radices exarabit^ 'SaiHcesJt
/ur/um
%
fi8 CDMMENTARIVS' IN
Snfftm akUmi^t craBuhr^s fii»t; d io in radius vtres okae
^ibuni^ Idem paiuo antea ^aius loci reliqua iic repettt:
Diligenter oleam eximere oportet, et radices quam pkrimas
qimierraferre. vtn radices bene operiteris ^ cakarebeue, m
quid noceat, Si quis qnaera/t , quod tempus oteaejereudae fit\
Qgr^ficeo perfitmtuiemf agro laeto per ver. vbi veteres libri,
tdle Daiecampio^ habent: et ineas radices vires* Pintiant
etiam Codex delet eo. Pontedera antiqoam holtis looi leftio^
nem praefert hanc: qui ojetum/aepiffmu ^ et tenuiffimas radu
ces exarakit. aitque Pliniom edamexcorruptis Catonis iibris
vitiatum fuifle. Oolumella V. 9. f. 12« CMtetam minime bis
arnio arari debet et bidentibus alte circumfodu Idem ibidem
feft. 15, veteris prouerbH memimffe conuenit^ esmyjqm aret
oliuetumf rogarefruSumf qmfiercoret^ ^oraref qui caedai^
cogere, Galius Bernard de Coltu oleae p^ 78-^ Les racines
fui nqijjent ,de la partie Jupenatre de iajbucke , et quijauven/t^
Tont a fnoitii decouvertes^ ne JmU que des filaments qm fcn^
grais multiplie^ et que fon detache de lajduche," Sumas ra;*
4iculas.^^4aas vocat CoIameUa XL 2. 19: in vJhnis^ fraxi-
nis et populisj eafque vece priao amputat^ vt in vlte IV*
S. 1. vbi in£eriores deficere .ait, nifi aefliuae anipotentun
vbi vide notam* Hitic pend^ loct hiiiua ftotentia.- DU9
Igitur aeiUuas fummas radiculas fiiepiifime arando oxfciode»
te iubet^ quod nifi fa^e fiat, fed raro folicitentur et mapa*
tentur radj][:ulae , ceteras furfum caiore euocatag abinr atqM
in faper£cie facile calore et frigore tentatas taoguori oleam
pbnoxiam facere» quod in vite £eri etiamiw»iet CofaimeUa
1. c* . Crafllores fieri radicje^ omiSa aratkme frequetttif iiOft
puto, fed aeftiuas frecpientiorea fubnafci» enfqu^J^laa fiiflilf
lime exiiccari.
jj^rrum TT ne aris'] Uaec alieno iocopictfta i^ciufit
Geiher. CoUpcanda fm^tflatiai poft veeba-^/^o, ficrcof^ai^
tAudauit ead^m Plinius ig* feo. 49«.expUQauit CoiimeUi
n» 4, 5. Vide fupra ad c^)^ 35. terram caue cariqfm traSUs.
tempeOiue } Ponted^ piMfert lefiionem Volit. tenh
ptfiinA, Sufvemoarareincipito.
muftumjirere'] Voluitne feminariom olearutn freqaens
femper effe? ' An pdtius yamV^P Semina deinceps funt
plantae, quae quomoido Cttkn terra fua eximantur, docuit
Hipra cap. «8.
cumterraj Modum docet Columella V* 9* 8-
cakare bene'] Idem ^4pc»pit fuiifa e. ag. ia olaia ta«
ip^xi pmjfit CoJluflidUbilt «•..
9i
M.P.CAT0N1S CAP.LXILLXin.LXlV. lag
ne aqna noceat'] Plinii leftio ne quid noceat^ nefcio
vnde fluxerit. Vulgatam vix fiuiam eiTe puto. Aqua eniui
piuuia plantae nocere vix poteft, quam aquae immergunt
per diem vnom alterumue in Gallia, antequam ferant, tefte
Bernard p. 204. Supereft, vt argiliam cogltemus^ in qua
icrobem profundiorem fieri et plantae vere ferendae terram
leuem fubiici, ne aqua pluuia conilftens in fcrobe putrefa-
ciat radices, vult Bernard p< 3 10.
per/etHentim'] Supra cap. 37. Si erit locus ficcuSj ium
oUas per/ementim/erito, et quae ante/atae erunt, tetwi^as
tum /upputato i et arbores ctblaqueato. Columeila V. 9. 6.
plantae autem in oliueto difponuntur opHme Jiccis minimeque
vliginofis agris per autwnnum, taetis et humidis verno tem^
pore, pauto ante quam germinent* Catonis verba repetiit
Plinius ; locum vide fupra poiltum ad cap. 44. De tempore
vide ad Colum* de Arbor. c. 17.
' Cap. LXn. boum"] In libris fcriptis bouerum reperit
Vifljorius, quam formam exemplo Varronis ex libro VEL
de L. L. p. 98. lin. 30. confirmat Eandem praeferebat Tur«
nebus VL 23. Vrfinus repertum in libris duobus bouerum
poniirmauit etiam Lucilii exemplo ; itaque recepi.
mulorum'] Plauib^is iungi folitos eife mulos, hoc alte^
roque Homeri exemplo poiito docuit SchefTer de Re Vehic.
n. 9. monente Schoettgen. Vi4e etiam fupra ad cap. X< 3.
Cap. LXnL /ubiugia lorum^ Infracap. 135. 5. fub-
iugia in loftrum lora et fubiugia lora in aratrum nominat.
vbi refte iam olim ScheiFer de Re Vehicul. p. 120. vidit
legendum eife in ptojlrum. Hoc in loco' Schefier malebat
lorum P. XIL et fubmgi^ interpretatur ^evyhii. Turnebus
contra Aduerf. VI. 23. lora corrigebat cui aifentior ob lo-
cum alterum Catonis. Vitruuius X. S* Eadem ratione iu^
menta cum iuga eorum Jubiugiorufn toris per medium tem-
perantur, aequatiter traliunt onera. luga lorata nominat
Moret verfa 122. De iugandi ratione vide ad CoIumelL
IL2. 7.
Cap. LXIV. Plinius^ 15. f. 6. ex h. 1. oteum in tabulato
minui, deteriufque fieri: item et i» amurca et fracibus. hae
/unt carnes, et inde faeces. quare faepius die caputandunu
Sed fraces h. 1. Cato fimpliciter de faecibus dixit Ceteram
raaturam oleam eiTe ad oleam efEciendum quidam olim pu-
tabant antequam nigrefceret; contra Prefla ia «It^tp libro»
Tom.L P.JL 1 Memo^
I30 COMMENTARIVS IN
Wmoria intamo etc. p. XLII. monet, maturam efTe tam de-
mum, cum pulpa et ipfa nuclei fuperficies vna cum pelie ni-
grefcit, ipfumque oleum in oliua magis magifque fubtile
reddi« nec maturitate craiTefcere. Ceterum memorabilis eft
TheophraiU C. P. 6. c. I2. iocus, vbi ait oieum a carnibus
oliuae feparatum nec immiihim, vt vuae fuccum camibus
reperiri. Quam qutdem opinionem veiiem a peritis natu-
rae accuratius inueitigatam.
putefcit'^ Plinius 15. f. 4. puirefcere in amurcam dixit
efftcianf^ non leguli, fed olea efficit oleum. Igitur
malim efficiat.
totidem modiis^X quot diebus citius colligentur, toti-
dem modiis plus efficient, explicat Gefner. Sed piura h. K
legifle videtur Columelia XQ. 50. 19 et 3o. vbi vide notam.
fracibus erif] Crefc. V. 20. quod oieum quauto ab amur*
eajteterit tauto deterius erit. vnae videtur leSdo fuerit pro-
banda efle.
Cap. LXV. oteum vhride'] Graece ifi^inivWf quod ex
▼iridi feu inunatum oliua coniicitur. Crefc. 1. c. Item dicit
Cato quod otea purganda eft afrandibtis et omni immumiieia
antequam oleum fiat. Plinius aII. f. 60. ex olea alba candi-
dum, ex drupa feu varia viride oleum cogi ait Sed Plinium
falfum fpecie fuifle nec meminifle, oleum omphacinum arte
dealbari folitum, quam tradit Diofcorides L 27. monet Pre«
fta Memoria intomo p. XXXVIL Oieum enim omne om-
phacinum colore viridi flauefcit Viride etiam flriAiuum
dicitur, et ad vnguenta adhibebatur. Cum oleo gaiiico
if^ comparat Prefla ibid. p. XXXK.
foliis'] Meurfii ' eumque fecuti Bodaei ineptum com*
mentum /oriis fatis confutauit Niclas ad Geopon. p. 613.
quam acerfnffhna*} Plinius 15. f. 6. oleum quam acer-
tiffima oliua pptimum fieri. Cetera quam primum e terra coU
ttgendam; ftinquinata fit, tauandam; ficcari triduofatis effe.
Si geient frigora , quarto die premendam; lumc etfate acU
fpergi. Ceterum lententiam vulgarem, oleum augeri ad
Arduri exortum a. d.XVI. Calendas Oftobres, pofteanu-
cleos increfcere et carnem , ex Theophrafto et Plinio pofui
infra ad cap. 97. Contra primum nucleum indurari a natu-
ra, quod fieri intra o6biuam vel nonam a flore feptimanam»
deinde cames atque oleum augeri demum, nec antea oieuia
vllum inefle oleae, demonfirauit Prefta Memoria intomo ai
feflanta dde Saggi di Olio p. XXVm. et Bernard M^moire
wir i^Olivier p. 122.
facito\
M. P. CATONIS CAP. LXV, LXVI. 131
fadto'} Ant inteli^endum aut ex Edd. ixiferendiim eft
okum.
Oleam vtH — ftringito^ Haec verba hoc loco aliena
tant, et fpuria.aut tranrpofita. In oleo enim viridi oliua
non nigra, fed viridis legkur, non ftringitur, nec in ter-
ram cadit. Malim igitur ab initio iic legere h. 1. Okum vu
ride fic facito. Oleam acerbam legito. Quam acerbijftma olea
facies, tam oteum optimum erit. Domino de matura — ex*
pediet. Oleam vbi nigra erit, ftringito; oleam (vel eamque)
quam primum ex terra tollito. Si ing. — leSa erity facito^
Si geticidia erunt etc. Slc puto omnia ilne vitio procedere
verba.
expedietl Quia immatura oliua minorem olei, fed prae-
ftantioris copiam iargitur; matura feu nigra copioiiud, fed
peius et fapore et odore oleum praebet; refte monente Bo»
daeo ad Theophraftum H. Pl. IV. 3. p. SIJ. et res hodie fa-
tis nota eft.
(pum caHdijfimum ^ habeto^ Haec verba Plinius iu
mentione viridis^ olei ex Catone omiiit, et in vulgaris olei
demum confe^one habet: aere vitiari. feruentibus omnia
ea Jkri daufifque torcularibus et minime ventilatiss idco nee
ligna etc. Nec in viridi oleo Columella adhibet ahenum
calefaftum Xn. 50. fed in vulgari oleo; etii ideml. 6. ge^»
neratim praecipit : toreularia praecipue cellaeque okariae ca^
tidae effe debeut, quia commodius omnis tiquor vaporefotui'-
tmr,aefrigoriktsmagis conftringituroteum. EtPlinius 15.
f. 3. omnino enim eft otei ctm/a calor, quare ei in torcutaribus
€t iam in cellis mutto igne quaeritur. Idem f« 6. poft Cato-
nem inuentum eSe ait, vt oliuae aqua feruenti lauatae pro-
tinus prelo fubiicerentur folidae. Quanquam vulgata poteft
etiam hic locum fuum obtinere, fi vaporata atque ita cale*
fa6iH fimpliciter intelHgas ; non feruentia cumPIinio, quafi
ab aqua feruenti infuia.
Cap. LXVI. neque nueleisl^ Piinius ex h. 1. folum olei
vitium retulit, quod ex vafe aeneo concipit; et e nucleis
ignem aptiflimum iieri ait, ne ligna caedere in torculari
opus fit Contra vulgatam Geiherus interpretatdr ita^ vt
cauere iubeat Cato, ne nucleorum fraftorum iiquor oleo
admifceatur, cuius faporem repudiat etiam Columella XII.
50. 6« Sed nucleorum iiquorem £1 voluit Cato abftinere
oleo> admodum obfcure locutus eft^ atqne alieno loco inv
mifcuit vaforum menttoni. Plinius forte in hocloco^ aut
in capite fequenti fcrtptiun repefit: nucleis ad ignem vtatur.
I 2 Kx
13^ COMMENTARIVS IN
Ex capite enim 67. tranfkta in caput 65. effe etiam verba
quam caUtdiffimum torcularium et ceilam hcibetb fupra admo-
nui. Ceteriim nucleornm odorem oleo admiftum cauent
etiam Geoponica IX. 19. quam tamen veterum opinionem
muitis argumentis et experimentis refutare conatus eft Pre-
fta in aitero libro p. 108 feqq. Qui eandem ob caufam re-
pBdiauit vfum antiqui trapeti, Stabiis reperti, cuius fabrict
eft accommodata ei opinioni , quae nucieos confringi veta-
kat Vide etiam ad Varronem I. 65» 3. Fracibus cum nu-
cleorum fragmentis ligni vice vtuntur hodieque Itali et Gal-
li, vt ad Colum. XU. 50. docui. Nunc dcmumvideo^ Cato-
nem nucieos antea voluiiTe fuccretos » ne cum fampia pre-
merentur. Vide notamad cap. 37. feft. 2.
Cortinam plumbeam'] Piinius 15. f. 7. Quare/aepius
die capulandum: praeterea in conckas, etplumbeas cortinc^:
aen titiari. Feruentibus omnia eafieri^ clauji/que torculari-
bus et quam minime ventilatis; ideo nec ligna ibi caedi opar*
tire: qua de ca^ifa e nucleis ipfanmi tgnis aptijjimus, et e
cortinis ih tabra fundendum^ vt fraces et amurca liquentur.
Ob id crebrius vq/a mMtanda^ fifcinas fpongifl tergendas^ vt
quam maxime pufa finceritas confiet. In (apa et defruto et-
iam Columella Xll. 50. 6. repudiat vafa aenea propter aeru-
ginem. Capulare Gallici artiilces dicunt. ^ti^&r, et conchis,
ex ferro ftannato faftis, vtuntur, tefte Bernard p. 441. Ce- '
terum in cortina defrutum, pigmenta aliaque coqui fole-
bant ; hinc merito fufpiceris, cortinam etiam h. I. adhiberi ad
oleum calefaciendum» quo melius ab amurca feparetur flui-
dum. Ignem, forte ex nuqleis accenfum, quoraodo fubdi-
derint cortinae in lacu, dicere non habeo. Galh'cus inter- .
pres lacum interpretatur fornacem aut lacunam, aqua calida
plenam, quae vicem balnei Mariae gereret, cuique cortina
imponeretur. Cortinam quidem refte interpretatur chau-
diere; in ipta tamen Catonis oratione ineptiffime pofuit:
f/ faut que te bajjbi , dans le quel Phnile fe rend d lafortie du
preffoir, foii revitu interieurement de plomb.
alterum dolium'] Locum lacunofum aut vitiofum efle,
refte monuit Gefiier comparato Columella XH. 50. vbi per
tfigmta iabra tranflFunditur oleum et eliquatur, antequam in
dolium veniat Ipfe etiam Cato capite fequenti plures la-
cus, in qnos tranuundatur, agnofcit, et Plinius ex h. i. re-
tulit crebrius vafa mutanda^ vt qucm maxime finceritas pura
eonfiet. QuidV quod fequitur: de iis labris; cum de vno
modo fermo fuerit faftus. Quare excidifte quaedam poto,
et tfo/ifi^ inaie intrufum fuiiTe,
fmptr
M. P. CATONIS CAP. LXVIL DCVm. 133
fmperjk^akito} 'PlinitiB : vt fraees it atnnrca Uqueth
tur. vbt Piotianus ex €odice ^df^tJoUde.
Cap. LXVn. Item cuHodis^ qtd in torculan erit , offtcia*
Hoc lemnia ita in Codice (Ironouii fcriptam anteponere ca-
piti ttialo, wt, qoa de re agatur^ le6tor iiatim Intejligat.
perficiatur'] Expeftabam tcmtur, purgetur, antequam
trapetofabiiciatur irangenda. Commoiitae vero nulla alia
fuit cora, nifi vt nuclei Uiccernerentur, antequam &m(k pre-
lo fupponeretur.
capiant'] i. e. capulent, depieant Editiones quae-
dam habent capulent.
faSus] Plinias 15. f. 6. prempfas quam centenos mor
dios ndn probant. FaSus vocatur. Varro L 24. fafto (ita
enim Columella XII. 50. genere neutro dixit) definit mor
dios centum viginti ad centum et fexaginta , aut quadragin-
ta, vt Edd. liabent quaedam. Quot modios Cato fa^to con-
tribui voluerit, non dixit; igitur mercedem fadrorum a»&h-
ihare non licet FadiumNeapolitaniiTf^afiadicunt, idque
oorbibus ofto conftare^ corbes autem fingulos continere
«rotulos triginta Neapolitanos^ referc Swinbume Itinerarii
Nei^polit T. L p. 47ifc verf. germ. Florentini macinata vo-
eantfadbim, ipiam vero moiam fnaoifii^o/^'.
iacum paftrenmn'] Antea cap, 66, lacum dixat quo fluit
oleum ex torculario ; inde in labra plura defundi iuflit do^
•necin doiia perueniat Nunc vero lacus dicit fubito, nefci^
igitur, an fcriptura refte habeat Lagus immobUes folo hae-
rerey docent loca fcriptorum noftrorum omnia^ q^compa-
raai; contra feria tranfferebantur de fuo loco^ docente in-
primisCatone cap. 1.54. Coiumella contra XII. 50. lo.oleum
viride ftatim defluere vult in labrum rotundum ; fed is nec
cortinam adhtbet. Lacum amurcarium intelligere vix licel^
iqaia etiam haec in doliis condebatur.
amurcam commutet'] Gefner interpretatur; .comitnU'
tandis labris feparet ab oleo. Equidem mBlirnfraces quoti'»
die reiiciat et amurcam. commutet (fc. oleum) v/que .adffk.
Nam in vulgata le^one amuica inepte dicitur peruenire iu
poftremum lacum^ vnde oleum in dolium mittitur.
effingat] Giceronis prp Sextio cap. SS.Janguinemfpon'
giis ^ngi comparauit Turnebus. Spongia tergere ex ^* L
retulit Pliniiis. Pifdnae funt, in quibus exptimitur famfa.
Cap. LXVm. Oleitas] Vt ab oliua oliuitatem Varro
et Columella^ ita ab oiea oltitatem dixit Cato etiam infra
I 3 cap.
134 COMMENTARIVS IN
oap. 144. 3. Graeci ikeUSii olinas legere^ ikaHrttU legulos
dicunt Gefiier ex Mamertini Gratiarum Aftione ad lulian.
c. 32. et Minutio Felice cap. ly.Iaudat oleitatm^ fed In vtro-
que loco optimae Editiones habent oHuitas. Inifra c. 144.
Polit iiber oleatate habet; olmetam habet Feflxis. Ita jicUa-
tem fici fruftnm et ficitores ex Nouio aflFert Nonius Mercerii
p. 109.
preta'^ Quae in Catonis prelo gerunt vices cochlet*
ram^ quas in recentioribus machinis adhibebant romani
agricolae. Hoc prelum, feu trabs in fuperiorem locum to-
tius machinae binis arboribus et tQtidem ftipitibus compofi-
tae tollttur., atque inde funes iUfpenli reponuntur. Pre-
)um fuiffe carpineum, docet cap. 31,
fcutulas'] Red:e fucculas f quibus prelum deprimitu^
fubftitui voluit Turnebus VI^ 23. approbante Popma.
Cap. LXDC. imtfuito'] Columella XIL 5a 16. quam teh
fHen et ipjam ceraturam nojirorum temporum agricolae repw^
diauerunt^ exiflimaueruntque fatius effe noua dolia tiquida
gumm perluere^ ftccataque fuffumigare alba cera ne paUorem
aut malum odorem capiant. nonmlli prius amurca, deind$
aqua vafa perluufU et afficcant, tum confiderant, nmt quUt
ceram nouam dolia defiderenU Commin genere foeminino
dixit etiam Piinius 13. f. 20. alibi gummi, quod ex acacia^
amygdalis amaris, cerafo, pmnis, vitibus et olea coliigi
>ait Amurca cur dolia imbuere velit noua, rationem expo*
nit Cato infra cap. loc). Creta figulari refoluta vtitur Colum.
Xn, 50. 15. gypfo Geopon. IX. 19. Polit liber bis curnmu
-ni, Edd. principes cumini habent In Columella XQ. $0.
feft. 16 et 17. liber Polit cummi pro gunmif ct cummis pro
gummis habet Vulgo ibi eSt gummi pto,gummis. In PK-
nio Codioes conftantifiime commin prsueferre , ait Harduinus
ad XIU. f. 20, Contra optimus Vofiianus vbique gumminf
gummi, et gummis habet, telbmte I. Fr. Gronouio ad Pli-
nium p. 787. Politiani libri cummini d^rauatum eft ex cum^
mmn Ita in locis Plinii libri fcripti modo guminum, modo
gummiM habent, annotante Gronouio. Idem p. 792. an-
notat, Plinii Codices optimos -pro gummofus hsiheTe gummi'
nojus et cummino/us. Vide ctiam ad Pailadium Nouembri
-c.vn.
arfacito'] Amurcam an dolium ficcari velit, incertum.
eft, fed dolium ficcari debere, fententia et ratio demonftrat
Quod vero ex Columella XIF, 5a huic gummitloni oppofuit
Geiherus, quae femel oleum tefta combiberit, alteram gum-
raitio-
M. P. CATONIS CAP. LXX. %$$
jnitionem non recipere; refpaere enim olei pingaedinem
talem materiem^ quiilis eft gummis et cera; id amurcae non
conuenit, minus pingui, quam eil: oleum, vt ipfe confite-
tor. Sed ipfe gummitionis ordo et tnodus mire perturba-
tus fuit a librariis. Amurca enim, qua imbuitur prius do-
lium^ non folum eximenda, fed et aqua eluenda eft; poftea
vas iiccatum et calefaftum demum gummitionem bene recl-
pit. Ita in vafis cerandis et gummandis facit Columeila*
Gummi et tragacantham aqua^ multa maceratam albuminis
ouorum vices fubire in coUyriis ocularibus^ monet Cialenas
Compofit Medic. fecund. loc. IV. cap. 4. fed is gummi acan-
thinum feu arabicum intelligit. Quale Cato et Columella
intelligi voluerint, nefcio. Arabici enim pretium maius
efle debebat, quam agricolae rationibus conueniebat.
diluito'] i. e. perluito, vt eft in loco Columellae; fcd
fequitur pofiea linito; igitur dolia ct perlui et perlini gum-
mi liquida et cralla fimui voluiiTe videri poifit Forte prae-
^t Codicis Gronouiani leftio eam.diiuito.
tenibus ligsUs] Scaliger «xflnrva; Popma tenuia feu cre*
xnia ex Columella XII. 19. 3. interpretatur, quibus oppo-
nantur gnmdia , feu codices. Refte !
liuefis] Polit. liber leueris, In ColumellaXIL 50. £
l6. fimiiiter eft gummi liuerunt fine varietate vlla.
cunmin P. 1111*] Gefner malebat cummis.
Cap. LXX. Columella VI. 4. mntti et largofate mifceni
fotmlaf quidam tHorrubium deteruntf cum oleo et vino , qui-
dam porri fibras, alii granaturis, alii fabinam kerbam ru^
tamque cum mero dituunt, eaque piedicammta potanda jfrae^
bentn Multi cautibus vitis atbae et valuulis erui bubus meden^
tar. vbi vides^.pro lauri foUis nominari marrubium. De val-
vnlis erui poftea dicitur. Ceterum miror, nec Gefnerum nec
sdiuoi.Interpretam vidifle, hinc verbotenus eiTe exlcripta»
quae Garg. Martialis frasmentum habet ab initio. \
fanis dabis] Pontederae fufpe^him eiTe vocabulum. ma«
le pofuit Ernefti ad h. L Sed is refte contra Salmafium^
qui h. Lfticas corrjgebat, demonilrauit, fpicas allii et vlpici |
efie nucfeos, quibus capita alliorum componuntur. Graece
ayh^€Q, mu)Ji/isc et yikyei^ dicuutur. Idemfibras folia eiTe
docet anguibi obiong» et in mucronem faiugiata; peifime
enim Salm^Mius h. 1« interpretatus erat Exercit Plinian. p«
748. Bene Albertus de Vegetab. p.463. alHum radicem kih
het diuaricatam ficut porrmm , et id quod ift fuper rfidicemp ,
in quo eft virtus germinis eius, eft dentatum, muttos habens I
I 4 dentes, 1
136 COMMENT^ARiVS IN
dentes^ qtiorum quilibet inuotuitur in fpica propria, cum ta^
men omnes fimul dentes eius fpicam habeant communemf in
qua inuoluunturj et funt dentes eius ftcut pyramides duae
bafibus coniunSis etc. Crefcent libro VI. in liiio : acciptuu'-
turfpicifiue butbi eius virides. Scilicet Itali hodieque fpic-
ehio vocant fpicam aliii vel cepae. Garg. Martialis: Botus
morbos ne noceat dato fumptas fatis ^ terna tauri fotia et to^
tidem porrife&iui, et utpid alii temasfpicas.' Seruius ad
ficorfl;. 1. 130. et amaris intybafibris ex Nigidio haec ponit:
Ipop/Jjf , herba, Sed anteafibra diSa efi , vt nunc etiam rufiu
ci dicunt. Rottboell p. 40. tnalebat mieas (alis fcilicet gem-
jnae legi.
thuris'] G. Martialts turis grandis grana tema^ her^
bae fabinae erbas ternas, rutae cauticutos temos. Ceterum
Polit. liber turis habet, contra morem antiquum, quem ob-
feruat Seruius ad Aeneid. VI. 3.
fabutos albos^ Columella vatuutas erm habet; fed ibi
Lipf. liber cum Edd. lenf. faabent batbutis et pro enii Edd*
I. B. R. atbis habent. Columellae ieftionem Catoni reddi
volebat Pontedera. G. Martialis poft rutam nominat:^/29m-
buci carbones temos. vbi Gefher turiones carbonibus fubfti-
tuebat, quoniam fontem hunc ignorabat Pergit Martialis:
ffaec omnia fub dio caeli per triduum ex eadem potionem dd-
to , ckiieSoJciticet vino. Quod ita partieris, vt aequas potio^
nes per triduum accjpiat yetheifabulqs — viups IIL omifit
Ald. et quae eam fequuntiir.
fttblimiterli In hoc vocabulo haeflt Scfaoettgen et ma»
lebat legi fubtUiter; faltim effe fublimiter referendum mo-
nebat ad eum qui leget, teret et dabit medicamentufh, vt
ftiblimis feu ereftus ftet; etfi rationem eius praecepti igno^
rare confitetur. Gefiierus excogitauit rationem fed ineptit
fimam. Scilicet fublimiter infundititif medicamentum nari-
bus boum, quo facilius ad' interiora perueiiiat aliasenim
in terram relabituf. Igitar fitbtimifer b. I. ineptum eft; in-
fra vero refte ponitur, vbi et bps et medicus, fublimes flant
Excidit oleum aut vinum, cum qdo haec onAnia tefenda et
infuridenda funt boui. Ecce in Martiali fequitur: SaneiSf
qui dabit Jubtime ftet et vafo ligned infimdat fnos^ deiiciat in
gutture. Vnde aliquo modo Catonis locum farcire licebit
Itaque legerim: Haec omniafub dio coeli teri darique oportet
leimusfiet, qui dabit. Per triduum etc. In Martiali verba
deiiciat ingutture funt ex gIofla« Rottboell p. 43. malebat:
kiunis ieiunus ftet , qui dabtt, Refte , putd ! I4em voKfuth
Hmiter quo pertineret, egregie vidit
Cap,
M- P. CATONIS CAP.LXXI.— LXXIV. 137
Cap. LXXI. Cdlumella VI. 4. 2. faepe etiam languor
et naufea difctaitur^ fi integrum gallinaceum outtm crudum ie-
iunis faucibus inferas^ ac poftridie fpicas vlpici velatlii am
vino conteraSf et naribus infundas. Diuerfam formulam ha-
bet Plinias 28. f. 8v. Sed ecce Martialis haec etiam repe«
tiit fic: Bouesfi aegrotare coeperint^ dato continuo ouumgaU
Hnaciumf quod crudum integro facito vt deuoret.
terat et vafe ligneo det} Haec inepte dici, iam antea
demonftraui ad cap, 70. et refte omittunt 1. 1. G. Vitium
arguit vocabulum vq/bf cum capite praecedenti dixiffet vafe;
deinde variatio cafus^^^y cum vbiquefecmida vtatur, dato,
terito. Quare fi verba vafe ligneo feruari veiis^ pofl: botd da-
io adde et vafe tigneo. Nunc video, vafo efle vitium Gefhe*
rianae; antiquiiSmae enim vafe habent
Cap. LXXn. comua'} Comeam pedum partem, vti
Ariftoteles H. A. Vm. 7. ioiv ric r» uiiar» dksftpy naipS ^
lelrnfij ikcaw. Vide notam ad Colamellae VI. 15. 2. Plu-
tarchus de Sera N. Vind. p. 65. «o/ rSh fioShff iv tic rig XV'
KoQ fiaXetHtSvt » irpocei^Kpenf r» aup» rSh Kspirm. vnde ap«
Karet, enm cornua capitis inteUexifle. Leftionem Garg.
lartialis veram efle puto^ quam vide in varietate reliqua
pofitam.
Cap. LXXm. Columella 1. c. nannutti pettem ferpentir
olftritam cum vino mifcent: efi etiam remedio cum dutci vino
tritumferpyltum et concifa et in aqua maceratafcitta. Plinius
30. f. 53. ^nguina pette etfate etfarre cum ferpytto contritis
vna deieSffque cum vino tnfauces boum, vua matutefcentef
ioto anno eos vatere.
tiquida'^ i. e. pura , non turbida. Inepte igitur Memv
fins timpidam corrigebat. Hinc etiquare oleum et muftum
et vinum eft faecibus purgare. Haec reAe admonuit Pc^miu
Arifitoteles H. A. VIII. de boue: iiif yip /iif ua^xpiv y ri
viap uetf 'ff/vxpiv k«) iuipouov, in i&iKei irtveiv. Monitum
Tgitur Catonis pertinet non ad folam aefi»temi fed ad reli-
quum etiam anni'tempus. Ne<; tamen verba per aeftatem
commode licet ad remedium antea pofitum referre.
Cap. LXXIV. teftitium'] Edd. pi^incipum tefHtium prae-
fero vulgatae depfticium^ admodum ineptae. Omnis enim
farina in panem aepfitur^ adeoqtie omnis panis eflet depfti-
cius. Sed qui fub teftu coqoitur, r^e dicetur teftitius, grae^
ce %piPwtr7i^\ diuerfus a Aimaceo, Graece ftvtr^, quo et
I 5 quali-
^38 COMMENTARIVS IN
qualitate et bonitate faperior, vtpote magis pcrcoftus, tefte
Galeno L. I. de Alim. Facalt Cf. Cornarium ad Galen. de
Medic. compofit p. 306. Harduinus Plinii ig. f. 27. fpeufti-
cum inteiligi putabat» quia farina fme fermento fubigatur,
nec aqua caleiiat Sed fermenti mentionem nullibi fecit
Cato. Addo nunc locum Plinii ig. c. 11. certumquefit jiteii
Capitonis /ententia^ tejlu panem lautioribus coquere /olitas,
ptftore/que tantum eos, qui far pinfebant, noniinatos* Sic
yulgatum tojlum correxit Vrfiuus Append. ad Ciacconii Tri-
clin. p. 160. vbi tamen re6tius cum Turnebo Harduinus co^
quos dedit Artoptam ex Plauti Auiul. IL 9. 4. nominauit
etiam Plinius 1. c. Quan^iam in Catone fuifle puto olim
tejiuatinm. Ita enim Varro L. L. IV. p. 27. teftuaHum^ quod
in teftu caldo coquebatur^ vt etiam nunc JUataUbus idfaciunt
matronae. Ceterum idem Varro Libro I. de vita populi ro-
mani apud Nonium in Uxarum ita tradit: Promde vt eti-
xum panem^ exfarre et aquafr^;idaftngebant.
fub teftu'] Prifciani et Plinii exemplis atque auAoritate
banc formam pro vulgata tefta confirmauit Schoett^en et
Gefner. Vas teflaceum primom, deinde etiam aeneum figni-
ficauit. Ad hoc et reliqua capita facit egregie iocus in Mo»
reto verfu 43. et fcqq. laeui tum protinus iltam (fiirinam)
componit tabula , tepidasjiiper ingerit vndas. Qmtrahit ad-
ntiftos tumfontes atque farinas ^ tranfuer/a duratque manUf
tiquidoque coaSos grumo/o interdum Jpargit /aie* lamque
fubaSum format opus patmi/^ue Juum dilatat in orbem^ et
notat imprejfas aequo dijcrimtne quadras. Infert indefocoe
Cybate mundauerat apium ante locnm: teftijque tegens ji^peT'
aggerat ignes; dumque /uae peragit yutcanusteftaque par*
tes etc. Ita enim locus Ule eft legendus. Varro de L. L. V.
p. 46. Liberatia diSa quod per totum oppidum eo die /edent
/acerdotes Liberif hedera coronatae anns cum tibis etfoculo
pro emptore/acrificantes.
Cap. LXXV. folia/uhditol laurina adhibet Cato c. 76.
3. et cap. 121. Liba funt, quae Graeci tt^tn vocant Ce-.
terum rede Ponted^a corrigit: difteras — diftriueris.
Cap. LXXVT. /olum^ Turnebus Aduerf. 23. 10. et Pop-
ma admonuerunt, pLacentae ffandamentum, qaod primum
fingitur latius^ dici folum; balteum» foli partem^ quae pla-
centam ambit et cingit; folo imponi tra^U, ideftmaiTulas
farinaceas varie fiftas, et manibus fubaftas et tra6tatas. Api-
cius V* I* in pultibus traAogalatis tres orbiculos traftae fic-
cas
M. P. CATONIS CAP. LXXVL 139
cas confringit et fummittit lafti. Sed \^. 9. trafl» confrin.
git, genere neutro. Piinius 18. f- 27. de pane Piceuo ex
aliua h&o: eum nauem dkbus macerant t decimo ad fpecieni
traSae fubigunt vuae pajfae fuccd^ Pani et uampiiiotQ ad-
mifceri tram (rfiurd) monet Athenaeus HI. p. 113. Sed
vide ad capi 78.
in tralta'] Diftinftionem ante haec verba pofui, vt ap-
pareret nunc difpenfari farinae et aiicae portionem in tra^,
cum antea tn folum plaoentae farinam promiiilet. Sic voluit
etiam Rottboell.
alicae primae'] Tria enim genera eius pro granorum
magnitudine facit Plinius i8* £ 29»
idvtrumque'] id eft ex farina et aiica finml fubafto fa-
cito trafta.
puriter'] Tumebus L c. emendat pariter, L e. ftcies^
vt ante feceras , cum in qualo poneres* Ceterum trafta fic-
ca^ quae confringantur, fupra ex Apicio pofui. Sed h. 1.
dnbium eft, trafta an farinam cum alica fubaftam in.qualo
componat Cato. Puto farinam cum aiica inteiligi ; nam tra-
fta mox finget. Paulo antea vti arefcant maiebat A. Gro-
nov.
injingula traSa] Tumebus interpretatur: fingula tra-
fta traftabis, fubiees et finges. Sed ita delenda erit prae-
pofitio. Quid fi mit olim: vbi arebuntf puriter tumfacies
Jinguia tr^a? Ceterum videtur traffca antea coqui, et cofta
deinde folo placentae imponi veile* Alioqui foci et tefli
mentio hoc loco!aliena erit
panno vnSo] Hodie penicillos adliiberi in fimili vfu,
admonet etiam Geber. Quin Rottboell mauult h. L legi
pennaoleavnSa!
vbi traSa ermt'] Turnebus: cum trafta fi&a, erunt;
Gefner: locum foli, vbi.trafta erunt: interpretatur^ quafi
per prolepfin, quta deinceps demum de folo praecipit Prae-
terea Pontedera^ prqbata Turnebi interpretatione, admo*
net interpungendum poft cbquas^ non vt vulgo fit^ poft
erunt Vngi enim iubet focum^ id eft, vas coquinarium^
in quo cibi ^Hantur. Minus foculum vocBbmt, vnde Italo-
rumfocolare derinat Pontedera. Frius igitur teftum calefit
focus autem vnguine tangitur, ne sifbiSaL placenta adhaereat
Teibim elkxpificcvoQ in qno focus ipfe cum placenta coquitur.
Non dubitaui obtemperare vLro dofto in re manifefta. Idem
locum Aitii in Atreo apud Nonium : coucoquit partem va*
porct fiammam tribuit verubus, lacerta infocos corrigit ita^
\tfemen tribuit corrigat Denique a foco deriuat verbumyb-
ciliarei
140 COMMENTARIVS IN
ciliaref refociltare. In vtroqae Florent Codice eakfacito
effe addit
folum tenue'] Refte poft haec interpungi vult Geliier.
itaque feci. Nam folum fit e ferina.
pautatim manibus'} £dd. primae tnambus omittunt,
igitur incluii, vtpote ex fequentlbus buc tra^tum. Manibus
enim cafeus ficcari non poterat
omne cq/eum'] Hanc vt antiquiorem formam ex Nonio
defendit Barth. Adv. 24. i • et Meurfius. Ceterum in vario
placentarum genere cafeus arefaftus et contritus per cri-
brum adiiciebatur. Athenaeus XIV. p. 647. Ita de phthoe:
rvpov iKTt^crac rpf^ xcy ifi^akuv iq uicnuvoy ;^«AM0y iiT/d^si,
b7t irl^otXKs fiiki uaf (rektyveecQ '^filvoof uo^ irvfiiJLihL^ ste Xum
Cafeooi molle ex Pomponio laudat Charifius I. p. 60. Idem
L c. i^.ferUf i^fig habet, pro/erum.
cribrum farinarium ] Viciarium et loliariam habet Co«
lumellft VIII. 5. 16. PAlladius Oftbbri XIV. 13. twuUs et
tn tenuij/imum fftUiurem cribro excutiente deducis. Intelligit
cribrum excuflbrium. Plinios 18- cap. if. Cribrorum genera
Galli efetis equorum inuenere, Hijpani e lino excujjoria et
potlinaria , Aegyptus e papyro atque iunco. Farinaria et pol-
linaria cribra dicuntur, quod (rumenta commoiita fuccerne-
bantur eorum ope, vt farina et pollen purus aforfuribus
difcerneretur. Scilicet antiquus mos frumenti moliti fepa-
ratim purgandi (*ribris hodieque in multis Galliae et Germa-
niae locis obtinet Recentior et multo commodior mola-
rum fabrica appenfo facciformi cribro flatim furfures a fa*
rina fecernit Vide haec acciurate explicantem lo. Becmann
Hiftoriae Inuentor. T. H. p. 40.
baiteum'] Turnebus foH partem replicatam interpre-
tatar. Ceterum ordinem verborum turbatum eSe fufpi-
cor. Primum enim ponendum erat folum, deinde bil-
teus; vtrique prms fnbiiciuntur folia« Docet id cap. I2r.
de muihceo: vbi de/fnxer(s lauri folia fubtus addito^ cum
eoques. Deinde miror foiia laurea ytxm. fupponi; aptius
enim mihi videtur tabuJavngi, ne mafla adhaereat OrdO
hic efle debere videtur: tcdmla pura et vnSa^ quae pateat
pedem vnum^ ptacentitm fingito', Uri balteum ponito, foiia
taurea Jkpponito.
de mortario'] De cafeo per cribram in mortarium fuc-
creto et cum melle mixto. Monet ita Gefner. Ceterum fe-
^uentia verba aptius hoc ordine collocanda mihi videntnr:
traSa addito Jinguiatim , item Umto, vjque adeo in/ummum
traffa
M. P. CATONIS CAP, LXXVL 141
trafta fingula indlto, donec omne cafeum cum mtk adti/ks
eris; pojleajolum contrahito.
adufus^ Antiquam leduonem abufus praeferebat Tar-
nebus.
folum contrahito'] Tornebtts ita ^xplicat Cum iingi.
tur placenta, pofitis tra6tis ita, vt in fummo fingulafmt,
folum, quod in imo latum erat, replicatum in metam fur-
fum verfus coUigitur^ totaque tra^ cingit et tra6h>rum
eondimenta comple^tur. Hinc comparat com Gallorum
tartis. Contra Gefner interpretatur : repiicato vt minus
fiat> exiftatque balteus. At enim balteum iam antea pofue-
rat, cum placentam fingi iuberet Praeterea in totumfolum
primum trada poni iubet, et deinde in fummum folum me-
morat, idque contrahi ait^ et replicatum in metamfurfum
coUigi^ vt vltima trafta contegantur. Igitur magis probo
rationem Tumebi,
de ve primo ] IVlendae notam liber Viftorii etiam , vn^
de leftio vulgaris fluxit, appoiitam gerebat In tam cor*
rupto loco certam emendandi rationem efle refte negat
Pontedera, qui primum coniecit: leni pruna temperataque
vel Uni igne, deinde in Curis feoiindis ackpe verino vei pri*
mo temperatoque interpretatus primo praecipuo, quia citius
liquefcat adeps verrinus. Turnebus malebat: bene primo.
Popma teni pruna, Gallicus interpres igne primo. Rott-
boell: vel inde ignem primo temperatoque. vel deinde igne
parum temperato.
imponito tefto'] Andafter mutaui vulgatam diftinduo-
nem, ftftamabiis, qui non intelligcbant, focum poni in
tefto feu clibano calefafto, et.claulilem fuiife. . Hunc focum
defuper et circa latera prunis tegere iubet; quo meliud
percoquatur placenta. Vulgata cUftinftio tefto caldo ope"
riri placentam vult perquam inepte. Nolo diutius immorari
conftitandis Gefneri rationibus. Focum fub teftu poni ma-
nifeile tradit Cato cap. 75.
femodiatis'] Rationem nominis nondum excogitaui.
Forte tamen dicitur ita, vt icorvX/cncoi apud Athenaeum XIV.
p. 647. e/ iu Tftru fUpsg rS x^hiwQ yevifimt lekotHihr^. Se<
modius continet 13 libras g vncias. Farinae Cato et alicae
libras 85 cafei 14 mellis 4^ indit, igitur libras omnino 26^
quae ipfa menfura eiHcit modium^ non femodium. Quid
igitnr, fi fuit modialis? Nunc demum video Gallicum in-
terpretem mecum fentire: pojer dejigner la quantiti if ingri^
diens qm emtroient dans ta compoftiion^
Cap.
Ma COMMENTARIVS IN
Cap. LXXVn, Quanttm votes} Haec pertinere pnto
ad menfuram farinae, proportione magnitudinis^ qoam vo-
lueris placentae feu fpirae dare, fumendam. Itaque poft
ratione punftum ponendum cenfeo. Sic cap. 93. eft pro
ratione,
nifiaiio'] i. e. fed alio modo. Reftius fortaffe Edd.
I. B. R. nifi quod alio. fed etiam alibi nifi iimpHciter ita po-
fuit Cato. dpira fimilis videtur Graecorum crfBieroTQ apud
Demoftbenem et Pollucem VI. 77. Feftus : Spira dicitur
— et genus operis pifiorii et Junis nauticus in orbem con-
votutus.
fingito'] Poft hanc vocem interpungam; nam trafta
non iinguntur nunc, fed imponuntur folo. Deinceps Meur-
fius malebat tum melle oblinito bene. Equidem deefie verbum
puto imponito poft traSa^ totumque locum ita corrigo: fin^
gito; injoto traSa imponito; tum melle obL bene»
traResfacitol Kefbe luntt. omittunt traffes. Locum
corrigo: tanquam refiimfacito^ ita traSla imponito injolo,
Infra c. go. hoc i» reftim quafi /piram facito. Vocabulum
traSa eodem modo vitiatum legebatur capite infequenti.
deinplicis2 Vulgatam a Vid:oTio Jimplicibus vitiofam
effe, fententia &tis docet,. nec explicare eam potuit Vifto-
rius^ vti ipfe confitetur. £x veftigiis huius leftionis et anti-
quioris de fimpHcibus aut dein piicis Pontedera efiecit hanc:
refiim plicis vjque bene arfte completo* In curis fecondis ten-
tauit: reJHm pkxibus: i. e. fic comprime, ne piicae appa-
reaitt, vt de fphaefita loquitur. Locus de fphaerita infra
cap. 83* ita habet: ^Aa^a^ infoio componitOy denfas eodetn
modo componito atque fpiram. Gefnero placebatySn^ /7/fa^«
At fic non apparet forma fpirae. Quare veterem leftionem
dein pticis teMtXily quoniam intelligi poteft^ et ad formam
ipirae pertinet, quae plicis bene denfis et arftis efficitur.
Ad compteto inteUxge folum. Ceterum fcriblitam, enchy-
tum et (piram ex cafeo fieri tradit Atbenaeus XIV. p. 647.
non omnino efie verum, hic locus docet Scribilitam ae-
ftuantem nominatPIautus inPoenulo, et Martialis Libro
m. epigr. 17. menfis fecundis fcriblitam adhibet. A notis»
2uibus erat %nata , dici monet Popma, Alii voluernnt j^rr*
titam qua&ftrebtitamf id eft, tortum dici. Scriblitarium
ex Afranio nominat Nonius. Vulgatam fimpiicibus defen-
dit, atque ita interpretatnr Rottboell: in fpira modo vnam
et fimplicem fuifle traftarum feriem, in placenta duplicem
vel triplicem faftam e traftis, qoarum vna alteri impone-
retur.
Cap.
M-P.CATONIS CAP.LXXV1U.--LXXX. 143
Cap. LXX\rni. trafta ex cafeo'] Hanc leaionem Vifto-
rianae praeferebat ipfe Ge&er. Intellige ponito. In placenta
trafta fiebant ex alica et farina, cafeo cam melle mLxto line-
bantur. Hinc apparet trafta quae proprie dicantor. Ecce
enim Athenaeus XIV. p. 645. i/xrsirretf rvpipoQ cc^og xoHoq-
Tictj cvfifJLsrfoc; ofioioQ rcSc keyofiiivcuc H^TtrtVf ait; ug ivrl^BV*
roBf rx im rS xvfiS mt&)x{ofisv» vhnHHvrfct. Hefychius : ijfi'
Tticct' Tckauivri» Tvptvot sh « ivrfd^svrctf rci iii rvpH. *PoAor.
Trafta font igitur h. I. rrXoiMiyrtct itci rvfS ffHsvxcoiuLevct, For^
te etiam comparare licebit Graecorumir3|fy/a, uroTc rXaxS-
<riv hrert&sro vpo^sotxira injvfoig apud Pollucem VI. f. 79.
fifiemetle'] Scriblita hocdiffert a placenta, qubd fine
melle fit. Scilicet etiam Horatius I. Epift. 10. verfu 1 1. mel-
litas placentas dixit. Igitur poft placentam interpungo. Hinc
apud Petronium c. 66. menfa videtur ruftica, vhi/cribilita
fuitfrigiday etfupra met caldum Hi/panim infufitm^ In quo
dupiex error homini eleganti committi videbatur, quod mel
addebatur, et quod ipfa fcribllta frigida ponebatur. Martia-
lis HI. Epigr. 18. Grcumlata diu menfis fcribtita Jicundis
vrebat niueofaeua catore manus. vbi niueus calor arguit ab-
fentiam mellis.
Cap. LXXK. gtobos"] In loco Varronis de L. L. libro
IV. ita etiam ex libro fcripto legit Viftorius : a globo fari"
nae dUatato item in oteo cofK diSi gtobi. vbi ante erat globuti,
Hinc metlitos verborum gtobutos a Petronio cap. 1. dici mo-
nent Interpretes. Sed in Varrone p. 28. hodie legiturc
Item in oteo co&i diffi a gtobo gtobuti, et verba a gtobo fari^
nae dUatato pertinent ad antecedentia.
quantos] i. e. quot Saepe ita PaUadius, qui efcoil^
guantos prd aliquot pofuit.
papauer] £x antiqua leftione papauere Meurfius ef-
fidebat papauerem^ et multis exemplis docet» veteres (cri-
ptores etiam fexu mafculo vfurpaffe papauerem. Atiienaeug
XIV. p. 646. fefamides interpretatur a^euposiiTf neififictrct ex
melle fe(ania et oleo frifta. Varro apud Nonium p. 220.
ed. Mercerii: infriasfeni papauerem.
Cap. LXXX. Encjftum] Haud fcio an praeferenda le*
ftio Enchj/tum^ qnod eft ipftim graecum vocabulum; etfi
monet Popma faepe adfpirationem ab antiquis fcriptoribus
omiilkm fuiffe in vocabnlis graecis. ^'VXvtoi/ cum aliis pla-
centorum generibus nominat PoIIux VI. C 77- Alius eft
TkojtSg iw^vroQ diftus ibidem. Nominat etiam Athenaeus
xrv.
144 COMMENTARIVS IN
XIV. p. 644. Feftas : Jubucuta genus tibi quod diis daiur ex
alica ei oleo et melte. vbi Scaliger ex Gioflis fius pofuit:
Subitillus sy%vrov. vbi forte/auiUum Catonis cap. 84« ex/a-
vitUlum contraftam latet
habeas^ Ita cuxn Broukhuiio fcribendum elTe pro ha"
beat ymomiit Gefner. Senfus eft: niQ quod calice cauo per-
tufo opus eft^ per quem maiTam in vnguen calidum (undis.
Calix pertufus infiindibuli vices gerit
in rejtiml Quod Vi^torius e libris edidit, honejtum,
ad magnitudii^em et elegantiam ipfe referebat lucundi cor-
reftionem cum Meurfio probaui; alias non apparet fpirae
fimilitudo. De fpira vide fupra cap, 77. Ex lectione pejlum
Gefner ejfHciebat paftum, vnde paftilli. Sed nihil paftus feu
paftum ad hunc locum. Vulgatam intelligi polle nunc pu-
to ; veram tamen non praefto. . Forte Aiit quafi refiim ut t»
ipira /acito.
praeftatoque'] Etiam hic praefero antiquam leftionem
per/rigitoque. Viftorianam nemo potuit explicare. Popma
maiebat prejjatoque^ interpretatione non addita. Demum
Cel. Rottboell praeftato interpretatus eft coSos eximito;
quod ni iieri poillt^ malebat pren/atoquc. Idem fimplicitate
Catonis alienum cenfens coloratoque mutat in collocatoque.
Cap. LXXXI. Emeum'] Vafculum planum et ex parte
concauum , referens formam manus, ab hir, hirneam di6lam
efle docet Turnebus 23. 10. Hinc imella va/ts genus in /a-
cris tefte Fefto.. Valis vinarii genus eft apud Plautum in
Amphitruone. Cafaubonus irneum efie fufpicabatur, qui
Athenaeo dicitur oarpctHiTTjc 'tXkuSq. In Plauti Amph. L
1. 323. olim cymeam non hirneam legit Nonius, qui vails vi-
narii genus interpretatur. Ex Gruteri Infcript- Cymearium
pofuit Gefneri Thef. L. L. Scaliger Erneum (Jiftum cenfe-
bat ab opvs^Vf vt a fcarabaei genere cantharum. Ab alio
fonte, hiray liillaf pro inteftinis deriuatur himea, quae vul-
go hernia fcripta legitur. In Nonio p. 166. fcriptura Codi-
cis egregii Guelferbytani primum mein viam verae etymo-
logiae deduxit
placentam /acito'] Verbum /acito addi voluit edam
Pontedera.
conjriiigito'] Ge&er malebat erneum con/rigitOf id e&^
diligenter in oleo feruente frigito. Sed erneum a vafis for-
ma, vbi coquitur^ diftum puto; quae forma vt feruetur»
vas confringitur vile^ et nifi fallor^ coUo angufto.
Cap*
M.P.CATONIS.CAP.LXXXn.— LXXXVI. 145
Cap^LXXKJl. Spaeritaml Antiqno more pro fphae-
ritam; et tamen paulo po&Jpkaeras nominat, uon/paeras^
Ceterum reftius legea SpaerUam itafdcito^ vti/piram, De-
inde poft>&fgi^ diftind:ioDem poiui; et vocabulum defraSis
diuiii> vt fenfus conftaret/
Cap. tXXXHt» SilMno] Eundetm eiTe putaht, qui c.
124. Mars pater dicitur.
fcrris adorei'] Vriinus abefle malebat adorei^ fretUd
aud^itate duorum Codd. et Polit Mihi vera videtur le6tio
Edd. principum fadto. adoris libras III, Quod eniin fru*
mentum antiqui ador vocarunt, recentiores fcriptores fo^
mani/ar adoreum dixerunt
iiceto'] Comparat Rottboell oporteto, qnod FcAo in
occifum et opimaJpoUa refiitui voluit Scaiiger^
Cap. LXXXIV* Sauiitum] A fuauitate diam monet
Popma. Veteres enimya«for etfauiata pro Juauior , Jka^
viata dixerunt, Vide fupra ad cap. go^
quafi tibum'] In libo enim cap. 75. cafeum et farinanl
fioiiiiter pofuit Ceterum poft /fftttm pofui diftindtioiiem.
cotnmi/cueris'] Vulgatam diftinftionem: commijcueriif
in cAtinum indito* Catinum texto operito. muCaui^ vt fenfus
fieret manifeftior. Catinum immittitur tefto, (ita enim fcri-
bendum crat pro texto) fed non operitur tefto; fedrop6i*cQlo
contegitur, etdefuper forte prunis, vt percoquatun Te-
ftum eft uX/fiocvo^f vt faepe iam admonui^ Similiter focom
immiflum tefto operire iubet, et prunis defuper tegi.
tingulis'] Sauiilum in catino apponltur, nec «ximitiir^
fed ligulis hauritur a conuiuis &l catino*. I
Cap. LXXXV. Puntcamli Hinc pultifdgu^ dpifex aprud
Plautum Moftell. m. 3. 143. Vide Interpretes ad Piautini
Poenuli Proiogum. Romana pols erat ex faba coda, vt
graeca^ voXrov itvivtw exAlcmane faabct AtfaenaeusXIV< pi
648- Punicum iibi genus^ aiias probum diftum> omHium
ibauiflimttm babet Feftus fa. v«
infipito] Infira cap. 90. iterum ponitur verbum^ F^"
ftus: injiperefarinulam, iucere puttiSf vnde dijgfipare, obfiipa*
re^ vt cum rufiici dijjtpoint obfipa putlis e/cam*
Cap. LXXXVf^ Graneam} Pliniw ig< f. 29. n. palia
vbique ratio adulteremcU aticam. ex tritico candidiffima atque
grandijfima etigunt grana, et /emicaSa in otHs pcfiea^arjjfa^
Jbm.L P.IL K «»«*
146 COMMENTARIVS IN
dunt fole ad initiumy rurjufque lemter adfperfa molis /rau'
guni. Ex zea pulcrius, auamextriticofitgrauum, quam-
vis id aHcae vitium fit^ tandorem autem ei pro creta laSis
iucofH mixtura confert. Deinde libri fcripti pro grauum
aiii granacum alii gracum, Coibert 2. granaeim praeferunt
Poftrematn fcripturam praefert Harduinus. Hieronymus
Libro L Paraiip. cap. 23. primitiae enim fpicarum quando
deferebantur f et grana comedebantur , quadgenus cibi vu^o
graneas vocautf Ex auena graneiium habet Vincentius Spe-
cui. natur. XI. cap. 60. Mihi Cato cum Piinio graecum tra-
Em dicere videtur, quem ex zea olyra et tritico parari te-
tur Galenus. Ex olyra et tritico parant Geoponica HI.
g. maceratum triticum pinfunt, deinde foleiiccant^ poftea
afperia pilo repetunt, donec cortices onmes fuerint detriti.
De modo ad coenam apparandi tacent Quod Harduinus
mecum fentienti Turnebo opponit feft. i6. Piinium iam
antea de trago docaiiTey id me quidem non moratur. Nam
locus ilie : fimU modo ex tritici femine tragum fit in Campa-
nia duntaxat et Aegy^pto. nimis breuis eft; et Plinius ean^
dem rem variis nominibus ceiebratam diuerfis etiam locis
ikepe repetiit In eodem loco tritid femine vitiofe poni vi-
detur pro tritico etfemine fc. adoreo , feu alicaftro.
tndaf] Formam indas, laues -— dcteras, etuas et ftc
in reliquis reftitui volebat Pontedera; refte! Ita etiam re-
concinnabis vuleatas formas capitis foquentis. Ceterum or-
do naturalis e& videtur liic verborum puri /auet beue^ in
mortarium -— indat, cortic. etc.
eliiatquel Pnto veiie quod Magoapud Piinium 18* f»
33. fdamam in caUda maceratam exporrigi, deinde con/rica^
ff| etjrigida mergi, vt pakae fiuSueutur.
Cremor'] Ptilanae cremorem ex Vegetio 1. 26. 4. com-
paranit Gefner , et ex Celfo Ilt. 7. Addit eX Ouidio Medic.
nc. 9$. Hordea quem faciunt, iliis infonde cremorem. Lac
expreflum ex grano, aqua macerato, Geoi^ius Alexandci-
nus^ fticcum ptifanae interpretetnr Cagnatus Var. ObC I. yx,
Soal^er in Scaiiger. primis p. 53* ait elfe vocabulum vetu-'
ftum Galiicum cremor, vnde fit Cremona appellata, propter
foli vbertatem. Potuit etiam a crelbendo fieri cremor et cre-
mentunh Iterum capite fequenti cremor nominatur.
Cap. LXXXVn. Amutuml Piinius tg. f. 17. Amylum
ex tritico acfitigineffed optimum ex trimeftri. Inventio eius
diio infiitae debetur^ et hodie Imdatiffimum inde efi, appelta*
tum abto^ quodfinemola fiat. Madiifcit dutd aqua tigneis
vdfis,
M. p. caTonis cap. Lxxxm i4r
mjis, ita, vtintegatur^ qidnquiis in die mutata; melius fi
et noSu , itaf vt mifeeatur pariier. EmoUitmm, prius quam
ace/catf li&teo aut (portis ikccatam tegutae injunditur illitae
firmentOf atque ita indok den/atur. Probatur laeuore et /e^.
vitate, atque vt recensfit, iam et Catoni diftum apud nos. Ita-
h. 1. e lil«is firiptis emendaait Hardoinus. Antea enim le-
gebatiir: fportis ficcatum. Saccari feu coiari voloit etiam
Diofcorides IL 123. qui ia teguiis nouis iSUi feruentiilimo
exponi iabet^ nulla fermenti mentione fad:a, quod ad natu*
ram Amyli non facit^ nifi forte a contaftu tegulae defendat
amylum recens. Potuit etiam PliniuS aberrare. Artem amy-
li con&ciendi docait Du Hamei vniaerfam, partem Le Sage
in libro de elementis frumentorum, et ex noftris vir do^lif^.
fimus le. Becmann in Tecbnoiogia j qui veterom loca, pme*
ter hunc Catonis, non neglexit
aquam exfiecato'} iSra cap, 156. }. de braffica: exi-
mto , in linteum exugetojuccum quafi heminamf in pocHtam
fiSlUe. vbi Polit. 3. exugito, £dd. L B. R. exuggito habent
Turnebas ibi malebat exurgeto, i* e« exprinuto. Plantus
Rudente IV. 3. 69. exurgeri pemcillus nouns/okt — exurge^*
bo, vbi alii exugi — exugebo. Ceterum h. I. malim aquem^
eximito. Ad amylum ipfum refertur exurgeto. In fragmento
Accii Antigonae apad Nonium p. 104. Merceri : Heus^ vigi^
ks, properate, expergite peltora tarda, Jbparem extergite^
Ifca enhn ex Codice P2at correxit Gebhard Antiq. Left. L 5.
vbi vulgo legitur fopore ex/urgite, Comparat Gebhard lo-
cum Ennii apud Lutadum: Cum/e/e exjiccat /mnoraman»
iuuentus. Mihi hoc looo exjiccato ex glofla ortum verbi ex-
/ugeto vel extergeto videtar; nec verbi exnrgeri nx^BoontSiA
vila fatis certa reperitur.
faex fiaf^ Gefner interpretatar : aqaa denuo afFafit
agitato, vt folutis granis et interfluentibus corticulis iimi-
Utadinemfaecittmhabeat; reAe!
cum taSte'^ Lafte incofto qaaeritof candor, vtfupni^
in granea. £x latino amylo Galii feceront Anddon, no-
ftri AmmetmeU, KrafimM, qao vtuntar otiam hodie ad
opera piftoria et dulciaria; eodem pigme&ta tinAores in-
orairant atque obligant, et puluis capSiis infpergendus fit
inde. Cum ad lintea (ubtilia duranda eo Vtimur, appella«.
flaus StHrke, Galli Empois. Veteres ad vfiim medicnm ope-'
rifqne piitorii et culinae adliibuerunt; amylo iura vana obli-t
gat feu infpiflat Aptcius IV. 2. VIII. i. vbi amulum, amakum^
et amulum fcriptum legitiir« Inde fado amjflare \€r\xx vti«
tor fiiepe Apicias*
K d ' eremo*
148 COMMENTARIVS IN
crmarml LlquoremTea fuccumexniaffa, &ecofett
colo indita, expreflbm, qui eohtinet ipfum amyium com aqua
miftum, quem hodie in valis ligneis eoniiftere iinunt, vt
aqua feparetuxy et amyli mailk deniatior ficcetur deinde in
TOibra."
id omne —^ denno ] Haec vert>a alieno loca pofita funt ;
poAquam enim cremor fUit^expreiTus, non refricatur, fed
ficcatur. Vitium demonitrant etiam fequentia eam patinam
etc. quae male interpofitis verbis iilienis ab hoc loco fepa-
lata fuerunt ab antecedentibus^ quibufcum baerent nexa.
Cap. LXXXVni. Salm'] Debebat effe: Muridm etfa^
tm candidum fic facitOy vt apparet ex ipfo capite. Eodem
plane modo muriam duram» id eft, qua carnes durantur^
conficit CoIumelU XII. 6.
defraSlo coUo'\ Columella dolium quam patentiiium
oris defiderat, aqua caelefti aut fontana dulci implet, in
eam fportam iunceam vel fparteam, fale candido repletam,
indit, quo candidior murla fiat. Hinc patet ratio coUi de-
ira6):i ex amphora fi^tili. LeAio altera: defricc^o coUuitO'
fue, vndeortaiit, ignoro. Vertices amphorarum defixos
pro terminis habet Siculus Flaccus Agrariae R. S. p. 6.
Molttter obliquo latere amphoram effifbm in rota figuiina
liabet Auianus Fabul. XLL
maeuam'] Signum facit Columella cafeum dulcem de-
miffum; vbi vide notam. Geoponica XK. 46. HXfiLipf 9ru»r^
iaioiufiMpUiniv iroOQ tS^ mv ifi^hfSry iiriirKeTv.
qua vel camm] ReAe h. 1. inferunt qiia Edd. L L G.
Vulgo quo poltfai/ameuta pofitum legebatur. Saltim debe-
bateffe^ri». Feftus: Murieseft ea, quaefit ex fate fordido
m pila pinfato etm oUam fritilm conieao ibique operto et
gypfato et infiirno percoSo, cui virgines FeftcUes ferra fer*
rea feHo et in feriam conieSo aquam iugm vel quamlibet,
praetefquam quae per fiftulas venit, addunt atque ea dmum
infcKrtficiis vtuntur. Vnde emendari debet locus Varronis
ilpud Nonium p. 106. editionis Parif. 1583. vbi Fabii verba
font: TefptetfcUe, quofatefordidumvftumejl^ etoUcmru*
dmfacUe abieSum eft^ et poftea idfal virgines Feftales fer^
ra ferrea fecant. vbi Mercerius p. 223. dedit: muriesftt ex
fakf quodjalefordidumfufium eft et in oUam rudm fiSlikm
adieSum eft, et poftea ictfal. et in notis probat correftio-
nem faljtirdidum tunjum eft. Scaliger ad Varronem p. 77.
correxerat: Exfi eft Jdle fordidum quod iuftum eft et in oU
/am fritilm, Jaudato Fefli loco; JExfit purgamentum, vnde
hodit
M. P.CATONIS CAP.LXXXIX.XC.XCI. 149
Jiodie remanH JuffiHo. Hunc &Ieni Veftales molae farreae
addebant, quam ter in anno couficiebant
Cap. LXXXDC. nec phs aqua ftta ftetl Gefiier inter-
pretatur: ne hora vna ampHus aqua abjit. Pontedera: vt
Horae tantumfpatio auibus bibendt poteftasfiat. Sed ex ver-
bis hanc feutentiam non licet exfculpere. Libri fere omnes
aqms ita. £dd. I. L G. aquam antefinaL Cohimella^ Varro,
Palladius in gatlinis faginandis potus mentionem non fa**
ciunt, fed anferibus ter in die efcam et largam aquam prae-
bent, gallinis vero poft fefcam aliquantulum temporis dant
vagandi, vt pedicalos corpore expurgent Hinc malim h. I.
legere: nec plus vagari finat koram vnam; aut^ fi forte ad
potum dimitti voluit; nec ptus aquari finat horam vnam.
JDeinde vt fenfus et differentia conftet^ nififaepius dato hu'
bere his in die, ter e/cam. Rottboell p. 47. malebat: nee
plus^ aqua fita fiet coram. At fi coram eft aqua^ quid opus
galHnis bibere aare erat?
Cap. XC. recentemfic farcito'] Ita fefte Edd. ante Vi-
ftorium, qui omifit werh^ fic farcito ; quod fa^bim tamen
laudat et defendit adeo Gemer. Nobifcum fentit Pontedera.
Ceterum in Vvronis loco altero ni« 9. f. ai. pcUumbes fcri-
J)tum exftat, in reliquis palumbus nominatur. At in Plinii
ocis quinque optimus VofRanus liber patumbem nominat,
teftante I. Fr. Gronouio p. 805«
etfabae pars] Rette Pontedera legit et diftinguit : fc^
cito. et fabde pars tertia vbi inferuejcet^ tum far infipias.
Ceterum palumbos Varro et Columella faciunt alia ratione^
veluti gallinas.
* excoxerisl Malebat Pontedera excufferis, aut exlueris,
antiquo more diftum.
depfitoque dum'[ Pontedera corrigit depfito vfque dum,
ex more Catonis.
efcam temperato^ Ne plus tunindarum infercias,qua«i
auis concoquere poflit
Cap. XCI, arecm'} Infra cap. 129. eft reftius: jiream
vbi frumentum teratur, ficfacito. Confodiatur minute terra.
vbi legendum puto cretc(. Sic enim Piinius ig. f. 71. Aream
ad m^em creta praeparare Catonis fententia amurca tempe-
rata, Pirgiiii operoftus. Maiore ex parte aequant tantum
it fimo bubulo dihUwre iUinunt. Idjatis ad, pulueris reme^
dium videtur. Viigflius L 179. area creta folidanda tenaci.
In Plinio lege: prae^arare Firgiliifententia, amurca tenh
perata Catoni^ operohus.
Kj finito^
150 COMMENTARIVS IN
finitoqiii] Itifrat vt combibai quam phuimmH. ammu
mmto terram^ et cytmdro aut pamcuta coaequato. partitn re-
ftius, partim mitius integre. Piinius 17. 1 14. area aequata
cjflindris aut volgiolis.
pojiea denuo -« acefcat'\ Haec infra omifla funt Male*
cofffpergito'} Hinc PliniUiS 15. f* g. Amurcafubigi cureas
tereudis meffibus ut formicae rimaiqui abjint» vbi Codex To^
letanusT^^t ^^^ amurcam habet Praeterea refte ibi
herbae pro rimae corrigi voluit Pintianus. Geoponica IL
d6. xri ^ ^vsxSi uoLTafifix^nf ra^ aU.» ifAopyy naj iirikscu-
ysiv r^ nvX/vipf Srt» yeip 0/ fiifiMiiUQ in iiiMHitrwi. Si Pli-
nius iimiiiter aream aequandam cylindro dixiiTet, refte tunc
rimaeque haberet Columelia etiam I. 6. rimas caueri ita ait
Infra cap. 139. additur it cum pluerit lutum mm erit* vbi
vide, notanu
Cap. XCn. lutum de amurca'] : ArgumeHtum omne re^
petitam infra cap. I2g. ad habitationem delntandam inepte
tranflatum fuit Ibi eft: £!f kabitationem dehUare vis ^ ter^
ram quam maxime cretofam vet tubricofamfumito etc.
macerefcantl Infra c. lag* eft: Jinito quatriduum fra-
ctfcat. Vnde etianfi h. 1. malim macerefcat fctlicet lutum.
fubigitol Infra: vbi beue fracuera , rutro concidiid, vbi
ionctderis, ckhucUo,
Cap. XCnt oteal Pars horum legitur fqpra cap. 36.
vbi videlocumPIinii, qui haec repetiit, etnotam. Arbo-
rum vetuftarum radicibus ablaqueatis ftramenta circumponit
hodicque pars Italiae, tefte Swinbume Itinerar. Sicil. T. L
p. 467.
amphoram'] Antiquam leftionem, a Plinio comproba-
tam, recepi, qui deinde ad minorum radices vrnam amurcae
addi ait Sed ne fic quidem locus Integer eft, quem ex loco
Columellae, fupra ad cap. 36. pofito» iic redintegro : ad mi-
nores arbores vrnam; ceteris pro ratione indiio. Veftigium
verae leftionis eft in antiquis editionibos, vbi exibt ampho^
ram vnam.
arbores feraces'] i. e, pomiferas. Plinius enim 17. C
47. ex h. 1. in otea koc ampliuSf ftrameniis ante circumpofttis.
Etiam haec Columeila hinc tranftulit Vide locum ad c. 36.
appofitum. Stramenta tamen is otnifit; nec ego quldem
fatis intelligo rationem difcriminis» quod facit Cato in olea
aegra et fana. In aegra fortecauit^ ne amurca ipfas radi^
-ces tangeret et laederet
Cap.
M. P. CATONIS CAP. XCIV. XCV. 151
Cap. XQV. fici'] Plininfl 17. C 47. Uem fico. kuius
fraecipue vere terram aia^gerari radicums: ita Juturum^
vt non decidant groffi ; meuorque foecuuditas $iec /cabra pro*
veniat. Ita ex libris fcripds emendauit Hardainas volgatum
veterem terram. atqne ita voluit legi Meuriius ad h. 1. Con-
tra Pontedera ex Plinio et Edd. vetoftarumleftione, quae
adaggerato terram habent, Catoni reftitui volebat veterem
terram; quod miror. Geoponica X. 48« trunco affimdi iu*
bent amorcam aqua.aequaliter miftami et ablaqueari circa
Ffeiades.
fcabrae^ Sunt quae Geoponic, X. 50. ^fwpsikaf dicun-
tur, cui vitio medentur rubrica aqua diluta et trunco aliita»
et fcilla radicibos plantae fubied:a. Scabie (^SfOif) et co*
cbleis infeftari ficos in locis quibufdam, monetTaeophraftus
H. P. IV. 16. atque inde Plinius 17. £ 37. no. 4.
Cap. XCV. Comiobmtus^ Plinios L c« Simili modo u§
coHuotuidus fiat in vinea, amurcae congios duos decoqui in
crajfitudinem mellis, rurfufque cum bituminis tertiaparte et
/utpkuris quartafub dio coauip quoniam exardefcat /ub teSo.
Hoc vites circa capita acfiio brachas vngi: ita non fore con*
vojuulum. Brachia eiTe ramos y bene monuit Meuriius ; ca-
pita funt radices. In iibris fcriptis iimul exftat Inuoluolus.
Feftus: inuotuolus vermicul^genus,e[uije i$wotuit pampino,
Inuoluolum vocat Plautus ufteli. Iv. 3. 63. inuoluotum qui
in pampini folio intortus implicat fe.
quartarium'] Quartam partem ioterpretatur Plinius.
Ita vtitur etiam Columella XIL 5* i. Poftea injricato Codex
Gronouii.
excandefcet'] Piinius exardefcet. Ignem concipit tote
mafla et periculum inde teAo. Simile eft experimentum
thaumaturgi memoratum a Galeno, qui candelam exftinftam
parieti^ antea fulphure iliito^ clam appropinquabat atque ita
accendebat
mm nafcetur] Viftorius in editis et manuicriptis libris
effe ait nq/cebitf et in margine optimi Codicis eadem mana
. effe fcriptum: nocebit. quam leraonem praeferebat Ponte-^
dera. Gelher neutram varietatem in libris Vi6torii aut edi-
tionibus antiquis reperifle fe tefbitur. De conuoluulo dixt
ad Columellam X. 333. Remedium fere idem eft quo Aiia-
tici hodie vtuntur. Scilicet Strabo YiL p. 487. de fontibus
afphalti ApoIIoniae Epiri tradens ex Pojlidonio: ^fst d*
i%67vQQ Hol T^y ifirsTJraf ytjy iff^otXrHti tjv iv YaiKemtavf
Ihsffn lurttiXsv^pdwiif ax9c r^c (Pd^sipumiQ ifiriKu. Xph
K 4 cd^eT^
15^ COMMENTARIVS IN
ff9s7(T»v yip fiisr iXo&^ {p&B/pBtv ro S^tjpfoif itf}v ixi ri^ PKx-
criQ rTJc fl^TfQ (leffe inro rvjc /J/<5yc) ivetfi^ai. romxmfv i* «i5-
feSijvotf xuf iv Voicf rpvrxwsvovrog xvrif tXtlovoQ i* iXeitt
ieT^d-of, Diofcorides V. ex quo fua iPlinius 35. f. 56, vfum
terrae ampelitidis ex genere bituminofo ad vites illinendas
commeraorat ; praeterea Galenus IX. S. M. Facult Aetius
et Oribaiius. Hodieque afphaltum maris fic didi mortui
ludaeae oleo liquatiim; Lamar appeliatum^ Arabes truncis
arborum contra noxla infefta illinunt, tefte Mariti Itinerar*
prioris Hierofolymit. p. 426 et 542. verf. germ^ Conuol-
vulus videtur elTe^ qui curculio bacchus Linnaeo dicitur, no-
ibrisRebeH/tecker ; is oua foliis vitis feu pampinis conuolutis
concredit, vnde enatae eruoae feu vermes in tefram deci-
dunt, ibique tranfformantur in animal perfeftum fui gene-
ris. Hefjrchius infeftum hac appellat ff et f^ et «^oc.
Veterum loca pofuit Bochart Hierpz. 11. p. 571. In Car-
niolia appellatnr tajianello tefte Scopoll Anno V. hiftor. na-
turali p. 90. Remedio hodie vtuntur eo, vt pampinos in-
tortos oum ouis colligant et colleftos combnrant Praemiis
publlce propofitis e^^itium noxae hulus quaefiuerant hoflzi
homines, et varia remedia a fcriptoribns prodita excerpfit
Heckmann in Biblioth. Oeconom. Vol. n. p. 308 et 336^
Vol. Xrn. p. 37. Vide et Sprengeri Cult. vineae p. 429.
Ceterum bitumine cum oleo mifto vites linit Colum. Arbor.
14. ne formicae adfcendant, certiore effeftu. In Hungaria
fcarab^ei genus depopulatur vites, referente Mittcfpacher
Eletn. rei ruflicae T. 11. p. 76. quod Scopoli Lethrum voca-
vit, lucanum apterum Laxmann in Comment. PefcrojpoL T.
?9^\P' 594- piftijni in tab. 34. Campas vitium nafci pro-
hiberi, u circa vitium crura bitumen et fulfur incendas, tra-
dit Palladius I. 35. 6. Stercoris, galbani, comu ceruini fet
lilii radicum fumum contrfi Trco^ yitium ^dhibet Aetiqs de
Alexiph. c. 55,
Cap. XCVr. nefcabraa^ GeoponicaXVTfl. 8. fed inprl^
iTfo^arit
speeitsvffsi^ avr^v
\iroJQ» etfiopyti eivxXoQ itTi&sTrocf Kocf via>p xmpSv dipfJiMVoiTOn
Ppdtxivroiv ue^ rpv^ \svx3 oYvHf ro Torov iwcart! fuyf^iv iv dy
ys/f ^spfkoivsroLf xotf ro ttpo^otrov rira Xf^Q^y i^^t i^o ^fii-
pccQ fiivsr ry rpfn/ ik vixr$ d-otkotfforitp tj ikfXij Srspfiij XnrioVp
HOff fisrx rxvret vietri rorlfuo. Eadem remedia quafi ex Celfo
repetit Columella VH, 4, 7. qui quarto di^ mari mergit,
Aliter
M; P. CATONIS CAR XCVn.— -CXIX, 15 j
Aliter curat Varro tonfas 11. i it 7* PHnias 32. H 74, lupi*
nijanant et fcahim ifuadrupe^um omnium in amurca decoSi
vel vtroque liquorepo^ea mi^to^ Ceteram Vriinus ait in
Veteribus Codd. ene/cabefiantf
amurcam conditol Ita, Qtiam eft cap, 95. amurcam con-
eUto , puram bene facito. Vtroque vero loco inteiligo quaG
lit fcriptum colato, quod fieri iubent Geoponica, vt fiat
amurca infulfa. Quae cautio in remedio praecedenti eo ma-
gis neceilkria eft^ ^uo4 amiura^? po(Ue qufpetur fMlphur et
bitumen,
Cap. XCVIL axem^ Plinius 15. cap. 8* ^ora etiam ac
coria omnia et ccUceamina axe/qus decoSa vf^i^ cUque aera^
menta contra aeruginem colorijque gratia elegantioris. et to*
tam fupetkSilem ligneam. — vejiiariim etiam (ontra teredi^
nes ac noxia animalia cmurca ad/pergi.
Cap. XCVin. adaruertt^ Crefcent aruerit — noce^
bunt. Item. Saltim et ante item omittendum puto. Editio
mea antiqua Crefc. habet condita Ji hocfeceris. . BaiUeenils
verba: veftimenta condita omifit
cum vnxerisi'] {i^ v^rb^ QJliiiiit: Cr^fc, deinde bab^t
vohteris^
Cap. XCDC vas JiStile'} Plinius 15. cap. 8« ex h. 1. ac
vqfaJiSilia, in queispcum aridam Ubeat afferuare.
amurca decoSa2 Cum tam copiofe amurcae laudes tra-
ftauerit Cato, dicamus breuiter de natura amurcae« No-
men ex Graeco ifiifyii duftum.eft SeFQius ad Georglc. L
194. fordes eife monet olei^ fedeas^quae praecedantoleum;
iliasvero,^ quae fequantur oleutn, faeoesdiQi^ etamurcam
pronunciari velut amurgam. Cato 64. okum ft poteris bis
m die depleto;- nam oleum quam diutijg^e in amurca et fra-
cibus erit, taik deterrimum erit. Ibidem ait: vt intabulata
diu ftt f vtjracida Jk, quo fadUus oleum efficiant. Similiter
ColomeDa XII. 50. 14*/ V^ faecest aiut anmreae in Jundis
vaforum Abfederint. Sunt igitur finces feu faeces eaedem
iiatura, fed diuerfae tempore. Ita ^nim vbl olei viridis f^-
ftura oHuae variatae prelo fubiiciufttur, vt amurcam exfu*
dent; qood exfaniari dixit Columella XD. 47. 10. c. 50. 10«
et 13. cap. 55. 2. deiude fale addito oteum e^^primitur de-
mum. Hae funt igitur fordes, quae oleum praecedunt. Sed
amurca etiam dicitur de fordibus, quae fequuntur oleum.
Ccdum, XQ. 50. ii. quanto faepius tranfUftione ipfa ventHa-
K 5 mr
154 COMMENTARIVS IN
tur oUum^ tcMo fit Uqmdius et amurea liberatur. Scilicet
in nigrefcente feu varia^ et nigra fea matora oliua amarca
non exprimitur ante prelo» qood nec fieri poteft, fedcum
oleo baccae commixta intime poft fa61:uram demum in lacu
feu doiio fubfidit. Amurcam baccae feu fordes praeceden-
tea ofeum Varro I. 64. humorem aquatUem ac retrimentum
Tocat; vbi fimui docet, quem ad modum decoquatur. £t
Geoponica DC. 19. amurcam fubfidentem, oiei partem aquati*
lem efTe monent, ro victrSte^i eamque fale, inprimis nitro
eliquari, confentiente CoIumeUa XD. 50. 1 3. qui addit, oleum
non recipere falem. Quodfi igitur depurandi olei et ab
amurca feparandi caula fid additur^ fit inde amurca (klfa..
Alia erat infulfa, quam in re ruftica faepe adhibent hi Scri-
ptores, cum iai additus non fiut Denignare terram dixit
Varro L 55* Sed audiamus nunc Plinium 15. £3. Oliifae
conftant uucleo^ oko^ came, amurca. fanies haec eft eius
amara. Fit ex aquis; ideo ficdtatibus fninima^ riguis co^
fiofa. Suius quidem oliuae/uccus oleum efi; idque praecipue
ex immaturis intetligimus; ficut de ompkado chcmmus. Au^
getur oteum ad ArSCuri exortum a. d. Xf^L Calendas OHo*
briSf poftea mulei increfcunt et caro. CumfUienii imbres co^
piofi acceffere^ vUiatur oleum in amUrcam* Hdus color oli-
vam cogit n^efcere: ideoque indpiente nigritia minimum
amurcetej ante eam nihil. Eft error honUnum fcUfus exiftim
maniium maturitatis initium^ quod eft vitii proximum; de*
inde quod oleum crefcere oUuae came arbitrantur, cumfuc*
cus tmnis in corpus abeatf Ugnumque intus grandefcat. De-
inde idem feft. eadem: tarde putrefcentium in amurcam «-•
cum omni mora in tabutaio oleum decrefcat, amurca augea*
tur ~ quauto ea copiofior reperiatur adieSHs diebus. Quae
quidem omnia debet Plinius Theophrafto C. P. VI* 1 1. qut
tanien piura multo habet^ opmioni huic ab aliis oppofita.
Amxirca in peile oliuae na&itur^ debinc in pulpam diflri-
buitur, eamque nigro tingit colore. PreftaBSemoria intoruo
p. XLL Itali la morchia^ Hifpani Ahechin, Galli /0 Lie.
Non (atis naturam atmircae inuefiugaile videtur Bemard p.
133. nec a firacibus diftinxifle, qui amurcam putat nafci^
olei parte tum carnibas oliuarum putreicentibus commixti
atque adhaerente. Ipfe am]ircam,oleum praecedentem, Fea»
prindpe^ prindpe ciqueu» ^ amurcam, oleum {equentem^ ks
marcs ctoliveSi grignons etHe vocat.
Cap. C. Oleumjic'} Ita fuadente Pontedera fcripfi cum
atitiquis £dd. proX £odemetiam auftore ex Crefc. inferui
ver-
M. P. CATdNIS CAP. CI. CH. 15$
Verlmm oppUdto. Forte ex eedem Crtfc. legendiim e^
caSda vet cruda • et de metreta inteUige. Amurca dolia
olearia imbuere et gmnmire doctiit Cato fupra cap. 69. vbi
vide. Plinias 15. f. %,dolia okairia cado/que amurca imbuif
m bibani oleum. Vide ad Colmn. XQ. 49. i f*
faciet'] ReAe Crefc. omittit, ant legeji$erit velfiet
ex £dd. antiquia.
Czp. d. cum hacis^ Plinius 15. f. 8« m^ fifi>Ha 'bac^
cafyueinvirgismifrtiy aliudue id genus fomkferuare. Idem
15. f. 35. jKus vfus baccae finit aipud anOquos, antequam
piper raperiretur, iUius obtinens vicem: quoaam etiam gene*
rofi objonii nomine inde traflo, quod etiam nunc myrtatum
vocatur. Eademque origine aprorum fapor commendatur,
pterumqu0 ad intinffus additis mj/rtis. <xeoponIca XI. 8*
baccas in vafis non picatis condont, aliofque monent con*
dere eas com vii^is (juri, rSv 3'u)SAf.) virgas cmn bac-
cis algamarina condiebant Graeci, tefte Ariftoteie Problem.
XXL 31. qui monet^ foiia tum deftoere a virgis.
Cap. CH. acetabutum'] Ita reAe Edd. veteres, pro eo
?tiod Vi^rios cafu vel errore operarum dedit caetabulum.
aene ^erbotenus Hippiatrica p. 220. ieof n rSv ^m M
iicc tSv fivKTifpotfy* ixi ii rifv rXj/y^ utiep^y uwetwf nari»
TXoffffa* rSro ii netf iir} au^paSxiW »(pikifioy* vbi ex h. 1. le-
^enduni eft uiirpov velav. Idem ftercus Anotolius adhibet
151 plaga fcorpii p, 217.
et quod'] Copulam libri ante Vi^rium editi et Pol. 2.
red:e iiiierunt, peffime Vidiorium fecuti Editores omife-
runt. Melanthii femen (hoc enim folum intelligi puto,)
etfi odoratom et medicatum eft, finymii tamen cognomen
melanthio vnquam fuifle additum, apud nuUum fcriptorem
legi annotatum; imyrneum eft quod olus atrum Latlnij
Graeci aliter hippofelinum dixere, Linqaeus Smyrnium
olus atrum^ cuius radix nigra eiufque fuccus myrrhae odo-
rem hi^et £t de fmymio hpc Plinius 27. f. 109. Prodefi^
inquit^ et contra phalangia ac ferpmtes admixto canchrif
aut potio aui meEJfophylh in vino pata^ /ed particulatimp
quia vniuerfitate vomitionem mouet^ De reliquo eius vfu vi*
de ad PaUadium Apriii IQ. 2« Volgatam ledionem fequi-
tur tamen Rottboell»
Cap.
156 COMMENTARIVS IN
Cap. Cni, Colutnella VI. 4^ maxim tamen faluiarU
amurca^ fi tawtumdefn aq^ae fni/ceaSf et ea pecus infue/cas.
quae protinus dari non potejl^ /edprimo cibi acl/pergunturp
deinde exigua portiane medicatur aqua^ mox pari men/ura
mixta datur ad /atietatem. ex quo loco corrigo noftrum ita
legendo: et dato primo rarenter bibere commixtam cum
aqua , aequabititer quarto quintoque die. Hoc fi feceris ita,
oues etc. Interim vulgatam diftinftionem mutaui, quae
verba omnia inde a et dato vfque vAfacies continuabat velut
vna fententia. Feceris profacie^ dedi ex £dd. antiquis} fi
demeo,
Cap. dV. Finumfami&ae'] Supra cap. 5. loram fami-
liae paraurt. Infra cap. 153. faecatum parat Inter vina
operaria refert Plinius 14. feft. i3. Hoc noftrum genus
nullibi memoratum reperi, fed fimile ex mufto, aceto et
aqua dulci fub nomine %isQ yh/uioi, aceti dulcis, parant
Geoponica VDI. c. 36.
mufii quadrantalia'] £dd. primae quartarios; atque
in libris MStis reperit Viftorius ita fcriptum multis locis,
vbi vulgo eft quadrantalia. In optimo tamen Codice pri-
mam modo eius nominis iitteram fcriptam reperit, vt eft:
etiam in Edd. primis fcriptum paulo poft Q. L. Quartarium
fttlphuris pofuit fupra Cato cap. 95. mellis Columella XII.
5, I. In Catone quartarium fulphuris Plinius quartam par-
tem, bituminis tertiarium, tertiam partem interpretatur.
Farris quartarios aut heminas dixit PUnius i8- f- 3« Igttur
vt fextarius congii fexta pars dicitur, ita quartarius diceba-
tur olim quarta pars congii. Liuius V. 47. quartarios vini
habet. Contra Gefiieri Thef. L. L, quartarium facit quar-
tam fextarii partem ex Voluf. Maecian. qui quadrantaU feii
amphorae tribuit fextarios 48. quartarios 192.
obiinito dies XA Poft haec bibendum, an potius obH"
nito pofi dies Xf Pofteriorem rationem placuiiTe Abr. Gro-
nouio nunc demum video. Comparauit is Cap. fequens et
cap. 109. item correxit et obUnitopofi dies LX.
Cap. CV. Piennium'] Pontedera in biduum motabat;
vt infra cap. 113. in vinoCoo liber Medic. quadriennium
babet pro quatriduum.
Cap. CVI. aquaei marinae'] Ex argumento, et Edd.
L I..G. concinnatio inferi volebat cum Meurfio Pontedera;
et Um capitis finis de aquae marlnae concinnatione loqui-
tur.
M. P. CATQNIS CAP.CVn.GVni.CIX. 157
tur. At ctttn vinum admifceri/ idqne feruafi vides, facile
agnofcis, aliam vini graeci fpeciem parari. Deinde fi docere
voluit Cato aqoae marinae concinnationem, cur falem addi-
dit aqoae marinae ex alto petitae? Dicere forte licebit,
falfedinem maiorem in hac vini graeci ipede reqairi.j Au-
dio; vel ita tamen apparet, aqnae marinae concinnationem
non doceri.
coSurH'] Vix trientem grani coquendo perdere confti-
tit Gefnero experimento Hambergeri ; non male igitur vo-
cabulum omittunt Edd. aliquot. £x peruerfa vocis gaUina*
cetm fcriptura ortum coSufn cenfet Rottboell p. 48. Quid ?
fi crudum fuit oiim fcriptiim ?
fi qms'] Ex ledtione / quidem Pontedera efficiebat fi
quidplus voles.
jpro portione'} . Non dubitaui vulgarem leftionem pro
proportione pprrigere aperte vitiofam, vt in reliquis locis,
quae Gefner pofuerat in Indice, fcilicet e Varrone I. i8- !•
et L 41. 4. Proportionem enim exgraecoram philofopho-
rum avak»yfct primus effinxit Ciceit), docente ErnefHo ad
Ciceronis Verrinam IV. ai. et ad Orat. pro Fiacco cap. 14.
Nunc demum video, Edd. principes, afite ViAorinm impref-
ias mecum facere^ nominatim Brufchianam et Aidinam,
quas ipfe infpexL
Cap.CVn. quamopttmae^ lU pro mlgsLto quam opti'
me fcripfl, admonitus etiam a Meurfio.^ SimUes compofitio«
nes ad labni et opercula doliorum perungenda habent Geo*
ponica VI. 9. et Plinius Xr\^ c. 21.
/ertam'} Videad cap. if j«
potentam'] Exhordice {a&am, graece aX(P/r«. Geo«
ponica Vn. 15. 39. fvioi iX(ptret /uuyvvwi netf uareccmljaeivrct
yavevraq, ra/i^ aBkfwt tntipfM yoLf uftd^^ vfitvpx xeif ii^pvTfC
ipiVM xo^ ulJffiOLrot fuKoMni^ ufMt(ke iv <^i^ctvrt uei^picuvr$
tli/tf ^Jmm91 uctf '^^otvreq yevovrotf neif ir(a ieutfti^wt. £x-
perimenti rationes ignoro ; igitur de veritate iudicare non
poiFom. Pro grandem Rottboell p. 48« coniicit quantum.
Cap. CVm. iruol fafidam erui ad vatia vlfii vitia ad-
bibent Geoponica VE. I9. et 35. et 37.
Cap. CDC« vini cyatkos'] Gelher te^efapae emendat,
cnlus cyathos quatuor confpergi^ id eft, admifceri vult fa«
rinae erni. Vini addituf aut librarii efrore, aut vt cyathi
vinarit menfiiram fignificet, refte monente Gefiiero.
later^
158 COMMENTARIVS IM
taUreuhs^ Operis piftofii et daiciarii latercnlos m
forma diAos ex Pkuti Poencdo L a. 1 13. et Apuleii Meta-
morph. X annotamt Popnuu
obUnito dies'] Re^e poft dUs oorrigit Abr. Gronov.
Vide ad cap. 104. feft 2«
Cap. CX. deteriar'} Geiher malebat tetriar hie et paa*
lo poft fcribi.
teftam'} Geoponica VIL 26. ol ik irrfmz» hntvftMm^-
Cap. CXL ederacea] Experimentam habet etiam Pli-
nias XVI. C 63. Granunatici tale vas graece volunt dici
Cap. CXH. Omm] Piinias 14. fe6t la Coi marinam
aquam largiorem mifcentf idque tran/latmn i» atbum muftum
Itucocown appetlatnr. • In aSis autem gentibus fimili modo
faSmn tethaU^omenon vocant. JThalaffiten autem vafis mu-
fti deieSis in mare , quo genere praecox fit vetufias. rlec non
apud nos quoqne Coum vinum ex Itatico faciendi rationem
Cato demonjirauit f Juper cetera infote quatriduo maturan^
dum praectpiens. Khodium Cbo fimite eft, — Omnia tranf
marina feptem vet in fex annis ad vetuftatem mediam per*
venire epctftimantur. Plinius diuerfam leftionem habuit hoc
in loco aut fupra cap. 105. vbi vinum parare docet non de-
terius Coo. Supereft etiam alia ratio defendendi Plinii.
Scilicet is videtur caput hoc cum fequenti copulaife, et ca-
put 113. de eodem vino Coo interpretari ; vbi Cato n$ ptus
quatriduum in fole fiueris. Contra Codex Mediceus qua-
drienmum habet fcriptum. Plinii ledionem adlauare videtur
comparatio cap. 105. vbi vinum, non deterius Coo, addita
mufto cofto aqua lalfa» parat Cato, idque addito fchoeno et
calamo odoratum facit, et in fole per biennium pofitum efle
finit, deinde in teftam confert. Deinceps de mare eft in
Brufch. forte etiam in I. B. R. quam formam in Varrone ex
Grammaticis veteribus reftitui volait Pontedera.
quoMuaTi Haec verba liimia ionge ab iUis exatto
marinam Jumito feparata fuiife a librario, docet comparado
cap. 106. et nunc video etiam CeL Rottboellium p. 48. ea
tranlTerre iuflUTe poft verhjam JwUito. Oftia flnuiorum dui-
cem aquam mari affundant.
Q. S. S. £. ] i. e. qaae fupra fcripta eft. Male volgo
ponitur nameraUs nota ^ • Meciw Codex Grofioaii ftcit.
Nefcio
M. P. CATONIS CAP. CXIH. CXlV. 159
Neicio ex quo Codice Mearfias attolit: ofuai marina€
; aquam marituim^ Supra c. 105. viiinin Graecum Coo
noQ deterius couficiebat muito deco6ix> feu fapa additn mu-
riae, ab^ue vuis jn fole ficcatis. Geoponica Coum aliter
parant. Geoponica VSL 24. Tliafium parant cap. 33, ex
vuarum pafiarum aquae marinae decodae et mufi:o immerfa* '
rum deinde proculcatarum fucco, addita poftremo fiipae
parte vicefima.
Cap. GXm. vt odoratum^ Hoc fcilicet ipfum vinum
Coum, vt monui ad cap. 1 12. ex Flinio. Refte igitur Co-
dex Gronouii cum praecedente copulat lioc caput
/erta2 Cap. 105. fchoenum et calamum adhibet in pi-
la contula. Palmam eandem voluit intelligi Columella XII.
30. 5* in medicamento vini. £t quam phoenicobalanam
dixit Plinius XU. f. 47. vbi vide notas. Vnguentarii funt
piv^s^L Sertam fupra c. 107. Campanicam dbiit. Plinius
XXL c. 9. MelUoton qmdfertnlam Campanam vocamms. Efi
mim fn Campania ItaUae Umdatiffima — odor eius croco vi*
cmus etfhs, ipfae canae. Rottboell p. 4Q.fertam interpre-
tatur Lmnaei melilotum italicam, fcnoemm andropogonem
fchoenanthum^ pahnam balanum myrepficam Bauhini.
voks. de lacul Vulgo hic pofitum comma punSx> com-
mutaui.
operta'^ fc. operculo, vt deferuefcendo purgare fe at-
que exbalare ipiritum pofiit.
infimamm fini'] Supra cap. 3$. d. radidbus fmi. vbi
vide notam.
pofi quatridmim'] Hanc partem vltimam capitis ab ar«
gumento alienam eSe, cenfebat Gefner^ qui exfpefbdfe fe
att j vt in cellam vel apothecam vinum idferretur. Codicis
Medicei quadrienmum vnde ortum fuerit^ difputaui ad inio
tium cap. 112. Gefiieri conieduram flrmat^ quod cap. 105.
in fimili re eft: deinde in teBum conferto. An fuit wfypatot
L e. indito^ vnde difiipare, Ita in loco Pomponii ex Ful-
lone apud Nonium in Feruat; Facite: vt ignis feruat^ JigM
infipite, far concidite ante lani Guilelmi emendationem Ve-»
rifim. L 1 1. legebatur infiipite. Cel. RotdxieU p, 49. conii*'
cit cum Gefnero eeiiam vel caumn vel caulam pro cuUeum»
Cap. CXIV. veratri radices'] Plinius XIV. f. i^. no, 5.
de hyJTopite et abfinthite yino: fiunt vtraque et alio modo,
circa radices vitiiimfato. SSc^et etleboritenfierim veratrQ
nigra
i6o COMMENTARIVS IN
nigro, Cato docet. Sicfit etfcamonites. -^ ficet etleborumft-
ritur in Thafo^ aut cucumis filuefierp aut fcamonia^ quod
vinum phthoricum vocant » quoniam abortus facit. Ceteram
vocem atri excidifley refte monet Pontedera, et demonlfa^t
caput fequens. . Diofc. 4. 1 51 . iXUfiopQQ fUhtQ — ovfi(Pt/rev-
^ek ifiittkotQ vpcf ry fi^if rov if blutS oTvov nxd^ctprixov ifyi'
{srctf. Geoponica 8* i8* i^e/^ops tccq pl^uQ uoyj/ov xce/ tBf^"
ux^ifOLQ rijc iuicihi ric /S/^c TepfpctjSLs avric rS noirivri
i/S^fiop» xctf hrwQ (Pursvoov, Eadem 4. 8- ^ rijv xct&»prh
%ijv ifirekov rir^ r^ rpir^ ToiSfisif ^l^ovreQ ro uk^fict ndf
iX^Popov vrori^ivrsQ.
fiercus vetus^l Heinfius Aduerf. IH. 458. vietum cerri-
gebat^ ne idem vocabulum repeteret aufterus Cato^ vel po-
tius compilator Catonis !
Cap. CXV. vinummufium'] i. e. nouum, mufteum. Sic
agnam muflam pro noua ex Catone noftro refert Prifcianus
V[. p. 711.
ne admifceas'] haec in capite antec. male omifCi iunt
Deinceps fafciculos veratri atri cur nominet, nec radices
contufas, ignoro; nifi forte diuerfam rationem vini faelle-
boritis concinnandi voluerit tradere auftor«
ceterampotioneml In altero loco cyathum viai mifcet
aqttae; quam et h. 1. intelligi puto.
Cap. CXVI- oteo per/ricatoj Piinius ig. f. 75. aUi qui
in /atfamentariis cadis gupfo illinantf alii qui lentem aceto
kyerpitiato refpergant jlccatamque oteo inmgant. Geopo-
nica n. 37. oksi oicov Mxovrt irtfpavd^sTtra i^nfiCTOQ itctfiA/su
Colum. n. 10. 15. tum infote ficcetur et radice ftJptiH trita
cum aceto afpergatur defricettirque , atque ita rur/us in fote
fiecata et refrigerata reconddtur, vbi miror, Interpretes non
vidiiTe^ poii perjricetur excidifffe oleo, Ceterum miratur Gef-
ner, tam operofe in Italia feruari lenticulam. At ita etiam
fabas feruant Geoponica IF. 55. 9. 0? xvccfioi d^oekotrrtw victn
nctrctffcev^ivrsQ oixotot faovrotf ofio&CQ xcii f^yviipsocQ Airo-^
Ppiyfutrt, Seminum integritati ita coilfuli et meifes futnrae
profpetitati, monet Brodiey Survey of the ancient Hufban-
dry p. 159 et 16 j. qui ACeti vfum ad necanda infeftorum
oua, cinerum vero ad corruptelam putredinis arcendam re-
ffert Lentem Pelufiacam Virgilius Georg. I. Niliacam, fa-
bac&fiorem, coramendat Martialis XHI. 9. Alexandrinam
Vegetius. ^ Maior ea fuiffe videtur, in pingui Afegypti folo
mrta* Obiter etiam fkbam concliin Martidis £pig* 7* XIII«^
memo-
M. P. C ATONIS CAR CXVH. CXVm. 161
memoraboy qaam patUdam, alibi VII. 77. inunffam vocat;
eandem luaenalis 3. 293. nomioat inter pauperum cibos.
Vuigo interpretantar fabam, cum cortice fuo elixam^ faUi
loco Pollucis VI. f. 94. vbi concliyliorum tefta xoo^v^ dici-
tur. S«d ibi *oy%«« legendum eft; et faba conchis eft, quae
cum oleo apparatur in cibu^i, Sufpicor, Italicum vocabulum
inde deriuatum efle, quo faba condita dicitur in concid.
Cap. CXVn. contundantur] N. Heiniios ad Petron; c.
47. memorat ex libris nefcio quibus le^tionem ineptam conu
mundantur. Cato enim oliuas d-X»<rrdg dicere vpiuit.
in aquam'] Frigidam an calidam? Columeila XII. 47.
paufeam acerbam contufam aqua calida paululum maceratam
exprimit; fed in altera compofitione frigidae mnriae immer-
iam exprimit. Geoponica DC. 32. contufas prelo (iirl ^ihi)
calidae immittunt, deinde fporta inclufas exprimunt Sed
vide notam paulo poft ponendam.
mutes'] Ita vulgatum mutetp et deinceps expritnat — -
eoniiciat — addat, — condat correxi ex fententia Pontedd-
rae. Praeterea verba : crebro aquam mutes ab antecedentl-
bus maiore diftinilione feparaui^ et cum fequentibus ca*
pulaui.
olmnaddas'] Paufeas albas in oleo feruari etreceii-
tiillmas repraefentare^ monet Colum. XII. 47. ^. fed in cod-
ditura albarum paufiarum reliqua oleum non adhibet. Deiti-
ceps modium olearium in eniendandis correxit Popma.
lentifcum] Semina lentifci, et foeniculi femina vel
caulem et folia conciik adhibet in condituris oiearum Cola*
mella. "^
cito vtitor] Infra c. 123 et 126. eft vtito. qnod ex libris
fuis dedit Vi^r. Verba ipfa cito vtitor male huc tranfier
runt ex ioco fuo , po&Jumito collocanda. Videtur admiftio
foeniculi et lentifci impedire, quo minus ita. conditae oli-.
vae durent An omnis conditura haec aetatem non fert?
Simile quid de conditura maturijflUnarum nigrarum et coibk
fra6tarum oliuarum monet Columella IX. 49. Vapore ba&
nei maceratas et falibus fparias vltra g die&feruari pofiTe, ne^
gat Palladius Nouembri 22. 2.
Cap. CXVni. quam/ecundum] Hanc leftionem VlAoK
intulit Antea : /ec. vindemiam qua. De cafu quam (bllich
tos nos effe vet&t cap. 123. id vtito. Senfuni viri dofti non
attigerunt Condituram olearum per muftum docent Gecfe
pon. DC 3. fed ibi «Ibae oleae per diea 30. moria aEMerata^
Tom.I.P.ff. t «t
t6f COMMENTARIVS IN
«t cum mofto recenti feruefeAae obUtitinti;ir conditae. E«-
dem cap. 32. albas oleas et fradias exemtis nucleis cum fale
trito cumino et foeniculi ramUlis infufo mufto condiunt
Geminam per muftum condituram faabet Coiumella XII. 47.
fed eam non magis, quam graecam» oleum nec acetum in-
greditur. Tempus autem couditiirae ita definit: Acerbam
paufeam menfe Septembri vel OHobri^ dum adhuc vindema
ift, contunde. De vfu addit: Jic curata oliua tertio die pcJBs
vti. Inde apparet, fecundum vindemiam, i. e. poft vinde-
miam albam oleam non ftringi et condi, paufeam certe.
Videtur igitur leftio Vi^riana vera eiTe ; alias addendma
foret ciio^ fi verba fec. vinOf ad tempus conditurae retu-
leris. Ceterum rationem oliuarum condiendarum hodier-
iiam docuit Bemard Memoire.fur 1'Olivier p. 147 feqq..*vbi
monety oliuas^ quamuis maturas et nigras^ faporem amarum
et quodammodo acidum, oleo permiftum, gerercyquem aqua
pura aiTufa eliquat; fed raulto celerius hoc fit oliuis atitea
contufis; atque ita eliquatas per odo dies ikle minuto, foe-
niculo et coriandri femine addito condiuut Contuias fi ca-
iida aqua eliquaueris^ multo citius vfui fiunt aptae, fed ia-
cilius corrumpuntur. Ad vfum diuturnum lixiuio cinere
maceratas etaquapura elotas condiunt muria^ addito foe-
niculo, coriandro/lignoquerhodio; interdum acetum^ad-
iiciunt, ne forte conditura ferueat fubito. Quidam exem*
tas bac conditura oliuas fe6b'one fpirali aperiunt, exemto
nucleo fardinae partem et baccam capparis fubftituunt, atque
ita in oleo feruant Quae qui comparauerit cum locis Cato-
Jiis» Columellae et Palladii, facile rationem fingularum con-
diturarum ipfe videbit
Metera2 u e. quod reliqufi condimenta attinet
C^p* CXIX. Epitifrum'] De quo accurate dicetur ad
Cblum. XU. 47. 9«
Cap. CXX. corticem^ Vrfinus comparauit Horatium
ni. Od, 8. 9. kic dies corticem adftriRum pice dimouebit am^
phorae.^ Corticem fuberis inteiligi, docebo ad Columellam
JX. 6. et XI. 2. 90^ De re ipfa vide ad Colum. XH. 29.
Cap«. CXXI. muftaceos"] . Genere neutro muflacea dixit
Itmenalis VI. 205. Hinc prouerbium apud Ciceronem ad
Attic. V. 20. taureotam in muftaceo quaerere.
Cap. CXXH. Capreidam] Caprifolium interpretatur
Popma^ graece periclymenum^ cuius femen et folia decb^
, et
M-P-CATONIS CAP^CXXa—CXXV. rtfi:
et cum vino famta vrinam ducere, annotat eX Dlofcoride et
Plinio. Sed Caprifolium nomen eft ignotum Italiae anti-^
quae, Caprago Apuleii c. io8. eft laftuca caprina, quae huc
non pertinet, etfi filueftris laftucae fuccum vrinae difficulta-
tes emendare ait Plinius 2a f. 26. Forte capparis intelli^i-
tur, cuius radicem in vino potam Heneni totum per vrinam
et aluum emittere, tradit Plmius.
iHniperumJ baccas aut lignum mufto decoqui, moneC
PHnius 14. f. 19. Baccam b. 1. intelligi puto. Diofcor. V*
46. vinum iuniperinum conficere docet ' '
de/eruefacito ] Meurfius malebat et feruefacito.
lagoenam'] Viftorius in Codice vetufto reperit etiani
tagonam fcriptum, vt in Epiftola Ciceronis Quinti ad Tiro-
nem et in libro Plinii XVI. ; Codices Palatini in Palladio /ii
guna alibi laguena dant, teftante Sylburgio. Quam fcripta^
ram, tagunamf veram effe, monuit Gefner, comparatis la^un.
culis, quas nominat Columella. Graece eft XflJywoc,^»»
fioi»po<pipvyfi» et crsivoivxsvA vocat Argentarius Anaie^T
Graec. T. IL p.270 et 271. ed.Bruncku. In fragmento Vkr-*
ronis apud Nonium p. 543. Merceri: Vulcanum nec qmm
nouae lagoenae ollarum fgura , ter precatur, vbi antiquae
'Edd. frangantur. Cod. Psiltit figurantur, vnde Gebhard An-
tiq. Left. II. 19. corrigebat: nec non cum ^nouae lagoenae oL
taruM figurantur , ter precatur fc. figulus. Sed /agoenae
oUarum etiamnum vitiofae fuperfunt; itaque lego kgoeifas
cUaeue figurantur»
Cap. CXXDI. id vtito vinil i^ ^- eJu^ vini cyathum fu^
mito, vt cap. 122. De vfu iuniperi Pllmus 24. C 36. e«
Diofc. I. 103. vrinas ciet — datur ifchiadicis cum vino aJia
potum pUulis quatemis aut decoSHs viginti in vino.
Cap. CXXIV. Loco alieno haec de cauibus tradi, mo*
nuerunt Pontedera et Gefner. Eadem fere habet Varro L
21. cui ex £dd. antiquis reftitui.
Cap. CXXV. murtam nigram^ Operofe myrtitea vl-
num conficit Columella XH. 38- Plinius 15. f. 37. Qitodch
adtvinumfieri e nigra, ftccata v/que in ariditatem in Vf^a,
atque ita mufio indita. Si nonficcentur baccae, oleurngigni, -7
contundito'] Poflis fufpicari confundito legi debere^; fejt
contufas baccas myrti nigrae etiam Columelfa mufto indit
Si eximi debet myrta; pendere debet fifcelhi aut liftd in-
•Wi. ; o,od
I* ^ aiuum
164 COMMENTARIVS IN
atuum crudam'] Ad tormina, alui proluuiem et imbe-
dllam ftomachum &cere ait Colamella.
Cap. CXXVI. ad tormina'] Plinius 23. f. 58. amtujum
malum ex tribus hminis vini deco&um ad heminamy tormina
it taenias pellit. Punicum in oUa noua, cooperculo illito, in
fumo eDGuftum ef contritum potumque in vinojijlit aluum, dif-
cutit tormina.
' vbiflorebit'] Cytinum, primum punici partum feu ca-
lycem, pomi rudimentum et flores continentem, aut flores,
cytino inclufos, feu balauftium. De balauftio Plinius 1. c.
£ 60. teftatur^ ficcati et tuii farinam dyfentericos curare et
aluum fiftere.
Cap. CXXVn. mederi'] Refte verbum inutile inclufit
Gefiier^ cui liber Wratifl. melius fubftituit medela.
iris minas] Libras inteliigi romanas, ex Plinio 12. f. 33.
14. f. 31. 23. f. 29. et 21. c. 34. monuit Gefner. Sed falli-
tar, cum putat, de liquidis t^odo dici heminam; nam ialis
heminas ternas habet Columella XII. 47. 6. neque tamen
ideo antiquam leftjonem tres hemincts h. I. probauerim.
origaniti] Dicitur pro origanitis, vt Pericli et finiilia»
iBonente Gefiiero. Cel. Rottboell p. 50. malebat legi ; meL
fo coSi origaniti vel mel coSum origanitum dr. vnam.
et vini heminam] Cum vox t;ffif abundet^ etpuerohe-
lninae menfurae data fit nimia, hinc Pontedera malebat viro
keminam. Contra Gefner monebat, banc proportionem aeta-
tis puerilis et virilis non efie, iuftam; et de pueris Catonem
iblis loqui voluifie, qma haec aetas lumbricis et taeneis prae
ceteris fit obnoxia* De lumbricis quidem aflentior viro do*
€to, fed teniis aetates fere omnes funt obnoxiae. Sed ni-
hil promouet haec annotatio^ et vitium loci permanet nut-
nlfeflnim. Quid fi ex vetufta lefiione et origanum ita legas :
viki /extarium et origani triobolum (inde),'dato ieiuno vini
keminam, et puero pro aetate. Cel. Rottboell p. 51. conii-
cit: dato iuueni et puero pro aetate in triobohtm, et viro he»
minam. quam correftionem meae longe praefero. Addit
vir doftus^ infantes a fcaridibus^ pueros lumbricis^ proue-
Aos aetate homines taeniis maxime infeftari innatis.
pitam] Vt faltu aluum concutiat. Meminifie debemus.
meretriculae Hippocraticae, qu^e ialtu conceptum excu-
tiebat
Cap. CXXVm. dektare] Ex illis, quae poftea dlfputa-.
ho, confiabit, de folo et parietibas granaru haec efl!e intelli-
genda.
M. P. CATONIS CAP. CXXVin.--CXX3t x6f
gendi. Defblo igitiir interpretaBeris diktare ex Virgilio
[eorg. I. 179. creta folidare. Vide fiipra ad cap. 91. Ra-
brica eft genus argillae rabrum, ex qoa iateres dvu^, monet
Palladias VI. 12. Quanquam faabitationem etiam intua de-
liieatam non debemas mirari in rujftico auftero, qoalem Ca«
tonem fuifTe nouimus. Vide netam ad cap. 15. Ceteram
ex veftigiis Edd. et Codd. fcriptarae Abr. Gronov. corrige»'
bat: Ifabitationem debitato terra quam maxime cretofa vA
Tubricoja: eo amurcam etc. ,
amurcam'} Plinius 1 5. f. 8- AmiHrcafubigi areas teren^
dis mejffbus y vtformuae rimaeque atrjittt. QuiH et iutum pa^
rietum^ cu; teSoria et pauimenta horreorum. Latera et pa«
rietes liorreorum ita etiam munit Columella I. 6. 13. Hmc
igitur fit manifeftam, in Catonis hoc loco multa effe vitiofa,
qaaedam deeffe. JFIabitationem' nomd^uit fblam> et dela-
tare dixit^ quod ad foium et parietes referendam eft. Ad
folum pertinent verba neque mures cauafactent, neque herbte
nafcetur. Poftrema neque iutamenia fcindenife ad parietes
magis pertinent, aut potius ad areae folum capitis feqaentis.
peutque totum hoc caput repetit ea, quae cap. 92, fupra
iam re6tius de granario tradita fuerant Vide ibi notas,
Idem faftum eft cap. fequenti.
afpergo'] Si parietes exteriores inteiiigas, ferri poteft;
fed intus nocere non poteft. Puto, olim fume fcriptum cur*
cuiio, vt fupra cap. 92. Aut potius defunt verba quaedam,'
eadem fententia fcripta, quae fapra: pofiea con/pergit9
amurca omne quod lutaueris. !bbi aruerit, eofrumentum ¥e^
frigeratum condito. curcuUo non nocebit. Ex confpergito ik^
ftum eft afpergo. Forte fuit olim : delutato iterumque ajper^
gito amurca. Ita neque curculio nocdrit, neque mures etc.
Cap. CXXDC. Haec eadem fupra c. 91. minus integm
ex parte leguntur. vbi vide notas.
terrali Legendum effe ex Plinio et nafcora rei cretai
docui ad cap. 9 1 . Male contra in Plinio terra pro creta r^-
poni volebat Pintlanus.
vbi coaequata erif] Defuntverba fupra poftta: pofiee^
denuo amurca con/pergito , finitoqm arefcat.
et cum non erit'] Haec fupra defunt Addenda hic etiam
putem verba poftrema cap. 128« neque lutamentafcindentje^
Cap. CXXX. nequefumofa'] Plinius 15. f.g- tigna ma^
terata amurca nutlius fumi taedio ardere. Vide mpra ad
cap. 37.f. 5. etc. 55.
L 3 Cap.
:i6fl COMMENTARIVS IM
Cap. CXXXI. Eadem (bpra cap. 50. vbi vide notaa*
Verba il>i legantiir huc retrahenda: Vbi daps profauata
£omeftaque erit^ verno arare incipitx) etc. Scilicet haec tria
capita 131. 132. et 50. male difcerpta funt, hoc fere ordine
legenda t JJapem pro bobus piroflorente faeito. Dapetn hoc
modo fteri oportet. loui --^ coutagione. Hri daps profanata
comeftaque erit , vemo arare iucipUo. Ea loca — ita poftre^
mo urato, Pofleaferita miUum , pameum > alium tentim.
rudeSal Hanc leftionem voluit reftitui etiam Gefner
in Thef. L. L. Nam fupra c. 34. f. 2. et 35. f. i. eadem for«
ma exftat Abr. Gronov. grauijfima mutabat in cra^ffima.
Ita enim eft in altero loco, et in Plinii Codice eife ait grc^-
Cap. OCOai. Dapem'] Feftus: Daps apud antiquos
Ocebaiur res dtuina, quae fiebat aut hibema femente aut
vema.
cuBgnam'] Feftus: CuUgnavas potorium. CatOy Cb-
l^namj inquit, in foeno graeco ponitOf vt bene oleat. Cu'
Hgna vas vinarium a Graeco diSa^ quam illi dicunt uukmou
vbi refte Scaliger corrigit uvklxy^v.
poUuceto'] Pollucere dixerunt antiqui Romani pro por-
ricere, ifacrare deo. Varro L. L. V. p. 54. Profamm eft
quodantefanum^ ideft^ coniunShimfano; Uuc profanatum,
quod in facrario polktum. Atque inde Herculi decuma data
ab eojft, quoiffacrificio quodam fcmatur^ id eft^ vtfani lege
fit; iadicitur polluiumf quod a porriciendo ejl fStum. CHm
cuim ex mercibus libamenta porreSafunt Herculi in ara, tum
potlutum eft: vt cum profanum dicitur, id eft^ proinde vt fit
fanifaSum. Itaque vbi oUm faao coH/iimehatur omnc , quod
profanum erat, vt etiam fit; quod praetor vrbanus quotan*
ais facit^ eum ffercuS immolat publice iuuencam. Ita poUu-
cere Herculi decimam dixit Pkutus Sticho L 3. 80. De pol-
luftu vide Scaligerum ad Feflum in poUucere merces.
dapif eius rei'} Vulgarem diftin6l:ionem dapi eius rei
ffgo. MctSCe correxit Gefner. Bene; fed plura deeffe fufpi'-
cor'.cpmparato facrificio loftraii infra c. 141. vbi eft: Mars
pater te precor quaefoque vti fies volens propitius nnkiy do^»
mo famUiaeque noftrae^ quoius rei ergo agrum terram —
fwmetaurilia circumc^i iujfi.^ .
maSe'] Praeter alia lacunae et vitii argumenta hoc et-
»m eft inanifeftum iatia mihi quidem, quod de dape pollu-
cenda vcrba paulo poft repetuntur, hoc vero loco, vbi vini
culigna nominatqr, verba aliena de dape inferuntur. Edd.
primae
M. P. C AXONIS "C AP. CKXm. CXXXm. 167
Ctmae iriferant h. 1. maSe vino inferiori efio^ vel vt efle de«
bat inferio efto. De dape fola hic agi^ argQQnt feqoentm
Terba: poftea vifiumfuimito.
nUerlidto^ Poiix]aam dapem poUaxity mannm lauare
jubet, more folenni facrificiorum. In iingalas iibationes
mantxm lauaiTe inepte ex ii. 1. argoit Popma. PraeceiEt enim
dapis mentio* vt antea demonflraai.
maSe iftace dape p. efto'] Ha^ verba» tanquam aliena
ab hoc ioco, incloii. Rationem antea edidf.
ihferio} Ex Arnobio VII. p. 236. qui formulam hanc
po(art: MaSus hoc vino inferio efto^ conilat; eflevinum^quod
infertur, ieu ofiertur. Hinc inferiae, graece %oc(/. redbe
monente Vr/lnoy qui primus exCodd. duobus vuigatum
imferiori correxit, quod fecit iam antea Leopard. Emendl
XVIil. 16. Seruias ad Aeneid. IX. 641. In PonHficalibus
Jacrificantes dicebant Deo, Madte hoc vino inferio efio. Fe«
ftus: infrium vinum, id quod in facrificando infra pateroi
Jabrum ponebant,
f^aej Vt in facro luibali, vbi Marti facit fuouetauri*
libus C!ato, lanum louemque praefatur, etincap. 134. vbi
Cereri porca praecidanea facit, loaem lunonemque prae&«
tiir^ ita fortalie h. 1. praefari voluit Veilam.
ajfaria'] aptam et paratam aiTarae interpretatur Popma^
qui memorat et damnat iimul emendationem nefciocuius:
Daps lom Jljftr apecu m vma vini cafie; Pecuina eft a for**
msLpecuumf qnam infra habes cap. 141. 3«
lom cafte'} Popma ita dii):ingai voluit vini. loue cafio
profanato Jme contagione. Refte, puto. De verbo profa»
nare, quod antiquis iignifical>at confecrare^ deo diAa inter*
pretatur profanata Feftas in verbo porriciam. Vide TheC
L. L. Gefneri.
Cap. CXXXOI. propagatiol Supra cap. 51, eadem fie
legnntur: propagatio pomorum, aliarum arborum* ab arbo^
re abs terra puUi qui nafcentur, eos in terram deprimito ex»
ioUAoque primorem partem, vti radicem capiats inde bien*
mo pofi effbdito feritoMe. vbi ante ViAorium legebatur:
aliarumque arborum. Ceterum reftius ibi additur primortm
partem, u e. apicem. £x leftione ab altera, Itleuriius effi*
ciebat ad latera. Sed vitium eiTe videtur edit. Bafd. altercu
Idem Meurfius inepte extoUito mutal>at in ixcotito cam EUld.
quibafdam. Nefcio quam bene h. 1. Cato ftoiones a radici-
bus ortos propagari veiit, cum Piinius ramos ab arbore» et
in vite finuiiter ColamellaArbor.7. virgam^ a matre editam,
L 4 in
168 COMMENTAHIVS m
in fcrobem propagari dicat A ciq^itibiis propagatt CDtn S^
inde dicat Cato hoc genere» apparet, hinc nallam librarii
errorem hic InteraeniiTe. Oleam ftolonibus a trunco et %
radice natis propagari, ex Theophrafto doceo ad Colomel*»
lam V. 9. vbi vide.
fttcUaJlruthea'] Haec, Cypriam» Delphicam, pronnm,
coniagulum^ album et nignim, Auellanas omifit altero in
loco Piinius 17. f. 31. QUo propagari praettr vitm tradii
ftcufUf oleam^ Punicam^ mahrum genera omniaf laurum^
prunoSf myrtos, nuces uiuetlanaSf et Praenejlinas, plata»
num Pontedera prunom Catoni nondnm innotuiiTe cenfet;
item platanum male inter arbores pomiferas memorari, nec
yideri Catoni iam innotuifle, Prunum in loco Plinii habet
Vincentius^ In Hadria et nominatim in Italia tota raram
effe fuo aeuo, aliena fide refert Theophraftus H. P. IV. 7.
quem locum male vertit Plinius XII. feft. 3. Cum fola vm-
bra platanua cenfeatur, probabilis non eft ledio vulgata»
€|uae Catoni curam eius aflignat inter pomiferas arbores.
genera'] Altero in loco: kaec omnia a capite — pro^
pagari/erique eodem modo oportet.
feri voks^ Supra cap. 53, reduus prapagari votes*
Porro in auks aut in qualos pertu/os propagari oportet, et
cum iis in/crobem de/erri oportet. Plintus I. c. Propaginum
duo genera ramo ao arbore deprejfo in /crobem quatuor pe^
dum quoquo et poji bienmum amputatojkxu^ plantaqui tran/
tata pojt trimatum. qnas fi longiusferre libeat , in quaUs Jtth
iim aut yajis JiStilibus defodere propagines aptiJjSmam , vt t»
iis tranfferantur. Vnde apparet, verba haec quae dHigentius
^/eri oportetf pertinere ad primum genus adhuc, et prius
/ert mutandum in propagari, Deinde pro diHgentius Plinias
forte legit fcriptum: ^uae fi longius. Intelligo de propagl-
ne, in regionem longmquam mittenda, ne radices in itinere
exficcentur. ^ Vulgatam ieftionem diligentius poffis interpre*
tari de cautione, neylongius a matre produ6bum ftolonem
eaftis conuellat, in qualis ftatim defodiendum effe, Sed de
arbufto videtur Cato loqui velle, vbi quoniam qualorum ra«
tio in tabulato ipfo maxime probata fuitratio, teftePIinio
I. c. no. 33. quohiam a pecore tutiilima eft. Eandemque
tranOTerendae ex arbufto vitis rationem docuit PaUadius UL
10. 6.
vti capianf] fupra: in afboribus, vbiradices capianl,
€aiicem pertundito perfundum aut quaium. ramum quem ra-
dicem capere votes traiicito, eum qualum aut (aHcem terra
tmpteto^ catcatoque bene^ in arborem retinquito. vbi Edd.
quae*
M. P. CATONIS CAP. CXXXIV. iS^q
qjiiAedM/cartfieato traitciioque. refte. nam etlain in pritno
genere, vbi in fcrobem virga propagatur, Columella Arbor.
VII. 2. partem virgae matri continentem adradere iubet^ ne
ikrmenta procreet faperuacua, et diuerfae etiam partis gem-
tnas in terra abfconditas^ exceptis quatuor imis^adradere
ittbet, ne radices inutiles citent
biennium erit} vbi itafiierit fupra. vbi Edd. addunt;
$t radices egerit. Forte quae b. 1. paulo poft leguntur vti
radices bene kabeant. loco plane alieno, buc retrahenc^
funt, hocordine: bienmumeritf et radices bene habebit mt
iabdmnt. Ceterum biennium mecum probat etiam Pontede-
ra, atque huc ducit Polit biemum. Scilicet a ik et UvQg £t
Ifienus, biemusi bimtis^ bienium.
tenerum'] Supra: ramumfub quah praeeiditOn quabim
buidito ix vna parte perpetuum. Si vero ^alix erit^ cpfh
guqffifto. cum eo qualo aut caUce in/crobem ponito. Eodem
modo vitem facitOf eam anno poft praecidito^ /eritoque cum
qualo. Hoc modo quod genus vis propagabis. vbi pro perpe*
tuam £dd. ante Vi^torium habebant: prope imam. PliDiiis
L c. atterumgenus bixurioftus radices in igfa arbore /oUicim
tandOf trcdems per vafafiSHlia vel quatos ramiSf terraquo
eircumfaritis: atque hoc btandimento impetratis radicibus^
interpoma ipfa et cacumina, inft$nma etenim cacumina hoc
wodo petuntur, audaci ingenio arboreiH aUamlonge dteUuri
faciendi: eodem quofupra biennii fpatio ab/ciffa propagine et
cum quaUs iUisfata. vbi rectius Vincentius habet: cacumi*
mum Jkmma. Cetisrum hoc genere propagandae vitis vtun«
tur hodieque Gallif et pro qualo faepe adhibent cefpitem
in medio pertufum. frobatque hanc rationem Sprenger
P- 30I.
Cap. CXXXIV. praecidaneam'] Praeter Feftum, qul
porcam et agham praecidaneam habet, locum Geliii IV. 6.
pofuit Gefner hunc: Porca etiam praecidanea appellataf
quam piaeuU graiia ante fruges nouasfieri coeptas immolari
Cereri mos Jyitf fi qui fanUuam /meflam aut non purgaue-
rant aut aliter eam rem quam oportueratf procuraueratU.
£i opponitur hoftia fuccidanea^ de'qua ibidem Gellius et
Feftns tradit Varronis locum de porca praecidanea habet
Nonius in Praecidaneum, monente Vrfino.
porco femina'] Meurfius comparauit agnum feminam
ex Fefto in PelteXf et tupum feminam ex Ennio, Ceterum
verba Cereri porca praecidanea Pontedera eiici vult; tres
enim modo libationes fieri ait, igitur tribujB etiam dii$ mo-
h f do
I70 COMMENTARIVS IN
do facrliicari. Sed Cereris nomen pbrcam praecidaneam
poftulat Contra Pontedera lunonem eaodem effe ftatuit
cum Cerere^ et porcum foeminam eandem^ cum porca prae-
cidanea.
kq/ce'} Cum Popma Pontedera malebat haecef cui non
conuenit deincepg/a^flf», vt refte monuit Gefner. Altera
Popmae conieftura condant vt non magi^ eft probabiiis. In
Curis fecundis Pontedera haece — faba corrigit, et verba
priufquam — rapicium figno parenthefeos includit. Cel.
Rottboell p. 53. malebat: conditum eatur.
femen rapicium'} Pro rapo dicere videtur vt Palladius
lulio L.
thure vinol Seruius ad Aeneid. IV. 57. et IX. 641.
Prius quam viaimam immolarint^ thus ac vinumfuper eam
/undebantf viide maShim effe taurum dicebant^ ture ac vino
€umulatam hoftiam et magis auSam.
lunoni praefato'] EA pro praefator. Infrac. 141. eft:
lanum louemque Vino praefamino. Deinde nomen lunoni
fpurium aut in Icmo lunonio loui mutandum cenfebat Meur«
fius; lunonis enim in caetero capite non fieri mentionem;
et lanum lunonium habet Macrobius Saturn. I. 10. Quod
addit Meurfius, lunonem non nominarl in iimili facrlficio c.
141. habet dubitationem aliquam, quia liber Polit ibi pro
vtno habet luno , £dd. primae autem vino praeferunt. Cel.
Rottboell p. 53, ex varietate in margine annotata lunonem
irrepfiffe tandem iterumque eliminandain cenfet Reftel
Igitur malim: thuH, vino lanum louemque praefamino. Sci-
licet equidem ex vino ortam lunonem puto hic in gramma-
ticorum libris, vt ex cerebro louis Mineruam, Ita ex ww-
Bus ortum effe iunSus^ viretus, fupra vidimus. luno nouella
in Varronis de L. L. V.j.^Q. orta Scaligero videbatur finu-
liter ex lana nouetla.
Strueml Feftus : Strufertarios appellabant antiqui ho-
mines condums mercede, qui ad arbores fulguritas piacula^
rum commiffarum caufa Jacrificia qucKdamftrue etfertofo^
temnibus verbis faciunt: precor te lupiter vti mim voiens
propitius Jies : quod et nulto etiamftebat adhibito ftrufertario.
De ftrue idem Feftus : Strues genera liborumjunt digitorum
coniUnSlorum non dijjimilia, quijuperieffa panicuta in tranf
verfum continentur. vbiScaliger monet, apudCatonem ipfum
patremfamilias fine flrufertario commouere flruem. Vrfmus
comparauit locum ex tabula vetere, vbi facra faciunt arua-
les fratpes ad arbores fulguritas: ftruibus effertis, vbi le-
gendum effe mon\xit ftru^us et fertis. atque italegi voluit
etiam
VL P. CATONIS GAP. CXXKIV^ 171
•&mSc^ger, qui fragmenttim tabulae^ a Puteano aceeptae,
retiilit in notis ad Fefti lociim laudatam; quod miror Gef^
nerum omififTe annotare, qui tabulam iftam cum Vrfini alio-
rumque virorum dodiorum notis repetitatn pofuit poft Ca«
tonem; ego v^ro omifi,' quia in Gruteri Thef. Infcript. all-
bique legitur. Similes Infcriptiones iegunturapud Sponium
Mifceil. p. 6* Fabrettum Infcr. p. 442. Philippum a Turre
ia Monument. Antii veteris^ et recentiflimae fragmentum
apud Foggitti ad Verri Flacci Faftos p. 127. quas inuicem
comparare operae erit pretium. Apud Ouidium Faft. 1. 276.
Janus de fe : Jlra mihi pojita eji paruo cmimSa facello ^ haec
adotet flammis cumfirue farra Juis. Libum lano quod liba-
batur, lanual diftum habet Feftus h. v. Cereale libum fer-
raque mbcta fale imponi lano refert etiam Ouidius Faftor. L
Cum farre et vino lanum Veftamque rogari, luuenalis ait
Satira VI. In loco Ouidii priore Schoettgen corrigebat
eum ftrue ferta fuis. Sed ferftum foli loui offert Cato^
ftruem foli lano. Infra c. 141. f. 4. eft cultro facito firuem.
Paniculam Fefti Rottboell p. 54. interpretatur virgam ra-
moiam lignofae plantae excms ramis mediis , qua iiba flru*
^ continerentur. In Infcript. Fratrum Arualium apud Phi-
lippum a Turre Monum. Antii p. 291. eft: firuibus ferti/que
per M. Ffiio Narcijfo Katat .... piaculum faStum ob ferri
stationijcript, . . . raSH Porca et agnafiruibusfertifque ....
Katatorem et publicos Fratrum ArucUium.
bonas preces precor'} Ante Viftor. erat te precor. fed
te abeffe Codd. vetuiiis, monuit etiam Vrfinus, qui eandem
formulam effe infra cap. 139. monet, et in Infcriptione Vr*
finiana XEX. Gruter. p. CXXIL 5. vbi eft : bonas preces pofco
vtifxes etc.
votens propitius'] Formulam e^mdem vide infra cap.
141. Feftus in TefccL In tibris Pontificum fcriptum efi:
iemptumque fedemque tefcumquCy fiue Deo Jiue Jjeae dedicaue-
ritf vbi eos accipias volentes propitiojque.
famitiaeque mecu'] Legitur in Edd. primis: moRus
hoc ferto. Sed lano fertum non obmouetur, fed foli loui.
Igitur malim maffus hacfirue. £am enim formulam in vino
lano dato deinceps pofuit^ et in ferto vinoque loui datis ;
.€t feft. 4. eft: Jano firuem commoueto maffatoque item vii
prius obmoueris. Vide mox notam de verbo ma61:are.
ferSiim'] Fe&xxs^ ferSlum genus libi diffum , quod cre*
brius ad facra ferebatur 9 nec fine firue, attero gencre libi.
quae qui adferebanty firt^erSarii appettdbuntur.
et
173 ; COMMENTARIVS IN
a ntaSlaio'} Intefpretes tacent Sed video maSarB
efTe h. L cam oblato ferto additur ma&us.koc ferto ejio, la
ftrae lano obmoaenda, nec madsu'! iubet Cato Xanom, nec
ipfe addtt formulam maSlus kac firue ejlo ^ etfiEdd. primae
fimilem ibi addunt Notionem hanc verbt mafbire omifit
Gefiier in Thef. L. L.
obmouendo'] Feftus: obmoueto dicebatur apud antiquos
pro admoueto, vt atiat quaejupra relatafmt. Quod fupra
liber Pol. habet y^nic^ ommouenda videtur antique di6):um pro
obmouenday vt ommentare apud Feftum pro obmentaref ob*
manere. Ceterum huc pertinet locus Gellii X 15. vbi inter
caeremonias^ Flamini diali impofitas^ eft: neque apud eius
kKifulcrum capfulam effe cumfirue atque ferto oportet. Vn-
de apparety in capfula iiruem et fertum parata feruari folita»
non ad vfum flatim deproperari.
meae. maSusl Puncbun inremi» quod vulgo aberat;
Edd. primae pro maBus habent iHcifUs, qupd forte inferen-
dum eft.
maSle vfifo] Mirum eft vino dato lanmn madbu-i, itk
ftrue obmouenda non item. Ceterum paulo poft eft: lam
firuem commoueto maftatoque item vti prius obmoueris. Igi-
tur prior Jocus eft lacunofas.
louiftc'] fc. vinum dato. Vnde igitur fequltur ftatini
lupiter maBefer&o efio ? ReAe Edd. prinui^ lupUer maffg
efio vino inferiori efio. Cum in Polit libro fit: lupiter maSk
ifiofer&o cfio, maae vino inferio efio. malimequidem ita h.L
legere: lupiter maSCe efio vino inferio ifio.
profeSa'] Vrfinus ex Codd. fuis porreffa refcribi mi*
lebat^ motus loco Varronis R. R. L 29. exta deiscumda^
bant, porricere dicebant; cui fimilia docet Macrobius Saturiu
HI. II. Cum Vrfino facit etiam Meurfius; fed refte vulga-
tam tuetur Scho^t^en, multis pofitis locis, vbiextapro-
fecari dicuntur. Vide Ouidii Metam. XII. 153. Faftor. VL
163. Valerium Flacc. HI. 439. Exta demum Cato dat, fea
porricit Cereri, poftquam iterum ftruem lano, ferdfaim loui
obmouit, atque iterum lano louique vinum dedit
Cap. CXXXV. Titulum hunc praeponi voluit Ponte-
dera: Qttemadmodum tunicas caetera/que res et vbi emas. Ab
hoc enim pendere fequentta vfque ad treblae. Deinde orna^
menta Abr. Gronov. mutabat in aeramenta.
muricesl laminas fetreas acuminatas operimentis iu-
mentorum aitixas, et catellas catenulas interpretatur Popnuu
Cato nofter apud Piinium 19. f. 6« muricibus fternendom
quo-
M. R CATONIS CAP- CXXXV, 173
qooqae fomm «ffimums^ filices acutos inteUexit Gallicus
interpres : des equipagis paur ks bites de /ammes, des lames
defer paur les garnir.
treblae'] pendere putat Pontedera a verbis optima
erunt. Gallus vertit traineaux.
Campanica'] In Campania vaccis et aiinis arabant^ igi«
tor aratra funt leuia. Vide ad Varr. L 30. 4.
f. 3. indutitis^ Scaliger malebat Cutilis, Popma coniecit
et dedit in Rutulis; Pontedera: inde vtilis. reciiis verbis
eptimus erit veluti ex glollk natis. inde interpretatur e Cam-
pania; nam Calibus et Minturnis optima ferramenta fuilTey
declarat Cato. Idem deinde aliam propofuit rationem, vt
verba optimus erit coniungamus cum fequentibus: optimus
erit trapctus Pompeis. Hanc fcUicet fcripturam Pompeis
probat
hamae'\ Gallus vertit des paniers poijjis^ addens incen-
diis exftinguendis aquam praecipue apportafTe.
Hae hamae vtilesfunt'] Haec verba cum Meurfio Pop-
ma damnata omiiit, non improbante Gefnero, qui inclufit.
Pontedera ex veitigtis librorum principum corrigit: Notcu
f^cinae Campanicae oleariae vtiles funt ex cap. 152. vbi funt
Jifcinae okariae campaniccu.
3. Fifdnas Romanicas] Pontedera corrigebat Ftfcinas
Romanicae. Ceterum nefcio quam Ie6tionem huius loci fe-
cutus pofuerit Bernard M^nK)ires fur I^OIivier p. 331. 0» /^j
emmatltotoit (les cabas) pour ainfi dire avec une ceinture de
cuir, de ta mbne maniere que nous te voyons eucore pratiquer
dans quelques prejjhirs d vins.
noftratia recentia quae depftd] Multa funt in hoc loco,
qui de arte coriariorum eft antiquiilimns, quae me dubium
habent Primum noftratia quo pertineat, nefcio. Cum enim
recentia praeparari iuifit^ fatis intelligebatur, eife debere
noftratia; peregrina enim et iicca et vetufta funt Neque
eqnidem fpreuerim bouina, quod vulgato bona fubitituit li-
ber WratifL Quid enim ^cwaopus erat dicere, quae arte
demum nunc praeparanda docentar; niii ii vermibus erofa
^t morboft pecoris cauere voluit Cato. Forte in noftratia
ktet vocabulum, quo modus. depilandi corii recentis doce*
batur. Plinii aetas folia mori in vrina made&fba jpilum co«
riis detrahebaty tdfte ipfo libro 2CL cap. 7. antiquiiTimis vero;
temporibusignem puto fuiiTe adhibitum. fiinc Hefychius:
^pvoKeTfot f mpviket^Soi vro rvfOQ psfxoiiicfiivoi ucq «•
(pXoytfffUuoL Idem: wpwXo(por IpMyrsq ol icotp iimi^sicSv
fivpffSy r$fiyo/uvoh Photii Lexicon : irvp7ohi^^ ri^ iu rup^
174 COMMENTARIVS IN
wmi9rmSiv ^vfvSv ifAiyrx^ rsfivcfUyHc ex Antimadio pofuit;
i. e. lora, ex coriis^ igne depilatia et ficcatis, fafta. Deinde
leftionem antiquam rccenti aqua^ quam &cile fuit mutare
. Viftorio^ tam mihi difficile eft condemnare^ qui fciam^ aquae
naturam ad coria perficienda referre multum.
depjtajimt'] Patet, intelligi artem corlariorum eorum,
quos Galli megiffiers , nos IVetJIgerber vocamus. Hi enim
coria aqua fluuiatili (cui Cato recentem fubftituere yidetar)
macerata aluminis vfu perficiunt, cum alterum coriariorum
genus, corticem, folia et alia id genus adhibeat auftera re-
media. Tale corium eft bouinum, quod Galli alumine lique-
fa6bo maceratam manibus pedibufque depfunt, deinde in
caldario feuo fuper carbonibus liqueibente imiiuunty quod
nos corium Hungaricum et aluminatum vocare folemus.
Alumen CsLtofalis nomine fimpliciter indicauit; eius vero
vfumad coria perficienda obiter memorauit PIiniiiS35. c. 15,
Vnguinis genus (male Cato volaerit intelligi, dubium eft.
4. toros IIT.J Quod in filo licium^ idem in fune ton»
eft; vnde gallicum touron^ in eadem re vfitatum^ quodvo*
cabulum adhibuit etiam gallicus interpres.
fingutos IX.] Ex Codice Wratifl. praeferebat lora trUk
Gefner in Thef. L. L. fub voce torus.
5. funem torculum] Vide fupfa c. 63.
torea retinacuta"] Cum in fuperiore loco fit toreareH^
nacuta tonga P. XXVL editum inde ab Aldina vfque ; nam
I. B. Br. R. lora ibi habent fcriptum, et Gefiieriana vtraque^
etfi errore operarum, malui eandem leftionem h. 1. refiitue*
re. Numeri varietatem mutare aufus non fum.
fubiugia inplofirum] Ita monente Scheffero et Meur-
fio emenc&ui ex cap. 63. vbi vide. Vulgo erat luftrum. nu-
merum pedum cum eodem mutare inde dubitaui.
6. TVapetos tatos] hfaber et faciet pendere accuikti*
vum, cenfet Pontedera.
orbis] Virgilius Georg. III. 173. iimSos temo trakat
aeneus orbes. vbi funt rotae non radiatae fed folidae. Tym«
pana ipfe alibi vocauit Cuiufmodi plauftra hodieque adhi*
bet Sardinia, axe orbibus indito mobili. Vide Rifiorimenta
della Sardegna au6lore Gemelli T. I. p. 169. Eiufmodl
ploftra Catonis fuiffe, etiam cenfet Scheffer R. Vehic. 2% 19.
if^er mitiarium] Vulgarem diftin^onem palmum in^
ter mitiarium, et tabrum refte emendauit Meifter et Gallus.
^ ped, /.] Ita refte vulgatum nixmerum ped. 11. correxit
Meifter; omifit in verfione Gallus^ errore^ vtputo, ope-^^
rarum.
dipiQt
hL f. CATQNI5 CAP, CXXm 175
d^as F.'] Vulgatom digitum ita correxit Meifter^
poft eam Gallus.
7. pedes IIL digitos IIL'] Jldeifter ex ratione reliquo-
rom orbium malebat digitos //. et fic in verfione pofuit nu«
merum Gallus.
Cap. CXXX\n. Potiiionem'] Tumebus XXX. 6. inter-
pretatur contra6bis (peciem, cum ager colendus locatur
pa^bione certae partts frugum^ et refert hud 1. 52. t. §. 3,
pro focio (17. 3.) Si ii$ ammdajocietate artem operamue poU
licitus ejl alter^ veluti c:::n pecus in commufte pa/ceudum aui
e^rum politori damus in conmune quaerendis fruStibus. Poli*
tionem agri ex locis veterum fcriptorum apud Nonium L
339. illuih-auit Gefner. Partiarium vocat cap. 1 37. cui po-
litionem dat Cato. Sed cap. 5. f. 4. politor eft inter merce*
narios. Multis huius capitia difEcuItatibus 9 quas ad nume*
rum renocauit et cum hodiernis pretiis politorum compara-
vit Dickfon I. p. 50. perrootus Cel. RottboeU p. 55. nouam
excogitauit interpretationem, eamque verbis, quae deinceps
leguntur: Ji communiter pijunt: confirmare conatus eft. Is
igitur hic non partiarii agrum colentis et polientis rem agi
cenfet, fed piftoris, eique putat pretium operae in iingulas
frumentorum fpecies jflatui, Mzhi vero a ratione hac pre-
tii operae pinfendorum frumentorum plane aUena videtur
Aentio agri boni, fatis boni aut mali, Itaque nec cap. V.
politorem cum viro do&o ftatim piftorehi interpretabor.
Mihi fic videtur. Pol^tor eft mercen&rius et partiarius. Par-
tiano nunc praecipit Cato hoc et fequenti capite^ Partia*
rium mecum interpretatur Gronov^ Obferv. IV. p. 268« qui
Flinii locum^ ad fequens caput apponendum, laudauit. et
partiarios colonos Caii I. XXV» ir, VI. Dig* Locati: apparet
autem de eo nos coiono dicere qui ad picuniam numeratam
conduxit; alioquin partiarius colonus quaji focietatis iure et
damnum et tucrum cum dominojundi partitur. Sic Antoni«
nus Imper. L. yill. Cod. de paftis : pafcenda pecora partia^
rio^ ideji, vt foetus eorum portionibus quibus placuit inter
daminum et ptfftorem diuidantur. Talis pecoris partiarii pa-*
{cendi formula eft infra cap. 1 50. Ceterum apud Atbenien*
fes politorem partiarium memoraUit PoUux Onom. VIL C
.14^2. iwtiiicpTO^ Y7 vecpci ^ikwvi ij ivl fidpst yewpy^fiivTff nel^
fwpTTJ re fUfPi rSy yeufyufiivm. ro i* ivi raripri» ftipai vi»
fjsff^Uf, rsrpuxf^etv. ^^ Hefychius : ivfftoprog • iiriptfioQ y^
^hcifupuir^ Uyercqiirto naf 0 fiipsi ipyct^ifisvo^* fJtoprTjyof
rifUfog^ hiat^TTouc^hiriifUfQiol riit^
' ' ' ' " ^ / sorai
176 COMMENTAMVS IM
corbi^l Sp&cas fcilicet ctun granls, ante tritoram et re*
llquam coramy refte monente Gefnero. Spicas enim fege«
tig fecabant et in corbibusKieferebant ad aream.
granum modis'} Extritum et poi^atam opera poli*
toria.
qua ex partel Si collatis fhigibua fuis poft diuiiionem
In Idem piftrinum pifunt, qua ex parte politori pars eft;, ver«
bi caufa ex quinta, eam partem ad^ pinfendi impenias con-
fert politor. Ita h. 1. interpretatur Gefner. Duram efle
didtionem, nemb facile negabit Nouam Rottboeliii inter*
pretBtionem antea pofui. Ceterum Vi6)x>rius bts parti ex
iibris fuis h. 1. pdfuit, et in Varrone HI. 3. 8 ct 9. bis item
parti edidity ceteris in locis recentiorem formam /^artf re«
liquit Quod €ms exemplum imitari mihi quidem necefTe
fuit,'nifi fimulomnem horum librorum fcripturam immu*
, tare et ad formam anttquam refingere vellem. Tum vero
vbique in Catone et Varfone ji^ar^imetiam fcribere debebam*
et fimilia, quae Viftorius paffim intaAa reliquity etfiPoli-
tiani liber quaedam corrigit, cuius lefttones ftatim reprae-
ientaui. In legis frumentariae vetuftae fragmentb illuftrato
a Conradi Parergon p. 368. faepiufcule legttur qua in par*
teit in ea partei. Ibidem p. 370. eft pro portioni. alibi it,
ift, rim pro etj efi^ rem.
Cap. CJCXXVII. P^medm] Ex argumento: Vineamrei»
omtori partiario quomodo des. Initium capitis ita concin^
nabat' Schoettgen: Fineam curandam redemtori partiario
des^ vti bene curet. Pontedera autem fic: yineam curan^
dam partiario vt des: bene curetfimdum. Gefiier partiaria
iure interpretatur hic et fupra cap. 16. totum caput cum fu«*
periore iungendum, et verba ad politorem referenda eSS^
mohet Laudat etiam locum Apuleii Metamorph. DC. p. 229»
eum i>xore mea partiario traSabOf nec ercifcundae fiimiUaif
fed communi diuidundo fi>rmula dimicabo. Piinius DC EpUL
37. me necejitas locandorum praediorum detineat — nam
priore lufiro , qttanquom poji magnas remijfiones reUqua cre*
veruut. — Occurrendum £rgo auge/eentibus vitiis et meden»
dum efit medendi "vna ratio, fi noh numo, /ed partibus tocem^
ac demde ex meis aliquos operis exaSores , cufiodes firuSilmi
ponam. Vnde fimul confist, quod Catanaeus ex locis piu*
ribus Pandefbuimi confirmauit^ locatioues et publicas et
priuataa Plinii aeuo in luibrum fierl folitas eSe^ et qui par«
tiarip locabat fundum, fimul appofitis de fua familia homi'»
aS)Us opus niftifiim dUigent^ fsusfpib} ^oanquam etil, qut
pea«
M. P. CATONIS CAP* CXXXVm. CXXXK. 177
penilone feu mercedc fuQdam locabant, pfaeter penfionem
opus etiam exigebant, tefte Columella I. 7. i. Locationenii
autumno fa6tam arguefe licet ex Plinii Epift. DC. 37. et X<
24. ex pofteriof e quidem loco coniicere licet fafbm ante
Septembfem.
foenum'^ habeat Ve! Capiat interpretatuf Gefner, et
bobus fui^; cautus etiam Cato addit^ qui illicjient, in villa
et fundo, quem poliendum fufcepit, quibufque ad eam rem
opus habet
Cap. CXXXVni. daturtU erit] Schoettgen ititerpreta.
tur venditnrus. Pontedera ex leAione Codicis S« Reparatae
in quo eft: daturus, crait: corrigebat: datur ufurai: quo-
niam foenerari nefas fit diebus feftis. Sl vulgatam teneas,
antiquum eris praefef endum putem ; quod Pontedef a in Cu-
fis fec. refert ad condu^torem, cuius grauior conditio quam
partiarii. Condu(rh>ri igitur licuiile putat vineam condu^bam
feriis colere ac cogere fruftus, vt ait Columella, paftiafio
non item. De partiario locutus er at Cato ; igitur huic non
licebat vehere feriis, quod daturus erat feu diuifurus cum
domino, aliud licebat Haec Pontedera^ mm/aturut erist
malebat Abf . Gfonov.
in familia'] Ferlas publicas et familiafed infSra habet
cap. 140. propfia^ familiarum ferias habet Macfobius I. 16«
et Feftus in Porcus propudianus et in Satumo, laudante Vf.
fino. De denicalibus feriis Feftus : denicalesyeriae coleban*
iur cum kominis mortw caufa familia purgabatur. £x loco
Ciceronis de Legibus II. da. arguit^ etiam Gefiier denicales
ferias familiae cuique fuas et pfopf ias fuiiTe. IgitUf locuif
Columellae 11. 22. $. jipud Pontifices tegimus feriis tantufti
denicaiibus iungere non licere mulos, caeteris licere. Catonifl
auftoritati non adueffatur, refte monente Gefnero contM
Meurfium. Sed quid facias loco Dionyfii Halic« qui Qon-
fualibus ludls (menfe Martio celebratis) ab opere cei&re ait
mulos et equos redimitos capita floribus? Quid quodCon-
fuales ludos mulis celebratoa fuiiTe in circo, tradit Feifais ia
voce MMiSs
. Cap. CXXX3X. Lutum] Piiniutf 17. f. 47. Gsta drho^
res.reUgiofas lucofque Juccidi permijit , Jacrificio prius faSop
cuins rei rationem precationemque eockm volumine tradidit^
De piacttlp, commifro ab ep« qui Incum (acfum exciderat^
loquuntur poetarum libfi omned. Infcriptio FfatfUm Af"
vaUum apud PhUippum m Tuffe Moniuiu Antii p. j86. m
Tom.t P.IL VL tuso
178 COMMENTARIVS IN
fneo Deoi JDiae piaculum fa&um per calatorem et publicos
mus facerdoHf quod arbor a vetukate decidit^ expiandum^
porcam et agmm opimam. Deinde eadem: ob ferrum inUh
tum in aedm /cripiur. caujfa porc. et agn. opimam — poft-
ea: ob ferrum de aede elatum. Ibid. p. 990. immolauit por-
ciHas piaculares II. luci coinchuendi et operis faciencU ^ ibique
tacckam (i. e. vaccam) konorariam albam adfoculum immo»
tauit. p. 291. ob ferri inlatum Jcripturae et fcalpturae —
piaculum faSum obferri elationi/cript. et caetera^ quae mu*
tila fant
/c. Deus'] Arnobios libro HI. gentilibus obiicitr Nam
tonJueJHs in precibus Jiue tu Deus es fiue tu Dea dicere. In
formula euocationis eft apud Macrob. I. 9. in aliis apud Gel-
liom n. 38* et Feftum in voce Te/cc^ etiam in Infcriptione
Fratrum Arualium apud Philippum a Turre Monum. Antii
p. 389* immolauit /uouetaurUwus maioribus item ad aedem
deae diae boues feminas II. lano patri arictes II. loui berbe^
ces II^ altiUmeos f MarH arietes altilaneos II lunoni deae
diae oues II, fiue deofiue deae oues II, virginibus diuis oues
II. Famulis aiuis verbeces duos, Laribus verbices duos, Mc^
tri larum oues duas Jiue deos fiue deae, in cuius tutela kic lueus
tocufue efty oues II, FonH verbeces II, Florae oues II, Vefias
oues II, Veftde matri oues II, item adolendeae conmolandae
drferundae oues II. vbi paulo poft eft: adokndae conmoien-
dae deferundae oues 11. Deo$ Famulos fuipicatur Phtlippus
eiTe familiares; Deam diam lunonem dici cenfet etiam in
illis Ipcis, vbi lunonis nomennon additumlegitur; veluti
ibidem in his verbis : fratres aruales praetextaH Jacrificiutk
deOe diae ture et vino fecerunt , ibique decumbentes toralibus
Jegmentatis miniftrantibus pueris. vnde addes toraUa/egmeH'
tata vefti et cunis fegmentatis, quae pofuit Gefheri Thed
L»* L.
coercendi ergo'] Salmaftus ad Solinnm p. 413. malebat *
legi coinquendi, quod verbum Feftus interpretatur deputare.
Vtitur verbo Feftus in voce Scribonianum; et in Infcriptio-
ne Fratmm Arualium eft arborum coinquendarum. Vide
Gronouium ad Liuium XXV. 7. Scilicet Feftu^ habet:
Coinquire, deputare. Idem conquirere , coercere. vbi Codex
btbet id, quod Scaliger vbluit reftitui coinquere. Laudat
Salmafius locum Trebatii apud Seruium ad Aeneid.X[. 316.
tuci qui/unt in agris, qui nouHio capHJunt, hos lucos eaidem
eerimonia moreque coinqui haberique oportet, quo ceteros lu^
€0s, qui in anttquo agro /uut. vbi editio Mamicii et Fabri-
cii dedit pro uouiHo — coinqm vitiofe concilio — compdri.
Deni-
M. P. CATOHIS CAP. CXL CXU 179
Detiiqtte locum Infcfiptionis Ai*ilalU editae irt Philippi a
Turre MomiraenCis Veterisi Antii p. ^90. pofuit Gefnef In
Thef. L. L. quem et huc referani: In tuco Deae Diae Q. Z/.
tiniusNepos Mag. ad aratn immolaiUt porcilias piaculares IL
luci eoiHChuendi et operis fadendU
Cap. CXL. operiii faciundi cOtffa] Vt fopfa, eutti col-
lucaTe lacum vult: illitifce facri coercendi ergo.
tum opus] Vulgatum xum^ Pddtedera ex liJ)ro PoliC.
et Caefenate mutabat in dumi i. e. duthmodo. Equidem
fententia poftularite tufn pofui, et diftinftionem vulgatam
mutaui, quae fic habebat: cum opus, quot. p. p. fadto* Si
interm%
Cap. CXLL agrum^ Iit Caleiidarto rtiftico ab VriJilo
edito menfe Maio fegetes, Aprili oues luftrantur.
fuouitaurilia} Axltiqusimm Edltionum leftiotiem foH-^
tauritia habet Feftu^ , et libri multi Varfonls R. R. H. i. icS.
Qhinftiifani Inftit. L $. et Liuii L 44. eamoue praetef alios
impugnauit VriinUS et Schoettgen ad h. 1. ' tuetuf contTa
Vafllus iii Etymolog. De fignlficatioile fatis conftat e:c lo-
cis nominatis ; intelligitur nempe taufus afies et yef fes, qiii
immolantur in eo facrificio. SuouetaurUia' raaiora pofiti
fupfa ex InfcfipKone Afualium Fratfum; haec laftentia fuo-
vetatif ilia vldenfuf fdiffe di6ta mlriora.
cum diuis voL ] Fof mulatti folennem efle^' monuit Pop-
ma ; fimilis Gfaecofilm <tw ry -^«y.
tibi Mani'] SeruumTurnebuS, vilfitfum P.bpnul iiitel-
ligit; Gefner eX cap. 144. 145 et 152. Manli voluit legf,
harufpicem nobilem aut facefdotem iilfefiJfetatus, Cu2 CfttD
luftrationem mandet In Manlii nomiHe cotaferttientem ha-
bet Pontedefam. Ad afbores {ulguritas eum fit facrificsium
et fla*ues cum ferfto Obmouettif diis, mercede conduCefe
folebant hominem ftruferffarium dlftum, teftante Fefto.
Eiufmodi mihi homo me videtur Is^ cui fuodetaurilia im-
peratCato.
lanum louemque) In infcriptiotie, qtfae liiftfadortem n
fratribu^ atualitm fa^tam defcribie, edita ab Vffino et Gru-
tero f). CXXI. legituf fimUitef : lUnO Patri Arietes IL Itnii
verbecei IL Marti Patri Flt. AR. N. IL Et Marti fudu^-
taufilibus piaculum fit apiid LiHium VtEt. tO; monelite Gef-
Hero. - An igitur Maftis iiomen h. I. exddit? Ceferem
enim nominauit cap« 134; vbi ei pbrcam pf aeddaneam im^
tnolatv ,
180 COMMENTARIVS IN
vtHO prarfamno'] In libro Pol. eft luno prarf. In Edd*
Srimis viuo. Deinde in aliis libris elTe praedicito annotauit
rouckhulius. Supra c. 1)4. eft thurep vinoj lauo, loui
Junoni prarfato. vbi Meuriius lunoni de loco controueriiam
mouet^ quam hoc loco iiber Politiani inducit. Ibiden^ Io«
cum Fefti affert: famino, dicito. Vt igitur fuperiore in loco
prarfato eft pro prarfator, ita h. I. prarfamino efle videtur
pro prarfaminory fingulari quidem numero. Formam ipfam
allttfide ignotam habuit Gefner; fed eadem eft in lege XII.
Tabularum ahte/lamino , vbi vide Godofredum ad Tab. I. et
Voflium Art Grammat. V. 14. in fragmento legis fumtua-
riae a Maittario edlto, quod egregie illuftrauit Conradt
Parerg. p. 362. fimiliter eft : qu€i eius necotia curabrt, is —
ad CM/ulem profitemino. Ibidem paulp poft legitur etiam
profitmeno. Atque ita ftabilita hac forma antiqua concidet
conie^fhira Cel. Rottboellii p. 57. qui ex praeflamine ortam
cenfebet vulgatam leftionem, et Manem fuifTe Martis flami*
nenu Eidem viro doAo debeo notitiam loci Plautini Epi-
dic. V. 2. 30. vbi arbitramino , et Pfeudoli in. 2. 20. vbl
praegredimino efTe dicitur in Codd. Camerarii. Ceterum
ftmiinem et proflaminem fratrum Arualium collegii nomi«
nat Infcriptio apud Philippum a Turre p. 290. et per Q. JJ-^
cinium Nepotem et Catilium Seuerum profiaminem agnam opi^
nuim immolauenmt, perfeRo/acrifido omnes ture et vino fe»
eerumt ; deinde coronis inlatis fisnifque vnSis Petroniim
Prijcum ex Satumalibus primis in Saturnalia /ecunda ma-
Kiftrum fecerunt et fJ, Sufpicianum fiaminem. Forte tkure
n. L excidit; thus enim et vinum in viftimam efiundebant»
imtequam immolarent Vide fupra ad cap. 134. Cetenim
y^rbsi fic dicito, vt fpuria inclufi.
te precorl Formulam fmiilem habet Feftus in voce
Jlrufertarios , nancnempe: precor te lupitcr vti mihi volens
propitius fies. Idem : Mars pedis fiue fine litera R. Ma/pe-
dis in precatUme fuouetaimlium quid fi^nificet ne Meffala qm»
dem augur — reperirefe potuiffe ait. vbi vide Scaligerum.
vt tu morbos^ £nd. primae vt tamen orbos. Forte fuit
Vt labem , morbos. Vide notam fequentem.
viduertatem^ Antique pro viduitatem diftum pntant^
eandemque vocem Plauto in Rudente IH. 3.. 2. reftitui vo-
luit Douza. Sed nefcio quam bene viduitatem deprecatur
hic Cato. Feftus : Pe/efias. inter alia quae inter precationes
dictmt cum fundus lujtratur, fignificare videtur peftilcntioMp
vt intetligi ex caeteris pojftt ; cumdicitur: auertas morbum,
mortem^ labem, nebulam, impetiginem. Idem: viduertas
calc^m
M. P. CATONIS CAP. CSLL igf
CMtamitas dHfaf quod viduet bonis. Haec notiovnice con*
venit holc loco.
grafidire'] Vide Nonmm in Iioc vocabolo.
finas'] Veram eile pato (omamfiris^ quam P(d. llber
offert Mecum fentit Pontedera, et Popma ita edidit
peeuaque'} Feihu ex Catone pecuum genitiao cafa an#
notauit; et comparaait cum tefiu, quam ipfam formam im
Catone reliquam habemus. Supra c. i )2. eft ajfaria peadnam
tuftri /aciendi'] £x graeco Xvrpcv faftum luftrum do-
cet Scaliger ad Priapeia Carm. 67. Graecum vocabalum
hipucr» fordes figntiicat etiam, calns notionis p^ ali((aa
conclufa videtur vocabulo latino. Hinc luftrum exportsre^
et in fluuios dare dixit Au^r Queruli p. 33 et 37« Hino
luftra in quibus fues volutantur Varroni IL 4. 8*
3. Marspafer^ efto] Haec quo confilio repetantuo
ignoro; abeiTe mallm, nifi forte pontificum tihri ritum et
formulam talem praefcripferant
fnatrem] Vulgatam vetat Martem, Tamebns XV. 14.
corrigebat legendo veta, ceterum Martem tuebatur, quafi
mali ominis caufa non magis Mars quam vitulus ^nufque
nominaridebeat; porcum contra ndminari, quontam in eo
vocabulo infit vis porriciendi, quod vcrbum eft facrificio-
rum proprium. Cum Tumebo fecere videtur Popma , qui
tamen aliam etiam rationem commentud eft aeque ineptam
ad vulgatam leftionem tuendam. Refte contra Gefner mo-
nuit, Martem in ipfo carmine faepius nominari^ itaque leAio«
nem vulgatam veram efi*e non pofle. Idem corrigit vetani
partem hac fententia. £x fuouetaurilibps non licet partem
aliquam» vitulum vel porcum vel agnum fingulatim nomi*
mre, nifi fi forte aliquo horum litatum non fuerit Deinde
etiam porcum legl polTe commode cenfebat Pontedeim
leftionem Edd. primarum matrem probabat, interpretatus
partem muliebrem, quae porca dlcitur. Igitur ominis eius
caufa in facrificits porcum feminam nominari» non porcam.
Sed cum porcus mas in fuouetaurilibus adhibeatur, et cete»
rae faoftiae viriles et laAentes fint^ inepte Cato matrem no-
ininauerit vel porcum. Denique vetas cbrrigit Pontederat
quod omnino probandum vel cum Gefiiero vetant legere
debemus. Nifi in matrem vocabulum antiquum latet» qua
porcos fignificetur ^ malim porcum reftituere in locum Mar*
tis, quem tnterim migrare hinc iafli.
iitabit} Malim litauit; infra eft: fivnoduobufue dubi*
tauit.
M3 duH^
S8a COMMENTAMVS IN
thtiiiaumi'} Leftiooem VoL4u^itauit praeferebat Pon-
tedera; quocuin fentio^ praefertiin fi fupra prq titabit legfitf
fitfiuit.
iUoct'} Sic cum Pontedera ftripfi pro iUuc et deinceps
hoci pro fioc, Ceterum Gefiier re6i;e monuit, porcum ei(em*
pli caufa proponi» idemque fieri in agno et vitulo debere
miiitert . .
, . . Cap. CXLn. praecepit^ Ex leftione librorum domino
praeceps PopnuL eSecit (kmifius praecepJU ^ Pqntedera domu
fUipraecepfitf interpretati|s qu^e viliicus in repi dQmini fpre
d^^ pr^euident, ^^^
oporfef, quomd(ioff$f} Vl3«9<eGefi)eriana ppft ppoT'
^ tet punftum male pofuit..
puret fadatque'] In primis Edd. legitor curcs faciafque^
fX deinceps audiensjis. quam fcripturam equidem praefero,
itaj vt villicum ipmm Cato alio^uatur, qiiod &cit aperte
capite fe(|uentit
Cap. CXUn, neue tfmiMi} Edd. prlmae ueue ad do^
ium, Vitium apertum f^ftulerunt I, L G. legentes: neue
4Hi0as d»mum eai,
drcumuerfum'} Hino in Prqpertio m^ 13. 40. Dique
JPeaeque omncs, quifms eft tutflaper agros, praebeffant verfi^
^erbajccundafocis foripfit Scaliger pro veftris.
Nonis , feftus ] Hi dies non folum rufticis , fe4 populp
Vliiuerfo foIeQqes et fefti fuUre videntur. Macrobius Satum.
}. 15. vudf et omnes IdHs lotusferias obferuandas finxit anti-
quitai. ^ vt a^tem omnes Idus loui, ita amn$s Kalenda^
Junoni tributas. Agnam aibam grandiorem Iqui Idit^us m^
ftatam eife tradit Ouidius Faft. I. 56. ouis Idulis dicebatur,
^tfacra Idutia^ tefte Fefto. Hisp Horatius Odar, IV. U,
Jdus Ap^iles natali Maeoenatis folenniores gerebrans: ara
y^ aua immofatif fpargier agno^ -^ Idus tihifunt qgenda^
qui di^S mnfem findit Aprilem^ Scilicet Idus meQfem diuir
junt et in pleniiunium inoidunt femper. Porcam ve| agnain
JiunoniCalendis inunolatam fuiffe, monet Macrobius l.o* De
lionisi VarrQ I^. l^ V* p? 49. Eodem die enim in vrbem ab
figris ad r^gifu cortueniehat pcpulus^ ijarutn rerum veftigia
apparent 4n facris Nonalifms ,in aree, quod tuucferias pri»
liMs menftruaSf quae ftiturae fint eo menfe Rex ecucit populq.
Cpterum ^fcpnius ad Verrinam iPt ^49^ annqfeat, ominisi
caufa Rqmanas nominidOre Nonas Idus Catendas, ibilicet Ca-
Ifiidas poflreniQ 1qqQ| ^t^ ipfe CicerQ primQ nQminauit;
M. P. CATONIS CAP. CXUIL i83^
eai exemplo hoc Catonls adde^ et oonfer TurnebomXV. 14I
Cetertim ad ferias Kalendaram Nonanun et Idmim pertinere
puto definitiones legum fumtnariaram, quas commeikiorant
fcriptores veteres. Licinia Kalendis Nonis Nandinift Ro-
manis in dies ilngulos triginta duntaxat afles edundi cauilk
confumere permittebat, tcfte Macrobio II. 13. vbi nundinae
pro Idibus nominari videntur. Cf. Conradi Parerga p. Ji}.
Lex fumtuaria SuIIae Didbtoris audsore Gellio II. 24. caue-
bat^.vt Kalendis Idibus Nonifque^ diebus ludorum, etfe»
riis quibufdam folemnibus feftertios tricenos in coenam m*^
fumere ius poteftafque eflet. Denique tex luJia pro feftis
diebus ducentos finierat, Kalendis^ Idibus, Nonis et alils
quibufdiMn feftiuis trecentps, feferente eodem GeUio L c
Pontedera in Antiqq. p. 393. Catonis h« 1. ex more vetc^
et inde feruata regula K^endas Nonas et Idus nominandt
interpretatur^ atque ibidem de antiqua meniis romani diui*
dendi ratione egregie docet.
infocumindat'} Cum lares ornantor; coronam fuifle.
eam maioremy monet F^ftus in Donutkae coronae* Lac ipfe
in Prologo Aululariae verfu 23. ea mihi cotidie aut ture «k^
trino aut aUquifemperfuppUcat: dat miki coronas. Suetoiul
locum ex Aug. 91. vbi ludos compitalitios reftitutos ab Au«
gufto narrat: Compitates Lares omari bis anno inftituit ver*
mis fknibus et aejliuis: pofuit Meurfius ita, vt Compitalitiis
legeret. Ceterum £dd. primae indiat habent; vbi induii
antiquum latere videtur. Idem Plautus Aulul. IL 8* 14* ^mm^
tu/culum emi et hafce coronas fioreas, haec imponentur infoca
nojiro Lari. In fragmento infcriptionis Fratrum Aruauum
fafta fub imperatore M. Aur. Antonind Elanbalo edito a
Foggini ad Verrii Flac^i Faftos p. 127. eft: Sacerdotes chfi
JiiccinSi tibellis acceptis carmen de/cendentes tripodiaueruni
in. canticum ex quinque verflbus compofitum, fingulis ter
iteratis, quod explicit repetita quinquies voce triumpe. (pro
triumpbe.} Primus veifictdus hic eft: En os Iq/is iuuats
quem ita expliqat Foggint En nos Lares iuuate. Apud Var*
ronem L. L. V* p. 44« a Lafibus deriuantur Lares; fed de
loci lei^tone poteft dututari» nec hic locos difputatiooeai
alienam patitur.
/orba infapa^ yide ad cap. VH. 4. notam.
vuas in vinaceis'] Vide ad cap. 171. 2.
nuces Praeneftinasl Vide fupra ad cap. 8* ^* ^* Pli^
nius XV. £ 34. ex Ih L conditi$s oUis in terraferuari viri^,
des tradit.
M 4 far
184 COMMENtA^lVS IM
farfubtikl Qai4 fit^ docebitur ad Columellam VHL
5- f- 33-
Cap. CXLIV, ftrin^o^ Legem antiquiiTam olittanti-
bus datam faanc appellat Plinios XV. cap. }•
aut arbitratu^ Propter praecedens aequas excidilTe
pnto boni viri arbttratu, vel aequi viri. vt ^ in iimili re
cap. fequente. Cap. 146. eft de eadem re: fi non reddetp
aequum fotuito. Quare h. I. aequas vitiofum puto. E^c a#«
^m ortum eft et quod^ delnde eaeatte.
refoluito'] Tqrnebus X, 18. vWque remfoluito legi vo»
luity vt eft apud Piautum, aui tamen Epidic. IIL 2. 16. re*
ibluere etiam vfurpault Inu^a c. 143. pro refoluito Polit,
Codex habet rem Joluito.
firiSores'} Ita yiftorius dedit; in Codicibns reperit
fiSores. Vontedera jiSloreSf u e. feftores reponit, qui ligna
caedunt et ad cogendam oleam in torcularium ferunt Ideo*
que poftea poni putat: defundo ligna et oteam ne deportato.
Vulgatam ftrittores plane damnat, quod ilringere vetat
oleam Cato, Sed non omnes oliuas flringere vetat, fed in-
iuiTu dominiibingere vetat; atque ipib in lege venditionis
pendentis oleae oap. 146. oleae cadticae, et ibiftiuae domi-
nq excipit modios aliquQt,
-S; iSl N, II-l Multam feuerlorem N. XL. ex capite fe«
quenti huc tranfferri volebat Gefner ; fed re6i:e monet Rott-r
boell p. 60. maius eiTe domi|ii damnum ex olei furto quam
baccarum oleae,
modio oleariol Hqnc fere duplo maiorem fmmentariq
fbiire, multis rationibus iktis fubtiliter cblligere conatus eft
Bernal»d M^moire fur FOIivier p. 356. oonfifus loco Plinii
XV. 0. 3. itaque vulgo non ampHusJenas libras Jmguks mor
4iis exprimi dicunt^ Alias rationes addidi fupra ad cap. 10,
feft.3.
^xtrc^ quamfl'] Antiquam formulam legum expreflitji
vt exemplo allato monuit Vriinus. Ceterum oauere vide-t
tnr^ ne alii olea legenda (non fHcienda; de faftura enim ca«
put fequens tradit; fub}ocetiir « noncariuSy eflet enlm ftul«-
tus , qui hoc faoeret^ fed minori pretio, nifi fi quem fisitim
ibciun^ ediderit oleae legendae. In carius igitur vit}um eft.
Forte fuit afiis^ Gefner |iic nihll intelligere fe prpfeiTus^ft
ingenue !
eafeceritj Deinceps exciderunt quaedam et HQqa 01»-
tio incipit Si dominus etc.
^ui non itq^ Omi(tit it§ CQ^es^ Qronouii.
4cegio^
11 P. OATONIS CAP. CXLV. CXLVI. t%$
'j9cceffiones'] Vt Plinius gemmaram acceflionem aQmtHi
et feruum gibberem candelabri Corintbii acceilionem in
auftione dixit; fic canes gregibus accedunt apud Varronpm
JL 9. 6. et in iure acceiliones vocantur^ quaecunque emtio-
. ni accedunt, et praeter pretium ab emtore erogantur, do»
centeGefnero in Thef. L. L. Ita h. 1. funt accelliones^ quae
praeter mercedem praebentur operariis. Ita accedit capi*
te fequenti dicitur. Monuit haec ad h. L etiam Tumebui
X 18.
quod oleae/alfae'} Ex veftigiis Edd. veterum legi mal.
lem: quo oleae Jalem non acceperint^ dtm oleam tegent. aut
potius quam oleae , 1. e. fi olearu ikl&m accipere aon potue-
rint forte, quoniam oleae nondum falfae fuerunt, tum pro
olea faifa accedent in modios iingulos et retiqua, quae ex*
tricare nemo facile poterit '
Cap. CXLV. trapetil i. e. trapete exprimito oleam.
Sed malim trapetis. Capite enim lequente tropetos no«
minat
fifumjerit ] Pontedera emendat fumjeris.
quae eius pars erit'] £x iUnili loto cap. 144. £ a, lego :
quod isfecerit, omne etc.
neque habeto'] Malim ne quem kabeto. Atque ita Brufcb.
Aldin. Gryph. prior atque aliae ante Viftor. Igitur reftitui
veram leftionem.
vqfarium'] quia plus erat labbrls in oleo viridi facien*
do, praemil loco vafarium adiicit^ viftoriatos duos, Apud
Ciceronem Pironian. 35. vafarium eft pecunia in vafa et fu«
peUeftilem tributa magiflxatibus. Vi^riatum numum lege
demum Clodia percuuum fuiiTe Romae, antea ex HlyricQ
adue^um mercis loco fuiife» refert Plinius 33, f. 13. lani
fupra CatQ 15. i. vi6ix>mtttm nominauerat.
Cap. CXLVI. lege] Formulam oontraftns dicimus.
centejima accedet] Centeiimam coaQx>res velut acced
fionem ilimmae debitae fibi erogare foiebant Cicero pro
Rabirio P. ii. non inteUigo hoc; quakfit, vtrum accejftonem
decumae, vtnoitcifacerecoaftoresfokntf cewtefimc^, ande*
cejfionem de Jumma fecmt. Hinc in lege feu formuU ven«
ditionis oleae pendentis recipit dominus, vt emtor foluat
praeter pretium coaftori centeiimam, praeconi praeconiuni^
praeterei^ domino olei^e caducae modios L. fbiaiuae X, ex
caduca Qlei romaniol, cuius vulgo vfiis Romae erat, pon«*
do 8D. «X ftri^u4 olei viridis pondo CC* Fraeterea modio
M s Qlearig
186 COMMENTAMVS IN
ofeario X pOndo vngainU^ ne olea in menrura adbaerefcat
Ita poft Tumebum X. j8« h» 1- interpretatur Popma, Con-
tra GeGier praeconium interpretatur fummam pretii vel in-
dicati a domino vel promifTL a redemtore, praeconis voce
euulgatam. Inepte! Pretiom enim boc ineft verbis: am-
ptius quam quanti emeriU Morem coadtorum romanorom
aliis exemplia explicauit Emefti ad locum Ciceronis lau-
datum.
vnguimsl AA modios^ ne olea adhaerefcat, refert
Popma; ad vafa torcularia, ne atterantur» Pontedera, qui
maiebat: vnguinis pondo X dato.
iri primae'] Vi3x)rius ipfe quod ex libris fuis pofuit
vitiofum cenfuit. De iride danda ad vn^entuni olei cum
Turnebo cogitare.non licet Alii dato iri interpretantur
datum iri^ quidam iri primae ei^cant per primae depletio^
uif ab hir, vola manus. Popma notam effe putat verbomm
itt rem iUam , fic perfcriptam L R. B. Qiiam rationem pro-
pfcer fequentia refte reiecit Pontedera. . Hic vero praeclare
vidit requiri mentionem acceftionis alicuius pro ponderibus
et.modiis domini dandae. Itaque excidiffe quaedam cenfet»
et ex fcripturae veftigiis fupra mctmoratae ita fere h.l. iegit:
L r. i. preffurai priuae primae cotulas duas. quae fic inter-
pretatur m reliqua inftrumenta, feu pro trapetis et cetero
inftrumento dato cotulas duas in fingalas preiTuras primas*
Rottboell p. 6i. ex capite 107. malebat fW^ aridae.
Nov. menjHum X] In emtionibus, cum folutio non fta-
tim numerato fit, dies folutioni ftatui folebat annua. Cicero
Epift. ad Diuerf. VH. aj. cum ftatuas emi fibi quafdam vel-
let^ ab Auiano oblatas conditiones ita refert: nomina/efa-
Hurmij qua ego vellem die ^eftne aut tui pudoris aut nojlri
primum rogare de die^ deindeplus annua poftulare. Annu«
sgitur dies folutionis in eiufmodi emtionibus folennis erat
IHanutius ad h. 1. de die bima et trima egit Annus anti-
quus erat deoem menfium, dies igitur annua erat d?cem
menfium. In emtionibus hanc antiquam diem feruari foli-
tam fuiffe, etiam|i nouus dTet duodecim menfium, ex h. !•
difcimus; fed tuta nominatsm fere femper decem menfes
ponebantur, vt h. 1. dies annua decem mcnfium folutiont
praefiitaitury et quidem Calendis Nouembribus ; Idus tamen
Nouembres deinceps more folito concedit emtori. Aliquan-
do tamen deoem mepfes non nominantur, etfi dies annua
decem menfium intelligitur; tum vero Nouembres Calendae
tdufue nomtnantur. Ita Cicero ad Atticum X. 5. fe emijfe
mm diem pecuniae Idibns Nouembribus ejfe* Ita Cato cap. 1 5P*
ia
M. P. CATONIS CAP. CXLYIL ig?
la lege ven<iendi fraftos oalam: menfe decimo a eoaSlore di.
kgft fc. pecuniam. .Horom^partem obfcuriafcule ad h.. L
annotaait Popma.
okae Ugendae «*- tocarit'] Haec alieno loco intrufa et
vitiofa effe puto; certe non intelligo. Forte fimile oBi»
quod cap. 145. legitar:/o^^anY ctmduSi ermij autfacim-
da hcata erit, pro 00 refoluito^ aut deducetur*
IdibHsfoluito'] Qui Calendis non poterant, Idibus de«
mum foluebant, nifi in iudicium ambukre malebant Lau^
dauit de hoc more romano Schoettgen Reinefii Epift, mi
Rupert p. 86* Norifii Cenotaph. Pifon. DUTert I. p. 37. et
interpp, Ciceronis Catilin, i. Sed baec talia vd pueris ex
Horatio npta effe debent
pigneri} Hoc et ^/gfsdro ^ixifle veteres, ex Prifoiano
monet Popma.
Ji non reddet } Pontedera malebat reddai.
JSmtor domino dcbeio'] Haec vfque ad e;ctremum nemo
explioauit^ nec equideoi poiTum inteuigere.
Cap. CXLVn. vinum pfndens^ Re&^e ViAorius com-
parauit vindemiam pcndentem ex Pande6>qram L, 19. de
A6L emti et venditi.
illutofi'] £x vinaceis lauatis fit lora, ex &ecibus vinum >
iCaeGatum,. Cato cap. 153.. \
Kat. Offobres primas'] ScaUger de Emejid. temporum
II. p. t86. ex h» 1. iic argumen^tur: Envindemidm penden^
tem KaL OSobris tempor^ Catonis, qttae antiquitus Fenerali.
pus p^ulebat et Vukanalibus caUabo^tur. Item tex vino in
doliis apud enndem Catonem. f^num accipito ante KaL la*
fwar^ primas. Ex his cognofdmus, OSoprem romanum in
Siptembrem fuUanum ei lanuarium in Decembrem conuenijfe^
Mihime omnium hoc fequitur ; nec vinum pendens hoc Iocq
memoratur vfqi|« a4 K» Oftobres, fed eo vfque locus» vinis
lex vua pendente et vendita exprelBs conoeditur in oella do»
mini. Contra Ponteder^ in Antiqq.p. 34?. h, 1. ita inter*
pretatur^ vt ante futurum autunAUum, qui VIII. Cal. Nq»
Vembres cQfltinget, vaoua cella et dolia domino relinquan-
iur. Dpcet fciUcet operofe vir egregius , annum romanum
\sfltL Catonis aetate a bruma et Qilendis Martiis incepiffe,
Ceterum pripta^ adiijpi Gefnep put^bat, ne quis emtor vlti-
mos menfis praecedentis dies et ipfos Kalendas effc cv
' Jiimnietur^ Sed idem in Thef. L. L, fub voce Cafendae re-
ftius h, l, primas interpretatur proximas, proximi annl.
Pgmpvilt Io9);jm Vlpiani L, 41» ft 4^ Verb. Qblig. J^mn, qtii
188 COMMENTARIVS IIT
Kalendis lanuarlis Jiiputaturf Ji adiiciat primis vet proxi^
fttiSt nullam habere dubitationem patam eji. Sed et Ji dicat
fecundis veltertiis vet quibus cUiiSf aeque dirimit quaejlionem.
Si autem non addat, quibus lamariis^ -* dicendum eft^ pru
mas Katendas lanuarias Jpe&ari. Sunt ibi alia lurifconfljl-
torum loca pofita; fed rem conficit iocus Martialis L £pigr.
loo. Et tam lautus eras, Catenef vt omnes optarent tibi
centies amicL AwUt vota deus — atque intra , puto /epti^
mas Catendas mortes hoc tibi quatuor dederunt. vbi feptem
menfes dicere voluit poeta. Lex viaria antiqua apud Con-
radi Parergon p. 374. ne quis in ieis vieis pojl K. lanuar.
primas ptojlrum intercUu vojl/otem ortum — > ducito, agito.
Igitur primae Calendae Oaobres funt eiufdem anni. Ita in
Infcrint. Fratr. Aruaiium in Monum. Veteris Antii p. 390.
Petroniim Prifcum ex Satumatibus primis in Saturnatia fe^
cunda magijirum fecerunt et Ft. Sulpicianum fiaminem. Ean-
dem huius loci interpretationem cum Gefnero pofuerat
Fonted. in Curis fecundis.
Cap. CXLVHI. Jtngutae vmeu'] Vrna menfurae adiici-
tur, quo facllius ratio conftct emtori denuo metienti.
muceaf} Vappidum vinum dicitur mucefcere. Pro-
prium enim vino inter liquores mucefcere aut in acetum
verti, auftore Plinio XIV. f. 26, vbi male Vincentius cum
libris fcriptis habet mulcefcere.
degujiato'] Vlpianus L. I. *. de peric. et comm. tei
yend. ig. 6. eatenus peticulum fujiinere debet venditor, quoad
degujletur vinum f videticet quajt tunc ptenijjime veneat, cum
fuerit degujiatum. Locnm annotauerat Gefner.
proceaent'] vt vinum pro deguftato haberi nequeat Itt
etiam hanc fpeciem definit Vlpiwus I. 4. 1. c. monente Gef*
sero.
Kat. lanuar.] i. e. ante hiemem^ quod non expedit
domino vel in brumam differre vel in ver. Hiemis initium
tum incidebat in XV. Cal. Febr. Sic Pontedera Antiqq*
p. 343.
admetietur] Vlpianus 1. c. Sed et cujiodiam ad diem
menfurfie venditor praejiare debet; priujquam enim admetia"
tur vinim, prope quaji nondum venit. Poji menfuram fa^
8am venditoris dejinit ejfe periculum. Abr. Gronov. malebat
^menfus non erit.
dominus refolmtol Pithoeus Aduerf. fubfec. H. 4. et
Pontedera malunt domino. Gefner admorfum non erit, do*
ininus refaluito. Sed iUa emendatio verior eft.
Locui
M. P. CATONIS CAP, CXUX. • 189
Locus vinis^i Haec male ex capite 147. repetitaeOe,
cenfet Pontedera; polTant tamen etiam locum habere ifi
venditione vini in doliis, de qua Vlpianus 1. c. I. 4. §. 4.
certe antequam ad vindemiam aoliafuerint necejjaria^ debet
auehi vinum. — Licet autem venditori vel effundere vinum , fi
diem ad metiendum praefiituit, nec intra diem admenfum eft^
Morem Cypri diuenam vini ih doiiis vendendi memorat
Mariti Itinerarii prioris p. 149. verf. germanicae.
Cap. CXLDC. (2«a venda^fini} Refte Turnebus emen*
dauit vuIgatum^iiiJy male tamen interpretatus , quoufque»
ad quod vfque tempus. Refte Popma fines prati finiri de-
bere tnonet. Gefner cum Popma vulgatamyf«« defendit;
ftnes interpretatus prati. Pontedera Turnebum fequitur, et
comparat ex cap. 1 54. qMfini culeum capiet.
frui occipito'] Polit liber/m. quod defendere aufua
eft Pontedera. Male liber Wrat. de foeno mentionem inii-
cit. Pecus enim hic in prato pafcitur per liiemenu Ceterani
a folititio in ver pabulum vendi^ monet Pontedera Antiqq*
p. 342. Ante folftitium enim prata fecantur deinde fubmit*
tuntur in pabulum.
pirus'] Piro florente prata ficca defendi a paftione ia«
bet Varro I. 37. 5. Ab idibus Februariis inter brumam et
aduentum Fauonii Columella XI. 3« f. 7. irrigua a Calendig
JWartiis vf^e in X. Kal. Apriles» frigidis iocis etiam a
Quinquatribus Idem ibid. feft. 27. Igitur maturius pr&ta
ilcca defenduntur a pecore et fubmittuntur, quam irrigua.
Contra pirum florentem veris argumeatam interpretatar
Pontedera, Kalendas Martias non ad ver refert, (iis enim
fi contingeret ver Catonis, fuperuacaneam fuifie ait exce«
ptionem) fed ad brumam, aqua Catonis aetate annum ro«
manum incepilTe ftatuit. Itaque contra difciplinam Colume)*
lae dicendus eft Cato pabulum ceterum, id eft, pratum irri*
gaum maturius defendere a pecore. Nam Calendiie Mar«
tiae lulii anni fere viginti diebus poft veris initium funt;
contra eaedem anni eius, quem Catonis aeuo affigntuit Pon*
tedera, inddunt in ipfam brumam, et verisinitium, qood
ibi incidit in VHI. Cal. Maii» fere menfibus duobus integris
antecedant Quam difficultatem miror fugifie virum egre«
gium, qui praecepti Catoniani de Calendis Martiis feu ci*
tius (Ubmittendis pratis^ irriguis b^nc ftatuit efle rationem.
A Calendi3 Martiis, id eft, a bruma, multa in vallibus filf
vis collibufque virere incipiunt^ propterea iic pabulum 19
iis lods venit^ vt poft bnunam emtor decedat. JPirum fio*
rentiam
J90 ' COMMENTARIVS IN
rentem fignare v^r^ patet ex altefo Catonis loco cap. $o. vbi
prata ficca primo vete, vbi fkuonius flare coeperit, fterco*
rari et defendi iubet Plrum etiam j^elr ver infefi ait c. 41.
Conftat autem, pirum florentem non mferi , fed ante florera
germina et furculos inferi. Igltur nihil aliud reltnquitor,
niii vt ftatuamus Martias Calendas alio pertinere, quam pu-
tabat Pontedera, aut prata irrigoa maturius a CatOTO contra
morem Columellae defendi.
inferque'}. Pontedera voluiiTe videtur legi infeme* Pop-
ma comparauit Gter et Exter,
permittet ] Pontedera malebat : permutet , L e« cum vi«
cinus pecudes alio egerit. Vnlgatam tamen fi ferues, ex«
plicari vult eo feiiru» quo promittet habet liber Poiit i. e«
longios procedere cum pecore patietor. Sed has meras ar-
gatias ejie puto.
certam facita ] Vt certiorem facere quem de allqua re
dicitor , ' ita Cato diem alicui certam fiEicere.
Kaknd. Martiis'] Colamefla n. 1 1. 9. Qtiodfi etiamfe*
men voles ex eapercipere, a Caknd. Martiis pecora depeutn^
da» Ita ille de farragine.
recipitur'] Dominus in lege , feu fbrmula pabuli faiber-
ni vendendi excipit fibi| yt in eodem pafcuo com emt6re
binos boues domitos et cantfaerium vnnm pafcat Seneca
Epift. 87* M. Cato cenforius canterio vehebatur et kippoperis
quidem irhpojitis vt /ecum vtiUa portaret. ** O quantum
erat fecuti decus in^eratorem triuntphalem, cenforium et Ca^
tonem vno cdbaUo effe contentum et ne toto quidem. Par-
tem entm fcfrcin(ne ab vtroque tatere dependentes occupabant.
Cantherios equis^ multbque mulis viliores fuifle iam Plaoti -
hoc eft Catonis aeuo, conftiat, Cantfaerio igitor vefai viro
honefto non fatis faoneftum putabatur, quod ex loco Gce-
ronis ad Diuer. IX. Epift. 3!^. arguere licet. At Catonis
aeuo Tyndaridas' cantheriis albls ve6{6s faabet Cicero N^ D.
m. 5. '
domini vfioni"] Gronov ad Sehecae Confol. ad Marc.
c.,ii. legi voliiit ddfkino vfio. probante GeQiero. Scilicet
, vfio lignis , afparagis etc. dicitor, vt verbum vti lig^is afpa^
ragi funt iilueftres^ vt olera etiam iUueftria, ([xjis^ quomodo
ex pafcuo recipi potuerint domino, equidem ighoro.
pecuniam fatijfecerit'] Mallem: fatiffecerit , aut peah
niam delegarit. Capite tamen fequenti eft: menfe decimo a
coctSore deUgei^' -' •• . r-*
Cxp.
M. P. CATOKIS CAP. CU 191
Cap. CL. taSi fmis'] Feriis ad rem diuinam exigi
patat TQrnebus \^I. 5. De formuia pecoris partiarii pa*
fcendi vide fupra ad cap. 136. notam.
hi/ci legibus] Haec verba aliena et fpuria cenfeo efle.
f » fruSum ] fc. accedit ; nifi verbum hoc excidit«
et Kai lun.] Geiherus malebat Ex Catendis IwniiSm
Deinceps olim in Edd. quibufdam male diftinAa liaec ita le*
gebantur: interkatatum erit K* Maiis: quam diflinftionem
etiam ex ratione romana interkalandi correxit £ryc. Putefr*
nus ad Liuium 43. 11. T. V. p. 714. ed. Drakenb. Nam
poft Terminalia ante Regifugium ante Kalendas Martias in*
tercalabatur. Pontedera in Antiqq. p. 330. comparato loco
Catonis^ quem eundem cum noftro eife cenfet, apud Cel-
fum de Verborum ijgnificatione: Cato putat menjem inter^
calarem addititium effe, omnefque eius dies pro momento tem*
poris ob/eruatf extremoque diei menjjs Febrarii adtribuit Q«
JUutius. docet menfi Februario tum intercaladonem attribui*
tam menfem intercalarem ipfum dierum XXIV^ annumque
ipfum addito Regifugio fuiile dierum 351.
Agnos XXX. ] Refte monet Gefner , numerum ouium
matricum definiri antea debuifle. Scilicet non meminerat
vir doftusy quod monuit Cel. Rottboeil p. 63. Catonem
ipfum fupra X. i. in iugerum^^o. oliuetum oues centum
cum opilione vno attribuiiTe; opilionem vnum nominat et-
iam cap. 56. et Varro 11. 30. opUioni vni oues centum tri-
buit. Hunc igitur centimarium ouium numerum fundum
eile Iiuius capitis, rede monuit Rottboell.
infruffum'} cedat refte inteliigit Rottboell; qui agaoB
antea deceflerlt, domino moritur.
promittat'] fc. dominus, refte monente Rottboeliio. >
cedent'] procedent dixit VarroH. s. 5.
dic lanam] i. e. tempore certo et idoneo. Sed cur
emtori hoc praecipitur in lege venditionis? Solutionis
diem praejflitutam videtur intelligere Gronov. ad Senecam
p. 425. quae tameA ratio locum hic non habet, nifi quae*
dam exciderint. An dies annua folutionis intelligttur? An
die vendat dicitur vt pnomittere in diem? cui opponitur
fiatim ap. Ciceronem Petit c. 13? Dic malebat Cel« Rott-
boeU.
men/es X. — ret^et'] men/e X. legi voluit Popma, qtd
relegere interpretatur ex loco Horatiano : Omnem relegit
Jdibus pecumamf u e« coegit Sed fedios I. Fr. Gmnov.
Obferv. I. 30. legit : men/e decmo ab coaSore deleget, fc. pe-
cuniam, i e. per coaAorem deleget Supra cap. 149. doni
CUM
I9a COMMENTAHIVS IN
€um picumam/atiffecerit aut detegarit. Ita folaere de trape-
sita dicitur. De annua die folutionis, et quidem decem
menfium vide ad cap. 146. f. 3. Gronouii correftionem im-
probat Rottboell p. 65. fed reftius idem Veterem leftionem
releget porcos, mutat in releget (feu potius deleget) pecn*
niam; et porcos in alienum locum irrupiire moneC. £xpr«
nbta ineptus librarius fecilte videtur porcos.
Porcos ferarios^ Qui fefo pafcantur, intefpretatnr
cum Tiu*nebo Pontedera; eofque cum ouibus et vaccis ln
mbntes abigi putat a paftoribus, vt fero et herba alant;
ddnec eos vendant. Contra monuit, ferum la6tis ouilli ni-
mis efle folere paucnm, quam vt In oues denas porcus attri-
bui poffit fero alendus; etfi herba praeterea alendum vult
Pontedera. Sed ineptifiima mihi hoc loco videtur efTe
mentio porcorum, cum.ouibus in pafcua fimul prodigendor
rum. Fodiendo enini porci cito pafcuum ouibus omne in-
vtile facient. Igitur ex vetere Itmon^ feSarios malim effi-
cere oues feHarias , qui longe commodius cum matricibus
pafcentur. Feftus : JeSarius veruex qui gregem agnorum
praecedens ducit. quam gloflam ex Piauti Captiuis du^bun
patet, cui tameft ipfi ferarium veruecem reftitui voluit Pon-
tedera. Ipfa loquendi forma Catoniana vulgatam ledtionem
coarguit Quid enim opus erat porcos fero pafcendos de^
nis ouibus fingulos, non vniuerfo gregi attribuere? Ita-
que probo nunc vnice egregiam medelam, quam loco de-
u>erato reperit medicus Uaunienfis, Rottboell, qui arietes
mbftituit, quos fingulos denis ouibus attribuit etiam Varro
n. 3. 15. etn. 10. 13.
menfes paftorem'] duos reliquos menfes, qui de a^no
decem menfium reftant, interpretatur Gefner, nefcio qdam
re&.e ! Ingeniofe Rottboell coniiciet per duos menfes con-
duftorem praebere paftorem ^ qui arietes ex more romano
(vide Varronem 11. 2. 13.) tempore bimeftri ante admifiu-
ram fecretos largius pafcat. Sed nimis vlolenta eft voca-
buli fe&arios mutatio in arietes? Qaid fi igitur vel arietes
addas feruato felctarios? nifi enim fallit Fefliis, Plautus Ca-
ptiuor. IV. 2. 40. feftarium veruecem dixit, qui gregem
agnorum praecedens ducit Eadem igitur ratione potue-
rit Cato arietes fe^tarios dicere, qui oues fe6lantur deoa^
finguli.
Cap. CLI. cuprefft] Qtiaedam huius capitis diuulfa hinc
legufttur fupria c. 48. Plinius i6. f. 60. cuprejjus aduena et
d^cilHme uajceutium /uit, vt de qua verbojius faepiufque
quam
M. R CATOKIS CAP;CLI. tgi
quam dBOmmlnnf aiiis prodiderit Cato* -^ Dw eartftn gene^
ra. Meta infaftigium conuotuta, quae etfetnina appetlatur]^
masjpargit extra/e ramos deputaturque^ — Huic patria
iH/iiia Creta^ cum Cato Tlirentinam eam appeltet, credo quod
prinmn eo venerit,- Fetninam quam dixit eft cupreiTus fem*
peruirens Linnaei^ mas vero liofizontalid Linn. Quod
Theophraftus refert ex opinionequorundam, marem cupreA
fum tranfire interdum in foeminam, intelligendum videtulf
de varietate cupreili femperuirentis^ quae rames tam fur^
reftos non habet^ quam vulgaris. Quae nd plantationem
cuprelli pertinent vide ad cap. ag*
Fercennius'} Pofterior aetas Pefcennludl dixit
per ver legil Plinins 17. f. 14. e cuprejfo femina (mas
tnim vt diximus^ non gignit) piltUae cotteSaef quibus dociA
menftbus (menfe lanuario et Februario feft. n.yjiccanturf^
kf ruptaeque emittunt Jimen Jbrmicis mire expetitum — f$*
ritur menje Apriliy area aequata cjflindris aiit volgiolis, Oefh
Jum f terraque cribrisfupercemitur potScis crajjitudine. Qm"
tra inmane ffondus attoltereje non vatet^ torqueturque fttb
terra. Ob noc pauitur veftigiis. Leniter rigatur a Jbtis oc*
tafu in trinis diebus, vt aequaUter bibat^ donec erumpant*
Differuntur poft annum dodrantati ftto , cuftodita temperief
vt viridi coeto Jerantur , cujineaura* mirumque diSlu ^ peri*
cutum eo tantum die eft, ft rorauerit quantulumcunque m^
brem , autfi afflauerit^ De reliquo tutae/unt perpetua Jecu*
ritate c^uqjque odere. vbi ante Harduinumleeebatur: retoT'*
aueturquejub terra* Ob hocpardtur, Deinde Plntianus ^i
Tolet. Codice et Chiffl^t mslebsLt /uperincemitur4 Ex lei-
ftione (ontra mas p. atiotlere corrigebat : mas c* p* attotte*
re/en. vatet. V>eniq\ieftito de radice vnica et refte, vt Co-
lumella de nttce dixit Ilf. Ct2.fttiim ehim de tenui velut afpa-
ragi radice feu fibra reftius^dici, velut a Columella i tenui
corruda fimitlima ftto* Harduinus fitum dodrantate interpre''
tatur vel caulem vel interuallam. Idem Plinlus 17» f. ig»
euprejfus et aquam afpematur et fimum et dtcumfofjuram
amputationefflque^ et omnia remedia odit: quin etiam necci»
iur r^guis. IMem Theophraftus H. V* U. 8- de tioneiflA tra-*
dit, fi nimid rigetur, perife. Idem H/P< n^ 3« caeddam
Creteniiscnpfem meminit,quae ex caefura quocunqUe itioda
i«germinat, faritis eit radice.. Geoponica XI^ 5« lemen do-*
oent coUigLpoftrCalendas Sept6mbfes« fefi a nona Calenda*
rum Nouembrium vfque ad hiefnem iA dreoli^ (irpAtmc) vm
feri hordeum pamm, ikepe eodem anno ad homlnis iutitu'
7km.LP.IL N dineia
194 CpMMENTARlVS IN '
dinem excrefeere plantam» vtiqiie ad hordei vna fatij gaii-
dere iocis humidis et opacis; marem fteriiem eSe. De tem*
pore ferendi edi diiTentire videtar Piinius» meminiiTe tamen
oportetf quod ipfe i6. c. 27. annotaoit: trifera eft cupreffus;
namque baccae lius coHiguntur ntenft lanuario et Maio et
Septembri: ternqfcmeearumgerittnagnitudines. Dedodran-
taii ftilo vel filp dubitatio nuhi aliqua fupereft Piinii. Cau-
lem interpretari poffis cum Harduino ex Coiumelia IV. 33.
^. fimulatque femina Jiilauerint etiam bima tranfferri poffunt.
fed etiam ille locus dubius eft, et ad radic^m iimplicem nu-
cum generi et pinis propriam pertinere potcft. De radice
fimplice cupreiii non poiTumus interpretari^ quia cupreflus
r~ fumma cefpitum repentes habet , auftore Tlieophrafto
P. L 9. et Plinio 18 f-^ S6. velut etiam olea, maluii et
punica. Rationem terrae fuper femine cylindris denfandae
pauiendaeque neibio an veram pofuerit Piinius, eum ait ita
^torqoeri fub terra vei torqueri plantam. Num voluit in-
teliigi radices tta deorfum cogi conuertere fe^ nec furfum
enn^gere? An potius ita cauetur lierbarum fuccrefeentium
lio»f ludicent peritiores!
in Jble} Bodaeus ex vetere Codice laudat et probat
infohm id purgato ad Tlieopbr. p« 37i* f<?d videtur exfcri*
pMe notam Meuriii ad h. i. qui fimUiter veterem Codicem
crepat, vbi leftioneni injbtem memorat^ et probat auAorem
^ldhAens Gellinm 1. 7.
tnaturuen'] Hanc Edd* 1. 1- G. leftionem praetulj vul-
gatae materiem, monente etiam Pontedera. Nam de mate-
Tia Td legenda vei caedenda nunc non erat loquendi teai^
ipus.
tenerrima'] Vide ad cap. 45. notam.
terram altamjuccemito'} Haec verba Me«rfi,us deleri
tolebat vtfuperuacanea, quoniam et Gellius ni. 14* omiiitv
cuius locum pofui fupra ad c. 48« Mettrlii notam fubiegtt
Bodaeus ad Theopbr. Equidem altam retinendum puto^
reliqua abiicienda ; etli multa eo modo repemntur a Catone^
ijuae nemo hodie Q>uria cenfet.
tenerrimis'} Viftorius addidit herbiSj quod voealniluiA
omittunt £dd. primae» et deieri voliiit cum Meurfio Bo^
daeus.
nqfcerej Meurfius ex vet^re.Codiee laudat nafci , pro«
fertque conieAnram germimyiere. Ilaee item repetiit Bo*
daetts ad Theophr. Ue^
' ; " Cipi
M. P- CATONIS CAP.CLn.CLHI.CLIV. 19$
Cap. CLII. virgeis'] Notas fequentes cdm Probo in-
tefpretatuf Gefnerx quemadmodum Manlii monttrauerunt
De fcopis his vide fnpra ad cap.26..vnde patebat^id^fra forte
in labra mUtanda efie. Sed Brufchianae lemma initium ca*
pitis ad vinum emptoribus admetiendum refert j et in Codi-
«Je Gfonouii verba Q. Jt. M^ Manlii mtmjirauerunt antece-
denti capiti iunguntur.
aliquotiesll Pontedera librorum aliquotiens praefert.
Geoponica III* 5. Maio dolia in quae vina tranffundatttur,
lubent foarto confricare et purgare; ire yxp rov^ T0AJI7
ffrrdft nre y/vo^/j^ ^Tj^itif^trsTctf , e fidhtTrotrig iyxnc ^hi^
rret. Haec vini ficcata faex, doliis adhaerens intrinfecus,
tartarus dicitur Crefcentio etiam, etMyrepfoL 76. Vide
Cangii Gloflarium h» v. Sed de illa non loquitur Cato.
Cap. CLm. faecatum'] Plinlus 14. f. 13. tertium efi/ae'^
eibus vlni exprejjum^ quodfaecatum Cato appel/at.
Campanicasl Vide cap, 135. 2. fportas faecarias habet
cap. Xt. 4.
illae rW] . Vt antiquum multis exemplis apud Chariliuih
pofitis defendit Meurilus.
fccis] foliusne? CoIumelU Xll. 40. lofam pafat Vi-
miceij» fecem ex iacu et fpumam Ikpae vel defruti addens«
Cap. CLIV- pojfitur] Loca ^fonii in poffetur^ potera-
tur et poCeftur laudauit Viftorius, vt doceret^ veterei ita lo-
cutos fuiffe. In Edd. antiquis crat aiitea pofitti Ad imum.
At ftatim fequitur : pojfit, et adjummwmt vbi pariter corri-
gendum erat pojfstur, ' adjumnmm* Ndm non Credibile eft,
Catonem in eodem loco diuerfam pofuilfe formam.
adjummum'] DUabus partibus oppofids , vt appareret,
an aequata ad libellam fuperficies ejQet < fitufque horizoHti
parallelus. Haec foramina itaque notabant exaAe mddum
cullei. Haec Gefner. Scilicet vinum eftluet, cum erit cui-
leum, et altercatio tolletur^ quae (aepe oritur> dUm alter
ad fignum conuenire vinum aft^rmat^ alt&r negat Haftenus
Gefnero aflentitur Pontedera^ Scilicet labrum cuUeare in
foggefttt inter dolia ponitur, Vbi nod eft periculum^ ne vi-
num cffluens pereat Palladio enim auftore L ig. ceilae
vinariae bafilica^ feu porticus vel dmbitus calcatorium looo
altiore hab^bat conftruftum, ad qupd inter duos lacus, qai
ild excipienda vina hinc inde depreiSS erant, gradibus trl-
.btis fere aut qoatuor adfceoderetuf. £x his kcubod tiana-
N i les
196 COMMENTARiVS IN
les &nx6& vel tubi fi^tiles circa extremos pa Aetes (et ipfam
adeo bafilicam, vt puto) currebant, et fubiedjs lateri fu6
doliis per vicinos meatus manantia vina defandebant iu la-
cuSy ne periret. In foggeftu vel calcatorio eiufque podiis
iDupae feu vafa maiora collocantur a Pailadio, credo etiam
a Catone. Podia ipfa teftacea pauimento folidata, fi quid
vint effluit, in fubieAos canales effundunt, htque adlacus
deferunt; aut viniun eHIuit in pauimentum decliue atque
li^ in lacum decurrit^ vt apud Varronem I. 13. f. 6.
/uggeflul Quem in cella vinaria memorat Palladius L
ig. calcatorium et bafilicam vocans^ item podial^reuiay ad
calcatorit fimilitudinem teftaceo pauimento folidata. Simi-
lem fuggeftum in alueari^ vbi alui collocantur apud G>lu-
mellam IX. 7. Palladius I. jg. podia vocat
de eo vinum'] Gefiier ita interpretatar. In fuggefta
E>nitur labrum» vti in culleum fubieftum emtoris de eo
bro fiflxdae ope vinum (alire poflit. Id culleum feu vas
culeare impleto» poftea obturato labrum inftar infudibili
pertufum ope eiufdem fiftuiae^ vt denuo vinum infundi pof-
fit At ita non docetur, quomodo culleare labrum ad vfque
foramina fumma fit implendum de dolio ; quod tamen fuit
Catonis confilium. Igitur ponitur labrum culleare inter do-
lia, ita quidemf vt de dolio falire pofilt vinum in culleum
(non emtoris, vti Gefnero placet; nam antea docendum
cratj quomodo menfura cullearis fit implenda, fedlabrum
cuUeare; impleto obturatUr non fiftula, fed foramina fum-
ma labri, qua pertufum eft; denique cum anfis quatuor
tranffertur et per fiflxilam apertam in dolxa emtoris vinum
tranffunditur* Igitur cum Pontedera de dolio fcribendum
erat; quod feci. Labrum nifi plenum tranfferendum eSet,
non opus habebat quatuor anfis. Ceterum de dolio vinum
per fipbonem euocaci in labrum, fiAtuit Pontedera, ne faex
cum vino commota tranfeat, fi dolium inclinatur.. At non
iatis intelligo^ quod ponit vir egregius. Alterum incora-
modum declinat^ imo labro perforato ^ quo vinum de dolio
afcendere in labrum vult: At ita^ labrum ipfi dolio imponen*
dum fuiflet Equidem putabam, labrum imum pertandi, vt
per fiftuiam inditam deinde vinum in dolium emtoris efflu^*
re pofiit Inuerti vero va(a etdolia folita , cum vinam efiet
cffimdendum, teftatur verjus cadus Horatii Odar. IH. 29. ft
«pud Plautum MUit III. 2. 36. capite fiftebas cadmu Ibidcai
cft eadi cafart^ u «• in^eUnari, tiiiesDA fimllem.
M. P. CATONIS CAP. CLV* CLVL 197
Gip.CXrV. iucites puras'] Praeferebat Dickfon plvmi
fed eonunode etiam puras tueri poiTumus. Keftius idem
contra Gernerum docet vulgatam, a ViAorio induffami le»
ftionem cum pultas tfty ineptam elTe rei, et alteram cum
phiuia efi fc. autunmitas^ praeferendam efle. Obtemperaui
igitur viro dofto et fententiae. FoiTae inciUs dicuntur ab
incidendo. Cum Dickfono fentit etiam Rottboell p. 67.
vH ftuaf] Scilicet aqua. Sed rejtius haec dub verba
ponentur poft deducere in vias. Deinceps pere^etCato: et
Jegetem curare oportet; inj^ete auk tnfoj/is fictm aqua cou*
fiat^ remouerique oportet. quae fciiicet verba ad finem alie^
num in locum reie&st hodie legnntur. Laetus nunc demum
video mecum fentire Rottboellium p. 6$.
Jieubi perpluat et] Ordo erit melior verborum hic:
H Jtcubi perpluatf fignare carbone. Apud Plautum eft
Moitell. I. 2. 30. perplwmt ligna. quem locum annotauit
Schoettgen. Feibis : pateram perptouere cum dicerentffigni*
ficabant pertu/am ejfe. In Querulo Anonymi» quae fub
Piaud nomine falfo edita exilat, p. 32. edit Commelin. eft:
teUa fi percotewt , eadem fentenda.
Perjegetem infrumentis'] Gefnerus per fegetem inter«
J)ret;^tur tempus piuuium^ et munenta condita intelligi cen*
et. Vtrumque ineptiilime. Aperte verba haec vitiofa, aut
ab aliena manu intrufa funt. Rottboeli p. 68- coniicit tege^
tem^ aut vulgatam interpretandam eiTe cenfet ita: ne per
«grum in areafh proximam^ vbi tritura exeuteretur feees,
defluerent aquae, Neutrsim viri dofti opinionem laudara
poiTum.
Cap. CLVI. (De iraJlka quod concoquH)'] Haec yerhi
refte cum Pontedera damnat Gefner. Pontedera huic et
fequenti capiti praeponi maiebat ex Edd. vetuftis quibufdam
verlm: Medicamenta brafiicae. In Curis fecundis malebat
haec praeponi: BraJJica 'quat medicamenta infe habeat*
multum bibere'1 Hinc Aegyptii et Sybaritae inido con*
▼iuii braflicam coccam comedebant^ et in compoiidones
amethyftos femen briiilicae addebant Graeci. Vide Atfae*
naeum I. p. 34.
aliqua V. ] Ita hic et apod Varronem I. 2. 28. fcriptom
in librts reperit Vi^rius , non aliqua. Vi£nus locum Ca-
tonis apud Nonium afTerthunc: faciendum^ vt quadringen^
tos aHquos milites ad verrucam illam ire iubeas, eamque vti
occupeutt imperes. £x Apuleii Miief. 2. introdidHs quibuf»
N 3 dam
f98 COMMENTARIVS IN
dam/eptem teJHbus addidit Meurfias. Tamen CeL lXoti])oeIl
p. 69. mauult legere tUiipta brajficai folia.
biberi/que2 Monente Pontedera etiam inclnfi, quia ab«
eft a libro Polit
fuperioremli Vide mihi inilgnem temeritatem ex igno*
rantia profedam Editoram^ qui fuperiorem fumito cymam
brajficae dederunt; quam leftionem etiam genuinam fpon-
dere aufus eft Meurilug. ReAe Gefner monuit, aluum fupe-
riorem eJTe ventriculum, quem vomitu leuari vult Cato.
InfcFiop aluus feu fimpliciter aluus, graece ?f uir» uoAfch
dloitur colon inteftinnm. Ariftot. H» A. L 16. quem locum
raddens Piinius 11. f. 29. rifv uirm npOJoi» aluum etcolon
interpretatur. Iterum Ariftot de Part 3, 14. Confirmat
Rufus de Partium corporis humani appelUtionibus p. 38*
ed, Lpnd, qui colon, ventriculum inferioremgraecey Ho«
mero veipupiiv uoiiUdv dici monet Aluum pro ventriculo
dLxit etiam Cicero Nat Deor. H. 54. et Aelianus H, A. V.
46, rifi/ y^trripx inotripoaf HevSaoq hoc fenfu dbdt Ciccro N.
D. U. so. vomitioue canes pursatu autem aluos ibes A^gjf'
ptiae curantf vbi forte atuum lcribendum eft,
exitnito']^ Voces aliquot manifefto funt peruerfo ordine
cqllocatae, MjHim pojiea eximitQ , CQniicito (infcutram) et
CQntmdito , per Hnteum e^urgeto fuccum. Atque ita fere
Edd. L I- G, exurgeto probabat cum Turnebo Aduerf, X, 19.
etiam Gefuer. Ceterum huc pertinet locus Plinii 20. f. 34«
biles cktraJkere nan pereoSam putant, item atuum Joluere^
eandetnque bis caSamJiJlere.: Ita pariter Diofcorides II. 145.
et Galenus de Alim. Facult. II. plane enndemmodumalui.
ducendae vtriufque docet^ nili quod cum oleo aut garum
^t falem fiiccQ addit Vocatis graepe bis cod;am bn^cam
yWfff ] Hoc ex libris fuis pro triti repofuit Viftorius,
Haufec^] Puto fiiiiTe nauteae vel nautiae, i. e. vomi-
tus. Deinceps malim et apprekendet cnm Edd. primis, Li«
ber etiam Polit omifit eumque.
deorjum verfusj £x leftione £dd. primarum decoritum
et Polit f. deoritum Pontedera efflciebat deoritum^ dehau*
ftum interpretatus. Ita fupra cap. 66. 2. dehorito eft jpro
dehaurito. Sed debebat Pontedera iimul omnem looi fen*
tentism expHcare. Nunc vero cum Geftiero ftatuo» de aluo
Jnferlore loqui Catonem; fed non apparet, qualem potio*
nem fuperbibere iubeat Aiuo enim iam citata heminam
>rnflicae deco^e fuqcnm praebere vix videtur volaifte,
Quid
M. P. CATOKIS CAP. Cm 19^
Qt&d fi igtter tre wUs legasf Poftea inetrtntt eft» qaalf
farlna tluum citatam iiftere iubeat
v/que donec^i Ita ex vefti^iia leAioms Codd. doc n.
emendaoit Vidx>r. vutgatom vfque dum. In PoL abeft vox
ea^ quam deleri et legi vfque donicum vutt Ponteden*
Madere eft percoqui^ moliiri coftione, vt ad Cotumeflam
▼idebimns. Cap. fequenti fe6t 9. vbi idem remedium reper
titar, efi vbi cma erit beue.
poftea feruefaciio\ L I. G. habeot deifmk iierum/er*
vrfacito. Locum apponam Plinii» qui haec excer|>fit: tor»
euiM fi decoSa iterum d^coquatur addito oleofale cuniino po*
tenta. Si itafumatur, fiuepane, magis pro/uturam^ inter
reiiqua bUem detrahi per vinum nigrum pota. quem locum
male hinc excerptum efle, monuit etiam Dalecamp. Codex
Chifil habet ife^riiA/f. Aut igitnr PtTniuserrauit, autCato*
>nis Iocu3 eft mancus, quod mihi tamen non videtor. Cete*
rum verba quod volet cibi, Plinius de pane interpretntur.
Scilicet infra legitur in eodem remedio fic: dttto edit,Ji
poterit y Jme pane / R non dato panem parum ibidem madefa*
ciat. Equidem verba eo interito pertinere fufpicor ad verba
poUinim farinae.
idit'} Pro edat ex Codd. bis hic (crii^t Vidorlus.
airi'] Infra eft: et Ji/ebrim non kabebit, daio vinmn
nihm bibat. vbi Pol. liber acrum habet, quod tpfiim h. 1»
dmrum dicitur. Ita fuaui vino ckirum opponit Palladitts
OAohr. XIV. 5« Sequen^ vocabulum aquae aperbe vittatiim
cft. Pol. Codex jiqua habet; Codex I. Fr. Gronouii puri
mqun tum. vnde corrigo: duri aquatmn bibat quam mitd^
mum, i. e. permixtum. Quam ipiam leftionem et dtftin6tio«
nem in textn ponere non dithitauL Vulgata etiim durk
Aquae tum bibat ferri non poteft.
fubftillum'] Stranguriam rcfte interpretatar Meurihit
ex Glauis vetuftis adferens crgotrgy^fhy culbitio , Jub/tiaatio,
et (rrfaryiipS culbo, fubJHUo. Porro locum Fefti : JubJliUum
tempus ante pluuiam iam paene vuidum et pofljoluuiam nom
{ferjiccum, quod iam Jtitlarety autnondum dejiiffit. vbi Sca*
iger pofuit locum TertuIIiani: cmt imbres ruunt, et Ji qua
mifKtia eum imbribus , dehinc JubJliUum et dinuofudum. Ue
culmtione liihil annotatum legi. An eft a cotaref
primm excoquat} £dd. primae excoquatur.
* N 4 Cap.
%Qo : COMMBNTARIVS IN
Cap. CLVn. PrtHcipium^ Breaiorem et «ptiorem ti-
talam habent Edd. antiquae: Qitot brafficae genera et quae
natura. PrinciptQ te etc. quam vnice probabat Pontedenu
De vulgari hoc lemmate confentit etiam Gefner, fporium
Viderl; alienum enim fuiiTe Catonem (hoc quidem inlli-
Bro) ab omni graecae eruditionis oftentatione. In Curls fe-
dundls Ponteder^ initium hoc vulgare capitis vfque ad verba
nuno vti coguqfcas fpurium ceqfet, Catonem enim« vt iuftum
eraty primum de generibus braificae, poftea de viribus tra-
dere. Atque oomlno quae de geoeribos bra0ioae traduntur,
^ebebunt anteqedere caput 156.
Omnia ad/alutem'] Haac dtftlnfHonem yepbQrum ex
Edd, primis reuooaui. Reliquae omnia, jfd/alutem,
commutatque']^ In libris fuia Viftorius reperit commoe'^
tatquet vnde ejEcit ^ommutatque, Edd. I. I- G. temperat
iomejla /e/e /emper cum ccUore et rigore arido. quajn leftio-
nem probabat Meurfius omiflb tasxien /e/e^
et rigare^ Haeo inferul ex Edd. 1. 1- G, monente et»
iam Gefhero. Atque haep vide^tur efle fepten^ boni^ 4^ui^
qeps conimemorata^
Jgptem Imal^ Viftorius teftatur^ ib vooabula gcaeo9,
nulla in fuis libris reperiire, igitur ea quae libri tum editl
habebant, Ibftuliffe; nec Plinium ^aeca addidifle, vhi Cato-
IU$ verba iaudauit Ceterum nihil plraeterea ad h. 1. anno-
t^iuit Vi^rios, Sed Vrfinus ex duobus Codd, annotauit
banc lediiQaem: quae vocatur /eptem brina in commixtnra^
nam mnia^ kaec h. br^ Nunc vti (t. etc. Gefner vulgatam iio
mutabat: JSic quae. vocantur /eptem boi^ in commixturoMp
natura eto. fio interpret^tus ; Cum feptem fmt facultates me-i
dioanientorum iimpliciam, qoae fmgulae fere iingulis iniUn^
QOmniifQendis proinde, fi res ita ferat, e^s vniuerfas fimut
praeftat braffical Scilicet feptem bona, feu ftoultates eflS^
qenfet oi|lQr^m> rigorem» aridum, humidum, dulce, ama-i
rum et acre. Satis ingeniolfe. niii haeo bmnia eilent ipu-^
ria, vt refte oenfuit Pontedera. Triiler Obf. Crit, IV. 27,
corrigebat: Sed quae. vagantur / b, in comniixta, pt^ur^
fim omnia kabet brajica^
(^piaconl^ Leftionem hauc iUii^eftam habuit ViftoriuSji
^t apiana nvaiuit Scd ponamus locum Plinii 3o. f, 33.* Cata^
nan parcius celebraritf cuius /ententiam vel eq diligentiu^
perJeqHi par ejt , vt no/catur , qua medicina v/us /tt annis
VC romanus poputus. In tres fpecies diui/ere eam Qraeci
§ntiquijjimi^ Qrijpqm quam/e(ineui^q vgca^eruntf (t/n^ilitu^
din$
M. P. CATONIS CAP. GLVn. aoi
dme apHfoliorutUj — atteram kam taHsfolHs eeauk exefot^
tibnSf vHde caulodem vocaueref nulUus in medicina momenti.
Tertia eft proprie appeilata crambe tenuiaribus fotiis et fyn-
pHcibus denjiffimi/que, amarior/ed efficacij/ima. Qito cri/pam
maxime probat, dein taeuem grandibUs foUis caulejnagnom
Idem 19. f. 41. ex Catone: Genera eius/acittriaj vnam ex*
tentis foliis f caule magno; atteram crtfpo fotio ^ quamapid'
nam vocat^ tertiam minutis cautibuSf tenem teneram, mini»
meque probat. vbi Codex CJiijfa. Thuan. Cplb. et Liber Vi-
^rii habent apiacam. In priore Ipco Vincentius cuqi ve-
taftis Plinii editionibiis y^/xwa^ habet; ex Plinip apparel^
hBteui, qaamprimo locoponitCato, opponicrifpam,!priori
praelatam a Catone. Quare leftionem primarum, Edd. re-
fiitui , cum vulgo eflet haec eft natuiraet a/peShi bonc^ Qoafi
ftipeftas bonitas iatine diceretur , aut ad rem faceret.
lenis vocatur\ Haeeproprie appeilatur crambe, auAo*
re Plihio/ qui lenem vel laeuem ipfe etiam h. 1. legilTe vide-
tur.. Sed videtur tamen addendum funul proprium .vocabu*
lum aliquod. Graeijum non adhibuiffe Cato videturr Erra^
ticam vocat infra fef):. 12. Hoc igitur vocabulum mt ftt^
veftris h. I. excidit HpxfiLpjjv iyftuv cum foeno ingeftam
perniciofam equis tradunt Hippiatrica p. 226. Canes brafli-
ca fdueftri ex carne data necari, ex Epicharmo tradit Plinius
20. f. 36, Hanc eandem Plinius ibidem fic pingit: lianc atti
petraeam vacant '^ fotia habet vna paruarotunda, taeuiap
jfftantis oteris (i. e. hortenfls brafficae) y?mi7for, candidiorfa-
tiua et hir/utior,' vbi veterem leftionem folia bina tuetur et-
iam Vincehtius,
medicamentofior'] Primae Edd. cum libris.Viftorii medi'^
tamento, quam leftionem praeferebat etiam jjTruterius Veri*
Ihn. 2. 21. in Gruteri Lamp. T. 2. p. 871- monente Gefnero
iet Pontedera. Hic quidem interpretatur: braffica tenis,
quanqiiam vehemens et acris, fi cum apiatiae ^u crifpae
viribus comparetur^ hullam efie^ nempe inualidam, nul-
liafque momenti. Plane contra mentem:Catonis et Plinii,
qui feft, 36. ftlueftris ftue erraticae immen/o.ptus effeSus tau^
4at CatQ.
tumores^ Plinliw f. 33. prodeffe tradit (Cato) capitis
ehloribuSf ocutorum caligini^ /cintimtionique , tienif ftoma^
fho, praecordiiSf crudam ix aceto et mettcy coriandro^ ruta,
fnmta, ta/eris radicuta , /teintam ac^abutis duobus matutino^
tanquame/fe vim, vt qui terat tiaec, validiorem fieri /e fen^
tiat^ £rgo vet cum his tritam /orbendam^ vet ex noc in^
N 5 tinSu
209 , C0MMENTARIV5 IN
HnflH Jkmendam. Podagrae autem mortfijfite arHaJariis,
iUini cum rutae Cixriandri eifaUs miea^ hordetfarina. jlqua
quoque eius decoffae neruos arHculofque mire inuari, Ji fo^
veantur vulmera et recentia et vetera, etiam carcinomata,
quae nuUis atiis medicamentis fanari poffint. Foueri prius
aqua calida itdtet , ac bis, cUe tritam impofiL Sic etiam fifiU'
ias et luxata et humores euocari , quaeque difcuti opusfit. vbl
veterem le&ionem fifiulas eluxatas Hardoinus e Codd. cor*
rexit legendo fifiulas et tuxata. Plinius Valerianiis 4. 2g*
a|>ud Vincentium luxaturas habet; deinde Harduinus pejOri-
me tumorfs in kumores mutauit ex libris fbriptis ; nam tu^
mores defendunt (atis verba Catonis: tumida concoquit^ ea^
dem erumpit; praeterea Piinius Val. tumores etiam laudat
cx feniore Plinio. Editio princeps Plinii deinceps re^
habet: quofque difcuti opus fit. rettemonehte Pintiani; et.
Plinius Valerianus tumdres euocare et fpargere dixit Ah
initio loci Pintiani veteres Editiones cum Pl. Valeriano et
Vincentio Uene omiflb hahcnt: fcintiUationibufque vel ftoma^
eho. GeoponicaXn. 17. npoifi^Tiv k^co^ noq Xsuofru^ ncia ivot^
fi^oc^ roLvmiv rf vtxn iv $ k^^si uoq ^fv^xQ Xp/0^ rfocvftxrm
viot Kotf xP^vi» ueif oiiiffMrx Kfowveu Locum Plinii iic reddi-
dit Macer L c. 4. vukera non tantum curare recentia caulem
ipfemet affirmat,fed quamuis inueterata, et cancros etiamc
hcafed prius amne tauari praecipit aut vino tepido^ fic deni^
que cnudum vnaquaque die bis tritum apponere caulenu Bor^
dea quam dederint cauli mifcere farinam idem praecepit^ ru-'
tanf quoqrn cum coriandro et fale permodico^ fic omnia
mixta terendo apponi dirae docuit ccUaptafma podagrae. Hoc
etiam morbo medicabititr articulorum noc quoque fyringas ait
et luxata iuuat^e, atque fuperpofitum variosfidare tumores.
putida'] £x libris fuis Viftorius vulgatum pntrida can^'
crofque correxit Canceres etiam Lucretius et antiquarius
fimia Arnobius praeter fcriptores, a Prifciano laudatos,vfur«
piirunt, monente 'Vi^lx^rio et Meurfio.
tercts brafficam^ ViAorius in libris fuls fcriptum re«
perit taetraslfrafficae. Voluit dicere, in ea vulnera tritae
praflicae puluerem inde.
fibisdie'} Leftionem Edd. primamm bis die id oppo^
mto. praefert Pontedera; deinde re6fe emendat conclufim*
etfi voles eaml Huius ioci fententiam» nifallor, Pli«
nius ita reddidit f. 33. prodejfe tradit capitis dohribus oculo*
rwH caligini fcintiliationique , lienif fiomacko, praecordiis
srudam ex acetq et melte coriandro ruta menta laferis rcuU^
V cula
M. P- C ATpNIS C A?.. CLyn. 803
eiidafimddm aeetaMis duobus mahOinOf tantam^ ijffi vimi
vt y qui ferat kaec » validiorem Je/entiatJlerL Ergo vet cm»
his tritam forbendam vel ex koc intinSu /umendam. Aper«
tum hinc eft, vocem Jkcam poft lautam e/Te vitiofam et fpq«
riam. CrDdam enim brailioam comedere iubet» fale et aceto
Iparfkm^ aat quo guftus eius fiat gratior, addita mentha ru-
ta etcorjandroconfeftis item, iotis^ aceto, fed n\ulfo, et
ikle contperfis. Igituryiriram incluil. Pontedera vitium qui*
dem vidit, fed medelam' ineptam attulit^ legendo confeSam^
lautam, Jiffamf i. e. fe6:am.
f. 6. mentam Jiccam'} In Pol. pro mentdm eft tautam,
fed fufpicor vocem lautam, eiefto vocabulo ^rcam, (quod
Pontedera in fiBam, i. e. fe^m mutari volebat,) coUocan-
dam effe poft /eStam (ex qixo Jiccam ortum puto) hoc ordine
verbpram: mentamf rutam et coriandirum/eSam, lautam
/ale/par/am paulo Ubentius edeSn Certe poft paulo erat in*
terpungendum, quod feci. Praeterea verbum adde, aut iii^
pa^ i. e. iniice; aut intere eft addendum; intere ideo ootue-
ci, quoniam Plinius brafHcam cum his herbis tritamhabet
ex Catone. Quod de magna huius miftelae vi ad terentem
perueniente, de laferis radicula, et menfura acetabtilorum
duorum addit Bltnius , nihil horum hodie in Catdne reperi-
tur; niii quod fe6t 7. Cato filphium Inradi iubet. De omif-
fi> verbo addito monuit etiam Gefner.
de capitel Hinc in Plinio capitis doloritiuSf oculorum
eaUgim deftillationique corrigit Pontedera; idem matutina
ex Plinio Valeriano et CatQUe mutat in mane ieiuno.
iienes^ plurall numerq dixit etiam CeI(Us U. $• eidem
yulgo nominandi cafu lienis adfcribitur, nefcio quam refte.
iecur'] Edd. primarum iecora probat Pontedera, •
perfpirareli Sanguinem (vel ex Erafiftrateorum opi*.
nlone ipiritum) inclufum tranftnittere. Spiritum quomodo
arteriis, fanguinem venis ineile dixerit ipfe Erafiftratus,
egre^ie docuit Ph. lac. Hartmann Exerc anat, de Origin,
Anatom. Regiom. i683- P* 5<^-
pro portione'] Diuiii quae male Vlftopiua cdniunxerat
eumque fecutus Geftier. Plnra ad Varronem de hac re di«
0entur. Hano peri^pirationem etiam in Hippoorate nominari
puto. Feftus: c^emidumf tumidum* vbl Scali^r ex Gloffitf
pofult! c^idns n(PvoiifUvcc.
vjiiveniet morbis'} Gefner edidQnum 1. 1- G. lefttonem
^x mortn$ probabat: fed equidem facile vulgatam Utwu
Multo ({niuior» vitin vir do(icus non tetigit
ao4 . COMMENTAJLIVS IN
artieutarium'} Mtle Aldiiu articutanm invexit Etiam
in Plinio Codices vetoftifiimi drtkularios morbos, non arti-^
culares, vC vulgo editm-, habent^ teftante h Fr. Gronouia
p.781.
articutarium'i Edd. L I- G. articularem, et in Plinii
loco : pocbgrae autem articutarii/que morbis iUini cum rutae
coriandri et/alis mica, hordei farina ; aqua quoque eius de^
coSae neruos articulofque mire iuuarL Pintianos ex editione
principe praeferebat artiadaribus. Ibi Vincentios Duac.
legit: ocuhrum^uef caligini et /cintHlationibus , et ftomachi
praecordiis, Plinius Valerianus 4. 29. a Vincentio laudatua
iine nomine au^ris, fic ait: Ponam itaque primo in toca
medicamentum reuera Catonis appeUatum, quod iUe putauit
€X braffica componendum dohri capitis et oculorum caligini
eiiftomachi praecordiis profuturum. Crudam illam cum co^
riandro et menta et ruta et racUculis Ux/eris ex aeeto et melle
uAet conteri et mane duorum cLcetabutorum tnefi/ura ieiunis
propinari. Caeterum bra(fica modo curat noH/otum recentia,
verum etiam vetera. Podagrae et articularUms cum ruta et
coriandro et hordei farina et /cUis mica vtititer admoueri pu-
tant; ftftulas iterum et taxaturas -- di/cutere, tumores euo^
care et fpargere. Somnia vigitiafque etc. "Articularios et
bomines et morbos ex Plauto et Plinio in exemplis pofue-
runt Pontedera ad b. L et Gefiieri Thef. L. L. Diofcorides
'2. 46. fuccum crudae brailicae cum farina foeni graeci et
aceto podagricis et arthriticis prodefTe ait. Geoponica I2.
17. xoiiypxv^ ipt^p/TTfv txTajf rf ^ifiun xxrxvThtft£nf ndl ctva"
linyM» iXsvpot^ nptS^ivoi^ neq noptivtp nai vniyivtp xc^ dkalv
iXtyoiQ x(X/ ixendefuvif. Atque hinc fatis manifeftum eKe
puto vitium verborumCatpnis, quod arguit etiam varietas
primornm Editionum. Inepte etiam legitur ex acetooxy^
mette. Debebat eiTe ciceto mulfo. Interim aceto inclufi.
ftc et taferpitium'] Edd. primae cum Polit edes con^
eifam et rutam et coriandrum canci/amftffam et tajerpitium
M fal/a (P. in rafa) ex braftica et aceto. (et brajfica Pol.)
Vides, fere idem remedium efle^ quod fe6t 6. poiltum expli*
^ui, niii quod menta omittitur; adeoque diuerfum ab ea
quod Plinius retulit Locum igitur ita conftituam: edes
concifam f et rutam et coriandrum conci/am lautamp et tafer*
pitium iturqfum cum brajjka cx aceto mutfo et /hte /par/a*
8* articntos p. experiri'] Edd. primae articularios p^
expettere. vnde Pontedera probat arttcutarios , reprobat ex*
fettere, vulgatom interpretatus, liberare, eocpedire* Sed
locus
M, P. CATONIS CAP; CLVH. 905
iocOB Plaati frafini Itffertiir a viro do6)x> ad adftniendam
iftam verbi notioneiiL Ge&er articulos experiri explicat de
vulgari more digitoram articalos trahendi diim crepitum
edant; quod facere artfariticos non aoiit* Inepte! Igitixr
antiqoam leftionem probo.
experirer^ Polit ieftionem experiruSf hanc ex foia
Iibris Viftorius etiam prodidit Eam Pontedera mutat in
^xperitus, verbaque ita ordinat: fttnUus, ejffei tamefi v. c. ex^
peritus-. Sumit vir doftus hoc, quod exemplo nullo cpm*
probauit^ in experiri latere iimul impenfae alicuius notipe
nem. Nam de forma ixperitus pto expertus, nulla pdteft
effe dubitatio. In Curis Secundis vir doftus fufpicatur, anti
tatnen excidUTe ejfem et legi debere experiturus. Vulgar
tam tuetur Rottboell^ interpretatus de pronito et expedito
omnium articulorum motu*
infofnniofus'^ ViAorius in libris fuis reperit: omnif
vetji quis ejifeniojus. Atque ita fere libri Polit vndeT&iwmp.
Jus malebat Pontedera; fed in Curis Secundis praetulit jg-
niofus, i. e. vt fenis vigiliis affiduis obnoxius. Plinius 1. c.
ex Catone: infomnia etiam vigitiafque tottere decoSam, fi
ieiuni edant quampturimam ex oteo etfale: ex quo loco Pli-
nius Valerianus 4. 29. infomnia atque vigilias compefcit, ^
ieiunis detur in cibo decofta cum fale et oleo. quae verba
cum toto illo loco excerpfit etiam Vincentras X. 35. vbi le-
gitur : fomnia vigitiafque. Geoponica 1. c. lifiij ii irpofipud^ai'
^x offfvxytay rxvsi nuf xsfiwiimtv (poanourleuQ i% i^ Vides
difcrimen quam fit magnum remedii. j^am Plinius intei:*
pretatur decolfam, et^vnSam de oleo explicat Verba ipfa
Catonis vix iana aliquis bodie praeftabit Simplex fatis eft
medicina Meurfu experirere, fed puto, verbum ipfum ex aA«
tecedentibus male huc traftum, et iegendum ene ^^^»/itf»
Abr. Gronov. coniecit expediret*
9. in auiam'^ Supra cap. 156. f. 5. vbi idem reme-
dium verbis paulo diuerfis traditur^ eft in aquam coniiat»
€atidamp
ferve benefacito'] Ita ex libris fuis Vi^borius» qui eonJK
parat Varronig locum: quaefote peiferue itajlt, et alterumi
txcande me fecerunt cuptditate.
edit'] Ita ex Pol. Caefenate et lenfoniana Edit corrigi
Yoluit vulgatum etj^^ Pontedera.
dato panem purum^ Ita ex Polit Caefenate et tcnf. Ed»
relbribi volult Pont Vulgay? non , panis parum.
deU^
ao6 COMMENTARIVS IN :
debilis'] Plinius 1. c. quin et vrmam eius, qui tin^fcmk
i/itauerit, ajjeruari, calefaSamque neruis remedio effe^ Ver^
ca ipjius /ubiiciam, ad exprimendam/euteutiam* Puerospu*
fiUos fi iaues ea vriua, uuuquam debilesfieru PUoius Viile^
riatius 4. 29. vritiatii quoque feruari iubet eius, qui braflicam
»edmederit, quam caiefa^ny neruls Vtilem atTerit Poeros
,etiam nunquam fieri debiles» fi laueotur ea vrina frequenter.
Jta Vincentius hA. laudauit; vnde apparet^ in Plinii alteriua
.loco redae Codicem Chiffl. habere afferuari iubet. Dalecamp
ex Piinio ante debiUs addi voiebat ueruis* Macer ex Plinio :
Jllius vrinam /uerit^ qui caulibus v/uSy caufis neruorum cak-
/aSam cen/uit (Cato) aptam. Hac ex vrtna puerifi /aepe
iauentUTf afferit iHorum muUum con/erre /abUL Cet^nim
.deinceps inunguito Bn et Aldina habcnt.
/acies'] Ita cum Edd. L I- G. lcripfi pro /acietf poftu*
lante fententia.
f. 10. dolere'] Antiquam et veram leftionem rejQitni
pro dotore*
nunquam ii virofi*] Vi£borius in libris fuis cum figno
vitii fcriptum reperit: nunquamum /eri fient. In Caefenate
libro eO:: nunquamvn/erifient. InPolitvntferifiefit. Vnde
Fontedera corrigebat: nunquatn iet/erifient^ hac (ententia:
nunquam ii loci feri erunt ad ea, quae a partu fequi folent;
emittetida. Quam emendationem vir docilus ex ea duxtfle
videtur, quod £dd. L B. R. poftea fcriptum hahent/oetae
/ub /ellamy i. e. poftquam peperit; etfi non heceflarium pu-
tabat, eam vocem addi, equidem tamen inferui, atqae in-
terim inclufib Poteft enim alios forte in verae lemonis
veftigium perducere. Brafilcam ipfam fecundinas, feu fe-
cun£s euocare tradit cum Hippocrate Plinias 1. c. quae
graece dicuntur %^(u^ alibi etiam xmflu. Menfes mulie-
rum ciere cum Diofcoride Geoponica referunt Loci funt^
-qui graece^o^p/ft feu X^fltf^ dicuntur, ideft, vulua. Vide
ad Varron, IL i. 19. Locorum vitium ita dixit Ceifus V.
'35. f. 3. Quid igitur fi h. 1. fimiliter legas vitif^?
operito} Inclufi, reAe monente Pontedera, fufiicere
-verba': cireum veftintenta dato.
i^. ar/acere1 Haec vfque ^A minutam pertinere puto
«d ea^ quae feft. 15. contra polypos traduntur, hinc vio-
;tenter auui(a« ,
brafficae tritae] Hanc le^iotiem edirionum L I- G«
fecipere fententla iufiit. Vulgata enim fenfu piane omni
caret^ monenteetianiMeurfio/ -
ettebo-
M. P. CATONIS CAP. CLVH. ^07
ethborum'] Dicitur pro filcco ellebori expreflb; vt fct-
'moneum. De eliebori vfu vide ad cap. 115.
f. 13. affim'] Polit liber ajinam — nonfotet. quam
ledionem ex libris fois annotauit etiam Vi6h)riU8 ; eamque
vnice probat Pontedera, monens^ etiam ab Hippocrate ad
aluum leniendam commendari camem alininam. Caro aflk
ikne non eft commoda ad eum vfum, nec ei poteft fubftjtoi
bra/Iica co^rta et panis cum vino dulci et leni. Si Catonis
aeuum alinina veicebatur, miror id a Plinio non annotatum
fuifle, qui 8- f* ^8* Maecenatem ait inftituifle puUos aiina*
rum epulari, multumque eo tempore illos praelatos faiflfe
onagris; poft Maecenatam interiifle auftoritatem faporis.
PuIIos cnasrorum fapore praeftantes ex Africa idem laudat
left. 69. Galenus de Alim. iacult 3. i. onagrorum iuuje^
num et bene liabitorum carnem ceruinae proximam facit;
addens manfuetorum edam afinorum, quorum aetas incli-
jiata eft, carnes a quibuidam ingeri, quanquam eam aeque
atque equinam et camelinam improbat^ veluti ori ftomacfao-
que ingratanu
vlcus'] Plinius f. 36. hanc vutnerlkus ncentibus am
meBe mederi ^Jjrumis^ fiftutis in aqua contritam Chriffippus^
auSor eft* et alu vero compe/cere mala corporis quae Jcrvani,
nomas vocant, item excrejcentia ab/umere, dcatrices ad pta*
num redigere^ Oris vtcera et tonfiltas mand$§catam, etco^
Mam^fiuco gargarizaio crnn mette totlere.
Jpargito} Edd. primae injpargito. Cum aqua teren*
dam ex I%nio apparet; igitmjpargito piaefero. Pro tetrum
Pontedera malebat vetus.
turundam'] Scilicet ex braflica trita cum aqua. Maio*
t^ turundas magdalidas vocari^ monet Scribonius Largna
c. 3CI. vbi male Edd. veteres rotundas habent, quo vitio
deceptus Turnebus Adv. 17. c. 7. h. 1. malebat rotundant
ftribi. Ceterum hanc iiftularum curandarum radonem com«
panbis cum Hippocratica prima p. 884* ed. Foefii^ quam
lui Vegetium n. 26. tradam.
dikito'} Maflam fcilicet, unde turunda fafta erat^ di^
hiere et liquidam ex vefica^ quafi clyfteris' materiam all-
quam iniicere in fiihilam iubet. Mate L !• G. habent: Juc^
cum exprimito, eum in veficam uuUto. ex emendatione in«
tinnpeitiua.
aridam tritam'] Plinios f. 36. JitueJMs fiue erraticao
inmenfi) plus effiBus taudat Cato, adeo, vt aridae fuoquefish
finimmotfmotioeolkSlam, vtl odore tantma naribus rapt6
vitia
ao8 COMMENTA&IVS IN '
vMi eartim graueolMiamqmfcmari i^firmet. vbi a^aShriam
efle videtur gniecam e^fofw. la Plinio Dalecamp pro odore
ex loco noftro mdehut/mluere. In Catone Meuriius malam
inepte^ mamm Gefher emendabat Si corre^one opos fit;
malebat Cel. Rottboell calamum adbibere^ qaem naribus in
finxili cura indunt cum medicamine Celfns VII. 1 1'. Scribo-
nius cap. VII. 48« Polypodii fcu filiculae aridae farinam in-
ditam narlbus confumere polypum ait Plinius 26. feft. 37.
Sed in Theophrafti H. P. DC 14. eft ji|v Tefw^f^Toj tiq, «c
(fafftiff ipUPvec&ai ToXi^iry; quem locum ex Plinio corri-
gendum cenfeo. Brafiicae caulium combufioram cineres
deficcanti et cauftica natura efie, refert Galenus FacSimpL
Medic. libro Vn.
i6. auribus'] Plinius f. 33. auritus quotpu ex vino fuc^
cum brafficae tepidum injlillari iubet^ idque etiam tardttati
audientium prodejfe ajjeuerat. Geoponica XIL i6. la. aret
»(fBke7i xvXi^ fisroi ofr» xcLrotvrkipLeif^.
Depetiginil Plinius f. 33. et impetigines eademjana^
rijine vlcere. Geoponica I. c. kstx^v» i^cufeT roL (ptJXXa Tf o^-
rpt^ifisun. Libri fcripti Viftorii et Polit. i , depetiginis por^
cae habent fcriptum; £dd. primae deiside impetigini por^
cae. In Caefenate libro Vi^orianam leftionem repertam
vpice probat Pontedera, legens: dd petigini fporcae^ i. e.
fpurcae. Locum Lucilii apud Nonium: lUuuies, fcabies ocu-
tos huic denique petigo cotycendere. vnde Vriinus h. 1. male-
bat legi dein depetigini; quoniam viri do6ti verfum Lucillii
ita correjterant deauepetigoi ita emendat Pontedera: deique
petigp. vtfitpro deindeque; ex quo vitio ortum cenfet Vul^
gatum denique. Sed veteres etiam glolTae habent depetigo
et depetigojis ; igitiir fi*etus auAoritate Pol. etVi^faorii li«
brorum refiitui i^^iifi^^r^a^*
Cap. CLVm. feHcuiae\ Meurfius malebat //uiri^ ex
Plinii libro 26. feo. 37. detrcthit bilempolypodionf quaiu
uoftri JUiculam tocant; Jimilis enim eft filici. Radix in vju
pilofa — fubdulcis. — Exprimitwr fuccuS aqua madefaSae:
iffa minute toncifa infpergitur oleri vel betae vel mtUuae vet
JayimentOi -aut cumputtia$ia coquitur ad atuum vel in Jtbri
teniter folueMiam. Detrahit bitem et pituitam , ftomachum
offendit. Ita etiam Theophr. H. P. IX. 14. et Diofcorides
IV. i88- Apuleius c.83. Dodonaeum ID. 5. 3. p.465. coni>
parauit Gefrier« £x loco Plinii a^pafet, male vulgo diiHngui
cum radice Jua , feliculae pautum. Addo locum Celll IL i H.
etneSHouemMlm auti^ variiemMcmeatiemoiiAimhur^ da*
batit*
M. P. CATONIS CAP. CUX. CLX. ao^^
kmtque -« tnit fiticuUm. Colamella VI. dy. f. ii. eqiwe,
ex parta Vel abortu laboranti^ isit /elicutam tritam et aqua
tepida permiftam. Ita enim libri optimi fcriptum habent pro
fiicuta. Radicem Pliniiu dixit pHo/am^ cotoris iutus herba^
cei f aeetabuHs caueruo/am » Jubdulcem , quae omnia feve con-
veniunt Polypodii vulgaris Linn. radice, qoam Linnaeus
fqu^mmofam vocare maluit, noftri a dulcedine Eugel/Ufl 9p-
pellant. Exftat apud Plinium 29. C 2$. formula, quomodd
iua ex carnibus gailinaceorom vetulorum paretur ad aluum
foluendam: Efficaeius enim coqui (ita re^te Pintiani liber
pro coSi) cum olere marino (i. e. brafiica marina) aut eybb>
aut cappari, autapiOf aut /lerba mercuriali , aut potypodio^
aut anetho: vtilijjime autem in congiis tribus aquae ad tres
ieminas cumjitpradiSiS herbis (decoStis intellige) et fe/rige^
ratum /ub dio dari tempeftiuis antecedente vomitione. vbi ex
Diofcoride n. 53. ctfbio mutandum effe in cnico monuit Har«
duinua; Vincentius XVI. 81. cibo excerpfit. Ceterum ^aii-'
peftiuis inepte Harduinus interpretatur reSte vatentUms. Li'*
ber, a Dalecampio iaudatus^ liabet tempeftiuius, Sed grauius
vlcus iatere puto. Ceterum in Columellae II. c. 2. libri
optimi faepe fcriptum otterant /eticem pro fitice» quanquam
Velius Longus de Orthogr. p. 2246. Filicem non /elicem di-
cere debemus. quem locam debeo Abr. Gronouio.
mercuriatis'] Piinius 25. f. i8. atuo quidem /otuendas
vetin/ebri decoquitur quantum manus capiat in duobusjex^
tariis aquae ad diniidias, bibitur/ate et melle admixto, nec
non cum vngula /uis aut gattinaceo decoSum /atubrius^
Scribonius Comp. 135. lenibus oleribus mifcet quam plor
rimam.
mututorum'] Horatius 11. 4. fi dura morabttur atuus^
mgtitus et vites pellent obftantia conchae»
capitonem'] Ignoramus. Vide tamen quae de eo coIle«
gi loca veterum in Hiftor. Pifcium p. 1 1 et 117.
Cap. CLIX. intertrigini] PIin|us 26. f. 58. intertrigi"
nes negatjieri Cato abjinttiium Ponticum/ecum ItabehtibUS.
anuto] SimiUter Graeci iaurvhw dicunt «-fMrov» vt e<
Scholiis Ariftopb. ad Equites verfu 1378* monet Gelhen
Cap. CIX Luxum] PUnius 17. f. 47. quanquam a Ca-'
tone prodita contra tuxata membra , iungenda armdinnmfi/*
fierae. (carminis verba.) Supra c. 157. f. 4. et hxatum fi
quod eft. Idem Piinius 28' f. 4- Calto prodidit tuxatis mm- \
Tom. L P. IL O bris
aio COMMENTARIVS IN
$Hs eamun axiSare^ M. Varro podagris. Noniiis luximl
ynlfiim et fuo loco motum interprefaitiir. Feftus : luxa mem'
bra ejms tocis mota et/ohsta. Auftor Qoeruli p. 53. Im
hucu autem et ojfSbus toco motis. ita enim Codex Camerarii
habelMit pro vulgato loxu^ nifi forte etiam ibi luxis legi de-'
fcet; qoanquam a luxu luxari veteres dixifie affirmat Feflus
pro luxnriari, vita et viftu diirolutnm etk.
InAlio'] TumebUsX. 19* oorrigebat: cautare L.Mam»>
Uo Sexti FlHo. Popma iu malOf qui verba S. /1 interpreCa*
tnr Sanitas FraSo: Pontedera iupraSlo quam iu fHaio. Sed
reAe addit; ineptiflimi hominis efle, ad tam dubia ^tobtcura^
addo nunda, medicam manum admouere.
dwmugriter'} £x ledione Codd. vna petes vfyue dum
Tnmebus X. 19. efiiciebat dic vua pariter^ vel potius dic
vua partes v/que dum coeaut. quem fequitur Popma. Gefiier
malebat; vna pedes v/que dum coeawt, pedes interpretatus
Ibiflae arundinis extremitates. Sed haec Pontederae eflTe
videtur interpretatio, maie a Gefnero relata. In Curis enim
Sec. Pontedera'fic corrigit: dice vna (L e. cantato iniucem)
v/que dum petes coeant. Sciiicet petes andqua forma dici^
tsatp vnde petiolus, vt a pede pediadus.
Gap. CLXI. c^paragus'} Pliniu^ 19. feft. 43. uihUdili'
gmtius compreheruUt Cato, nouijfimumque libri efi, vt appa*
reat , repentiuam ac nouitiam viro curam fuiffe. Locum JiA-
ufi iubet kumidum et craffum: Jemipedali vndique interuaih
firif ue caketur. Praeterea aalineam grana bina aut terna
paxillo demitti: videlicet Jemine tum tantum /erebautur : id
fieri /ecundum aeqtdnoSHum vemum. Stercore /atioi-i, cre^
pro purgari, caueri, ne cum herbis euellatur ajparagus. Pri^
mo anno firammto ab hieme protegi; vei'e aperiri, fariri,
runcari; tertio incendi vemo. Quo matuHus incenjus eft^
hoc melius prouenit. Itaque arundinetis maxime conuehit,
quae fefiinant incendu Sarriri iubet idem, non antequam
afparagus natusfuerit, ne in/arriendo radices vexentur. £x
€0 yelli qfparagum ab radice; namfi defringatur, fiirpe/cere
it intermori. Velli donec in/ernn eat. Id autem mature/cere
eed ver, incendique, ac rurfus, cum apparuerit a/paragus^
/arriri acfiercorari* Ac pofi annos nouem, cum iam vetus fit,
digerifubaffo/olo , fiercoratoque. Tum /pongiis/eri, ftngu-
larum pedtm interuallp. Qmn et ouillo fimo nominattm vti,
quoniam attud he^bam creet. Nec quidqmm pofiea tmtatum
vtiUus apparuit. Ex hoc loco fere apparere putOt quo or-
dine ol&n fieripta Catonis verba legerit Plinius; eum igitur
fiin-
M. P. CATONIS CAP. CPOL 21%
fundam emendationis noftra faciemus. De ipfo a^aragi
genere, qoale b. L Intelligator^ vide ad cap. 6.
. hco crqffo'] Legendam eft : qui habeat humorem, craf*
fim. Aut qm habeat humorem^ aut crajjnm.
vtpojjh} :Haec verba tranfponenda eSe, et Plinii locas
docet et ipfa ratio, fic fere: areas /acito; cum areas defor^
mabis, interuallumfacito inter eas/emipedem latum in omne$
partes, vt poffis dextra finifiraque /arire ^ runcare, ne cala*
tur. Deindejerito.
drformabis] In formam rediges. Ita etiamyarro UI. 5«
Vitruuius 1. 1. V- 8- monente Meurfio.
Jpargito benejerito ] Yerha /ecundum aequinoffium ver*
lifrm retrahenda et iungenda funt fuperioribus: deinde /eri^
to /ecundum ctequinoSium vermmu Hoc fit ex loco Piinii
manifeftum. Deinde legendum cenfeo /pargito bene. vbi
erit natum etc. omiflb fuperuacuo verbo /erito. Ponteder^
alia ratione medetur vitio , legendo /pargito bene. Seritoje*
cHndum aequinoclium. Ordine refto fi fcripfit Cato, nofiram
probabis; fi vero temere, quidquid in folum venit, quod
faepe fa^m ejOTe infitias non eo, Pontederae rationem am^
plefteris.
Jub firamentisl £x leftione Polit. cumfiramentis effi^
ciebat Pontedera. Ceterum Abr. Gronov. malebat Quodea
annojeueris.
intermorietOur'] Maiim ifttermoriettir fc. aiparagus. Si
radices antea nominatae fuiflent, ad eas referrem. Ratio-
nem diftin6tius explicat Columella XL 3. 45. fiirpefcere htnc
dixit Plinius, fed aliter hunc locum iuterpretatus eft. Cplo*
mella, ad quem de cultura afparagi accuratius difputabitur.
ad autumnum'] Plinium haec laudantem ita emendiie
Pontedera : id autumno maturejcere; ad ver incendu
pedes fingutos] Columella XI. 3. ^.Julci autem inter/g
pedati menjura difiantes fiunt non amplius dodrantatis alti^
tudiniSf in quamjpongiolae ita deprimuntur ^ vt/acik/uper^
pojita terra gernrinent»
vetUto, fic circumfodito'] Columella L c. vere iubet^
priufquam afparagus germinet^ capreolis terram coaamo*
vere, quo facilius ftilus feu turio emicet, et relaxata homo
plenioris craffitudinis fiat. Vnde apparet^ quid h. L Catp
voioerit pofito circumfoditop vtfacile eueUere poj/is* Rf petit
etiam monitam iam fupra pc^mim^ vellendum efie afpara^
gum^ non praefringendum; quod quo faaUius poflfetfifer^^
circmnfodi terram iobtt^ fea tnooeri.
O fl Cbp.
9id CbMMENTARlVS IN
Cep. CLXH. Index vetus habet Sal/ura pemarum et
effeilae Puteolanae. Ktd in ipfo capite nullae offellae infunt.
Igitur deefle aliqaid fufpicatus eft Pontedera, quamuis Var-
' ro ex Catone folas pernas memoret. Praeterea Plinius 19.
fi^ 42. locam de afparagis nouiffunum dicit libri Catonis,
^po>d tamen non eo pertinere putem, vt iiide caput hoc alie-
no loco coUocatum eiTc liceat coniicere. Ceterum offellas
Puteolanae omiflae quae iint, etfi affirmare non aufim, fufpi*
€or tamen^ eam faliendarum camium fuillarumy in minuta
frufta concilarum, rationcm a Catone traditam faiire, quam
habet Columella Xll. cap. 53. qui et ipfe offulas camis ap*
peliat Oftienfes offellas ex Apicio\TI. 4. memorauit Pon-
tedera. Ecce Varro de L. L. IV. p. 28. Tcrgus/uisab eo^
Siod eo tegitur; perna a pedejiiis, a noniine eius, offula di^
a , vt offa minima in jue. Huc refpexit Arnobius VII. p. ^
229. qina offae? non vulgi^fed quibus eft nomen appellatio*
que penitae. Sed in loco Varroniano ita habet Editio Par-
mefms 1480. Succidia ajttibus edendis, nam id pecus primum
cccidere coeperunt domini, et vtjeruarent^ Jatire. Tergusjuis
ab eo quod eo tegitur. Pema a pede; Jitcris a noniine eius.
Ofida ab offanimia Jitere^ vbi Scaliger iam olim probauit
leftionem apede: Sueres a mmine eius^ et ex Plauti Carbo-
naria locum apud Feftum mfpetik comparauit, ad quem ta-
men Editio Daceriana tacet. Locum Varronis vitiofillimum
pofuit fub yocejiiera Gefneri Thef. L. L. Pemam a pede
qnomodo Varro deducere potuerit, nemo interpretatus eft.
G^eri Thef. L. L. a pede vel a TripvA deriuat, pemafque
dlici ait tam priores quam pofteriores totos inde a Ipina
dorfi pedes porci. Addit locum Horatii Serm. U. 2. 117.
graeter otus fumofae cum pede pemae, Sed perna a graeco
wrifvx nollo modo deduci poiTe videtur. Graece enim cal-
eaneam os pedis reftiextremum dicitur, quod in pema cum
vngults praeciditur. Vngulas enim praecidi, teftatur Cato
etiam fupra e. 158. addito vngulam de pcrna, fi vngulam non
kabebis^ addito de pema fruftum. Deinde Gefner debebat
antea docere, quam pedis partem I^dni pernam dixerint»
Pliniiis qaidem 8* c. 51. fues fufpenfas pernis prioribus di*
cens, fimpliciter pedes voluit inteliigi ; nec vim notionem*
ve pernae onuiem inde percipimus. Audiamus igitnr Fe-
ftnm : Suppemati dicuntur quibus fetnitia Jucci/a in modum
JuWarum pemarunu Ennius: his pernas Juccidit iniqua /u*
' perbia Poeni, vbi redbe comparant locum Liuii de eadcm re
aXII. C 51. quojdam et iacentes viuos Jitccijis feminibus po^
pUtilbuJque iwuenerunt. Vnde patet, pernam proprie coxani.
M. P. CATONIS CAP. CtXlL 91}
Ciiilam, ad poplites fucctfam^ dici. Pedem pernae fi Varto
et Horatius dixerunt, non fatis proprle locQti funt Pedem
enim volucrunt intelligi totam artuum longitudinem. Se4
in pema poplites fuccidi, docet locus Ennii, vnguUs prae*
cidi, Catonis. Nec obftat locus Apicii VIII. I. vbi iubet per
articulum pernae aprugnae palum mittere ita, vt cutem a
carne fepares. Dicere enim voluit iuxta articulum coxen-
dicum palum immitti debere ; alius enim articulus in pems
non adeft. Petafonem a perna, vt lautiorem diftinguit Mar-
tialis Xin. 54 et 55. mujieus ejl propera ~ nam mihi cum
vetulo Jit petq/btie nihiL Mufteos petafones coquere et para-
re.docet Apicius \TI. 9. vbi verba: qmm elixatus fuerit^
decarnas et armillam illius candenti batillo vris: Hummel-
bergius interpretatur coxam anteriorem vel pellem atque
cutem, quae armis inhaeret iUofque obtegit Refte; nifi
quod ipfum armum feu humeri os intelligi malim, Pulpas
petafonum nominat Apicius V. c. 3. Igitur pernae ex aftu-
Dus fuunt pofterioribus, petafones ex prioribus fumuntur.
Plinius 28. f. 49. ojfa ex acetabutts pcrnarum^ circa guat
coxendices vertuntur. Vnde Marcellus c. 13. pernae Jcrofi»
nae os quod ejl amplij^mum. Idem Piinius 28. f. 60. f» peT"
najiium arttculos ejje diximus, quorum decoSum ius facii
vrinaevtUe. Vnde cognofes, Apicii articulum pernae efljfc
coxae os ipfum. Varro 11. 4. 10. fimiliter a perna diftin-
guit petafonem; fe male hodie in libris eius fcripti fequun^.
tur petajsones. Haec vero de pemae et petafonis diuerfi-
tate difputaui paulo copiofius, ne Gefneri au6)x>ritas obeflet
leftori, qui petafonis differentiam omnem ad cofturamet
parationem referre malebat in Thef. L. L. Refte tamea
ideip Turnebi Aduerf. XVI. 16. opinionem reiecit, petafo*
nis partem effe pernam cenfentis. Locus enim Athenaei
XIV. p. 657. quo ille nititur, ita habet: ixsi ii xoqverccffS'
VOQ fiifoc inMTijf xsTrotf ijy icigvKV nftXSo-/. vnde potius arguas
Athenaeum, pernam latinam graece petafonem dici; quod
tamen falfum effe docui. Mufteo pctafoni ficcum petafun-
culuni opponere videtur luuenalis VH. 1 19. Pernas con-
charum generis I^linius a fuilli cruris longi fmiilitudine di-
ftas effe ait libro 32. extremo ; vnde natas margaritas medU
aeui fcriptores pernulas^ alii deinceps perulas^ pirulas^ peT"
tas dixere, docente Cangio. Vocabulum perua^ etfi graeco
Tripux fimillimum, graecae vel latinae originis effe perfiia-
dere tamen mihi nondum potui. Strabonis atque Athenaei
auftx>ritas ad rem non pertinet; vfus enim vterquc eft voce
tum peruulgata. Sed in PoIIucis Onomafi:. VL feft. $2.
O 3 inter
di4 COMMENTARIVS Itt
inter faillae carnis cibbs varios funt n»lS}v8c TMtKfOC^f^^h
^kbKUbq SKinvTjfioty o/ rifiH^* vbi antea libri edtti xri^txf
fcriptum habebant, contra Codicum iidetn. VerColatina
habet: pemaefalitait tibiae^ arm^ quietpemae. Ineptif-
fune ! Nam nooXSji/sc tMrtcptxevpJvot lunt ipfae pemae ; x»-
h^v enim et x^vX^ coxendices iignificat. mskfiec ex Phere-
crate habet Pollux etiam VI« 59. fed ecce idem 11. 193. noif
cusXIq 3f vlSv uochifii^ Trrifvctt iv vj ntofiosilot' vbi corrigo
xifvoc. vbi contraria ratione ineptaeft veruoy quae rrifvoaf
calcaneum interpretatur. Idem VI. 33. ^ektiM^ XoefuSv hs^
bet; et Heiychius 9%«A/(f«^ upiot hnfufnTi rsrfirifiiy» inter-
pretatur; alii^ eodem tefte, xkevpiioi^. in Athenaeo H. p. 57*
mBktci vulgatum ex Codd. Calaubonus mutauit in 9%<A/(r/,
Has 07Cf X/(b(c Varronis taniacas, Gallorum Z.ofig'^^ interpre*
tabatur Scaliger ad Varronem H. 5. 10. Sed in vtroque
Poilucis loco manifefto vubKUb^ pernae funt, et in priore
voces tf/ leifve^ ad uw>SpfeQ et nektie^ fmsxl referri debent»
atque inde alter locus corrigl. Denique oflulam ctm dua-
bus cofiis habet Varro R, R. IL 4« ii*
COM-
COMMENTARII
IN
M. TER, VARRONIS
DE
RE R V S T ICA
tlBROS TRES.
D E V I T A
M. TERENTII VARRONIS
REATINI, LIBRORVMQVE
AB EO SCRIPTORVM ANNIS.
ISJi Terentltis Varro ^ Roimnoniin do<%iIimus , iudice
Cicerone, permultis fcriptis inclaruit, ex quorum
nmnero librumde vitafua, a Charifio, grammatico, me-
mors^m^ vt fortuna nobis faluum prodidiifet, magnopere
optandum eW Quaecunque enim de parentibufi, vita^
moribus, honoribufque in repubiica ab eo geftis prodita
liabemus, pauca iunt, et magna ex parte coniedtura, ex
Fiagmentis librorum eius duda, nituntur, aut plane dubia
cemnda iuQt» Equidem hic excerptas ex veterum fcri-
ptorum lods eas tantum nodtias ponam, quas ad certam
annorum Vrbis fid»m r^i^ere atque ad hifbriam operUm*
a V^irron^ conditorum, ordtnanoam conferre licebit.
De pan»itibus eius locum Plinii VII. k6k. 5 3. reperio,
vbi Varro ipie materterae fiiae maritum Corfidium cum
fratre, equites romanos, commemorat in exemplis fiibitao
mortis» Hunc eundem effe cenfebat Emeftius, quem Ci*
cero pra Ligario a 1 1, L. Corfidium nominat, cuiuique
nomen ex iiia oratione toUi volebat ad Attic XIII. 44,
quoniam Coriidius tum iam mortuus erat, cum iila di<ffai
tR. Haec vero epiftola in A» V. 708* conuenit. Caium
Fundanium ibcerum, et Fundaniam vxorem ipie VarrOf
80 annos natus, commemorauit libro L de R. R, c. a.
Huius Fundanii nomine inicriptum librum, de Admiran*
dis, ad inilar libn Ariftotelici 7r€f\ doivftMlWf a Gram*
0 s mftticts
918 M. TER. VAKRONIS
inatids laudari fiiipicor. In libro TH. de R. 11« eap. a.
fed. 14. inaterterae funduin Sabinum nominat; quam
^ Firceliiam fiiiile conticitur ex cap. 4. fed. 2. quam Fir«
cellii Pauonis Reatini affinem fiiiile credo, quem loquen-
tem fecit Varro de R. R. III. 2. fed.,d. et III. 6. Read^
nus et ipfe fuit Varro, eoque cognomine a P. Terentio
Van;one, poeta, Atadno, diftinguiteum Sidonius Apolli-
naris et Sjmunachus, vt deinceps ahnotabitur.
Quos a tepublica honores petierit acceptofque gefle»
rit, ignoramus. Tribunatum quidem eius aiiofque ho-
nores membrauit Fabricius; fed tribunatus is niti videtur
coniedura, duda ex loco Antiquitatum Varronis apud Gel*
lium XIII. I J. quem infra pofitum inter leiiqua audoris
fcripta reperies. , Aedilem Varronem reperimus in Piinii
XXXV. fed. 49* Lac$daman$ quidem, inquit<» ixeifum
lateritiis parietibur apui. te&orium propter excdkntiam
piSurae, ligneijr formis mtlufum Romam dqiartauere tn
aedilitate ad comitium ekornaudum Muraiua et Varro.
Sed dubitari potefl, Varro hic iateUigatuir M Terendus
an alter; pariter aedilitatis annum ignoramus. Caeterum
Piinius exfcripflt Vitruuium II., g. Varroncm nofbimi
'M. Bruto, in Ciialpinam Galiiam A. V. 708. proficifcentt«
quaefloreiif dat Erneftius ex Epifh>ia Ciceronis XID. lo.
Sed is M. Terenitius plane nihil nifi nomen {[entile cum
Varrone Reatino habuit donuBiine; quod ipfiun epiflolae
arguinentum docere potetat Emeflium. Ebftibi verba:
CumprimumM. Terentius iuforum venit^ adamicitiam
fe meam contutit^ deinde vtfe eorrobonmit — vna>, quod
verfatur in hocfludio noflro, quo etiam menc maxifutde^
teSfatur et cum ingenio, vt nqfii, necjme induftria; de*
inde quod maturefe contuttt infocietates pubScanorum;
quod quidtm nolkm. Maximis enim damnis fiffeSus efl.
•~ deinde verfatus in vtrifqu§ fubfeUiis optima fide et fa^
maiam ante hanc commutationem reipublicae petitioni fefe
dedit /honoremque honefHffimum exifHmauit fru&um labo^
risfuir Quae quidem omnia m M. Terentium Vano-
nem
VITA ET SCRIPTA. 219
nem noAnin^ vtpote decem anms Cioerbne ieniorem, pla-
'Pe non conueniunt; quod clarius edam apparebit ex tem-
porum rationibus, deinceps enucleandis. Praeter Varronem
noflruni Cicero A* Terentium Varronem Murenam no-
mxnauit ad Div^XIU, aa. et XVI. 30. eique, in Achaia ne-
godanti, Tironis aegroti curam commendault. Maior
dubitatio eft de loco Ciceronis ad Div. XL i o. vbi Ded-
mus Brutus ad Ciceronem: Non fi Fhrrmis thefauros
haberm, fubfijlere fumtui poffem. ' vbi Varroms libruhi
^r^fi 9rAlfr& refpici putabat Corradus; cpntra ManUtius
barofnf corrigebat, et ad Antonii rapinas referebat.
Varronis noftri Epiftolam ad Varronem aiiquem ali«
qnot inlocis laudauit Nonius Grammadcus; de quo pari*
ter dubitari poteft. P. Terendus Varro, Atacinus, a fluuio
vei vico prouinciae Narbonenfis cognominatus, poeticae
.laudibus eodem tempore floruit, ab Horatio et Ouidio ce«
lebratus, cuius fcripta poft Ruhnkenium in Epift. Critic.
n. p. 199. enarrauit lo. Chr. Wemfdorf in Poet. latin*
minor. T. V. p. 1385 feqq. De vtroque eft locus Sido-
^nii Apoilinaris Epift. IV. 33. Cui Varroner vet Atacinnr
vel Reatinut.^ Ita enim egregie hunc locum correxit Cel.
Ruhnkenius, cum antea eftet: Atacinus vel Terentius;
fretus inprimis loco Symmachi Epift. L Scif Terentium^
non Comicum, fed Ifeatinum illum, romanae eruditionir
parentem. Cn. Pompeius, cuiusin gradamie infinuaue^
rat, cuiufque partes eoulque defendit, contra Caeiarem)
dum adeo eflent profligatae, vt de ialute fuir defperaret,
opera eius vfus eft in bello, contra piratas et cum Midiri*
date gefto. Narrat Appianus de B. Mithrid. c. 95, Siculi
et lonii niaris cuftodiam vlque ad Acamaniam permifram-
fuiflfe a Cneo Plotio Varo et Terentio Varroni A, V, 637,
Vnde, fi quis verflonem nuperam iequi veiit, Vairronem
praetorem eificere nobis poterit Addit enim Appianus:
wie iJth ecvrS isecrrrccxecre el or^eCTnyoi quae nuperus
interpres reddiditr Ad hunc modum ab eo difpofiti funt
fraetores. Fines ipiperii fui maritimi accuratius ipie Var«
ro
930 M. TER. VARRONIS
lo definit in Praefatione libri II. de R. R. fed. 7. fmHonu
bus nojlris eoUatis cuin iis, qui pecuarias habuerunt in
Epiro magnas^ tum eum piratico bello inter Delum $t Si^
tiliam Graeciae clajfibus praeejfem. vbi Vrfinum, Gliciam
reponentem, rede iinprobauit Pontedera, ad teftunonium
vocato Appiano. Ad haec eadem tempora commode re-
ferri poteft, quod VarroIII. deR. R. c. 17. fed. 4. nar-
rantem facit Axium : fanffiores quam itli in Lydia (pifces),
quos facrificanti tibi, f^arro^ ad tibieinem graecum gre-
gatim venijfe dicebas ad extremum litus atque aram^ quod
ios capere auderet nemo^ cum eodem tempore infulas Lg^
diorum ibi choreuufas vidijfet. Pertinet huc etiam iocus
Pltnii III. £ 16. Hoc interuallum (lonii et Adriatici mans
feu freti , inter Apolloniam et Hydruntem intercurrentis:^
latitudine 50,000 pafTuum) pedejlri continuare tranftu
pontibus iaSlis primumPyrrhus, Epiri rex, cogitauit, pojl
eum M. Farro, cum ctaffibus Pompeii piratico beUo prae^
sjfet Virumque aliae impediuere curas. Item alter VK
k&. 19. de mari Cafpio: Haujhm ipfus maris dulcem
ejfe — et M. Varro takm perlatam Pompdo^ iuxta rer
gerenti Mtthridatico bello^ magnitudine haud dubie iit*
Jluentium amnium viSfofak. Adiicit idem Pompeii du8u
ixpioratum in BaBtros feptem diebus ex India perueniri
ad Icarum fumen, quod in Oxum infiuat, et ex eo per
Cafpium in Q/rum fubueSas quiuqui non amplius dierum
terreno itinere ad Phafin in Pontum Indicas pojfe demhi
merces. De quo loco vide ^niecfluras M. Chr. Sprenge-
lii Gefchichte der Geogr. Entdeckungen 1792. p. 1 17.
et Appianum confer B. Mithr. c 103. vbi Pompeii in ma-
rifi Cafpii regiones cxpeditio narratur. In Helieiponto cir-
ca Parium etiamnum efle pauoos Ophiogenes^ quorum
ialiuae contra vQm ierpentium medeantur, ex Varronc
tradit Plinius VII. £ 9. Locum ex primo Antiquitatum
bumanarum iaudauit Priicianus VII. p. ^96. Sequitur alia
narratio Varroni&^ apud Piinium XVIII. f. a). ex hoc belio
colieda: Idemfabm a Pjirrhi regis oitate in quodamfpi*
cu
VITA ET 5CRIPTA, 9ai
€u jfmbroiiae vfque ad piraticufH Pompiii Magni beUum
duraj/e annis eirciter eentum viginti. vbi legi debere annif
circiter CCXX. re<fle monuit Pontedera Antiq. p. 169.
fioruit enim belloruin gloria Pyrrhus circa A. V. ^70.
Poftea Varro apud Plinium XXXIII. £ 47- tradit, Ptole-
maeum Pompeio, res gerenti circa ludaeam, odona millia
«C[uitum (ua pecunia tolerauifle, mille conuiuas totidem
aureis potoriis mutantem vafa cum ferculis faginafle. Per*
tinet narratio ad A. V. 691. Appianus B. Mithrid. c. 1 14.
narrat, Ptoiemaeum Auietem, Pompeium contra ieditiofbt
ciues vocantem^ miflis muneribus pecuqiifque ac veflibua
in totius exercitus vfum donaffe. Dacflyliothecam Mithri*
<latis, a Pompeio inter dona in Capitoiio dicatam, ex Var»
rone narrat Plinius 37. fed. 5. Idem 36. f. 4. no. 13^
Idem, inquit, Farro et a CoponioXIV. nationes, qua§
funt eirea Pompeii ^ faSfar auSor ef. Suetonius Neronis
c^ 46. fimulacra gentium, ad Pompeii theatrum dedicata-
rum, memorat. Hinc porticus ad nationes apud Plinium
ibid. u. 1 a. Semius ad Aeneid. VIII. Porticum Augu*
Jlus fecerat, in qua fmutacra omnium gentium eoUocaui^
rat, quae porticus appettabatur ad nationes. Gentium
iAarum nomina pofuit Piinius VII. f. 27. et Appianus c
116 et 1 17.
Denique tn libc beiio coronam naualem meruit Varro^
tefte Piinio VII. f. 3 i. atque itcrum XVI. f: ;. cum Feflo
in Fragmento p. ic. Acceffcre fine dubio praemio num*
mi« Piinius enim XXXVIL f 64 reipublicae et Quaejiori^
bus^ qui oram maris defendij/ent ^ datum miUe talentum^
militibus Jmgulis fena miUia fejlertium refert. Verum
anti'qua ifnus ioci iedio habebat: reipublicae datum miUe
talentumj legatis et quaejloribus , qui oras niaris defen*
dijfent, H^S. bina miUia, comniilitibus jingutis quinqua*
ginfa. Appianus viritim miiitibus MD. draclunas dataa
cfle tradit. Quicquid flt de fumma pecuniae, nomina
certje ie&atorum et quaeflorum a tituio rcipubiicae feparan-
da cquidcm ceofucrim»
In
3ja M. TER. VARRONIS
la bello ciaili Caefaris cum Pompeio fecutus eft par*
tes Pompeianas et in Hiipania legatus copiis eius praefiut,
Cicero ad PoIabellam.IX* 13. Caiur Suberinus Catenur ~
€um vitandi belli eaufa profe&us effet in Hifpaniam cum
M. Farrone ante bellum, vt in ea prouincia effet^ in qua
nemo noflrum^' pofl jifranium fuperatum, bellum vUum
fore putarat, incidit in ea ipfd mala^ quaefummofiudio
vitauerat, Oppreffus eft enim bello repentino^ quodbeU^
lum eommotum a Scapula, ita pofica confirmatum efi a
Pompeio, vt tiulla rationefe ab iUa miferia eripere poffet.
Beiium contra Afranium et Petreium in Hilpanfa seftum
eft a Caeiare A. V. 705. Varro cum legionibus fuis Hi-
fjpahiam vlteriorem tuebatur, tefte Caeiare deB. C. I. 38.
Res ab eo non oimis praeclare gefias narrat idem B. C IL
17 — 20. Scilicet Caeiari tandem copias fuas tradidit,
et ad ipfuni Cordubam venit publicis rationibus xum fide
ad eum relatis.
Nec tamen partes Pompeii ftatim deieruit Varro, ied
lEL fide permaniit. Ecce enim Cicero de Diuin. I. 3 a. vbi
narrat, C. Coponeum ad ie veniile Dyrrachio, cum prae-
torio imperio ciaifi Rhodiae praeeffet, eumque dixifle, re«
migem quendam e quinqueremi Rliodiorum vaticinatum,
madefa(fVum iri minus 30 diebus Graeciam fanguine, ra«
pinas Dyrrachii et confcenfionem in naues cum fuga.
Tum fe Ipfiim efle commotum M arcumque Varfonem
et M. Catonem, qui tum ibi crant, yehementer efTe per*
territos. Paucis pofl diebus ex Pharfalica fuga venifle
l^bienum. Haec fada funt A. V. 706. Huc pertinm
videtur etiam narratio Varronis de R. R. L 4. f. 5. nan kk
Vairro nofier, cum Corcyrae effet exercitus ac clafjis^ et
omnes domus repletae effent aegrotis acfuneribus^ imnuffo
feneflris nouis aquilone et obftru&is peflilentibus ianua*
que permutata — fuos comites acfamiliam incolumes re*
duxit? Tandem a Caefare receptus in gratiam curam
comparandarum ac digerendarum bibiibthecarum graeca*
rum et latinarum^ quas Caefar puhUcauitf demandatam
ab
VITA ET SCRIPTA, 933.
ab eo geflit, tefll^ Suetonio c. 44. Vique ad reditum Cae*
iaris in vrbem ex. Alexandria A. V. 707. in Tufculano et
Cumano fuo delituit Varro, Audiifque deditus frudus
dodrinae perdpiebat in otio^ de Caefaris tamen yoiun«
t^te dubius, quod arguunt Ciceronis ad eum fcriptae epi*
flolae libro IX. i — g.
Sed ante haec tempora aiios, praeterea ex Pompeii arni*^
citia. et gratia frudus in pace percepifle videtur. ' Plinius,
VJI. f. i..F'arro quoque au&or eft XX virofe agros^dU
vidente Capuae quendam, qui efferretur^y foro domutn re*
meaffe pedibus. Pertinet narratio ad Confulatum primuin
Caefaris A. V. 695. quo lege lulia ager Campanus et Stel*
Jas XX. millibus ciuiuin diuifus efl.
De bibiiothecis, a Varrone curatis, locus eA Plii^ VII»
£.1. Jlf. Varronif in bibliotheca^ quae prima in orbe ab
jifinio Pollione ex numubiis publicata Romae {/?, vniw
viuentis imago po/ta ejl. Iterum XXXV. f ^ Non efi
praetereundum et nouitium inuentum : fquidem non folum
Ux auro argentoue aut eerte ex aere in Bibliothecis dican^
tur illi^ quorum immortaUs animae in kcis iifdem loquuu^
tur^ quin imo etiam quae non funt , finguntur pariuntqu$
defideria non traditi vubus. — Afinii PoUiqnis hoc Ro^
nuu.inuentum, qui primus Bibliothecam dicando ingenia
hominum rem publiccan feeit. — Imaginum amore fia^
graffe quondam tefies funt ^ etM. Farro benigniffmo
inuento, infertis voluminumfuorumfecunditati non nomi^
nibus tantum feptingenarum illufirium, fed et atiquo mq*
do sm(tginibus, nonpaffus intercidere figuras aut vetufia*
tem aeuicontra homines valere. Ad quem locum Hardui-
nus appofuit Ifidori locum Orig. VI. 5. qui nefcio vnde
duda tradidit haec: Pofi hos Caefar dedit M. Parroni
wgotium eaufa maxime bibliothecae comparandae. Pri*
mum autem Romae bibliothecas publicauit PoUio graecas
fimut atque tatinas, additis auBorum imaginibus in atrio^
quod de mcmubiis Ddlmatarum magnificentijfimum infiru-^
xerat. Vaaoni £iccei&fle. ia ordinandis bibJiiothecis pu-
blicis
id4 M. TEIL VARRONIS
blicis videtur Pompeiiis Macer, dii delegatas* (uiile ab
(Mfaiuiano Caefare tradit Suet. Cae£ 56. Ex cura, quam
bibliodiecae Poilionis impendit Varro, nati efle videntur
libri eius de Imaginibus, quas Hebdomadum fiib tituio
laudant Grammatici veteres. Radonem tituli Hebdoma-
dum ipfe initio iibri enarrafle videtur, vt colligere licet
ex iis, quae inde excerpta poliiit Geliius IIL lo. qui ex
Hebdomade prima Homerum et Hefiodum laudat in. 1 1.
Haud fcio, an de Bibliothecis libri, a Sofipatro Grammatico
laudati, iidem, ialtim cum iis tempore atque argumenta
coniundK fuerint. Ex Primo Hebdomadum haec verba
pofuit Nonius: Dier deinde iUos^ quibuf Halcymet kyeM
in aqua niduiantur eot quoque fqftem ejfe dicit. Quae ex
eodm iibro poiiiit Gellius III. 10. Idem fub vocabulo
Luce: Varro Hebdonuui.fub imagine Demetrii: Htc De*
metrius ejl natut, quot lucet habet annut abfoUitut. Ita
prior Mercerii Editio habet. Scaiiger in Cataiedis edidit:
Htc Demetriut aeneat tot aptu^ft; Quot lucet habet an*
wut; de Demetrio Pfaalereo interpretatus. Sciiicet Piinius
XXXIV. £ I a. nullique arbitror pturet Jiatucu dicatat
quam Phaiereo Demetrio Attienit; fquidem CCCLX.Jla-
iuere, nondum anno hunc numerum dierum excedente, quat
mox iacerauere. Ex iibro primo GelHus III. c 11. M.
Farro in Hbro de Imaginibut primo Homeri imagini hoc
epigramma cqtpofuit: Capeiia Homeri candida haec tumUf
ium indicat. Quod hae letae mortuofaciuntfacra.
Decimo Hebdomadum voiumine architedos compre-
hendifie Varronem, arguit locus Aufbnii in Moielia verfii
306. Forfan et injlgnet hominumque cperumque taboret
Hic habuit decimo ceiebrata voiumine Marci Hebdomat^
Varronem his libris etiam aiiena elogia inferuifle, monet
S)rmmachus I. Epid a. ideo in focemm atque aumculttm
nojlrot tibi delegamut epigrammata. Nam et Varronit
libri dinerjit notantur at^oribut. Argumentum iibrorum
perfequitur idem Epifl. IV. Studium quidem Menippei
Varronit imitarit, fed vineit ingimum* Nam qude in
nojira^
VITA ET SCRIPTA; 2%%
4oJtfatBs virof mnc nuper condis ipigrammata, puto
hebdomadum elogiis pocniten* lUa bono meiallo cufa, tor^
no exigi nefcierunt — ille Pythagoram, qui animas in
aetemitatem primus ajferuit, ilk Platonem, qui deos.ejfi
perfuafit, iUe Arijlotetem, qui naturam bene loquendi in
artem redegit, iUe paupet^m Carium — iUe feueros Ca^
tones, gefUem Fabiam, decora Scipionum totumque iUum
triumphalem fenatum parca laude perjlrinxit. £x iibro
Hebdomadum primo refert Gellius IIL c. lo. haec: tum
ibi addit,fe quoque iam duodecimam annorum hebdomadem
ingrejfum ejfe (i. e. annum aetatis 7$. attigifTe) et ad eum
diem feptuaginta hebdomadas tibrorum (i, e^ votumina
4fo.) ex quibus atiquos iam diu, cum profcriptus ejjet,
direptis bibtiotkecis fuis , non comparuifje. Profcriptuaj
Varronem eiufijue villam Cafinatem ab Antonio occupa-
tam et direptam videbimus infra .A. V« 707. Libros d?
R. R. fcripfit axmos ^o. natus, vt ipfe profitetur in Praq^
fatione; vnde A. V. 717. fere colligemus poftea fcripto^
Biennio antea, ergo A. V. fereyi^. fcripti videntur iibri
I-Iebdomadum feu de Imaginibus, ex cuius Praefatione
muita de feptenario numero exquifita paitim edam flig^'
diufcuia excerpilc Geiiius in ioco antea iaudatO« ^
Poft mortem luiii Caefaris, hoc eft A. V. 7 10. fcr^-
ptas Epiftoiicas Quaeftiones ab eo ad Oppianum^ qua& ejc
libro quarto commemorauic Geiiiua XI V» 7. arguere licet
tx curia luiia, quam cum Hofliiia et Pompeia ibi novvi^
oauit, et ex more nouo tum, cuni ifta fcriberet, inftitUF*
to, rogandi fenatores, vt fententiam dicerent. Sqd iuu^t
apponere Geliii verba, quoniam inde indicium iibri, iam '
tum deperditi, aiteriuique, qui ConftantiiImperatorisae<
tate fuperfuifle videtur, iucrabimur« Cn. Pompeius, i^r
^t, confut prinrnm cum M. Crajfo dejignatus ^ft^ eun^
^ogi^ratum Pompeius cum' initurus foret , quoniampHr
^titiae tempora, fenatus habendi eonfukndique , rerum
^iam expers vrbanarumfuit, M. Farronem famitiarem
fuum rogamt, vti commentariumfaeeret eWety^tKeif (Jif
nm.lP.IL P ^^
dd6 M. TER- VARRONIS
mim Parro fpfe appellat) ex quo difeeret, quid facert
dkereque deberet, cutn fenatum eonfuleret. Eum librum
iommentarium, quem fuper ea re Ponipeiofecerat, perijfe,
Varro ait in titeris, quas ad Oppianum dedit. - in qui»
bus literis, quoniam, quae ant^ fcripferat, non eompare*
bant, docet rurfum multa ad eam rem ducentia^ Haec
nos docet narrario, ad quem au<fiorem rcfei-endus fit liber^
dc quo fic tradit AuAor Aiionymus Itinerarii ad Conflan-
tiupi Imperatorem fcripti et editi a Muratorio in.Antiqq.
Italicar. T. IIL p. 958- Igitur, Inciuit ^ J! -Terentius Vor*
To Cneo Pompeio olim per Hijpanias nalitaturo tibrum
ittum Ephemeridos fub nomine laborauit, vt res extemas
iidem gejluro aperiret, ne is Oceani pericula peteret, at.
que omnes reliquos motus aereos ptaejcientiae Jide decHna^
ret. Dubitare igitur non licet, ad Pompeinm iuuenem a
lenatu in Hi^aniam miiTum A. V. 677. vt belium Serto»
Tianum conficeret, fcriptam a Varrone fuiile £phemeri«
'den^, cuius argumentum nofcimu^ ex Au(flore Itinerarif.
Eum librum fic laudat Nonius p. 34. b. W.etctm prioris
Edit. p. 71. iecund. Varro Ephemeride nauali. EtefaiB
diutius rt vberius Jlauerant et autumnum ventofumfuerat.
LibrosnaualesVarronis laudat Vegetius de R. Milit. V. 11«
«tque ex eo loannes Sarefber. Policrat. II. a. atque in-
didem plura tempeftatum figna depromfifle videtur Pli-
nius. NuUa igitur idonea de c^uia lihros hos nauales P.
Terentio Varroni Atacino, poetae, quem Hieronymus
Oiymp. 175. mortuum narrat, (quam ipiam Appianus
Ciuil. I. 108. ad A. V. 677. quo Px>mpeiusin Himaniam
«ft profeAus, retulit) vindicare ^onatus eft Wemidoif m
Poet. latin. T. V. P. III. p. m87* quos rede cum aliis
Fahricius Marco noftro aifigntauerat; quod iure fkdum
comprobat locus Itinerarii, a me a^pofitus, qui viros d(^
Iftos hucufque latuerat
Locus ciaificus et egregius ad hiftoriam operum Var-
ronis et cognofcendam eoromque tempora accuratius or-
^boanda exikt Ciceronis ia Acad^o^coruip.iibzx) primo»
quem
VITA ET SCRIPTA. : ,. ajy
ipcm per particuW excerptum huc tranfieram. Li^rum
iftum cum tribus reliquis, quos perditos hodie magnopere
defideramus, M. Terentio Varroni inicripferat, fuadente
inprimis Pomponio Attico, quod ex epiftolis permultisv ad
Atticum fcriptis, cognoicimus. Cicero enim ipfe diu du-
bitauerat; eiufquc dubitationis cau(as h*cct fere agndfcere
in loco epiftolae 25. libri XIIL vade ea yerba Kuc tranjt
fer^m, quae nobis Varronis ingenium morofuin, certe dit
ficile, pingere videntur. Sed ejl, vtfcis, iesvls^ dvti^'^
rdxoL %8V Kcif dvoclrtcv alriootyro. Ita mki faeffe occurrit
vuttuf eius querentis fortajfe vethoc, mas fartes in iif
Hbfis eopiojius defenfas ejfe quemfuas.
Varroni Cicero partes Antiocliinas tuendas dedit , ipfe
fibi Hiilonis (umferat, quod Varro Athenis Antiochum
«udiuerat, vt teftator Cicero ibid. c. 3. Simul autem Var-
ronem Cicero admonere voluitniuneris, qu^d per Atti^
com ei promifiiTe vid^tur. Optabat enim a viro 9roAt>*
yfot(porecr(k>y vt ipfe appellat in hVeris aid Atticum, librum
fibi etiam aliquem inicribi. Quem Varronem ipfum fibl
promittentem introdu^it his verbis c t . Habeo opus ma^
gnum in manibus, ^uod iam pridem ad huhc ipfum, (mi
autem dicebat,) quaedam inJHtui,quae et funtmagnaet
Hmantur a me politius, deinde e Libone amtco comiuuni
fe audiuiife narrat. Varroneni ea, quae Ciccrq iani^ ditt
exipecflaret, nonintermiilife, |edaccuratius tra<dlare, nec
dc manibus vnquam deponere. Libri*» hls perpoiiendia,
quos de lingua Latina ad Ciceroneni fcmtQS fuiife deiii«
eeps videbimus, multum temporis tribuiife Vacronem, ar-
guuut verba Attid, in eodem Ibco pofita: Jitent enim diu*
tius Mufae Farronis quamfoJebant: nec tamen cejfcare^
fed eelare, quaefcribat, exiftimo.^ Praeterea ex eodem
AcademicOrum prooemio cognoicifur, Varronem tum
temporis Cumanb Ciceronis vidnam viilam habuiife, qud
koma ^uertcntem amicum, vt inuiferent, cum priiuum
de aduentu eius audiuiifent, Atticus et Cicero ftatim ire
permcruat Qjud? ii fuipicionem .biac duxen),;fub
P a ipfum
ddS M. TER. VAKRONIS
ipfum illud teuipus, quo Cicero Varroni inicriptos Iibro^
Academicos mittebat,* Varronem ex eius vicinia in fiin-
dum aliquem Itaiiae longinquum migrafle, quem quo»
tninus Cafinatem dle fu^iceinur, impedit annorum ra«
tio. Fundum enim Varronis Cafinatem ab Antonio di-
repmm fuifie, tradit Cicero Philipp.II. 40 et 41. dum
Caeiar Aiexandriae obfidione detinebatur, hoc eft A» V.
Varromano 707. ScUicet ad hanc eius migrationem re-
^icere puto verba extrema Epiftolae, ad Varronem fimul
mifiae: Migrationem et emtionem fellciter euenire voh^
tuumque in ea re conJUium probo. Tuiculanum et Cu*
manum Varronis memorat Cicero in Epiftoia IX» t et ».
A. V. 707. ad eum data. TuTcuianuma M. Pupio Piib-
ne emtum difcimus ex III. 1 3. £ 1. de R. R. Obitjer et^
iam Libonem , quem Cicero communem fibi cum Varro-
ne amicum nominat, iedoris memoriae commendabo.
Hic f lit L. Scribonius Libo, focer Sext. Pompeii, M. f.
2ui claffi praefuit Pompeianorum in beiio ciuiii tefte Cae-
ire B. C. III. 93. cuius imperii partem aiiquam iuiile
etiam penes Varronem^ iam annotauimus. Huic eidem
infcriptum fuiile fuipicor Librum ad Libonem, quem pri?
mum laudauit Macrobius Satum. II. 14.
Licebit forte etiam temporis ipatium aiiquatenus de*
fihire, quod Varro KbrisyCiceroni infcribendis, de Lingua
Jatina iniumfiile videtur: Sciiicet Cicero Epift. i a. lihri
XIII- ad Atticum biennium praeteriifie narrat, ex quo
Varro fibi denunciauiflet ma^am iane et grauem ^f 0^'^
(peivfiaiv. . In aitera vero ieu 23 Epiftoia efre<^o& iibros
Academicos Attico iwrat; quae cum reiiquis fere omni-
bus, certe prioribus eius iibri, pertinet ad A. V. 7©8. cum
Caeiar in Hifpania beiium contra Cu. Pompcdi iiberos ge-
reret. Aifignare igitur eidem anno iicebit iibros Acade-
micos, ad Varronem fcriptos et miilbs; quibus iic Iaceifi«
lus munere refpondit iibris de L. L. ad Ciceronem £cri«
ptis, quos eidem aut iequenti anno aftignandos cenfuit
Fonted«ta in AAtiqq. p« 3 ig. Horum tameu JUhrorum»
ad
VITA ET SCRIPTA. aag
ad ixanieniin vique vigefimum qoartmn elabontQrom^
priores tres ad P. Septimiuni , qui fibi fuerit qoaeftori
lcnptos eile ipfe teftatur in extremo libro fexto p. Sh
quem quidem Septtmium aliunde notum non habeo*
Cognito aniio Vrbis conditae, quo libri de L. L. fcri-
pti efle debent a Varrone, npn iatis conuenire videtur lo*
cus iibri VL p.66. ed-Durdn j4t hoe quid adverbonm
poeticonm Betatem ? €luorum fi Pompemi regnum fom
in carminibus Snliorum, meque ea a fi^erioribm aecepta,
tamiu habent feptingentos annox. ybi cum Scaligeso ma»
lehat legi Pontedera: regnum forir^ Idem vir dodua
integrum numerum a Varrone-pauio pius autpaulomN
aus referri putabat^ quemadmodnm in iibrirde R/.^. III»
i^ ied. 2. nam in hoc punc denique ejl vt diei jpojit , nom
€um Ennius fcripjit, Sqfti^genti funt pauto plus aut mi*
ms akni, augufie augurio pofiquani inclita condita 22oma
%Jl^ Quam opiiuonem coii^rmat alter iocus de L. L. I V/
p. a 6. t;/ Alexandria CamehpardaUs nuper adduffa. Kane
enlin Caeiar DidVator primq^ ludis Circeonbos Romae
ipe<5bandum exhibuit A. V. 708- tcfte Pimio VIIL 1 37.
Vnde fitfiui iicebit iiidagare .axmum^ qoo iibri rafiici a
Varrcme fcriptr fuerint, quos Pontedera Ltbris de.L* L*
aetate iihitimos efle fimpiiciter dixit. Videiicet fi fequa-
mur Eufebfum, qui Varronismortemd^* V. 726« alligQa-
vit, atque ex hoc numero demamus odo vel nou^m^ (nam
vixit annos fere nonaginta^ fcripfit autem bos itbros na^
tus annos 80. et annum gi. fngrefTus, vt ipfe teft^^ur
initio iibri L annus emm oStogefmus admenet me. ^neb^
propter Piinius rede.pofuit^ Varronem anno aetatis o^k>«
gefuno primo iibros iftos fcripfifle) amii vrbis erant pau*
lo minus 716. vei^i?. vt^monuit iam diim Viiinus a4
iocum Varronis. Quod fi vero xjum I. A. Fabricio Var-
ronem A. V.638- natum ponas^. efficietur annus V. C.
719. Sciiicet is nonagenarium Varronem mortuum efle
fiatuit. Sed de hac opinionum diuerfitace alibi dicetur.
Hoc vnum fupereft ex Iiac annomm notatkm deducen-
P 3 dum.
aso M. tElL VARR0N18
dum, quod pcReclare iam demonftrauit Pontedera, Var.
ronem fcilicet libros de R. R. et de L. L. poft luliam an-
ni romani inftitutionem fcripfifle, quam ie fecutum efle
teftabatur. Faftos autem Caelar^ ex Africa redux, conexit
A. V. 708. Plinius X. f $3. in loco yarronis de R. R.
in. ^. f lo/vocabuliim mp^ interpretatur ante belbtm
iiuite Pampeiinmn. nefcio quo argumento temporis.
Haec poftquam fundamenta potationi annorum, <|ui«
bus Jibri Varroni^', qui hodieque exftant, fcripti eflc vi-
dentiir, iecimus; a^e videamus, fi forte reliquorum an-
nos indagare poterimus. In qua quidem difputatione
Ciceroiiem i^ Ap^demids ducem iterum fequar.
Sic igitur Varroneni Cicero foquentem facit capite
altero extremo: Cluae autem nemo adhiu docuerat nec
irat,vndefcirepoffent, ea quantkm potui , fm, vt ejfent
mota nofiri/. A Graecis enim peii nonpoterant, acpejl
L. u^iii noftri occafum, ne a Latinis quidem. Quibus
cius yerbis ita refpondet Cicero cap. 3. Sunt ifla Farro.
namnos in nofira vrbe peregrinantes errantefque tanquam
hofpites tui tibri quaji domum deduxerunt, vtpojfemus o/i-
quando quiet vbi ejemus agnofcere. , Tu aetatem patriae,
tu defcriptfones temporum, tu facrorum iura, tu facer-
^^^^f tudomejlicam, tu bellicam difcipBnam, tufedem
regtonum, Jocqrum, tu omnium di^inarum humanarum*
9^^^rumnomina, genera, officia, eaufas aperui/li. Ma-
nifeftum eft, refpici librps Varronis, Antiquitatum titulo
infcriptos, quas ipfc Varro ibide^n paulo antea nomina-
verat; de quo loco poftea difputabitur. Antiqujtatum
fcrum humanarum et diuinarmn fub ndminc laudant fcri-
ptores^yeteres hos Varroiiis libros, fingulorumquc varios
titulos comiwemorant. Antiquitates rerum humanaruin
libris }iXV. comglexum iuifre Varronem,>it Auguftinus.
de C.'p. yi. 3. rcrum vero diuinarum libros XVI. C.
Caefari Pontifici Maximo infcripfifTe, confentit etiam La-
cwntius L c 6. Imtium Antiquitatum rerum diuinarum
i«fert' Aiiguftinus VL 4. talcc Ideo prius de rebus huma^
n^
VITA ET SCRIPTA. ast
MsferipJi,poJlea de diuinis, quia diuinae ijlaedbhomi*
nibus injiitutae fmt. Ad^antiquitates has icribeAda« Var*
ro exemplo et inftitutione L. Aelii Stilonis praecipue ct
incitatus atque eruditus efle videtur. De <juo Cicero in
Bnito c. 56. Fuit is omnino vir egregius et eques roma*
nus cum primis honejius, idemque erudiUJfimus et grae^
eis Hteris tt latinis, antiquitatijque nojirae et inuentis re^
bus et in aSlis Jcriptorumque veterum literate peritus..
quatn fcientiam Varro nofer accepam ab illo auStamque
per fefe vir ingenio praejtans omnique doffrina pluribus et
illuftrioribus literis explicauit. Haec Cicero A. V. 707«
fciipiit} itaqueetiam ex hoc loco conftat, «itiauitatcs a
Varrone publicatas ante A. V. 707. Lucium Aclium Ci-
CQFO, decem annis Varrone maior natu, adolefceus au-.
diit, ipfo ibidem teftantej eidemquc Satyras fuas Laci-
lius infcripferat, teftante verfu, pofito ab audore libro-
nim ad Herennium IV. 1 2. Eundem cum Sex. Aelio
Tabularum duodecim interpretem perhibet Cicero Leg,
II. 3 3* C. Aelii, hominis, in primis in literis latinis exer-
citati, interpretationem carminum Saliorum laudat Varro
de L. Li VL p. 6 5 . C. Aelimii Stilonem appellat IV. p.
36. eiuique commentarium laudat VI. p. 73. Anno quo
fuerit mortuus L. Aelius, ignoramus^ mortuum ante A.
V. 708. teftantur Academici Ciceronis libri. Denrquc
ipfo Varronis teftimonio confirmatur, libros Antiquitatum
ante libros de L. L. fcriptosefle, quippe in horum quin- -
to p. 46 et 47. ipfe cos nominauit. In Fragmentislatent
quaedam annOrum notae, quas obiter hic inucftigabimus.
Ita ex libro XXI. rerum humanarum Antiqq. haec lauda-
vit vcrba Gcllius XIII. 12. Ego Triumuir vocatus a Por*
tio tribuno plebis non im auBforibus principibus et vetut
ius tenui, Item tribunus eupi ejfem vocari neminem iujp,
neque vocatum a coUega par$re inuitum. Ex quo loco
Varronis tribunatum duxifle puto Fabricium cum aliis-
Antiquitatcs rcnim diuinarum C. Cacfari infcripfit Varpo^
% quo dcmum A. V. 706. in gratiam fuit reccptus, vt
P 4 fup» .
2i2 M. TER, VARR0NI8
fupra adnionui Hunc igitur annum et fequentem im-'
pendifle videtur Varro Antiquitatibus reram diuinarmn^
ad Caefs^rem perfcribendis. Antea enim vix alicui pro-
babimus, hominem, Pompeio deditiinmum multifque eius
beneflciis obftridhim, Caefaris gratiam fcripto captafle.'
3equitur in Ciceronis Academicis locus: Et tamm
in iUif veteribuf nojlrii, qUae Menippum imitati noh in-
terpretati, qnadam hilarttate confperjimus, multa admijla
$x intima Philofophia', multa diSfa diateStice: quae quofa^
eitius minus doSfi intelligerent , iucunditate quadam ad k*
gendum.inuitati , in taudationibus in iis ipfs antiquitatum
prooemiis philofophiae , fcribere voluimus; fi modo confe-
cuti fuimus. (^o diificiii in loco duas effe lacunas flatuit
Cafaubonus; contra EnjefHus nofter difficultatem omnem
tolli putabat verbis fic tranfpofitis quibufdam et correAis :
in laudationibus philofophiae in iis ipfis antiqaitatum pro*
oemiis effeere voluimus, f modo confecnti fumus. Verum
vix peruiadebit leAori, laudationibus philofbphiae in Anti-
Jmitatum prooemiis pofitis Varronem efficere voluiflc, quo
acilius, lucunditate quadam ad legendum inuitati , minus
dodi inteJJigerent, quae in Satyris Menippeis vel dialccfti-
ce dic^a vel ex intima philofopliia admifcuerat Varro. Igi*
tur ftatuere oportet, poft vocabulum inuitati muJta verba
intercidiffe. JReliqUa fic ordinauerim, vti fiiaflt Emeftius;
fed pliilofbphiae laudationes interpretabor de libris Varro-
nis, de Phijofbpbla fcriptis; quorum fecundumde fonna
Philofophiae Charifius Grammaticus laudauit} librum 6k
Philofbphia fimpUciter indicauit AugufUnusXII, 4. XIX. i.
Hos igitur de Philofophia iibros, ante A. V. 70S. fcriptos,
ponere oportet; Satyras autem Menippeas multis etiam
annis anteaj quoniam ipfe Varro haec fua fcripta vetera
appeUat. Haec eadem refpexit Cicero, dum cap. :?. Var-
roni ita refpondit: pturimumque poetis nojlris onminoque
tatinis et. literis Inminis attulijli et verbis, atque ipfe va*
rium et etegans omnifere ntime.ro poema fecifii , phitofo*
phiamqui. mftltis tocis imhoajii ad impcUendwfn fatis , ad
edon
VITA ET SCRIPTA, 933
BdocmAm parum. Tenemus igitur Ciceronis iadicium
delibris Varronis, quibus hic philofbphiain laudauerat,
quibufue multa ex intima philotophia et multa dida dia-
ledice admifcuerat. Deinde ex eodem teftimonio cogno*
icimus, Satyras Varronis Menippeas carminibus omni fere
xnetrorum genere commiftam babuiile orationemj quod
apparet etiam ex reliquiis, a viris dodis coliedis* Admd«
nst hic locus, vt dii^iciamus, qui qualeiqiie fuerint libri
Varronis, quos Scriptores veteres logifioricos vocare {o^
lent, vnde ipfum Varronem logijloricum appellauit Sido«
xiius ApoUinaris. £x logiftorico Cams ieu de liberis edu»
candis excerpfit locum Gellius IV. 19. et XX. 1 1. Mer*
cerius ad Nonium p. 307. a Satyris Menippeis diuerlbs
&cit, eaquidemdinerentia, vt profaica oratione toti per«
fcripti fuiffe videantur^ cum Ss^tyris admifti eilent verius
omni metrorum genere.
Menippearum Satyrarum ingenium etfi Varro ipfe fa-
tis indicauit, clarius tanien ex Fragmentis^ earum pennul-
tis agnofcere licet, et ex iudido veterum fcriptorum de
fcriptis Menippi Gadaiienijs, de quo Diogenes VL 99.
. rcc.^l/iS?^ uvrS ttqKKS KccrctyiKo^off yifjies Mtf n
trov ro7f MsK^dyfff rS Kor ee^rov yevofiivff. Strabo
libro XVI. Menippuni ^Tre^eueyiKetov appellauit. Me«
nippumcirca Olymp. 170. vixifle, ilpvtuit cum aliis Reii*
ke in Nptitia Poetar. Antholog. quam rationem fx iequi-^
mur, non longe abfuit Menippus a iuuentute Varronis.
Fotuit. igitur recens* et celebratum a multis exemplum
Menippi Varronis ingenium ad aemuiatioaem exdtare.
Mentppeas ipie Varro infcripfit Satyras iuas; alii tamen
Cynicas vocarunt, teile Gellio 11. ig. De verilbus iena»
riis Satyrarum teilatur idem VII. c 16. Satyram^ qua
Cn. Pompeii cum Caeiare et Craifo conipirationem (fa*
Aam A V. 694.) perihinxerat» memorat Appianus B. C
II. c 9. eamque TfiKccfccvov inicriptamfuiile memorat.
Tituli rationem cognofcere licet ex loco Varronis de Vitn
populi ronmni apud Nonium in verho bicej^Sj, vbi eil de
F 5 oefcio
434 M. TER. VARRONIS
Befcio quo: ae bidpitm, eiuitatm fecit , difcorSarum eU
viliumfcntm.
A Cicerone nunc digreffi reliquorum librorum annos
inueftieabiipttfi nods fi quas fbrte in Fragmentis latentei
Aadi luerimus.
Librum de aefluairiis ipie laudaC de L. L. p. 105» fcri^
ptum igitur ante A. V. 7og. .
Libros Tribuum ibidem p. r 6.
Libros IX. Difciplinarum ^ad M. Coelium Rufum
fcriptos memorat cum. aiiis Vitruuius in Praefatione iibri
VU. Ex libro V. fragmentum pofuit GelJius X, i. vbi
eft: EuPompeius timide, quod in Theatro, neadfcribe-^
ret Conful tertium aut tertio, extremas literas nen cen^
feripfit. Atqui Pompeius tertium Conful fuit folus , reli-.
quis competitoribus ambitus damnatis; lecuudum fuit
A. V. 691/. Conful cum Crailb, quo Tlieatrum dedicaffe
edids ludis dicitur a Plinio. . VL autem Coeiius Rufus,
Pompeianarum partium item ftudiofus et antiquitatis af-
fec^ator, occifus eft A. V. 706. audore Caefare B. C. III*
20 — ^2. vnde iequitur^ iibros a Varrooe ad Coelium
inter Ai V. ^ijg et 706. (criptos fiuAe. -
De Gente populi romani librc>5 laudans Amob/ns V.
locum hunc pofuit : A dituuio Deu.alionis et Pyrrhae ad^
vfque Hifiii Confutatum et Panfae annorum effe millia
wmdum duo. Igitur poft A. V. 7 10* fqripti crant iibri.
Libros de Vita populi romani ad Pomponium Atti-
cum fcripfiile videtur poft A. V. 704. quo Hortenfius ora-
tor mortuus eil. Ita ^nim apud Plinium XIV. ied. 17.
Varro loquitur : Hortenfiut fuper deeem milHa cadum he-
redi reliquit. quae eadem verba Nonius ex tertio libro ad
Pomponiuin Atticum laudauit. Sed ecce iocmn ex libro
IV. apud Nonimn fub verbo obflrigillare: Quod Curio
€um id fecijfet, dicebat amieir, vt illi renuuciaretur , fe
obflrigiUaturum ne triumphut decemeretur, aut ne iterum
feret confuU Quae ad Caefarem et amium V. C. 703.
pertinere^^docet temporum ratio, In altero loco apud
eun»
VITA ET SCRIPTA. »^s
•unclem Komum fub vocabulo eaefu*» cx libro IV. me^
morantur mandata areana, T. Anpio data, a ConfulHmf;
quae eadem refpexit Cicero ad Attic. yi(L 1 1. et petti- .
nent ad A. V. 704. Denicme idem Npnius fub vocabulo •
anceps habetjocum ex eodem libro: Caefi^r reuerjhnem
fecit, nfi^pojl occipitium fi| Hifpania exercitus qui erant
relinquerei; quo fecQniiceret Pompeius, vtqncipiti vrge^
retur hllp. quae videnfur ad A. V. 7^)5 . pertinere, .
Seiiuii Clodii* eqtijtis cpmani, contra podagrae dolores
cmra fibi venejci^ perungenti$> atque ita poftea fenfu omni
ct dolore in ea.parte corporis careatis, meminit Varra
apud PUnium XXV. f, 7. quem^ in. Graeda alicubi mor-
tuum C5S. C^Metelio Celere etX. ^ranio loquuntat
£piik>lae Ciceronis ad Attic. L. 2p. .II.. l..
Laudationem ^orciae, M- Catonis fof<>ris, vxoris Do*
mitii Ahenobarbi, a M. Varrofic fcriptam, memorat Cicei^
ro in Epidola ad^Atticum.XlIL 48* A» V. 709. fcripta.
Poft Caefaris interitum inter profcriptos a triumuiria
A.V. 711. nominat Varronem Appianus B. C. IV. 47^
cum hoc elogio: (ptKoaqipos re 9ffff Urroflccf trvyy^M*
(ptvgj iaq;g»r8vi4i)fcfre KecK^s ^ l<trfccrfiyfiK(if. Ser-
vatum a^CalenQ ainicp addjt, in cuius vUla delituecat.
Quem.jQalenu;tn forta/Ie licel^it. eundem cenfere cum Su«
berino Caleno, qui cum Varrons in Hii^fuuam ad Pom*
peium fiigerat. _
Mortem Varronis. tai^ Plint9$ XXJCV. C 46. JHl
I^arro Pythagorico n^odo in, myrti et qkae atque popuU
nigrae foiiis, (cpn^i defundum malait.) Idem libro
XXIX. f. ig. niJiM F^arro^mfcirem IXXXF7IL vita^
anno prodidijje ajpidum iShnf efficacijpme fanairi, haufta a
pmujfis. ipforum vrina,, Quod idem remediuni Diofoo*
rides IL 9. tradidit. Paulo accuratius mortem narrat Var*
ronis Valerius Maximus libro VIII. 3. Terentius Parro
humanae vitae exemplo etfpatio nominandus, non annis,
quibus faecuHjempus aequauit, quamftyh viuuciorfuit;
in eodem enim ieSulo et Jpiritus eius it egregiorum ope*
rum
a36 M. TER- VARRONIS
rum cur/uf exJiinSbir eft. Aiinum, quo cx vitt mJgra-
vit Varro, ignoratnus, nec in ieculi fpado aeauato con-
venit Euiebius. Veruin id nunc non curo, (criptorum
a Varrone itbronun numerum in annos quomodocunque
digcilUIe contcntus ; fimui enarrare breuiter volebam res,
ab eo ipfo aut eius aetate geftas, quarum obiter in libris
de re niftica alitfque fada e(l mentio, ne ledores fingulis
in locis annotadone vel longiore vel faepius repctitsr mb-
rarer. Praeterea ledorum intererat fcire, quo Vrbis con^
ditae anno libri de re ruAica, de lingua latina, alii^ua,
..^uorum fragmenta multa fuperfunt, temporum veftigiis
pafilm notata, publicata eilent a Varrone. Alia enim et
plane diueria ab antiqua ibrma et ratio anni inennum die<
rumque fuitpoAea quam a lulioCaefarc fafti cbrredi fue-
rant, cuius difciplinam fecutus eft Varro inlibris, quos
hodieque reliquos habemus, inprimis in ilbri de re ruftica
primi cap. ^8* vbi anni fbiaris interualia, a ruflicis romar
nis obferuata, in operibus fuis exfequendis aocurate per«
fequitur.
Poflquam haec commentatus eram, forte in Dionis.
Caffii iocum 47. 1 1. inddi, vbi quidam M. Tcrenrius
Varro tribunus plebis A. V. 7 1 1. fuiflc traditur, ^ui /cri-
pto pubiico fignificauit, fc non effe cum Varronem, cuius
nome^ intcr profcriptos fuerat pubiicatum. Hic quidem
videtur inteiiigi is, de quo VeilciusIL 71. nam Varro^
ad IttdiMum moriturus Afitomi, digna tUa ac vera d$
ixitu eiusmagna eum tibertaie ominatuf eft. vbi nimis lcui
de caufa interpres Bipontinus Fauonium fubflkuebat, ne
dodiifimus Romanorum Varro in fuipicioncm caedis ve-
niret, quippe qui profcriptioni fupcruixerit. At piures
Varrones ca aetate fuere Romae. ' Maie etiam Dionis in*
terpres Vant)nem noilrum intciligebat, quocum jilctri-
bunus piebis commune nomen gcntiiitium habebat Ce*
ferum tribunus ifle piebis M. Tcrentius Varro potefl vi^
deri idcm ciTe , qucm fub M. Varronis nouune M. Bnito,
Caliiae
VITA ET SCRIPTA- J37
Calliae Cifalpinae praefeAo, (piaeftorem A. V. 708. com«
mendat Cicero Epiftol. XIII. i o. Nofter tum Ymo an-
nuin aetatis 71. agebat; nec vUo modo ad mentionem
idius tiibunatus pertinere poteft.
Aedilitatem Muraenae et Varronis coniundim ex
Vitruuio II. 8. memorauit Plinius 35. fed. 49. vbi Lace*
daemone exciAim lateritiis parietibus opus te<fIorium,
propter excellentiar*. pidurae ligneis formis inclufum^
Romam ab iis deportatum in aedilitate ad Comitium ex*
ornandum refert. Vidctur igitur ea res ad communem
eorum virorum aedilitatem pertinere. Sed Varro is cuius
gentis fuerit, poteft dubitari. Fuit enim Aulus Teren-
tius Varro Muraena; fuere plures Muraenae, quorum
nec aedilitatem nec reliquam aetatem accurate cognofci-
mus. Obiter de fado, a Plinio narrato, pauca dicam. Si«
mile eft, quod idem eodem libro fedh 45. de aede Cere*
ris ad Circum maximum narrat ex Vanone: ex hac cum
r^ccretur erujtas parietum exdfas tabutis marginatis in^
ciufas ej/e, Quem locum fi comparemus cum Vitruuio
ViL 3. redius Iiuius verba interpretari poterimus, quam
vulgo fa(flum eft. Poftquam Graecorum in tedoriorum
apparatu fubtilitatem narrauerat, haec addit: Itaque vete^
ribus parietibus nonnuUi crujlas excidentes pro obaciT
vtuntur, ipfaque teSloria abacofum et fpecutorum diuifo»
nibus drca fe prominentes luibent exprejjiones, Prioni
pertinent ad hiftoriam parietum.iateritiorum Lacedaemo^
nionim, a Muraena et Varrone exciibmm^ et tabulis feu
formis induibmm, vt in pubiico aediiitatis munere tan«
quam abaci exponerentur admirationi popuii. Pofteriora
autem verba fignificant in tedoriis graecis, magna ftibtili''
tate indudis, abacorum et fpecuiorum formam expreflam
diuifiCHiibus tedorii et prominentem marginibus ad[fuifle*
Abaci et vafa abacorum ad iuxum et magnificentiam di^
yitum pertinebant; iique diuifi fuifle videntur lacunaribus
vA diuerficojjoribus pagiius; vnde ex fiiQilitudine abacus
. . i,. arithme*
338 M. TEIL VARRONIS
aridimedciis, in <juo ducebanC calculos, didus efle vide*
tUF» Horum^gitur abacorum et fpecul<kum ttiai^nes
Vitniuius prominentes expreHiones vocauit. Itfeptillime
locum Perraltus et Galianus iunt interpretati. ' Abacorum
in tedtoriis triciinionim hibemorum, ex atramento fub«
adorum et politorum, interpofitis cuneis filaceis, meminit
Vitniuius^VU. 4.
Denique Varronis librum de Poetis, quem re(pici a
Cicerone in loco Academicorum nunc demum agnofco,
ad imitationem Graecorum ^t^etcncocheioiv rcriptum/ante
Ciceronis Academica et Brutum publicatum fuille, admo-
nui in nota ad Ciceronis Brut. c. i^* in editione Wetze*
lii meL
* Poftquam haec in chartam conieda Lipfiam tranimi*
leram, inciditmiki dubitatio delnfortunio, quod Varroni
iterum ex triumuiroruuv profcriptione accidiife dicitur.
Fundum CafHnatem Varrohis Antonius^ abiente CaleiareY
qui tum Aiexandriae -fuit A. V.- 704. exeunte et 705* in-
eunte^ occupauerat, quanquam Caeiar, Antonio, ea de re
ad ie icribenti, reipondens, vt Varroni fundum redderet,
lidinonuit Haec verbis non dubiis refert Ciceronis Phi*
lipp. II. 40. Quid vero deinde caufae fuiile dicamus
Varroni, vt poileaquam a Caeiark Bibiiotfaecae publicae
praefedus in litteris iibriique totus abditus confenuerat»
odiis ie ciuium turbulentorum immifceret, adeoque me«
reretur in numero profcriptorum proponi A. V. 710. ad-
quem pertinet narratio Appiani Civ. IV. 47. qui tamen
ipie fubdubitaile videri poiHt de narrationis aiieiiae fide.
Addit enim Varronis, phfioibphi hiftoriaeque icriptoris,
nomini tale elogium: icrrfurevfiivoffre KocXi^ 7^ i(rr^
rnytiw»s Hsi^hois Sui rocvroc dff i%^fcs fiovocfxl^
^f^y^ec(pfi^ Laudem igitur fei beliicae, bene anttea aVar*
rone geAae, fu^icatur, fuipicionem de Varronis anima«
monarchiae infeiio, mpuiife, Htque in cau& fuiifey cur id
pioicriptorum numerum referretur. Verucnv quod iam
«Btea
VITA ET SCRIPTA, »39
antea monul, id mihi narrationis Appianeae fidem diu
biam facit In gratiam cum Caeiare redjerat Varro tain
certa itde, vt ab eo Bibliothecae praefe^s fimul etiam
ftudia per aliquod tcmpus intermilla rcpeteret, totumquc
fe libris et legendis et fcribendis traderet. Nihil igitur
in aniniis Caefaris et CaefarianOrum yidetur potuiffe rc-
fldere fufpicionis de animo Varronis iniquo et infeflo
hoflibus reipublicae, quem olim ille fatis luculenter, fcri-
pta in con^irationem Pompeii cum Caefare et Craflb
Sdtyra, declarauerat. Quid fi fufpicemur, Vam)nis eiufl
deni, quem a triumuiris profcriptum prodidit etiam Dio
'CafHus, nomen erroris occafionem praebuifle Appiano^
vt clariilimum et nocifnmum cognominum VaiTonum in«
telligi et ipfe putaret et a nobis vellet?
Ceterum Fragmcntis librorum Varronis hoc adden-
dum efl, quod ex Codice Guclferbytano Commentario-
rum Pompeii Grammatici in Artcm Donati prodidit lac.
Fr. Hcufinger poft Mallii Theodori dc Metris Librum
p. 64. Varro dicitM Hbrif, quos ad AStium fcripjit, fim
decim fuiffe; (apud Romanos hteras) pojlea tamen ere^
vijfe et faSlas effe viginti tres. Tamenprimae, quae in-
ventae funt, fuerunt vndecim. Poflea item (autem corr.
Heuf ) viginti tres fa&ae funt. Illic commemoratur , qni
iUam titeram fecit , qui ittam. Vbi Cel. Ruhnkenius in
hota appofita fufpicatur, fcribendum effe ad Atticum, vt
intclligantur libri de Vita populi romani quos ad Atticum
fcriptos teflatur Sofipater Charifius Inftit. Grammat. I. p.
'101. Mihi tamcn tradatio literarum grammatica a Var-
ronis de popuii romani vita ad Atticum fcripto libro ma-
gis quam a reliquis eius de lingua latina libris permuitiji
aUena efle videtur. Obiter etiam monebo, Codicem a me
infpedum habere fcriprum in atiis libris; nec rationem
comminifcor, cur a/ii/ omiferit Heufingcrus^
Varronis meminit idem Pompeius fol. aai. ta&^
l$8um ijl liocfaepius^ praecipue e^md f^arrouem. lU^
dicit.
a40 M. TER. VARRONIS
dUit, tae ncm debemus dieere, fed laB. Sed £xit Caefar
eantra ipfum rem vakdijfimam: nuttum nomen duabur
•mutif terminari.
Oblter addo locum Ennii apud Varroncni de L.L. IV.
a viro dodo in margine libri Spanheiniiani Bibl. regiae
Berolinenfis corredum. Vulgo legitur editus: O terra
trita (varietas habet terea) vbi Liberifanum in cuiUf muro
tocaui. Codex a viro dodo, cuius manum notam noa
habeo, comparatus, dabat: treca in ciuium maro. vnde
V. D. corrigebat: O terra Threca, vbi Liberiifanum in^
elutum Maro tocaui; locumque interpcetatur de Marone»
Bacchi coimoilitone, a quo Maronea, Thradae vrbs, fue«
rit condita*
CoroniJem huic di4>utationl non inhonedam, Vt pu«
to, imponet Colledio lententiamm Varronis fub nomine
proditarum in femiuetere fcheda, vnde defcriptas a C.
Barthio in Adiierf. XV. 19. repetiit Fabricii Bibi. Lat. T.L
p. r 3 3. ed. Lipf. Quas equidem |onge integriores atque
audiores r^peri in Vincentii Speculo Dodriuali atque Hi-
ftorialij igitur non committendum putaui, vtdiutiusin
latebris iftis et in fterquilinio, quod naufeabundi pericni*
tantur haud multi, abiedi laterent et marceiceient flores
prudentiae ciuilis egregii , fi uon ex ipfius Vanx>ni5 noflri
ingenio iibrifque decerpti, quouis certe alio romano ingC-
nio, vt mihi quidem videtur, non indigni. Licet fulpi-
cari, ex pluribus Varronis libris fententias has efle excer-
pta» a fiudiofo eorum lcdore et in Syliogen coniedas,
vnde aiiquot defcriptas pofuit librarius, audor fchedae.
Barthianae, piures autem Vincentius S. H. VIL c. 58.
cuius haec eft Praefatio: Exjiant igitur fententiae Farro-
nif ad Athenienfem auditorem moratef atque notabilef, de
quibuf hof paucaf, quae fequuntur, excerpji. Sequitur
aeinceps cap. 59. Defententiif Varronif moratibuf. Cui
Syiiogae paucas aliquot ex Speculo Dodrinaii adieci, cum
kdionibus iis, quae reliquas fententias, aliis in iocis repe^
titas.
VITA ET SCRIPTA, «41
titas, variant» Quod infcriptio Atfaenienfem auditOFcm no«
minat, iflud fuipicor errore librarii exicribentis fadum
cfle, qui fcntentias plures ex libris fortafle pluribus, a Var-
rone ad Atticum amiciifimum fcriptis, excerpferat. Ex ii*»
bro de Educandis liberis tranflatas eile coniicio poftre-
tnas fententias, quae eiufdem argumenti mentionem ha-'
bent. Sed iudicium penes le^lorem efto , qui Barthia-
nam ledioncb, in margine paginae iofira fubie^flam, coiii-
parabit
SENTENTIAE VARRONIS.
I. Cum natura litigat, qui mori graue fert.
E. Doplex eft maltun, com, qnod necefle eA, molefte ferK
mus.
m. Loquaris vt omnes , fentias vt pauci*
IV* In multis contra onmes fapere defipere eft.
V. (i) Fifte referas gratiam inuite dand.
VI* (2) Vix datum, ne putes beneficium fed praedam*
VH. (3) Semel dedit. qui rogatus, bis qui non; extorqufere
eft pius quam femel rogare,
VHI. (4) Turpiflimum eft, in datis fperare; puicerrimum
eft cum fenore data reddi.
IX. £x animo dantis cenfetur mnnus magnunu
X« Amici dioitum paleae funt circa grana.
1 XI. (5) Vis experifi amicum? calamitofus fias. I
Xn. (6) Non refert quis, fed quid dicat
Xlil. Alit concordiam, mores ad cohabitantium animos for*
mare.
XIV. (7) Nemo fuum putat, qiiod extra ipfam eft.
XV.
V. Ineipft fchedaBOTch. Jl. t^ar- IX «c X. omitttt B.
•VI. V.mhn.pa*.. XII. 8.*««..
Vlll. n. ra mtnAidit tM^kitt XIII. B. omicdr.
fachtTrimm ^/t fintTt iaUm pt^ ^jy g ^^^
*^Tmj[. P. n. Q
2^2 . &ENTENTIAE .
'' XV. Vir bcmns patriam (oMm, qaocunque it^ fert fecutn^ cft
omnia fua cuftodit
XVI. £o vttltu diniittendae funt diuitiae, quo ficcipiendae.
XVn. Vulgus quicqui4 cum g«udio accipit, cum fletu amit*
tit
\ XVnK Non tam laud^bile eft meminifTe, quam inueniiTe;
. hoc enim alienum eft^ iliud proprii muneris eft.
XDC. Fides eft media opinionis et fcientiae^ neutrumattin-
gens.
XX. (8) Elegantiifimum eft docendi genusexemplorum fub«
ditio.
I XXI. Facilitis mtdiigentiae veri paritnegligontiam.
XXn. Amator veri non tam iped:at, qualiter dicitur^ quam
quid.
XXHL lUum elige eruditorem, quemmtgisimirerts in fuis
quam in alienis.
jXXIV. Omnia nofTe eft impoifibiie^ pauea vero laudabile,
XXV. Sunt quaedam qoae eradenda effent ab animo icien*
tis^ quae inferendi veri locum occupant. ^
XXVI. Multum intereft, vtrum rem ipfam an libros infpl«
cias. Libri non nifi fcientiarum paujpercula monimenta
funt : ' principia inquirendorum contment^ vt ab his ne*
gociandi principia fumat animus.
XXVU. (9) £0 tantum ftudia intermittantur» ne obmittan-
tur. Gaudent varietate Mufae, non otio.
XXVm. (10) NU magnificum docebit, qui a fe nii didicit.
Falfo magiftri nuncupantur auditorum narratores. Sic
audiendi funt, vt qui rumores recenfent
XXDC
XV. XVI. XVII. XVm. XIX. haeveropoftXXX.XXXLpofita<
Barth. om« leguntur.
XX. B. ExttHmHffimm» tfi «t. ^^ ZiSr^rlivtf!^»
c* n tT •>** Mi^^mZtin^^m^J^ M^M^ ^ SUutta UmUtm, VeriMi GomdtHt — ^
S*fL«i ^L mT^TZ^lZ ^*'* « Scb. B. adfciui in loaim le-
ilftSS^ ^e^. ^ ^^^ Vinc. G.Mdit ^ vmu.
XXni. Sp. D BMm Mttm. indi- ^*'
dem ifi ance alwiit infenii. XXVIII. Sdi. B. vefbii mkiidi^
XXIV. Sp. O. II. 31. OiMwa ^- didt concludit fententiam. S. D«
dtm ^ Mtn iMtUHie. Ibi vero haec eandem repetit.fic; Fidfimtt^fi9
lcaioma poft XXVI «t XXVII. iijm tmditnM,
V AR R O M I S. t4f
X7CDC. Tam ridenda eft in fetle puerilitad tfuML obfttrpe^
fcenda in puero optimorum morum contbmtisLi -
/ XXX Sic multi libroi deguftant, vt cotiuiua^ dellcia^* Sed
' • cito tranfcurfa citius labuiitur*
XXXI. Renuit Philofophik laftidiefttem ftomachum; aifimi
piicem coenam hilarem inuitat conuiuam/ '
XXXH. Saplunt vafa quidquid primunt acceperiht* Sic^
de infantibus. Canale vero fiiTum eft auri^, qubd ac-
cepta m^moriae non oommendat
XXXm. (f i) Nbn eflemus pauperes, fi nefciremus quid eft
paupertasr
'>pCXIV. (l4) Nefcire quid eft paupertas, optimus eft ad
fummas diuitias progreflua. Non efi: mifer, nifi qui fe
effecredit- , ... .-:
XXXV. (13) Nufquam perueniet, ' qui quot videt (^uitut
calles.
XXXVT. Non tam modefte quhris fua miratm' qtMm* allemr?
hoc autem fit| quoniam nema fibi inuidet^
XXKVn. (14) Imperitifte fignum/eft, quod dlfficUIimum eft
exi^ere dto fieri. , , /'..''
3KXVin« (15) Nulla iaaora graaior eft icieiid qiiam tem^
porisw
XXXtX* (16) Viatores non ennt, vt eant: fic et'vita'non
fui caufa fit, fed vt in ea praeciarum aliquid fiat
^XL. Qui in magnis excellit^ etiam inuitus laudabituT^
XLIr Non eft felicitas, quae fecum recipit miferiam«
XLn. Aduiatoris eft fpecimen/cmfi' hras poftulationem prae^
cedit
Q 9 XLIIL
XXtX. S. D. SicMi fiJenia ^ fii XXXtV. Sch. B. ^pthimt efi g. /.
^tfiupfJ^niU ; vndc verbum poftre^ i. p. ignojtere ft pMferUiti — qld
mAin adfciui in locum •kfiupeHd^ ficfitgk fuM.
XXXfl. Verba AffAnrf — infoH- p^^ vinc imumH.
ctism cft CnuUe vm — fmd. Irt XXXVIIl. Scli, B. tmp^mm.
8. H. eft: anmaleJifiM -* qiuie, XXXlXi Sch. B. ^iVrf «m pt^
In S. D. VI. 12, eii Sic ridgndA dmd -^ fic vitg. indidem in an|!t
iWlXJ -^ emfiantia. Sapiimtqm- M addidi.
demvafii-^ficefietie infimtikut. XLlI. Sp. 0. Hl. 151 Adniiitie^
XXXllI. Sch. B. fi ^n$ n$$ nis « piraefioi^wnem. M«» U&in
famtmm qmd ^nmmp. ircrior eff%, vidctm^^
944 SENTENTIAE VARRONIS.
/ XLSL (17) Contemnendi font ineniditorum contemptiu, fi
vis m fumma progredi.
XLIV. (iSp Multi laudem amittunt, quoniam ipfi eam de fe
praedicant Hoc autem vno modo fapiens fe laada^
quae in ipfo apparent^ bona, in aUis praedicando.
XLV. Defiderata non liabita.magni fiunt, habita vilefcunt
XLVL Vtile fed ingloriofum eil: ex illahorato in aiienos
fuccedere labores.
I XLVn. Nunc in fegetibusaiunt in lierbis, in Iierbis in fhi-
t . mentis bona Amt Nolite ibi nimiam fpem bibere.
' Saepe audiui inter os et ofTani multa interuenire pofle.
Verum inter herbam ^t ofTam iongum interuaiium eft.
Xtin. C$mimniuis, Ita Sp. D. fub Varronis noiikine exftat in vno
ni. th ^ ^b. B. cum S. D. ha*- S. D, VI. lat. loco» variis ta6dh
beat AhiieUnii. Cetenim Sch. B. temerata alibrario; necmedicinam
fententiam diuidit et auget ita : Si vitio commodam adhibere poifum.
«V sd/mmm fnctM mk infim^ h* Apparet tamci), reTpici prouerbium :
Hm. meffis aut fnmKHtmm in berU efi.
XLIV. ^ch.^^^pum iffideftdi' Videant do^ores; equidem pru*
CPtf. atque ia his vtrbitdtfinif Syl- dena longiote annotatiooe abfti&co ;
loge Barthiana. quanquam loci Ainc aliquot, quos
XtV. Sp. D. ni. xio. rc£te fic» non intelligo. Ceterum numeri
cun S. H.'mgid flmt habcat fcri- arabicr. romtnis appoiiti« indicant
pcum. numerum et ordinem Syllosie Bar-
XLVU. Haec poftrcmt fentcncia thianae.
COM-
5!!iHQ9Hifi
aoB»
COMMENTARII
IN
M. TER- VARR0NI8
D E
R E R V S T I C A
LIBROS TRES.
Libri L Cap. I. fimdama'} Filia C Fandanii, qoem
focerum vocat inira c. 2. amicutn babuit Cicero; vtde ad
Q. Fratrem L Epift. a. A Pompeio ad Caefarem C. Fuu«
danium equitem tranffugiile^ legimus in libro de B. Hifpan.
C. II.
curare'} Graecifmi et antiquitatia titulo defendit leftio*
nem pellimam Sclioetlgett ; equidem cam Vriino malim : vt
id habeam curae. Forte fuit adminicularem. Sic in Prooe*
mio Catonis feu de liberis Educandis apud Nonium p. 77.
Mercerii: Quod peHJli vt eius eAuatimis jfierem tibiJbduSf
quoad potui culmiuicutaui tuam voluntatem fcribendo.
neque patiar} Vriinus malebat : neque enim patiar.
et id etiam — hominibus'\ Haec verba Vrfintts ftatim
adiungenda cenfet illts prodeffent hominibus^ et id etiam igno*
tiffimis quoque; fed etiam etc. Delnceps verba cul cuhis -^
portento parenthefi includit.
indices'] Velut indices, reft^ monente Salmafio iH
iProIegonun. ad Solinum.
jacientes'} Gefner inteUigitfacra., votnfacientes. ^^-
eon/entis^ De ipfo vocabulo vide Gr. Amaldum de Diis
paredris c. 6. qui Ennii diftichon pofuit: luno, Vejta^ Cereitp
Deianat Mineruat Penus, Mars, Mercurk^s, lou^, Neptu-
ntts, Vokanus, JpaHo. Idem ex Thucydide VL p, 447i
duodecim deorum aram, in foro poiitam Athenis» annotautti
Addo locum Arnobii QI. p. 133. Farro qui /uut introrjus
Q 3 atque
a46 COMMENTARIVS IN
0tque if^ wtims piuetralilnuxoM dios cfft unfet^ quos hqm^
mur^ nec eorum numerum nec nominajciri. Hos con/entes et
complices Etrufci aiunt it nominant, quod vna oriantur et oe-
fidant vna » fex mares et totidem foeminc^ nominibus ignotis
it miferatfoms parciffimae^Jed eos/ummi louis tonfiliarios ac
principes exijlimari.' vbi Vriintis corrigit fnemoratioms par^
cUfimae, Hos Ennianos deos an Varro dicere voluerit^ af"
£rniare equidem non polTum. In Kalendario rufUco mar-
moreo Famefiano fingulis anni menfibus iidem dii tutelares
adfcribuntur, notante Stewechio ad Arnobium p. lao. qui
titulos pofiiit Ibi vero menfis Maius in tntela ApoUinis efTe
dicitur, quem Plutarchus in Numa Mercurio dicatum efle
irfRrmat. *
parentes magni^ Vrfinus malebat parentes et magnu
Pcinc^>ps verba luppiter pater, ap* TeUus terra fnater ab
aliena manu addita cenfebat
Robigoferiae robigalia^ Etiam de L. L. V, 3. robigutn
deum nominat, et Feflius, qui feptimo Kalendaa Maias ro-
bigalia (uifle celebrata addit. Contra Robiginem deam no-
mioat et precea ad eam fad:as refeit Ouidius Faftorum IV.
gc7^ vnde de natura rubiginis haec referam. Si culmos TS-
tan incalfacit vdos, tum hcus eji irae, diua timenda, tuae^
parce precor, Jcabrafque manus a meljlbus at^er. vbi vides,
cum fcabie comparari pufeiginem. Atque ita Calpurnius
E^cloga V- 76. de Ouibus, forfice tondentium laefis : quae niji
ferro rumpigiturf ak milerumfragili rubigine corpus corro^
d^t Janics. Seruius ad Virgilii Georg, I. 150. robigogenus
ffi vitii , quo euimi pereunt, quod a rujiicanis caiamitas dicu
tHt, Hoc autem genus vitH ex nebuia nafcijotett am nigre*
fcunt et coii/umuntur frumenta. Inde robigusdeus et/acra
eius/eptimo Kalendas Maias RobigaHa appellantur. Seci
tjuuc abujiue robigo dicitur ; nam proprie rolngo eft , vt Var^
ro dicit, vitium objcenae libi(Unis, quod vkus vocatur. ui
autm abundantia et /uperfluitate humoris folet na/ci, quae
Gracce nrvpfcurtg dicitur. Graeci ipvfff^^^ dicunt rubigi-
H^m; iidem deam- eo nomine ooluere, Au^torem babeo
E^ymologicum MStumGudianum %pud KulenkampiumVtC.
%pu<r09f Aifu^T^ "^apa Toffwki^ i<m ii vpig rf ^Effif
f^rftf&^* KaiS<ri 4h itof r^y Ttni ^rixP^ iwav^i^tiy nSy^iyf sco}
f9[0*x\o}^SdPa(y thq nafXHQf ijif rivs^ avd_9)Ji(^ (quafi vri^inem,
vredrnern iMA5<7i. ^ Epce HeiVchias: «l^^rfec» ra hf r^
lateFpretea fen(h aberrarunt Ex looo Seruii fufpicari pof-
fis^: pbica vitiorum X^^etis geu^^.CPmoiuiu rubigixUs voca'*
bulo
VARRONIS Lrt. l CAP. t 147
bulo fuHTe criim compreh^fk} veluti qaod Galli nielle vo*
cant, slmd Charbon. de quorttm origine varie fuitdifpata*
tnm. Segetes ficcae farritae nec humidae non infeftantnr
rabigine, auctore Columelia IL 12. f. 5. Idem X. 343. fnah
rubigo virides ne torreai herbas. Idem Arbor. 13. remedium
docet^ quo nebulam et mbigmem remoueat; igitur Columel*
la etiam a nebuia» fdle inu&^ caufam rubiginis deriuat Cato
etiam c. 35. /abam in locis vaHdis non calamitefisjerito^ vbi
Columella II. ic. 5, fabam locom nebulofum pati negat.
Re^ igitur Seruius calamitatem interpretatur rubigtnenu
De vocabulo robns, robeuSf vnde robigo dicitur, vide ad Co«
lumellam II. 6. 1. VI. i. 2. X 343. In SCto apud Gellium
IV. 6. /i qmd Juceidaneis opus ^et robus fuccederet ex Codd.
fide corrigit Foggini ad Verrii Faftos p. 64. vbi vulgo edi*
tor: robigus accederet. De ceremoniis robigalium vide ad
Columellae X. 343.
floratia'] Itor^es corrigit Foggini ad Verrii Flacci
Faftos p. 68« quia Fioralia feftum iam diu ante celebratum
ftierit, quam ludi florales inftitati fuerunt» fcilicet A. V.
Dxm.
hortorum'] Nofter de L. L. V. p. 48. VincUia rujiica
dicmtur ante diem XIL Catend* Septembr, quod tunc Feneri
dedicata aedes, et horti tutelae eius afflgnantur* Plinius 19.
f. 19. quanquam hortos tutetae Feneris affignante Plauto.
'Aedituos Veneris Hortorum Salluftianorum habet Infcri-
pcio Gruter. p. 39.
vinalia'} Haec funt altera vinalia de quibus Plinius
i8* f* aguntur a. d. decimum tertium CcUendas Septembris.
Feftus : Rujlica vinalia appeUantur menfe ./hgufto XIV. Cai.
Sept. -^ eodem autem die Feneri tempta funt cot^crata^ al»
tertm ad Grcum Maximum^ atterum in luco Libitinenji, quia
in ipjius tutela hortijunt. Vriinus ex fragmentoFem addit:
Jumenta quoque et otitores ab opere cejfaiUf quia omnes horti
in tutela Veneris effe dicuntur* Monet practerea, in Calen-
•dario romano referri vinalia haec etiam ad XIV. Cal. Se-
ptembres ; itaque Varronis rationem explicat ex anno luaa-
ri^ nondum ad folis curfum duobus annis additis corre6bo»
Denique locum Flutarchi ex Problem. hunc laudat et corri-
,git: iia rl rSv oiivnKtw rS hfr^ itcXvv oTvov iuxiwiv in rS
,isfS rif^ ^A^f^frrjQ. vbi vmgo iegitur fcriptum: iefvaklmf.
C(, Ouidii Faft. IV. 877» Vinalia vrbana loui. fecra funt, cui
vinum calpar libabant^ tefle Varrone L. L. V. p. 47. et Fefto
in Calpar. celebrata IX. Kalendas Maii. Vinali^ priora IX.
KaL M»4di id aft, 23 Aprili^ .^iTignant Fafti Verrij, Flacd;
Q 4 aitera
948 COMMENTARIVS IN ^
altera fcu fuftica XIV. Kalend. Septembres ; cnm eodem fe-
ciunt Feftus et Kalendaria vetera; vnde Foggini ad Verrii
Faftos p. 58. refte monet^ locum Varronis de L. L. effe cor-
rigendum, qudd iam antea ex rationeannilulii, quam (e*
quitur Varro, docuerat Pontedera Antiqq. p, 317.
'Lympham'] De qua alibi nihii traditum repererunt In«>
terpretes. Eft quae aquis riget arua. Bonum Euentum in
Bumis romanis nominatum certatim iliuftrarunt viri doffcL
Euentum] Simulacrum eius Romae dextra pateram^
finifl»i fpicam ac papauer praeferebat^ audx>re Plinio 34.
f. 19. no. 16. Cf. Differtatio Galli in Hiftoire de FAcade-
mie des Infcript. T. IV. p. 78- annotante Gefiiero.
7. reperias'} Leftionem Cod. Viftorii nperitas Sca-
liger mutabat in reperites, iaterpreMxisJuppkre ac reparara
poifia. Ita praeperare , Jupperam , opiperum olim fume di»
ftum pro praeparare^Jupparamj opipartm. Sed ipfe Vifto-
rius malebat legi repetas. Popma inepte comparauit Plau-
tinum a diis inuenit veniam fibi. Repetas dedit editio lo.
Parri Parif. 1 533. Pontedera reperitas vel repetUas praefe-
rebat, faepius repetere interpretatus verbum. Mlhi fimpli»
ciifimum vidctur repetias fcrioere.
£t Graecis'] Catalogum fcrlptorum rei raflicae, dein-
ceps nominatorum, minus integrum effe, monnit Gefner;
defunt cnim nomina latinorum fcriptorum. Plinium hinc
in Tndices auftorum, libris fuis praepofitos, retuiiffe nomina
fcriptorum, monuit Reinefius V. L. 11. 6. p. 16 r. fed multt
ibi omiffa reperies, vt fere pleraque fcriptorum, quorum
patria ignorabatur. Multa in his ignota adeoque vitiata a
librariis effe, comparato Columella et Plinio mteUigitur;
fed medicinam his vitiis facere hodie quis aofit? Ex Ar»-
bico de Re ruftica opere, in bibliotheca Efcurialenfi feruato,
nomina fcriptorum eadem, fed miris modis ab interprete
Arabico vitiata, denuo pofuit Cafiri Catalog. Codd.Hifp.T.L
p. 324. quorum comparatione nihil plane proficimus.
et jittattts'] Columella L i. Phiiometor et Attalus. la
Indice libri XVIII. Plinii eft: Hierone rege, Attalo PkUome^
tore rege. In Indice XIX. fimiliter eft, vbi additur Archetao
repe. Plinius 1 8. f. Syigitur de cuttura agri praecipere prin^
cipale Juit et apud exteros. Siquidem et regesfecere^ Mero^
Pkilonietor , Attalus^ Archelaus. Hinc oritur dilficultas,
Philovnetor diuerfus an idem cum Attalo fit dicendus? Vr-
finds, diuerfum faciens h. 1. corrigebat: AttcUus et Phitome*
tor reges. quem fecutus Popma malebat:' Sicuius rex, Atta^
tnsj Phihmelor. Peinde vt rege^ a philofophis diftinguan-
tur.
VAXKONIS LIB. l CAP. L 349
tnr, Coperos aliter quatn Vrfinus haec corrlgebat legendo:
votes de regibus Hieron. Idem Philometorein Attalonim ter-
tiam intelUgi cenfehat, qaem hortorum ftudiofum fuiiTe tra«
dat luftiuus 36. 4. Omnino mihi vulgata Varronis leftio
probatur^ et Philometorem Attalum intelllgi cenfeo. Nam
latine Philometor dici rex alius nuUus potuit, nomine pro-
prio omifTo ; nec fatis inteUigi poterat, Attalum quem Var«
ro diceret, cognomen fi omUiiret
jimpkilockus'} Vide ad CoIumeUae V. 12. 5.
Lenittius'] Laudauit etiam faepius Plinius, omiilt Co-
lumeUa cum Ariftophane MaUote. quem PUnius Miiefmm
vbique nominauit in Indicibus Sciriptorum. Vulgatum Ma^
kotes corrigi iufllt ipfe Gefner, admonitus a Reinefio Var.
Left. n. 16. p. 163. et Vrfino. Inepte Harduinus putat, in-
teliigi Ariftophanem hunc apud SchoUaften Theocriti L 48«
Tbi kudatar iv roTc Ts^pytTc £ft enim ille Comicus , cuius
locum eundem ex Comoedia Tea^oi infcripta laudat Etymo-
log. M. in voce^^Of x«ro^ ApoUodorum Lemnium de re ro-
fti^ nominat Ariftoteles PoUtic. I. 11.,
Antigonus'] Eundem Plinius et Columella nominant
cum Chio Agathocle. Aefchylidem Ceum omifllim miror,
de quo Athenaeus XIV. p.650. et Aelianus H. A. XVI. 32.
jlriflandrus'] Eundem efie quem Plinias aUbi de por«
tentis fcripfifle refert, Hardoinus putat.
Bacchiusl De eo HarduUu fufpiciones vide in Indice
Auftorum.'
Bion'] Solenfem nominauit etiam PUnius^ omifit Co*
lameUa.
Cfiaerefteus'] In Columella eft Chrejlus. la Indice Pli-
niano libri XIV et XV. eft ChaeriBus. fleutra forma nomi-
»is Attica mibi et vera efle victetur. De Chaerea vide ad
ColumeUam. Chares Parius de re ruftica nominatur ab Ari-
ftotele PoUtic. L 1 1,
Prienaeus] Malevvlgo Priemaeus^ Nominauit etiam
Columella cum Plinio.
Dion'] Nominauit etiam Columella cum Plinio in In;
dice libri iC et alibi. Inanis eft conieftura Reincfii V. L.
p. 16], eundem intelligendum efle, quem Piinius X. 49.
Pinonem, Clitarchi patrem; vocat.
Epigencs'] Eundem cum Columella Flinius faepiua
nominat^ vt rei rufticae et mathematicarom rerum fcri-
ptorem.
Euagon] Columella fimUiter nominat et PUnianus
Index Ubri XVHL Vrfiaus tamen ex Suida malebat legi
Q 5 Euaeoth
350 COMMENTARIVS IN
JEuaean* In Indice Piiniano libri X. Hardainus Euagons
pofuit pro Euagora.
EuphronU^ Valgo erat EuphranHf qnod nomen Atti-
cnm nunquam fuit ifta forma. Columelia de Atticis: Eu-
pkroniuSj Ckrejlus^ Euphronis (liM optimi Euphrontis) non
vt muttiputant jlmphipotites ^ qui et ipje lauidbilis habetur
agricola » fed indigefia /oli AtticL vbi vide notam^ et ad Ni*
candri Alexiph. verf. 446. in Addendis.
Jfegej^'] Eundem cum Plinio et Columella laudare
vldetur Vitruuius V0I.4- Scripturae varietas eadem in no-
mine ftatuarii Hegeliae ap. Plinium 34. c. 8* vbi Codices a
L Fr. Gronouio infpefti Jlgefiamf Hc^efiam nominanC Sed
maior eft difficultas in fequente mox nomine : Nicefius Ma-
ronites: quem deinde agnoui in Columellae Hicetias Mario^
tes qucm nominat liber Sangerm. Vulgo enim Hegefias
Maronites legitur. Igitur Colutnella Hegejiam Marionitem
omifilTe dicendus erit^ aut ex Sangerm. addendus Hicetias
Mareotes ex Libya Mareotide ortus; idem forte cum Hice-
iio, ab Athenaeo aliifque nominato.
Menandri'^ Prienaeum nominauit etiam Columella»
. vtrumque Plinms^ qui Menandro ejtiam librum B/o%fifOT«
tribuitj nefcio an eideou
Nicefiusl Nemo praeterea nominauit; fed nec ipfam
nomeh graecnm eft« Debebat efle Nieias vel Nicefias. Sed
credo fuiiTe olim h. I. fcriptum Hicefius. Hunc, de vini con*
ditura et aliis rebos fcribentem, laudauit Plinius in Indice
libri X\^. et alibi^ fed patriam non pofuit, ncc qui &epia&
cule eundem^ vt videtur^ laudat^ Atbenaeus. Sed nunc
demjum agnofco Hegefiam Marioniten^ a Columella L i. £ 9*
nominatum, vbi Sang. Wker Hicetias Mariotes.
Pjfthion'] Hunc qui praeter Varronem nominaret, ne-
mmem reperi. Vitiofum forte eft nomen,
Androtian'] Saepiufcule eundem Theophraflns lauda*
vit, Athenaeus Plinius et alii; cum patriam eius ignotam
profiteatur Varro, male Harduinus eundem efle cenfuit^
cuius dc Attica libros laudant Granunatici veteres. Is^ enim
Athenaeus fuiife videtur, C£ de Georgicorum fcriptore
Athenaeum HL p. 75 et 83.
Arijlomenes] Hunc cum Atkenagora omSS^ Plinius,
nec alibi nominatos reperi.
Orates , Dadis ] Neuirum Plinhis memorauit In Co-
lumelia Sang. liber Dandis habet.
Euphi^
VARRONIS LIB. L CAF. !• psi
Emphiton'] £dd. primae Briphjfton^ eaedem m Cola-
meUa Emphjfton habent, vbi Vicfcopios in libris ftu3 reperit
Ewthon.
Eubolus'] Edd. primae Oreobolus; Colamellae editio^
nes Cleobulus habent; fed ibi Edd. primae fimiliter habent
EuboluSf Sangerm. Eubulus, Lipf. EntboluSj aliae Edd. CU^
bulus. Reinefius V* L. L 25. p. I33. Bolum Mendefiom re^.
poni h. 1. volebat, probante Fabricio; fed redie contra mo«
nait Gefner , Mendejdum dici a Columelia VII. 5. 17. huiutt
vero noilri fcriptoris patriam ignorari. Ordo quidem alpha-
beticus etiam Cleobulo repugnat^ nifi Varronem ftatuamua
cum Qefnero adhaefiiTe ordini literarum graeco. Hoc vero
certum eft, a Colamella eundem intelligi fcriptorem. Geo-
boil alicuius ysorfpa^pifisvoi laudauit Plinius.
Ljffimachus'] Nominauit etiam Piinianus Index libri
XVm. Sed Mnafeam deinceps Columeiia Miiefium ^om^
nat cum Baccliio. Inter rei rufticae fcriptores omifit Piinius,
alibi alium nominans fine patriae nota.
Pleutiphanes'] In Columeiia vuigo eft PleuHphaneSf
ybi Lipf. Plentifanes, Pol. Goef. Sang. Emanthiphanes. Va^
rietatem huius loci fupra pofitam vides.
res dijperjas] Graecorum adeo fcriptoram, inprimitf
Theopbralii praecepta colie^b compiexus, quod ad Colo-
meiiam et ipfi^m Varronem pluribus in locis videbimus.
DiOHufius] De quo vide Needluun ProiegOmm. ad Geo*»
ponica p. LVII.
Sextilio'] An P. SextUid, quem D. Silano et Muraen«
CSS. quaeftorem vrbanum nominatCicero pro Flacco c. 36?
An D. Silanus ille, punicae Unguae peritus, qui Magonis ii-
bros^ punicos in iatinam linguam vertendos curauit, tefte
Plinio ig. c. 3. Sed quid caufae efle dicemus, cur Varro
latinam hanc interpretationem non commemorauerit? cum
Piinius D. Silanum inter auflx)res libri XtV.XV.XVDLXIX-
yna cum Dionyfio et Diophane nominarit.
Diophanes] Eiufque iibros iterum in quatuor libroram
epitomen redegit Afinius Pollio, tefte Suida. Vocem vti*
titer Scaliger ex formok iuris interpretatur de correftione
Diophanis.
^uo breuius] Vriinus malebat Deiotaro^ Sgo ^ bre*
vius.
hoc tibro'] Vocem libro omttti voluit Vrfinus«
quae'] Vrfinus corrigebat quas «— agriculturami ita
prius. Sed refte Gefiier monmt ^^quae non effe mutandum.
Ita emm oofti&r IL i. 3« ex Os rebus guas nmolata. L 31- S«
]La«
a5d COMMENTARIVS IN -
n. 2. 14. n. 9. 16. m. 3. 5. Delnde Cefner vulgarem di-
ftinftionem ante verba tum de his rebus faftulit; ita non
opos erat continuare verba agricu^uram, itaque*
Cap. n. Sementims^ Circa finem lanuarii. VideOm-'
dii Faftos I. 657 feqq,
aeditimol Vt a lege et iine fit legitimiu etfinitimus.
Vide Gellium XII. lO. et Interpretes Fefti in voce jleditu^
Mus. Apud Lucretium II. 1373. eft aedituentes pro aedituis,
quod ab aedibus tuendis fa6bim eft vocabulum. L. Fundi-
lium nominat hunc aeditimum infra fe6L 11»
fedendol a Fabio Cui^^batore trBftam> monente GefV
nero.
km^ijjfmam'] In apparatu itineris faepe plus temporis
confumi» dUm ad portam veniac, quam in ipfoitinere. Ita
fiatim procedit Agrius.
Italia'] A pi6ba in pariete Italia initium (Umflt oratio-
nisVarro, monente Gefi^ro.
maxime/ecundum'} Varro de L. L. TV. Pi omnis uatu^
ra in coetum et terram diui/a ejf^ fic coelum in regiones, terrm
in Afiam et Europam. Afia iacet ad Meridiem et Auftrump
Europa ad Septentriones et AquUonem. Vnde Vrfinus li. 1.
maiebat legi : Afiam ad meridiem verfus, et Europam adfe^
ptentriones.
fruBluofiorl Antiqtiam le6Konem monente Vrfiho re«
ftitui, quanquam Ge&ier Vi6)x>rianam non abhorrere dicat^
vel a ratione vel a confuctudine. Ita ettim ciTe in Piinia
i8* ^» 3' Sunt qmedam partibus anni fatubricu Sed ibi hcs
intelligere licet, hic vero pars praeceflit.
mc^ eam"] Vrfinus malebat magis Enropam, quia
Varro deinceps Afiam opponit, non nominata tamen antea
Europa. Sero nimis addit primum quod eft in Europa. Vr«
fini conieftura exfi»t in Edd. L I- G.
ibique Italiam'] Male haec verba Afiae fiibiiciuntur^
cum deberet efie nuigis eam (feptentrionalem partem) ibique
ItcUiam , fuiffe opportunam ad colendum , quam Aftam.
cardinem coeli] Nifi fub ipfo cardine feu polo fex men*
fibus continuis non videri folem, refte negat Gefiier, nec
efier^giDnes^ fedpun6faifiu
mare congelatum] Concretum, Cronium et mortuum
alii diXerunt Vide Plinium IV. 13 et 16. et lo. R. Forftet
Gefchichte der Entdeckungen im Norden p. 34.
Em ibi] Sic infra c. 56. em quin adjum, Similiter itt
Plauti Ciftellafta eft en vnquamf vbi fcriptorum aliorum loca
appo.
VARRQNIS. tlB, L CAP. IL ass
appofliit Acidaliiis. Vide etiam Mereerium ad Nonittm
p. 156-
eoli natum'} Vrfinus malebat aH ex c. 44* vbi eft : quae
natajunt, injimdo ale/cuHi»
Pacuuiij Fefhis in torrens: laudat ex Pacuuio in An*
tiope : fiamo vapore torrens- terraefoetum exujferit.' Varro
L. L. V* p. 44. noH vt Pacuuius aity quod ontnia, nifi inter»
veniatfolj pruina obriguerint. vbi vulgo legitur: nox vt Ca»
tulus ait. Emendauit ad h. L Vrlinus^ qui comparauit alium
Facuuii locum ex DuloreAe apud Nonium p. 55. 6. nec
Srandiri /rugum foetum poj/e nec mitcfcere, et Varronis ibi-
em exflBUtem: Cum aut humus femina recipere noh pojfit,
aut recepta non edat, aut edita grandire nequeut. Ita enim
eum correxit Vriinus, qui locum Pacuuii noftrumhunc ita
concinnabat; Sol Ji perpetuo fit flammeo vapore torrens ^ ter-
raefoetum exurL Sed nefcio cur reliqua vir fagaciilunua ex
altero Varronis loco allata verba fuo loco et ordini refittue-
re non tentarit. Fefti locum annotanerat etiam Vid:oriuj{,
et exfcripfit Ifidorus XIII. ai. In Nonio Mercerius edidit
p. ii^. jemina concg8£ri — nenfTi/t/a/cumantea e0et: hu-
musfeminari ineipere*
vbi noxj Vrfmus malebat : vbi dies modice abit et redit.
In Brufch. eft nox et in dies^ quam le^tionem fine dubio ha-'
bent etiam I. B* R. etfi omiiTam a Geihero.
diem'] £x loco lU. s. 15. ibi aeftatejdiem meridie diui"
dere foleam reAe Vrfinus cofrigit : aeftitmm diemfi nan diffl
vel aeftate diem. Ccmfentit Ponted(i?ra« nifi qiiod xe&» vul-
gatum aeftiuo tuetur^ quod vt alibi verho dicitur. Itaque
vulgatum die correxi. CiK>erus meridiem legi malebat. Sal«
mafium ad Solinum p. 90. et Mattium Opinion. IQ, 3. lau-
dauit Schoettgen. Salmaiii correitionem: tamen aeftiuum
diemfi non difinderem. probans I. Fr. Grwov. meo praeterea
delelSat et meridie in meridiano mutabat
aut hoSe'] Spuria haec verba videntur Vrfino.
quod farj De farre et adoreo accuratitts tradam ad
Colnmell. II. 6. 3. et cap. 9. 14. lafl^ olim de farre bene
difputauit Marf. Cagnatus Variar. Obferv. II. 29. Dodona^oa
rV. I- xo. Salmafius aliique. Hieronymus ad cap. 4. £ze-
chielis: ^iai^ fiue {bIov nos vel far vet gentili Italiae Panno-
niaeque Jermane fpicam Jpeltamque dicimus^ et Crefcentius
in Palladio adoreum interpretatur rede fpeltam. Feihis:
reftibilis ager dicitur qui biennio continuoferiturfarreofpico,
idift ariftatOf quod ne fiat , Jblent exciperCy qui praedia lo-
cant, Speltae nomen quo tempore frequentari co^perit pro
iarre
954 COMMENTARIVS IM
hrre, ignofo; hoc tanien omittefe nolui, a tUieflinioFtnnlo
de Menfuris verfu 12. Jpeltas nominari» et o6fco fpeltas pro
ibriplo numerari; vbi tamen nupems interptea plane tBcuit.
Panem leuem faftum de fpelta menlorat Epiftola Sorani ad
Cieopatrun p« 133^ ed. Lindeitbnogii. Albertiis Mag. de
V^etab. p. 473. Spelia efi de genere. nutrimenti , licet fpica
eitts aliquantuhim minus quam granum fiumenti^ habct ta-
men farinam albiorem, quam frumentum. Plura ex fcripto«
ribus medii aeui loca pofuit Cangius. De antiquitate farfis
in Italia vide Heynii Opufc. Acad. I. p. 357. Vocabulum
Spelta Gefiieri Thef. L. L. plane oraiiit. Quod Pltnius ig.
f. 39. de Campania: Seritur toto atmot panUofemet^ bisfar*
rt -^ aticafit t zea quamfemen appellauimus ^ eadem Strabo
V. p. 342. ita retulit: hropurai i &fm rSu rsiftsi^ nelfetr^e^
i$ frnQ ik fAv ry ^(ff ri ilrptrov ikvpu» — X^yco ik rov irw*
fmv 9irov i( t ual i x^vtpoc nfstrrw iv tmti^ ne^ ifv^Ti^
vnde patet, far idem dTe frumentum ac zeam eam, quam
dicoccum vocat Diofcor. 11» ii8* Colomelia haiicaflxumf
tb alica tpia appeilauit
yenafrol Vriimis PeM^ano carrigit^ de quo plura
ad Columeilam. Vulgatam defendit Burmw »f Valericttii
P- 595-
pomarinm'] Ita etlam Columella et Palladius^ fed idem
Palladius I. 36. pometa dixit, vbi tamen Crefcentius /'omfr^
feu pomaria habet Infra fed. to. funt iw^odyjnaif vt apud
Plinium XV. 16. Chariiius I. p. 85* pometa dicuntur vbipo*
ma nqfeuntur^ vt oliuetat pomaria antem vbi feruantnr ^ vi
penuai-ia. Rhemmius Palaemon iu Obfefrv, mfcelL Noiiin
T. IXr p. 978*. pometum tji vbi pomA nafeunturt pomarinm
vbi poma rcponuntur^ et p. 992. pomaria backa dicimusficne
olearia, Pometa fic oiiueta et viceta a/fkaleta. vbi legendum
jjKkto : fieut oliuetu et vtnetaet maleta. Sed ecce Tiidorus de
Differentiis verborum I. 65. pmeria vaga dicimusficut otea^
ria etfigariay pometa quafi maletaficeta et oleta.
ifjLTekiMeai] liiad. Y. 143.
Arg&s'] inteilige magis frumento abundat Locus Hd«
dieri eft Uiad. o\ 372.
denos']^ Cf. ad Catonis c. it.
Romanus^ « Vrfinu^ malebat togatus, vt Gallia togata
diceb&tar, in qua ager Picenus> vnde Senones Galli expulfi
fuerant, militibu^ romanis diviflis fuit lege C. Flaminii tri-
buni pfebts contra aud%>rttatem fenatus lata, tefte Cicerone
de ^nednte c- 4. Acad. 11, 5. de Inuent IT. 17. Brut c. 14.
qui^duoboa in locia Jiac de re loquens^ Gailicum Picenumque
«grum
VARRONIS IIB, L CAP. U. a^j
^nim iungit» vt Caerar de B. C. I. 29. GaUiam Picenum-
que. Haec GaUia quaeftoria etiam dicitor apud Sueton.
Claud. 24. vbi vide notam Ernefti^ qui monet, aPlutarcho in
Ser toria huius Galliae quaeftorem dici 0 rofifcc^ t^q icBp} IloL
iov TakoirfciC* Alia fuit GalUa confularis^ a qua vt quaefto*
riam diftinguerent fcriptores Romani Gailiam Picenumque
dicebant, agrumque Gallicum et Picenum vel Gallicum ro-
tnanum^ vt h. 1. Cato.
cis Arminum ] Varietatem librorum ortam putabat Vr-
£nus ex male inteile^ notis C. S. A. i. e. contra fenatwi
auftoritatem^ itaque h. 1. legebat viritim contra/enati auSo*
ritatem per Flaminium datus «tc. Viftorio debetur vulgata
leftio, ContraPontedera ex varietate efficiebat hanc lettio-
nem: qui viritim Cae/ateis inundatus, de Galiis Gaefatis in-
terpretatus^ qui« acciti a Boiis et Jnfubribus in Italiam ad-
yerfus Romano$i e% deinde loca occuparunt, vbi antea habi-
tabant Galli Senones. Sed refte hanc viri egregie conieftu*
ram improhauit Geiher; eamque ipfe abdicauit in Curis Se*
cundis.
Picentium'} AntiquumPiV^wfimprobo; Columellalll»
3. 2, Piceno agro contributum Gallicum habet; alii Picen-
tem dicebant Addit Columella, vbi h. 1. refpicit: et in
Gallico, qui nunc Piceno contribuitur. Vnde inteliigimus^
eos^ qui Galliam Picenumque iungunt^ de contributo Gal-
lico loqui ; Cato vero de Gallico loquitur vltra Picendnumt
nondum contributo. Ecce Liuius Libro 39« 41* Confulibus
P. Claudio et L. Porcio, cenforibus M. Porcio Catone et
Luc. Valerio Flaeco fa^faun hoc refert: eodem anno colonias
duae Potentia in Picenum Pi/aurum in Gallicum agrum de-^
duSae/uut. Sena iugera injingulos data, Contra Cicero
L c. faAum id ait eiie Coniule iterum Q».Fabio Maximo
Cun6faitore et Sp. Caruilio. Eandem Potentiaizi in agro Pi<.
centino memorat Cicero de Harufp. Refp. c, ag* Pifi^urum
in agro Gallito cpllocat Idem pro Sextio c. 4.
dena cuUeal Vriinus malebat quindena legere ex Co«
iumella m. 3.^1^. h. I. laudante. Sed Varro de deni» culleis
laudat Catonis teilimbnium^ de quinis denis ipfe teftatUTf
refte monente Gefnero, Pliniufi 14. c. 4. Idem Cata denos
culleos redire ex iugeribusjcrififit,
tricenariae'] Vulgatum tricenariae deinde tricenas cum
Gronduio de P. V. c, 3. p. 18« refte correxit Gefner. Cul-
leus 20 amphoras, 40 vrhas contlnet . Male Columella ad
Catonem retulit^ quae Varro ipfe narrat, monente Popma*
Ceterum ex Geoponicis V* 17« iocum affert Viifinus hunc:
nal
dS6 COMMENTARI VS IN
IM^ yxp "Rd^^otif iiT(rxvp(^erc«i ort ineurrmf irk&^foy rij^ ififvlnc
ift/wihi rpixMcfotQ afi(pofxc Tjverfnsv* Columella etiam 111«
9. 4« eas vites Amineas fiiUTe tradit Sed ea fuit conieAun
Columellae; addit enim: quas pkrumque Jblas aMiqui no^
, verant Rhemnii Palaemonis manu inftitutam vitem trecenta
fexaginta vafa edidiffe, refert Suetonius Gramm. 33,
decottatl Scripturam decolat. a colo, et cokndo de*
riuatam, I. F. Gronouius ad Liuium 27. 17. tueri conatus et
defiuere interpretatus eft, contranitentibus multis virig do*
ftis, quorum nomina ad h. i. pofuit Geiher et in Thef. L. L.
Colijimella pro decoUat ex h. L pofuit deeffet L 3. i.
gentilesl Ex lege XIT. tabularum. Cf. Coiumella L
3. I. Horatii Serm. U. 3. 218*
culturam^ £dd. primae cnltura et fic eft apud Cola*
mellam fine varietate.
reficere fru?tus'\ Mtror nemtnem in hoc loco haeliile*
Sumtus reficitur reAe ; fed quomodo fruftos dici poteft re»
fici? Quare diftinftione mutota lego : necfi poteft , JruSus
fi videt eosfore vt peftilentia di/pereant. Male Gefner cos ex
pleonafmo explicat Quin Attica eft verborum ftruftura
fruftiis eos videt fore, vt difpereant pro fruftus ii videt fo-
re, vt difpereant. Saepe hac forma vtitur Varro. Inepta
eft Cuperi conieftura necfic poteft legentis. luftinus IX. !•
impenfas betli alio belto refeSSurus. Alia exempla pofuitGe&
neri Thef. L. L.
Nam Stotonfs itla tex'] Miras in hoc Varronis loco ex«
plicando tarbas dedit virorum doftorum diflenfio, quorum
fententias deinceps narrabo. Sed antea hiftoriam legis bre.
viter enarrabo. Primum audiamus Columellam I. 5. §. io«
quem obiter fimul illuftrabimus eadem luce. Sio igitur ille:
Ideoque poft reges exaffos Lfciniana itla feptena iugera , quae
ptebis tribunus viritim diuiferat, maiores quaeftus antiquis
retuterBf quam nunc nobis praebent amptijfima vetereta. Tan»
ta quidem Curius Dentatus, qucm pauto antea retutmus, pro-
Jpero duBfu parta viBhHa, ob eximiam virtutem deferentepo^
puto praefnif fwmine, quinquagintajbti iugeraJUpra copi/ida*
refn triumphatemque fortunam putauitfatis ejjif repudiatoque
pubtico mufiere poputdri^ tiac ptebeia menfura contentus /i$ih
Afox etiam cum agrorum vaflitatem viSloriae fioftrm fecijfent^
criminojiim iamen Jenatori fuit Jupra quitiquaginta utgerct
poffcdijje^ Juaque tege C Lidnius damnatas eft^ quod agfi
modum , quetn in magiftratu fvgatiofie tribmicia profttutga^
verat, ifHmodlca pojjtdendi libidine tranjfcendiffet. De fepte-
nis captiui agri^iugeribQa^ quae viritim diuidebantur , acce-
ptis
VARRONIS LIB. I. CAP. H tST
ptis a C. Fabricio et Curio Dentato idem d>iter mrratl.
Praef. 14. Sed audiamas mmc hiftoricorum, qui qaidem
fuperrunt, prtncipem Liuium VII. 16« Eodem atina C. Licu
nius Stola a M Po/riUo Laenate /ua iege decem miilibus aeris
ifi damnatus, quod miUe iugerum agri cum fiSo pojjideret^
manc^andoquefiUumfraudem legifeGiffet. Haec iliead CSS«
C. Marcium et Cn. Manlium^ i; e. A« V. Varroniannm 399.
refert Deinde apud eundem XXXIV. 4. Cato in defentio*
ne legis Appiae: Qmd tegem Licimam exdtauit de qidugm-
tis iugeribuSf nifi ingens cupido agros continmndi? De
quingentjs iugeris, ciui romano pernuifis lege Licinia, tefta«
tur etiam PliDius \%.L£^. et Valerius Maximus VIII.6. no. j«
Locus Ciceronis, Rulliana IL 8« & Schoet^enio allatus , ad
longe diuerfam Liciniam iegem pertinet Annum, quo lex
lata fiut, fuiiTe ab V. C. 385« vel 386. fufpicantur GQlzius
Pighictfque et'Onuphrius. Liciniam legem iam dia antiqua*
tam reuocare voluit A. V* 69i. Tib. Gracchus, teftePlutar-
cho c. %. (vbi eft de Licinia lege: h^a^ vifjtoo in iSy irAi.
d^ftt yTJ^ i^siy vksfwa TsyToaa^oni) fed non potuit; etiH Vel*
Mos n. 6. vetabat quemquam cimem plus D. iugeribus habe^
re: quod aUquando l^e Lidnia- cautmn erat. Liciniam I&l^
gem inprimisad diuites et fenatores perti]mii&9' ex Coiu^
mella apparet^ etres ipfa docet
confirmatdt'] Vriinus m^leheA am/brmau^ , qaia id oo*
gnomen primus Licinins obtimierit Voluit id fine intetU^
gi Varro ; led poffumus vulgatam intapretari : datuma vut<»
go Stolonis nomen confirmanit cultorae arbotam dttigentia*
Corre£tiohem Vrfini non iatis latinam.efieputo; ffecopus
eiafdem conieftura, ne nqfcerentear efoh deinceps legentis*
Vide ad L 39. C 3. Quanquam copuhm et. ante prondmen
mU deieri .malim. Piinius 17. £ i^.Stotqnum Licmiae genii ;
tta appeUatur in ipfis arboribus JkuUcatio inaHUi: mde et
/fcmpmatio hmentaprimo Stoloni deditnomev^^
Eiujdem genHs C. Lidmas'] Lioiniaegentia, fedalio
cQgnomine^ (fraiTus fcilicet^ cuius tribunatus inciditin A*
V. 609. Cicero in Laelio c. 25. Akminiftis Q.JUdximOf/ra*
ire Sdpionis^ et L.Mandno eon/Utbus nuam popmiarislex de
facerdotiis C. Udnii Crajfi videbatuir. cooptio enim eoUegio*
rutn ad papuU beneficimn tranfferdmtmr^
poft reges exaSos -annis CCCLXV. ] <|tteRi numernm fi
jregum annis 244. adiicias, effioiuntur.annt V. C Varronia»
ni 609. in quem ipfum vrbis - conditae annam C. Licinil
Crafii tribunatam incidere iam antea monui. Ke<te etiam
Popmalianc trifaatuitog C* licinii Craffi annam ox. Ciceronis
2hm.I.P.IL R Epift.
a5» . COMMENTARIVS IN V
Epift. ai Brtttiim'5. efc Ltelio^aniiotauerat^ qud nu^ls nurQr
Ciefneram fe a Goefio in Antiqq. Agmr. p« 47; in eum inda-
ci errorem paiTam efle , vt geminam a V arrone memoratam
legem voius legis ab vno eodemque Licinio Stolone latfte
capita diuer& fuifle cenferet. Vno nimtrum ademtum fuifle,
^piod fuperefife videretur dinitibus, altero, quod his demtum
erat, teimif&mis fuifle a/fignatum. Cui fuae opinioni vt ver-
ba Varronis diuerfa accommodarent^ Goeiiutf ita interpun-
gebat: Nam Stohuis iUa kx, quae — vitat caiem roma^
num. Et qui — appellabawt^ eiu/dem gentis; Ge(herus au«
tem: verba Nam Siohnis^eS illa kx — ciuem romamm:
parentbeii incladebat» .et reliqua et qui -^ appellabant cam
antecedentibus continuabat poft tukrutii tolo commate in-
terpoiito. Deinceps veriia Varronis fic interpretabatur :
Eiufdemf vt coepi dicere geHtisC Lieimus Mb.pL c. effitp
poft exakos reges am%is V; C. exaftis CCGLXXXv . primus
Gpulum etc. Verum neuter faac ratione potuit efficere, vt
ciniiis Stolo vtriuique legis adOor &etet; quodfi Varro
voluiiEK ikpifiearey quidni iiiem C ZinflmxdixiiTettAcce-
dit ineptiifima verborum poft exaSos teges amUs CCXHLXF.
interpretatib, quae cum eos annos ad annos vrbis condi«*
tae referrety opus habuit correAionie eai vt numerus in
CCCLXXXV. mutareeuf. £0 enim V. C. anno l^em lici-
muh latam fuiffe ftdpioantur viri dofti i' quibus de iege Sto-
lonis concedere poflnmus 9 minime de Licinii Craffi. Aliud
correftiottifr.eias vidam fenfit ipfe Geihefus. Teftatur enim
Lioios V4 30« agri Veienbni feptena iugera plebi diuiia fai&
fe ex fenatos confiiltDi A. V. 36a * Itaque vere dici non
poteft Uoinia» Stolo piebi pcimus fepteni^idgera agri capti*
vi aflignafle. •Altefum exi^aplum annoiatlit' Popmk ex Va^
lerio Maximo IV. gi^^.vtri^de Manio.Ci^ Decfetis
m/euatudeeem hu^eribusii^ripopttia^ J^autemqmnquagiih
taf popularis affignatioms^modum uon excejftt; parum ido^
meum reipubUcae duim eoetfHmans; qui eo quod rdiquistri^
bueretur^ eoutentus nom ejffet.-^ Pertinet b[ec narratio lad Ai
V. 463.^^00 ager-SabindS'dioifas eft-iJilebr. In Valerio-vt
in Colanieya=vu(i<iiDtti odrrigi vOluesfuiit^^Mj^riit» tNj^^^; ^
et /evtem >pro decem, veiuti Voilius ad VeUeiuJdi IL 6. 3; et
Treuus ad GeliiumVJL 3/ De feptenk iugeris coiifel^tit
Piinius ig. £4* Mfanii qAtSem Qtrii ~ uoti^confioj/l: prt^
niciojum inteUigi riiUem\ xui/eptem iugera non ^fent jMs.
Hau autem nmufitra plebei pcfi exdSos r^es \affignata le/t^
ConfentitetiamColatiieUa*in idco fiipra poStOy vbi in men-
tione Ciirti4>entati: feptena iugera Laciiuana> qoae Licinhis
. tribur.
V ARRONIS LIB- L CAPi II. 9)9^
tribuniu plebls viritim diuifenit« folemnemmenfoninipoft
reges exaftos fuifle aiTirniat. Idem in Praefat« Libri L fe^«
14. addit exemplum Fabricii^ viftoris Pyrrhi, eumque fe?
ptem agri captiui iugeribus, qnae viritim diuidebantur^ con«
tentum fuifle narrat. Manio Curio quaterna dena iugera aA
fignauit Aurelius Vi£lor c. 33. cuius locum ad exemplum
fcriptorum laudatorum viri dofti correxerunt, fubftitMentes
feptem. Haec igitur fept^orum iugerum agri captiui di-
vidcndi plebi menfura folennis fuit poftreges exadios^ ex
lege Licinia, quam dlfertis verbis fignificauit Columella^ re-
liqut fcriptores omittunt Romulus fcilicet primu^ ree;um
ciuibus agri captiui bina iugera ai&gnauerat Vide ad Var«
ron. I. 10. f. 3.- £x brac difputatione fequitur^ falfam efle
annorum computationem, \a Goeflo.et; Gefnero inftitutami
locique adeo Varroniani correftioiiem. Facile tamen lar?
gior vlrique viro dodx) id, quod locus Columellae, quan«
qiuim ab aetate Licinii vtriufque, nimis remoti,/ fatis manir
^fte argiiit, legis Licinii Stolonis partetn fuifle alteram de
feptenis agri captiyi iugeribus plebi diuidundis, quam vna
cum priore de quingeptis iugeribus a ciuc romano poflidenr
dis; reuQcare conatus eft Tib. Gtaochus A. V. 621. quan<»
quam Plutarchus com Veiieto in eius legls mentione fol%
quingenta iugera nominant Repetito conatu C. Lieiniu$
Crafliu, Caii Gracchi fidiflimus amicus confiliorumqu«
omnium focius et aflinis per Liciniam fororem, C. Graccfal
vxorem, eandem legem in tribunatu fuo A* V. 609. tulifl^
videtiir; quaeuentanefcitur. Sedhaeaannotationis feqaen«
tifl erit materies*
prmms -*- farenfia e eomttio eduxitl Primos Lictniu^
Stolo ante A. V: 399. (quo fua ipfe lege damnatusr eft) M
quingcntis iugeris a ciue romano poflldendia legem tuleral^
Guius pairs aliqua fuii&^videtur de feptenis agri captiui iuge<:
ris iplcbi diaidundis. Gcrte folemnis haec fuit menfura ad
id vfqoe tempus et C. Licinio afcrlpta a Columella. Igitur .
C. Licinius (Crafliis) A. V. 609. non potuit primus legenk
ie feptenis iugeris. agri plebi diuidundis ferre. Vnde pri' '
mus referri videtiir non ad menfuram agri diuidendi, fed ad
laodam agri diiiideDdi aut legis de ea r eferendae* Priorem
rationem videoplacuifle' Popmae« Is enim lege licinii
Craffi' tribuhitia primum populo in fbro ieptena agri captiui
iogera afligbatff fuifie eenfet; non^ vtantea, femitufconful-»
tis. Hinc idem explicat vocabqlumybr^fi/iay quod Adr. TuT'*
nebus Adv.U. ii.de foro Licinii in Italia Tranfpadana apad^-
i^iiiliam IH. e. 17« inepte interpretatus eSt, monente Vrfino^
R 3 qui
ft6o CaMMENTARIVS IN
qai malehat iegi h. 1. e foro uc comitio eduxit Sed inter-
pretationem non addidit. Goefios foremfia interpretsdiatar
infia et iegitima; reiigua verba non attigit in Indice Agrar.
Popmfte fententiam amplexos eil Coperus; quam et ipie
bmnium maxime probabilem efle exiftimo, quanquam non
eft a Popma demonftratimi/ qua ratione illa poflit ex verbis
Varronis eiici. Quis enim popuiam audiuit vnquam ad ie-
ges latas fibi accipiendas e comitio edudxini fuifle? . Comi*
tia fignificari a varrone patet^ quae prinaiim in Comitio,
deinde in foro aut campo Martio fuerunt iiabita. Duritiam
mibi praeterea videntur iugera ^rav/ra liabere magnam, fi
in foro data et accepta interpretaris. Sed feramus Iianc,
dummodo ex comitio no^ explicemus. Geiherus; <)ai ia
priore Editione ad h. 1. tacuerat, mox in Thef. L» L. fub to^
cabulo Comitium pofait hanc annotationem»-qaam nimi^
breuiter et obfcure in Editione aitera exeerpfit Erneftius :
Hoc ita iwterfretatur f montfUe Pigkio ad A> 608 • Ckero
ImHo cap. ay. jftqtte is (C/Licinius Ci^aiTus, in Indice £r-
lieftiano plane omiifus/) jnimum injli^y in forum verjiu
agere cum popuh. (A* v. 009. cum legem de facerdotiis ier-
r^t.) Primo qmdem corfiitia in Comitio habtta ejfe , d^ hk
bcusf deinde capadus fmem Ccfmitio emSam tot cmnismut''
titudinem tnelius cepit. Hmcforenfia iugera, primum mfb*
ro data. Poftea efoto etiam nimis angu&o traujlata m Cam^
pum Martium comitia ^ fatis conftat. Cfetemm iocus Varro*
fils a Gefnero appofitus eft cumyarietate ledioni», ita, vt
legatur forenfia e QmUtio inforum eduxiL. • Sed puto, verba
in forum primnm a Pighio interpretationis cauia addita effe.
Addidit defnerianae huic annotationi.excerptae Erneitius,
Pighii rationem probatam fuUTe a Gal(o Crevier Epiit d.
eontra Harduinum p. 66. Locus Ciceronis videtnr quidein
ilie inprimis efle «ppofitus ad Varronlanum bune iiluftnm*
dum, quia eft de eodem illo Lieinio CrjdTo^ eodemque pla«
ne anno tribunatu^ eias; verum iex Spfatamen difcKpat de
ftcerdotiis iats, cum Varroms ioctts fit de^lege Licihii, quae
modum agri poffidendi et feptena ingera agri captiui pleU
diuidenda denniret Deinde Cicero memorat, ipeciem eat^
temam concionum, ad-populmn habendarum, a tribunis nut^
tatam atxjue ionouatam fuiffe a Licmio;; cuius tamen noaa«
tionis audorem non Lioinium, fed C.Gracchum» cumlegefn
d'e iudiciis ad Equites, a Senatu tranfferendis, ferret A. V*
632« facit Pltttarchus c. 5. cuiusTcrba, quiaiocumCiCero*
His vmce iiiuflrant^ ipfaapponam: riTW rw vifiov etc^ifmi
ra r «XAa ktfsrai nutitrof iia^9pivr»$,$ nai rSv jrfi aM
iilfim.
VARRGNI8 LIB; V CAF. H. a6i
Hofiirtpy, irpStoQ.rire ^pci(Pek ^oo itpi^ rifV ifopau inffMfyo»
fSj^c^f 3Mi) re kotrw %r« %ouu^ i^ iHelva. Cui nouo coDcio*
fium mori qaomodQ verl^a Varronispo/Tmtattemperari, er
quidem non video. Ante Vi&ormmlegebatur: e comitusw
Quodii Popmae interpretationem fequi malueris^ poteris ej^
veteri leftione e&cere : forenfia comiiiis deduxit velforenfi^
im comitia deduxit. Sed nanc demumvideOi Popmae ratio«
Hem magna premi difficaltate, quam antea non animaduer«
teram. Scilicet nofter fupra feft. 6. ex Catoxns Qrigiiiibus
pofuit: ager GalUcus romanus vocatur, qui viritim cis Ari*
minum datus eft vttra agrum Picentium. quod faAum efle
contra fenatus auftoritatem^ lege C* Fiaminii triburn plebis^
teftatur Cicerp in Catone c. 4. de Q. Fabio MaKitno: fif#
eon/ul iterum (A. V. 526.) Sp. Caruilio coUiga quiffmte, C
Flaminio tribfitto ftebis, quoadpotuiti refiititf cigrumPicen^
tem et Gallicum viritim contra jenatus auSCoritdt0m diuidentu
De eodem Cicero de Inuent 11. 17. C Ftaminius is, cum tru
kuhus ptebis effet inuito/enatu et omnino contra voluntatem
ommam optimatum perjeditionem ad ppputum tegem agrO'
riam ferebat. Mmc pater fuus conciUum plebis Mbenten* de
tempto deduxit. Idem in Bruto c. 14. Dicitur etiam C Fta^
minius is, qui tribunus ptebis tegem de agro Gallico et Piceno
viritim dimdendo tutit -^ adpoputum vcUuiJfe dicendo, Idem
Acad. rV* 5« prouocant «* ad ttqs notiores, C Flaminium^
qui legem agrariam atiquot annis antefecundum bellum Puni^
cum tribunus pkbis tuterit, inuitofenatu et poftea bis confut
.fafftis Jit. Inuito fenatu dicitur Flaminius legem agrariam
tuliiTey quod fenatus antea eius legis au6)x)r non fuerat fa<
ftus ex lege Publilia A. V. 414. et Menia A. V. 467. latis#
Fiaminium morem prifcum agrorum captiuonmi plebi diui«
dendorum primum mutalTe, et fenatus poteftatem^ quae fue<t
rat antea» ad piebcm, etiam contra fenatus au^ritatem le^
ge lata tranftuliffe, apparet etiam ex loco Polybii U. c. »!•
I^srd ii rSroy riv (pifiov ireixiftirru illcipHH,AiTfiit arp«r3f.
yivroQ narenhifijpiroaf hf Totkariet Vosfieuoi rijv IlinevrlwffV
rpoaet^opevofUvTfVxdoayf i^^Q vtnaiaoafreg i^if^atXov tsc 'S^"
vuvuc vfOffctffopeuopiivuQ TcAccra^ Sequuntur, quae nout
fafibum arguunt: taln <b\afitv(H raunfv r^v iTffiaycjyfctv e/qf-
yyjdottiivH KUf neohretuVf tjv ijf nal yocfiouoi^t »« liroc «/«IP,
(^ot.riov apXTY^^ fiiv .yovi^Soi rijg M ro x^^f^^ '^^ ^Vf'^ ^'^*
orpo^if^, curfav ii ni^ rS furi roSrot iroKifAH cvTrivroQ olv»
roTc Tpoc r»c vpoetpiffx.ivti^ Haeciliede A..V. 592. narrat»
quae Cicero ad A. V« S^S. retulit. Quod ii iam anno ab vrbe
R 3 condita
^9 COMMENTARIVS IM
eoAdita 533. aut 526. primus C Flaminius tribunus plebis
itiaito fenatu et contra eius auftoritatem plebi lege foa
agrum captiuum diuifit» (kne C. Licinius Caluus demum an-
BO vrbis 609. non dici poteft primus legem de agris plebi
dioidendis toliire atque in eo poteftatem atque au^ritatem
minuifle, Relinquitur igitur fola Pighii interpretatio-, vt
dicamus, C. Licinium Craflum reuoc^e legem Licinii Sto-
lonis de modo agrorum, a ciue romano poludendorufn> vel
plebi diuidendorum, eaque in lege fimul mOrem antiquum
cum populo ex tei^pio agendi innouaffe. DiiTenfum ratio-
num chronologicarum, qui cft inter Cicerouem et Poly-
bium, nunc non curo.
Agri Piceni patronum habet Cicero Oflfc. IH. tg. nulla
librorum varietxite; nec in Columella III. 3. 3. libri variant,
vbi locus Catonis ex Varrone fic refertur : it in GalUco^ qui
nunc Piceno contribuitur* Quare non erat cur Graeuius in
Ciceronis Catone Picentem fubftitueret Piceno. Similiter in
Catilin. 11. 3. Picenum et Gallicum agrum fimul nominat Ci-
cero. Denique quod Polybius agrum Picenum plebi diui-
fum fuiffe ait a Flaminio, Cato oontra Gallicum vltra Picen-
tem cis Ariminum, diffenfus in ea re ferenulius eftfcripto-
ris vtriufque. quoniam ager Galiicus, auAore Columella
Piceno contributus eft.
coUegam tuum'] Plinius VII. c, 52. f. Fdrro quoque
au&or eft XXviroJe agros diutdente Capuae, quendam, qui
efferretur^foro dotnum.remectffe pedibus. uuem iocum its^iam
antea correxerat Vrfinus ad h. L vt edidit Harduinus. De
ea colonia locus eft FrcMitini de coloniis : Capua cofonia mu-
ro dtiSo lulia Felix iuffu Imp. Caef. a XX viris eft deduSa.
et Velleii Paterculi H. 44. Qiefar in Gmjulatu primo tegem
iuUt, vt ager Campanus pktndiuideretur, fuafore tegis Pom^
peioi ita circiter viginti millia virtm eo deduSa. Caefiir B.
C* I. 14. Capuae -^ diidStum coio^orum, qui lege lutia Ca^
puam deduSi erant, habere^ififtUuunt. De eadem colonia eft
locus Giceronis ad Attic. Vll. 14. De agro Campano et
SteUate lege lulia plebi attributo vide Cifteronem ad Attic*
n. ep. 16 et 18. Cofconium inter XX viros nominat ibi*
dem epift, 19. Y\Ae etiam Suetonium-Caef. 20. Aug. c. 4,
Locus eft etiam Gceronis Agrar. II. 34* de colonia dedud^
Capuam ; atque aher pro Sextio c. 4.
video huc vemre'] Haec verba inepte ex fuperioffibus
repetlta effe, cenfet Vrfittus ; cOntra ftudio poft parentiiefin
iOngiorem repetita afBrmat Gefner.
virkiiUfus'\ Vifmus malehat artibus.
vmamt
rARRONIS LIB. L C AP. a ' ^6$
^emantfriltefsj VrGnus malebat ad viUatf ^ dd&cept
verba vt videant fporia oenfebat eSek
pomaria] Vide fapra ad ie& 6. Hic dicinitiir ]oca
,Tbi poma feruantur.
poma venma'] Epigramma Priapeiam XX. Qnaeqns
tibi pojki tanqnam vamacnla poma dejacra nnUi dixeris effe
' fria. Ita enim ex Codd.hunc verfiim legi debere, docait Lef-
fing. Ouidius in Arte amandi: Rnrejiiinrbano poteristibi
dicere mijfa , iUa vel in/acrajint ticet emta via^ B>idem mel
venumdabatur, teibe noftro m. l6. 23«
anreamimc^nem'] .£x iibri VidDriani anmmimago*
Scaliger efficiebat: venennt conira anmm id eft magno. ver-
ba tamen ideft, fuagno glofiam librarii efle cenfens.^ Vrii-
Jius: venennt contra aurea inMgtne, i. e. numo auro^ imagi*
ne aliqua dei fignato ; Popma: contra anmm in agitiam; in-
.eptiilime profefta Pontedera volebat contra anrum in Ar*
go, et inteiligebfit tabulam pi&am, tabernae appofitam, re-
jerentem Argnm ,(ita fcribit^ €um vellere aureo. Quod
commentum merito iam improbauit Gefner. Quae fuerit
.aurea imago hskec, ignoramus; et iteri poteft^ vtleftioiit
vitiola.
come/a!] Vol comeffa. Voluitne fofn^a? In Catone
,c. 58. comejae legitur fine varietate. In Valerio Maximo IX.
12. .6. comeftis cum libris optimis liabet Vincentius. In Ci*
ceronis orat pro Cinentio c. 62* .ex Prifciano dederunt com*
,eftumt vbi libri fcripti et Edd.- principes com^mvel co-
ene/um liabent Scilicet auAore Quinftiiiano Inlt 1. 1- Ci-
ceronis temporibus paulumque infra fere quoties S littera
^media vocalium longariim vel fubiefta longis efTet» gemina*
batur, vt canjfa^ ca/Jus^ diuiffiones: quomodo et ipium et
. Virgilium quoque fcripfiiTe manus eorum docent Ita QuiA«
6fciiianus. In Faftis Verrii Fiacci legitur fimilitcr foriptum
.caujfa, vbi vide notam Fpi^ini. Libri Varronis optimi ih
.perpaucis locts fcripturae Imius veftigia offerunt leftorl.
cnrricuti'] Dio in Auguilo tioaii^ imuH^iiarit vocat
\n fpina circi conftituta, qoae numerum curricalorum per-
agendorum ludis circenfibus indicarent; iinguixs enimcur*
riculis peraftis» ouum vnum toUet>atur, et quot fupererant,
.totidem erant.adliac curricuia peragenda. Forma:ouorum
.in his macliinis placuit ob iionorcm Caftoris et PoUucis.
. Vide Saimafium ad,Solin. p. 640. et Hemfterh. ad Lucianum
p. 3gi. F^riis fementiuis ludi circenfes erant, iifqueper-
.airlis epulum publicam ab aedik in aede Teiluris pmebeba-
.tiar. DubjitantiLsgitur Stolo;iif.numt:oeaa efiet coipeik^ quod
:^ R 4 acdi-
964 COMMElirrARIVS IN
«edilem, a qao muitati erant; non videreti refpondet AKrios,
fe nec ouum illud, quod in Circo extremi a^itus circeniu
extremom curriculum indicat fuUatum, neque illud ouum
Tidifle, a qua coena folet committi. Haec behe ad h. L
monuit Scsdiger et Gefnef. Curricola ludomm CifcenfiumL
folennia feptem eiTe tradit Varro apttd Gellium in^ lo.
ceriali pompa'] u e. coena. Nam vt in pompa circenfi
fbrcula imaginum ferebttntur, fic in coena fercula epularum
Inferuntar, et coena ab ouo initium c^iebat. Hincillad
Botum: ab ouo ad mala. Haec refte Scaliger, qui VarrOi-
nis Idcum pofu^t ex Endymione^ vbi efl:: nuxhnro ouo coe»
nam committimus. Efi: enim verbum committi ludis circen-
flbus aliifque folenme. Locum Varronis habet Nonius iit
committerey Dominus et in maturimi. In priore Iocq £di«
tio Mercerii prior fad>et: Difcnmbimus muttitudo^ minus ma^
ture coenam committitis. Sed in dominus ita: dtfc. miuffdHp
ehminus matura oua ad eoenam cofnmittit; item in matu^
rum; quam leAionem praeferebat lunius. Altera Mercerii -
Editio ita plane babet, fed maturo ouo coenam committit ^
tertio loco maturo ouo ad coenam committit. Editio Parm.
1480. in primo loco habet committis, fed vert>a iaudat e&
Eumenidibus Varronis. Sic et in altero loco^ vbi legitur
mujati — mandare nam committit. Tertio in loco etiam ex
Eumenid. laudatur /ati domms maturo ouo ad coenam com^
mit. Sed legendum difcumbimus multi; tum dominus maturet
oua ad coenam committit cum L. Carrione Antiq. Left. UL
c. 15.
ad te enim rudeml i. e. apud te efle qnafi magifteriam
agriculturae. Aliter Gronov. Obferv. IV. 6. p* 87. qoi «rf
con^aratiue interpretatur, vt in illo Ciceronis mkil ad Per^
fium. Sed ita debebat efTe ad te enim rudem effe agricuttu^
ram nunc. Gladiatores, qui e Indo dimittebantur remiflk
pugnandi^eceflitate, rudem accipiebant, fignum vacationis,
Haec omnia nota funt Sed rudiarios ifi:os gladiatores de*
inde lanifias plerumque faAos alios artem docuifle, proba*
biiis efi:Wirorum do6x>ram conieAura. Vulgatae vitium
. apertum inliaeret Nam Agrius haec loquitiir; ante eum
Stolo locutus fiierat Cui igitur dicit Agrius ad te enim etcf
Certe non Stoloni, fed Scrofae, quem Varro antea de agri-
. cultura Romanum peritiflimum pronunciaaerat Igitur vi-
detur nomen Scrofae excidiile in iine, cmoniam fiatimre*
petebatur, vti Axio Scrofa refpondet. Non inepte igitur
Commel. dicunt , Screfa. Prius. fed tum legendum erat »•
'^uit Scrofa, dtfarmmdmn. Ceterum fi de rme res non poA
fit
VARRONIS LIB- l CAP. TL 965
Ot ad liqnickim perduci , ecce preAo eft leftio antiiictt^ fiiitt
Boa mala: rtides agricolas — iuiffe dicmU.
a vitla,quod ab eo"] Vrfioiis malebat a viUa. FiUa ah
so quod in eam. Sed mox Varro vellam explicabit pro vilv
lam. Magis probauerim eiufdem emendationemy vt.dein*
ceps legamas et vnde euehemt.
vekam'] Antiquam fcriptaram reftitai probante etiam
Geihero in TheC L. L. Varro L. L. IV. 31« p. J4- /^^^a bn-
vis etiam vehicuUm diSum eft.
veUaturam'] Nofter de Lingoa latina IV. 7. p. 14. w*
tabrum dicitur a vehendo» Felaturam faeere etiam mmc di^
suntur, qui id mercede/aciuni. Feftas : f^eia apud Ofcos du^
sibatur plauftrum. vnae veiarUjUpites inplaujiro et veSura
Viitura. vbi Scaliger maiebat legi vela — velatura. A veheln
(quam Capitolino in Maximin. c. 13. reftuit Saimaiius) fitt;^/-
la contramone, rufticts famiiiarL, qai iota litteram toUebant
et £ pleniflimum dicebant, tefte Cicerone de Or. III. I3. :
15. ita vt tamen] Vriinus re^te praefert Codicis fut
leftionem; addit locum Apuleii L. I. Floridorum p. 341.
Primus Hyagnis manus in canendo difcapedinauit , primus
duas tibias vnojpiritu ammauit , primus laeuis et dextris fo^
raminibus acuto tinnitUf et graui bombo concentum mujicum
mijcuit. Fedus; dextrarum tibiarum genus.eft^ quae dex^
tra tenentur. Deinde Vriinus ex loca Seruii ad Aeneidem
IX. verfu 61 8. boc.: Ftenimaii Farro ObiaPkrifgia dextrm
vnum foramen habetf Jimftra duo, quorum vnum acutum fom
num habetf aUerum grauem: coUigebat, dextram tibiam fuif«
fe inc^ntiuam, iiniiffam fuccentiuam. Calami partem, radid
proximam^ vel crafliorem tibiae laenae materiam, fummam
partem dextrae praebuiife ex Tlieophrafto monet Plinius l&
£ 66. In cinere lenibus modulis eft apud Gellium IV. 13.
£ft graece MiUpuf. Salmafius L c. et ad Solini c. 11« p«
84 feqq. docere conatur, dextrae fonum fuiiTe graaiorem^
finiftrae tibiae acatiorem. Multa ea de re difputant Intet^
pretes ad Terentianarum Comoediarum iiia9Kuklnc<^ ,
vtjuperioribus'] Haec iana eSe abliinc vix credam. Lo-
cam eundem Dicaearchi excerpfit infra II. 1.4. fed ettam in
illo loco ftupiditas librariorum jgraflata eft. Cetenim' refpi-.
cit Dicaearchi TSfl r! riJQ 'EAWoo /3/«, cuius voluminia tres
libros laudat Athena^us. . Apud Porphjrrium de Abftinentia
locus exftat DicaearchL de feculo aureo hominum fub Satur-^
no rege, quem excerpilt Hieronymus aduerf. louinianum
JEpift. 2. Dicaearchust inquit, in Ubris antiquitatum et de-
fisiptione Graeciae refert^ub Satiuno^ id ei^ aureo fecuto»
. - R 5 com
966 CDMMEilT ARI VS ' IM
cam omnia faomus fimderet, nnllam comediiTe cames, redvni-
verfos vixifTe frugibns et pomis, qoae fponte terra gienebat.
Porphyrius: naj o TsptTetrTfrtMi^ ^MoimfX^f oc riu ocfxi^
filov riJQ ikkaioQ cUpTfyifnsvcc etc.
qmcirca'} Vriinos nolebat qwocirca eafucdnit — Jmi^
Jlra dextrae a foraminibus. magis tamen ei piacebat, verba
0 foran^mibus plane omitti vt fporia. Cnperus etiam rjfy a
tolli voluit; ceterom ex verboyiicriifer^colligens, dextrae
fonum faifle acutiorem. Salmafitis ad Vopifc p. 836. legt
volebkt a dextra , ita, vt itiferior a dextra per d>andantiam
dicatar pro vnferiof dextra* GeCher Vrfini opinionem pro-
bai)at
tibicenl Satis eft gnmis increpatio. Soli enim latint
tibielnes adhibebantor Romae, vt arofpices Etraici. Liaius
IX. 30. Cicero pro Moraena c. I3.
capra natum'] Ita ex veftigiis libroram manuicripto-
rurt et loco Varronis infra H. c. 3. feft. 7. vbi eft; ob hoc in
tege locationis fundi excipi folet^ ne cokmus capranatum in
agro pafcat. Hae funt icges colonicae. Ex qoo toco fufpi-
catur Vdinus^ furculario m hoc noftro fpuriam eiTe vocaba-
lum. Scilicet offenfus fuit vir iagacifiimus inxta atque ipie
e^o, exceptione iiby quae cauet, ne natum capra colonos
in agro paicat. Quidni enim capram ipiam excipit? Hinc
fufoicatur Vriinus, capra pafcere dici cafa ablatiuo et natnm
eile, qoicquid in fundo feu agro nafcitur. Male igitur h. 1.
fiirmlario addi, etii proptcr furculos exceptio iifai fuit exco-
^itata primum. Ihi in Praefat iibri s. eft: armentnm id^
quod in agro natum uoh coUtfed toUit dentibus.
quas etiaml Qoaii plurali nomero caprae praeceC-
..fiirent.
jfgri f ne ] Vulgatum ne Agri ita corrigi iuiTit Vriinas
eiufque iimia Popma ; nec licet dubitare de ea correAione
cuiquatn. Sed de reliquis magna eft dubitatio. Vrfinus le-
•gi voiebat: ne iftucfit ad hoc, am in t^ibus etiam caueatnr.
interpretationem non addidit. Qoam Popma pofoit, ea ex
verhn vulgatis non exiiftit. Ego ficlegendamcenfeo: «
iftucfit ab hoc diuer/um. Vide ne tu inde fiilfo arguas, paftio-
nem onmem efTe ab agricultura alienam; nam eaedem illae
leges colonicae pecus quoddam icribunt, quod licet pafcdre
in fundo, capras folas excipinnt, vtpote furculiis noxias^
19. diuerfa de caufa'] Haec aliena ab h. L videntur
Vriino.
hirci} Huc pertinet Eueni epigramma ih Analeftis
Brnnckil T. It p. 336. apud Schoh Anftoph. ad Plocum p.
4^9-
VABLKONIS LIB. I. C AP. H. : «67
499. ed. Hemfterh. et Sueton; in Domitiftno c. 14. Cf. etiam
Ouidii Faft. I. 353.
/aliua^ Plttiii» 15« f. g. OUam fi tambendo capra lin*
gua contigerit depaueritque^ primo germinatu jteriUfcert a»-
clor eft M. Varro. Idenn %A. 50. oliuam lambendo quoquefte^
riUmfaciuntj eaque ex caufa Mineruaenon immolant. Vnde
Vrfinus h. 1. Utfferit mutabat in kmberiU Ceterum Nonius
Mercerii p. 491. h. 1. laudat; fed ibi Parmenfis editio 1480»
habet veneno, Ceterum hoc vno in loco Codices antiquam
genitiui formam feniarunt. ■ .
koc nomine'] Ante haec verba vulgo nomen Licinius
additum legituir, quod refte <iamnauit etinciuiit Gefnen
Scilicet in Polit. libro inferta hio legitur litera h, quam et
Editiones primae interduminterfertam verbis.Varronis ha-
bent; (de cuius iignificatione pluribus infra videbimus^) ali-
bi vero pro litera ifta fcriptum habent t^f/, quod ethoc ia
loco faftum efle vides. Exinde librarii ftupidi nomen Li-
einii effinxerunt.
femel'] Puto, intelligi (acrificium i^muum» quo Dianae
*AypoTipa crecentas capras ma^bbant ex toto Miltiadis. Cf«
Aelian. V. H. U. 25. et Valkenair ad Herodot p. 489.
propriael Mate Pontanns Analeft. IIL 15. propitiai
corrigebat, monente Schoettgen.
opere — » adiuuare'] Vrfinus damnato vocabulo ,opere
corrigit adiuuant. Gefner adiuuare pendereait apojjunt;
quod qui fieri poifit, equidemnon video., (7/?m ipfe etiam
retinebo cum Gefnero.
21. venaHum'} Vrfinus malebat ro/i»^fiifft* quarum fter-
cus optimum agro efi!e fcribit Caflius infra c. 38. Gefner
vulgatum interpretatur feruorum, ego vero pecudum, quia
feruorum gfeges non dicuntur commode.
fruSlH^ in agro] Vulgatum /hiSivm non in agro, da-
mnant Pol. lfber,'Vriinus. eC Pontedisra; nifiquod Vrfinus
malebat frtiSus in eo ferre. Pontedera vitium toUi etiam
pofie putabat^Ti, relia:a hegattone, legis fritSus non agro
ferre. Scilicet pecora non adiuuant culturam, fed £rua;us
tamen ferunt ifto modo;
argefdifodinasl Inepte Scaliger emendabat arenifo^
dinas,re6te monente Gelnero. Aceaarias nonunat etiam
Cicero pro Cluentio c; 1 3.
(non) exeremdaejr Negatiotiem redie damnauit et in-
clufit Geiher. Diuerlorias tabemas villae adiun^s hic ha«
bes, ooponem dabit vzUa Batana Fauftini^apud Martioiem
ni» 58. nonfegnis albo patlet otio copo, nec perdit oleum lu-
bricus
968 COMMENTARIVS IK
bricus paUieftrita. Sant igitnr etiam ferui copoties', q[iiM.
omifit Gefiieri Thefaurus L. L.
fiquis] Vr6nns pmefettfiqmd-^profeSlus. Pofti/a-
mino pofui incifonL
ex fatifms'] Ita vulgatum nee foHone correxit de con-
ieftura ViAorius, propter alterom locum in&a: ipumiam
fruStwn arbitror effe fundieum^ qui ex eofatus nafdtur vti^
Us ad akquam rem* v i6h>rio inepte obloquitur Brenkmann^
qoi Codicis Poiit lefttonemTSf^nMi^ teSa memorat, atque in-
iefatione tenera effingit Ceterum malim legere quod ex
terrafatiKme natum.
Sufcimt'\ Diftinftionem primarnm Edd. correxit, et
graecum vitfS.a^wy refte comparauit Vrfinus.
34. obftrigUlandi^ Nonius» obftringiUare fcribens» inter-
pretatur ex h. 1. obftare. Cf. Saimatius ad Solinum p. 4oet g2 1«
Ennius apud Nonium reftitant^ occurrknt, obftautf obfirin^
gillantf obuagitant. vt ex Codice Paiat correxit Gebhard
Antiq. Left. 11. 10. Idem Nonius in vtraque editione Parif.
1583 et 1614. p. 383- b. et p.493. aemuhm illius artis atque
obftrigilatorem. fed Parmenfis 1480^ ohtrigUlatorem exhibet;
In altero Nonii loco p. 147« Merc. vbi hic Varronis iocus
laudatur, editio Parmenfis 1480« habet: Farro de RepubL
LFi Qtd quod inuidis — obftringHandi caufa^ vt praeiclarm
quaedam , quae laudes. reliquis omiflis* I^em in loco En-
niihabet: reftitantf occurrantf obftant, iMringibmt, (Mqgf«
tant. vbi recentioreS peffime obagitant dedernnt, com de«
berent obuagitant. Quod verbum fimili nota obue^e et ob^
vagutare adde Gefneri Thefauro L. L. CeterumCodexGuel-
ferbyt. Nonii facit plane cnm Editione Parmenfi nifi quod
fcriptori obftringiUandi caafa^ vt cummr. quaedam quae tau*
des. Mercerii Editio prior locum ex Varrone refinxit, nifi
quod obftringUlandi dedit; altera Varfonianum praetermit^
tcfs iterum omifit cum Parmenfi editione, Codicje S. ViAo-
ris rt Guelferbyt
in agnculturaf} Signnm interrcqpmdi, apponi ioflLt
Pontedera.
et defpiciebat ] Geliier malebat^ legi.
luridam'} Videtnr lofonem dicere, etfi etiam calami-
tas» feu virides arboreaa pfilotfari vice adhtbaerantv/steres
medict. j
et infronte'] Ex PoL libro copulam refte addidit Gef-
ner. Vufgttam corrigebatScaligeriegeridD: kmufce pedes
folent in frdute contr. rugas. Popma : folent dolore injron^
te c^r. ...
27. Tir.
VAimONIS LIB, I. CAP. m. IV- ^69
37. Tarquennam'] Ita ex libris fiiis ediditViffcoriiis»
«nagnoftae nomen interpretatiis.
igo tui — pedibus'} Haec refte Fundanio adfcribi
yoluit Geiber medicinam liiia pedibus expetentifiatim, vt
aodiuit de ea.
ff» meis pedibtts'] Refte Iviec verba Viftoriu^ iam da«
nuiatf veluti ineptam gloflam.
terram tangerell £x fuperftitlone veterum cum tethh
rem dicit, mantbus terrdm tatigit^ vt eft apud Macrobium
Satum. in. Cf. Turnebus Aduerf. XVI. 10.
difpui§'e'] Etiam in medicina magica habet Plinius 26.
£ 9. et alibi.
cantare] De cerfca Ibrmala et modulo dicitor cantare
in iacris et medicina magica* \
midta, inquam'] Gefner, continuari Stolonis fermonem
putans, malit l^ere inquitf Hntc deinde fubiieit Vanro quafi
vero» Rede , pato ! tJontra Vrfinus malebat legi ^uafi ve^
ro, inquit Agrafms.
Cap. m. n.de iis rebus dicendiuml Vrfinus corrigebat:
deinceps cHcendum»
in Jiumtiafiut] Ita ex libris optimis vulgatam corrigi
iuifit Pontedenu '
carceribus } careeribus profeSa , quas decurrai ad me*
tas elegans eft Vriini emendatio, quam iirmat locus infra:
fS$ic prcfeSi africolae ad duas metas dirigere debent.
Ecquis'] Ita egregie h. 1. correxit Pontedera in Curis
fec. quam eius annotationem omiferat Ernefti. In vulgata
fity et quid in cokndo, nos docet, Gefnero difplicuit docet, cum
efk deberet doceat. Deinceps ppft ars fuftuli an au6kDribai
libris optimis.
Cap« IV. Emnius] £picbarml philolbphi et i>oetae
qaaedam de reram natura i(i latinum fermonem tonuerterat
Epicharmique nomine infcripferat Ennius^ cuius^ iibri fi»-
gmenta coileAa cum reliquis hid^Mius. De B^icharmo Men*
atider : O pejjif ^Erlxaffioc t^ ^aie Atq Kiyeijtnipy ^Xioy» yt^
vi<»f, i»ifiu^f icrifm^. EletoieQta^dixerat Epicharmus, H
quibus mnndus fit ortos ; male deps Menander vocat Ae'*
rem EnnRis vocauit animam. Haec Popma» Ex ^ecd
fle»^is«ortaanimafigmflcat ventom, auras artque ipfom aem
eiementum*.
quod initfum ] Vrfinus kinc interferit ; quod tamen iin^
gratum mihi aceidit|>ropter idem vocabulam flMim repeti-
tum.
d7o .COMMENTAILIVS IN
tiuiL Malim igitar ex- tis oritur. ] Ad dirigere iatellige ope^
ranu Qiiid lilegs^ iniHim fraSutim oritur hme. FrofiShtm
agricotae etc. ^
cultHra'] 'Hoc vocabulam refte cam Vriiho daomauit
et inclufit Gefner.
quatn — * turpis'] ' Haec male conueniunt cum fomui
praecedente, et omnino veluti fpuria deleri voluit Vi^nus.
Gefnercogitare nos iubet agrum.
quam alW] Haec verba Idem Vrfinus damnat
contra in'] Vriinus vulgatam correxit^ laudato Colu-
mella I. 3. 2. uec rur/us in pefiilenti quaniuis /erad pinguique
agro dominum adJruHus peruenire^ quare non dubitefti au«
^iritfttem fagactflSmi viri fe()ui.
orcol Edd. prtmae Aaroi. VcrfuenmtMcAodare. Ita
entm veteres dtcebant, tefte Seruio ad Georg. m. 223. et
Probo in Cathol. p. 1486. Ita infra c. 34« i. harcUem pro
orchitcm dabo ex £d. antiqua Nonii.
coleniiim'] Columella colonorum dixit.
alea ] Colam^IIa : v^l potius .mortem^ quaejhi certiorem.
Nec haec non"] Malim ex Edd. primis addere voculam^
atque ita legere: nec vero haef (k^ aIea).fion dcniimdtur.
Scilicct hanc formam, non vulgarem dimimdturf poftulat
fententia. Sed nimis t^pe eam iiunataait lucundus itt
Aldina.
/ed f» naturae] Haec verba damnat VHinus.
fHppocratesi Cf. Plinium.VIL C 37. vbi res namtor^
Cap. V. quod non habeanf] Vrilnus malebat quo non^
Pontedera ex Edd. primis qmn hiAeant.
opusjfunt, ac] Hae^.fpuria videntur Vrfino. Mihi
fententia fint poftulare vifa eft pro /unt. Deinceps quidquid
antiqauiyk eH-Poi libro fabftitni vulg^to qmdque^
in eopraedio cokndi coiifa] Haec etiam-ipteia cenfe'
batVriinu^. » . .
in eojundo'] Ht haeo^abefle malebat Vrfinus.
moHfintur] Ita refte £dd. prjmae, cui fbrmae accom«
modaui fequens debeantf quod rulgo libri omnes habent
quatuor ~ genertbus] ;> Vriinus malebat pariibmsi Gef-
aer malebat deiaceps/f^ftAi legere. Ceterum prioiam par^
tem traflat c. 6r^ 16. alteram ic. 17—22, tj^rtiam c »3— r
26. (fed valde perfun6l:Qrie, vtdeeiTe aliquid fufpicetur Get
ner.^ quartsam c. 27— - 37. . .
diuiditur] i, e. doaapartes habet .
Cap.
VARRONIS tlB, t CA?. VL VIl 371
Cap. VI^ a /pecii fimpticia'] Haec verba VrfiftO fpuria
fiinb vifa ; certe vitiofa font. Forte fuit : fitU fpede fimpHd,
eft ex iis^ Vrfinus malebat et ex Us — vtdere. .
alia cultura'] Vrfinus omitti volebat atia, deinceps
verba: quamfiimfms, poft: quamjumma, denique: quam
iufima quamfiimma*
fic coUmis'] Gefiier monet, atia intelligendum, vel adeo
addendum eSie.
fappm] In Gatone cap. 31. f. s. fapino/ubftitui car-
pinum ex libris. Nuces iapineas habet Columella XII. 5. 2*
Seruius ad Georg. II. 68* abietis fpecies apta nauibus quam
Sapiwm vulgo vocant.
marijcae fidi'\ Plinius 16. f. 50. Jimma fui parteferti*
Kores arbutus quercus inferiore, iMg/andes, fici marifcae.
cuiuslocif antea male interpunfti et lefti». emendatiotiem
Harduino praeripuit Bodaeus ad TbeopluraftDm p. 386. Sed
j^^Ae monutt Hardoinus, pef&me PliniUm verba Vftrronis
furfum et deorfum de parte arborum fuperiore et inferiora
^^licafle; qood fetit etiam Bodaeus. Fici enim qmnes
fummis cacuminibus maxime frugiferae funt Verba vt.eoh
tes ^fici excerpfit Noniils p. 550. Merceri.
; motitana his'\ Ita fcribere iuffit Pontedera, his locis in^
terpretatus campis ^ , vbi prata et vineae.
vtiginofus^ £um ab aquofo diftinguit etiam Cato c. 34.
Geterum vligo eft quaecunque humiditas ftagnans; hinc Mr
fam amaram et dulcem diftjnxit Columella.
fi chdseft^ Vcfinus deleri votuit quis; refte/ yt puto»
di/pariiiter'] Vrfinus malebat difpar, vel dijjparite.
Cap. VH. Otfo 1 Cap. I. 3.
formae cuitmra\, Recce Vifiaus ocmiptforma eutturas.
Fraeterea etiam funt vemiftiore^ -^fruflu fimt, vt fi/ata —
quituuncem. ttaqueebe. reiiquisomiifis; ia qoo me non ha?
b^t aflentientem. Cetenim eandem (ententiam pofuit fupra
cum eqfdam'} Qm equideiti abeife iufferim, feqttesu ji
danmat Vmiiua. . .
appeUaiur} Hqc monent» Vrfino pqfui pro .volgiito
pppdtetur.
CretasT E.K Theophiafti H. P« L 6. vnile et Pliniog
XIL I. XVI. 21.
Cortyniae'] £x antiqna fcriptnra, vbi C litterae G
locum obtinebat, femata & haec nomjnis fonna pro Gorty^
nam. -
nou
a7a COMMENTARIVS IM
^ non amittat'] Plinius XII. f. 5.^ii ex ea prmum m igfa
Creta platani/atae re^eneraitere vitium ~ inde in Italiom
quoque ac /ubwrbana Jua Qaudio pfineipe MarceUi Efemini
Ubertus, /ed qui/e potentiae cau/a Caefims libertis adoptc^et^
Ijpado Tkeffalicus praediues tranjhdit id genusf durautquo
etiam in Italia portenta terrarmn. Deiaceps diamaepLa»-
fios memorat^ ferendi genere et l^idendi natts et a C. Mac
tio^ equite^ Augufti amico, inuentas.
Sjfbar't\ Pot. liber Subari. Sed infra cap. 44. fe6b 2.
nulla eft varietas fcripturae ; quanquam Viftorius in Explic.
Caftigait fuarcim in Ciceronem p. oSo. monet, in prifds ex*
emplaribus Varronfs exftare fcriptum Subaris et Suhmta*
nuSf quoCUm ipfe memorat Berutum pro Berytum in Fi<K
rentinis Pandeftis et fimiles nominum formas. In Faftis'
Verrii Flacci fimititer eft p. 44. libris SibuUinis.
nunc Thurii] Etiam poftquam ctilonia Copiae iltuc de>
4u€bL fnerat Vids Heynil noftri Opofe. Acadenu VoL IL
P- 14?.
Ekphantinen'} Ex eodem Tfaeophnfti loco etiam Pii*
nius XVI. 27. f. 50.
apud mare'] In Plinio » qui h« I. laudat^ Hardainiis ex
Codd. repofuit McUtoum (MTfrpShp Cybeles templam) ean*
demque ledrionem edam Varroni reftitutam YoiaiC-
Jdem oftenditf quod'] i. e. eandem rem demonihaL
Recte mbtiuit Gefner contra Vrfinum, qui ad Theophraftnm
referebat
Epiro'} Alni igitur m Italia nuUae fuienint? Quia
Virgilitts Georg. 11. igo. fluminlbus /tdices cr^que paludi'
bus alnos att nafci. Quid igitur ii fufpicemur, olim fiiiire
fcriptum jluminibus vt /aHces^ in paludibtis^ arbores alni?
f^mo^ qttidem £dd. I^rlmflememoranty quaslucundus reAe
fn alnos mutafle videtur'. Forte tamen licebit excufare Epitf
iftenti6nem in fermone Scroiae, pecoariiEpirotici^ idelt
l|lli "vifln^^fnultas in Bpiro hnbebat cum agris.
/quittas} Theophraibis H. P. I. 7. fohiuUf ntkkus^
ifcWf)'/»!^. '-. i. •. ••• .^. •->..•
Rhenum'] Varronianam fcribendi reflnlam poftnlafv
iUmufh', vt*Rodidhi RinioA\ f^^Ctfrfo^» lidmdnet Pontedenu
Quin Hrenum^ HrtHium^ Brinton^ hredas fcribi voluit Vwro»
Ifci enJm-Caffiodoru^ i6 6riiiogniphiu:f^airro'vuUas^ori'
t_ate /ua efficere , vt H priusponatur ea Uterd, quae acyptrO'
fhfiem confertj ei ed Hiagis hoc tentat perjiuxdere^ quod Fo*
talihuis qiaque tiiedt antepoktyVt ItereSj-hilrcus, Ex fcriptum
hreda fattum eft a librariis praeda infrall. 7. 15. vbi vide
notaou
VAftRONIS LIB. I. CAP; VlT. a?)
trotatiL Ceterum Scrofa haec de Gallia narrat; de qno Ci-
cero ad Attic. VI. i. iam Scrofa vetlem haberet^ vbipoj/ei:
ijl enim lautum negotium, Matiifeftum «ft, a Scrofa optatam
ubi fuifle prouinciam, quae laudis piateriam praeberet. Tri-
bunum militarem defignatum nominat Cicero Aft. L in Vei*-
rem c. lo. Praetorem- eundem ad annum 676. annotauit
Pighius.
candida fojjicia creta'] Quam Britanni olim et Galli
tnargam dixere, et ftercorandis agris adhibuerunt, eam
Graecis leucargillon dici, feu candidara argillam, qua in
Megarico agro vtantur . fed tantum in humida et frigida ter-
ra, annotauit Plinius XVU. feft. 4. Refpexit Plinius locum
Theophrafti de Caufis Plant. IH. 3 J, Cretae puluerem aut
cinerem cydonii mali radicibus addit PaUadius Februario
XXV. 22. Margam a Varrone intelligi, monuit etiam Dick^
fon I. p. 354. Inepte igiturGallicus interpres craie blanche^
noftras loh. Frid. Mayer^ gypfum pofuit. Foffitia opponi
videtur cretae (axo, quam Plinius nominauit.
carbonibus /aljts j Gefner comparauit locum Plinii 3 1*
f. 39. Galliae Germaniaeque ardentibus l/gnis ctquamjatfam
infundunt. et feft. 40. Quercus — perje cinere Jincero vimja^
lis reddit: alibi corytus taudatur: ita infujo tiquore Jalfo cat^
bo etiam infatem vertitur. Cf. omnino Rondeau, Memoires
de PAcadem.de Bruxelles T.I. p^34$* etBecmanniBibKoth*
^hyfico-Oeconom. T.XI. p. 182« qni recentiora etiam habet
teftimonia. Taciti locum Ann. XIII. 57.. al^i laudarunt Alia
pertinere videtur locus Guil. BritoniStift Pbilipp. X. 509. de
Salentinis in valle montis lurae: d^Aecata quibus famma^
rum ardore minijlrat ti/mpha/atem puteis 9 mirabite, tra&a
duobus. Ceterum fal maritimus eft, quo plerumque Romani j
vtebantur. Plinius 31. f. 39. vutgaris pturimujque injatinis \
mari affufo non Jine aquae dutcis riguisyjed maxime imbre \
iuuante ac /uper omnia /ote mutto^ non atiter inare/cens» ' '
Haius faciendi rationem explicui ad Nicandri Alexipharma*
ca. Via falaria Italiae hinc difta fuit^ quod ea licebat a mari
ad Sabinos ialem portari.
gradatim'} Crefc. II. 25. I^arro recitat Catonem in no^
vem genera diuijiffe acgraduum vtititatemjcripf^e. Ait enim,
meliorem effe dgrum itlum s vbi vineta poffnt effe bono vino eff
mutto ; fecundo vbi ortus irriguuSf tertio vbiJaliSa {fisHLja*
licetaX quarto vbi otiueta, quinto vbi pratum^ Jixto vbi cam^
pus frumentarius , feptimo vbi caeduae ftftuae ^ oSauo vbi ar*
bu/ta^ nono vbi ^vbi omittit antiqua mea) glandaria /ylud.
jiliqui dant prima cum bonis pratis, quia modicas aut nuttas
Tm.L P.IL S requi'
974 COMMENTARIVS IN
requirwU expenfas. vbi antiqaa mea Editio hahet: featndum
4Biiquos vet aliqui dant primatum* Gefner ex editione Loua-
menii laudaf: cedrinajilua pro caedua,
praeponens^ Vninus mauult: proponefts^ vt noflsr L 7.
Cato modo nc^ue vnu/m neque modicum propo/uit.
fcribere tUum'\ Vrfinus refte addi vult ita.
a quo antiquij Decfle aliquid, vidit egregie Pontedera
et ex Crefcentio fupplet: quia modicas aut nutlas requirunt
expetyas, a quo etc. Nofter de L. L. IV. prata diSa ab eo,
auod Jine opere parata. Columella IL 17. prati, cui veteres
Romani primas in agricolatione tribuerunt. Nomen quoque
indiderunt ab eo, quod protinus ejfet paratum, nec magnum
taborem dejideraret. In Curis fecundis Pontedera ex Codice
Caefenate corrigit: vt ego. antiqui quoqueprata etc.
Fopi/cus aedititius'] Eundem eSe, de quo Cicero Phi-
lipp. XL 5. putabat Ernefti.
Ro/eaej Edd. quaedam Rojiae. Sic III. 17. 6. Rojia eft
in Brufch.
pertica'] Plinius 17. f. 4. Cae/ar Vopi/cus cum caufam
apuaCenfor€S ageret, campos Ro/eae dixit Itatiae/umen efje,
in quibus perticas pridie reliSas gramen operiret. Sed non
niji ad pahulim probantur. Idem 19. f. 56. de cannabi: Ro-
/ea agri Sabini arborum cUtitucUnem aequat. Idem 3. f. 17.
Sabini Fetinos accotunt tacus, ro/cidis coltibus. Nar amnis
exhaurit itlos futphureis aquis. vbiHarduinus monetyalterum
locum Velinum hodie audire Lago de pii de Luco ab oppido
yicino in Ducatu Spoletino, alterum Reatinum Ztf^o ^f jSI
Su/anna. Praeterea rofcidos colles eiTe monet, qui Rofeae
campos cingunt. Feftus : Ro/ea in Reatino agro campus ap^
pettatur, quod in eo arua rore humida/emper/eruntur. Ci-
cero ad Atticum IV. 15. Reatini me adjita tempe duxerunt,
vt agerem cau/am contra luteramnates apud Confidem et de^
cem tegatos; quod tacus Vetinus a M. Curio em^us, interci/o
monte, in Narem defluit; ex quo eji iltaficcata et hmida ta-
men modice Rofia. Controuerfias Interamnatium et Reati-
norum memorat infra m. 2. 3. vbi Appius dicitur cog^ooif-
fe de iis, fcilicet inter decem legatos cum Confule. Seruius
ad Georg. n.201. hoc dicit Varro, tantam vbertatem fmffe m
Ro/utano agro poftqudm Vetinus ficcatus eji tacus, vt ibi ton-
gam perticam magnitudo fiiperaret kerbarum. quem locum
attulit etiam Gefner in Indice. Similis eft fententia Virgilii
de agro Mantuano etTarentino: Et quantum tongis carpent
armenta diebus, exigua tantum gettdus ros noSe reponet.
^ Idem Seniiu» ad Aeneid. VH. 712. Ro/e» rma Velim baec
tradit:
VARRONIS LIB. 1 CAP. VIIL ^7$
tradit: Velinus tacus eft circa Reate iuxta agrum , qui Rofu^
Imus didtur. Fatro tamen dicit lacum hmic a Curio Conjide
in Nartem vet Naren fluuium deriuatum » (nam vtrumque di^
citur) ejfe diffiifum: poft quod tanta eft ca loca fertilitas fecu^
ta^ vt etiam perticae longitudinem altitudo fuperaret herba-
rum; quin etiam quantum per diem demtum ejjet^ tantumper
noSes crcfcebat. In Virgilio Codices aliqui fimiiiter rofcida
rura fcriptum habent, vt in Plinio rofcidos colles. Graecis
eft 'VSa^. Vide ad U. 8* 5- Cum Tiberio imperante id age-
bator, vt flnmina et lacus verterentur, per quos Tiberis au-
gefcebat et faepe exundabat, Interamnates difjeruere peffum-'
ituros foecundijftmos Italiae campos^ Ji amnis Nar in riuos
diduSus fuperjlagnauij/et ; nec Reatini Jikbant ^ Felinum la*
cum, quainJvarem ejffisnditur, obftrui recu/antes^ quippe m
adiacentia erupturum. Tacitus Annal. I. 79.
Cap. Vni. deuorare'] Crefcentius 11. 2$.^eontra in w-
neis habere, eo quod fruSum Jaepe Jumtus deuoret. vbi anti-
aua mea habet editio contra in vineis, eo quodJruSusJaepe
fumtum deuorat.
quorum nomina'\ Vrlinus matebat ridicarum nominar
fed errore lapfum eiTe virum acutiJIimum, multls verbis de-
xnonftrarunt Pontedera et Gefner. Quod Pontedera conie«
cit: quarum nomine, i. e. caufa, aeque minus placet Sed
ipfe Pontedera fatetur, locum efle fanum.
relia'] Male veterem lettioncmeiecitViftorius. JRe^bae
opponitur tranfuerfe iugata.
quae iun^t^rli Rette Vrfinus emendabat: queis iun-
guntur tranfuet^e , etii Pontedera et Gefner damnant hano
correclionem. lugis opponuntur pedamenta, quibus retta
ftat vinea; contra quibus vinea tranfuerfa iungttur, dicun-*
tor tuga. lugum inepte dicitur tranfuerfum lungi. Malim
tamen queis iungitur fc. vinea.
rejies'] Plinius 17. f. 35. no. 6. iugumjit pertica aui
urundtne aut crine funictdare , vt in Hijpania BrunduJHue* et
no. lo. cum breuiores palmitesfarmento iunguntur interje fu*
iiium modo, ex hoc arcusfuneta dicuntur. Crefcent. IV« 14«'
ybi palmites velut funes tendnntur, cuilibet viti circa eam
tres pali parui ponuntur medio pede diftantes, et vinculum
quoddam circa eos velut fertum cingitur, deinde palmttes
extenduntur, inter vitem et vitem furcula parua ponatur vel
baculus ligetur, ne vuae fleftantur ad terram, ettamhuio
vineae — multum proderit ii fatta prope palqm ligatura, ex<*
tra eam> poftqoam iam lacrimas effundil:; iiiaulter modicum
& 2 tor-
2^6 COMMENTARIVS I,N,
torqueantur iarmenta; nam ex haiufmodi tortura nafcitur
infra ligaturam fuGceffuf a materies, nec vuis nafcentibus ali*
quam infert lae£onem. et hic modus eft apu4 A&, et laoda-
tur ab onmibus.
Brundifino'] Infra 11. 6. 5. vbi iterum ex libris fuis Vi-
ftorius Brundifixio dedit, liber Polit habet BrywUjino. Vera
fcriptura ex graecoBf£vAf 0-/01/ eft Brendifium. et veteres qui-'
dam Brendam vocarunt, tefte Fefto. Arnobius 11. p. 50.
Brundam habet errore fcribamm. A capite ceruino diflam
vrbem tradit Ifidorus XV. i. fed male etiam is brundam fcri-
bit Hefychius enim Ppiviov eka(pov intcrpretatur.
compluuiata'] Plinius 17. f. 35. no. 6. Quinque genera
winearum. Sparjis per terram palmitibus, aut perfe vitejub-
re&af vet ctmi adminicuto fme iugo, aut pedatae fimptid iugo,
aut compluutatae quadruplici. Quae pedatae ratio erit, ea^
dem intelligitur eius quoque, in qua fine adminicuto vitis per
Je fiahit. Id enim nonfit, nifi pedamenti inopia. Simplici
iugo confiat porreSo ordine, quem canterium appettant. Me»
Uor ea vino, quando fibi ipfa non obumbrat, ajfiduoque fote ,
coquitur, et afflatum magisfentit, et ceterius rorem dimittit:
pampinationi quoque et occationi omnique operi faciiior. Su-
per cetera deflorefcit vtitius. lugum fit pertica aut arundine
— comptuuiata copiofior vino ^, dtSta a cauis aedium com*
ptuuiis. Diuiaitur in quaternas partes totidem iugis, Com-
pluuia iugorum habet Columella IV. 24. 14. et IV. 26. 3.
Compluuiata dicitur, quod palmae ab altiore iugo ad hu-
miliores palos d^fcendunt quadruplici ferie, vt in aedium
compluuio pluuia a quatuor laterum tefti^in cortem fub-
ieftun decidit Figuram pofuit Pontedera in Tabula I. no.
13. Columella IV. 17. f. 7. fimpfici canterio ffipatam vitem
opponit quadrato agminecircumfirmatae, quae eft cotnpla-
viata vitis. TVeitle a quatre pentes interpretatur Hardiiinus.
^Canteriatas vites, fimplici iugo iunftas, vocauit Columella
V. 4* Compluuiatam. etiam fub fteUa vel' in ftellam didu-
dam vocat Colufmella 1. c. caiheratam dicit, vbi iugUm in
omnem partem porrigitur. Vide notam ad Colum, IV.
a6. 3.
haec vbi domo mffcuntur'] Quae? Miror, de vitio ne-
minem admonuiiTe. Equidem de rebus, ad iugum necefia-
riis, dicere voluiffe Varronem cenfeo; igitttr verba etiam
h. 1. vt alibi, funt tranfpofita. Igitor poft verba rem atiquam
colloco atque ita lego: kaec vbi domd nafcuntur, vinea —
fbi mutta m propinqua vitta. Rationem pete e ColameII&
IV. 30- »•
VARRONIS LIB. L C AP. VIIL at7
inharundulatione inficis'] Pontedera mal^bat: fii AdF«
him iugaiione. Ficos inter vineas feri non vetari ait Plinius
17. f. i^. Has igitur in arbufta ponebant Canulini, vt Me-
diolanenfes opulum. Sed harundulatio mihi etiam difplicet
in ficis; quanquam Gefner putabat, propter infirmitatem et
fragilitatem ramorum iici arundine ddigata eos firmari po«
tume. Succurrit nunc locus Dracontii Hexaemeri 54« torta
f&r obliquos it vitis in orbe cortfmbos verberat et palmae ccUa^
mos fluitante flagello: vined pampineos fubaruncUnat ebria
tampos. Quare malim h. 1. armdinatione.
ricUca'] Fit ligno fdTo. Sed Plinius 17. f. 35. no. io«
ridicae ex robore oleaque, aut fi nonfint^ pali e iwupero cum
prejfof taburnOf fabuco. Pedamentum^eres, feu paium ex
cupreffo et iunipero fieri, docet etiam Columella IV. 36. vbi
additur: Haec eorumque fimilia pedamenta poft putationem
retraSlanda futitf pariefque eqrum putres dedolandae acuen^
daeque, atque alia conuertenda , quae proceritatem habent.
Vnde apparet, vitiofum effe himc locum. luniperi enim li-
gnum non finditur in ridicam. Deinde vt quercum iuxta
ridicam nominauit, ita Varro iuxta palum feu perticam no-
minare debebat.genusarbufti; quod fuiffe iuniperum, docent
loca allata Plinii et CQiumeliae. Puto igitur, fuiffeolim fcpji*
ptum : diuturtuory velut e iumpero.
terra vobdt'} Refte Ge{her'emendabat7&/«f^. Sed prae*
terea infimum tranfponendum eft ita : et fit fohm infimtm
fummum. Ante haec tamen verba quaedam excidiffe viden-
fnr, vnde ratio apparebat, cur haec Varro commemoraret
Quid? quod verba: atterum palus e pertica vitiofa fuht
Voluit dicere, pedamentum e pertica vocari palum. Nonius
ex Varrone locum hunc pofuit: Quid? tu non videsinvi^
neiSf quod tria pata habeant, tripates diei?
cum fundo pertufo\ Vrfinus delebat cum. Schoettg.
malebat fiflilesfundo pertufos. Cafp^des appellari , quoniam
efficiunt, vt arundines iunftae in terra defigi poffint, refte
admonuit Gefner. Alii vfui tobos fi6tiles memorat Colu-
mella Arbor. c. gi
rumpos"] £x opulis vites.traduci in opulos in arbafto«
rumpotino hinc difto, dpcui ad Columell..V. 7. i.
acrc^ophoro'] Vafis genus, di£bim etiam Ciceroni de
Finibus m. 4. Cf. PoUux VI. 6.
genus vineti'] Pontedera malebat delnceps legi: vH
arbujculae modo etc. fed a fententia plane aberrault vir do-
dufiimus,
83 vbi
a78 C0MMENTAMV8 IM
vbi nafcitur vual Haec verba^ efc deineeps vbubmim
faSa^ vt fuperflua deleri volait Vriiniu ; cui eqiildem afTen-
tior; quid enim huic viti opus^ vt vindemia demamfaAa,
difcat pendere ex furca, cum vuarum cauia furcilla fubiiciii»
turfurculis grauidis?
, in paltnd'] Ita Iiber PoL et Ryck. vt legendum viderat
Vrfinus. Rem puto intelligi eandem de qua Columella IV*
36. faepe enim notatU, per imprudentiam ruJKcos fubiicere iu^
gopalmam, et itacolUgare^ vt folo vimine fufpendant , quoi
vinea, cum c^ccipit pampini et vuarum pondus, infringitur»
eeftum'\ Pontedera interpretatur circulum, vimine aut
fcifpo tcxtum, io quo vuas per palmam hinc atque illinc ra«
cemorum tenus amputatam fufpendebant
Reatini'^ Leaionem Polit Fridtini PQntedera refe-
rebatad Frtam, Apuliae oppidum.
natura humida) Crefoentius IV. 13. vbi terra nainra*
titer kumida eft, — ioUenda eft, eo quod ~ aUnumia nan vt
1« falice quaerit etc.
itofte ideo'} Haec fcabra et hiulca efle^ nemo non videt
Cap. K. inquam'\ Hoc interpofito verbo Varro redit
nd fermonem fuperiorem terra cuiufmodi fit , refirt. Neo
Varro defiit loqui inde ab initio c* 8- monente Gefnero et
Pootedera*
in nominando} Vrfinns bas duas voces abundare cen«
febat
in qua feri — nafci^ Haec verba iterum fupemacua
vifa funt Vrfino, In Brufch. et Ald. eft feri quid poteft ei
nafci.
in iUa enim'\ Vrfinus haec ita diftinguit et corrtgit;
communi, propter admixtiones enim ctmftnt diffimilia ac po*
tejtates etc. Equidem malim: Propter admixtiones enim in
iUa cumftnt dijfmiti vl ac potpftate partes permuitae, in queis
etc. Ceterum vtraque Gefiieriana errore openrumfint ha*
bet pro fit.
gtarea carbmctilus^ Vnde terra glareofa et carbuncu-
lofa dicitur. Loca reliqua fcriptorum noftrorum Index mon-
ilrabit Sed breuiter de natura vtriufque videamus. Vitru-
vius de arena foflitia 3. 4. Arenae fofficiae fmt haecgeneraz
fciUcet nigra^ cana, rubea, carbulum. Ita quidem h. 1. lau-
dat Vincentius Spec. natur. 8- c. 7. in editione Duacenfi,
fed editus Vitruuius carbunculum nominat hic et cap.6« PaU
. ladius I. 10. vbi Vitruuii locum exfcripfit, nigram, canam et
nifam nominat, carbunculum omittit Flinius 31. f. 28. de
aquae
VAR.RONIS LIB. L CAP.IX. 279
aqnae indiciis: Sahulum exiles limo/afque promitiif, gtana
incertas venas^fed Soni faporis , fabulum mafcutum et areua
et carbunculus certas Jtatikjque et/alubres. Vitruuias 8« c«
vnde haec tranftuiit ftinius et PaUadius Augufto 8- itemfa»
bulonefoluio tenuiSjfedfi inuementur, ea erit limofa et infua*
vis. Palladius : fabtdojolutus exiles infuaues limofas «— gla*
rea mediocres et incertas venas ^fabuto mqfculus et arena ei
carbunculus certas et vbertate copiqfas. Vitruuids 2. 6. are^
nae genus ait efle carbunculum, quod in Etrurla adufta ni-
mium vehementia vaporis materia, procreetur. De glarea
idem Vitruuius 2. 4. fi autem non/uerit arenaria, vme /0*
diatur, tamen defluminibus et e glarea extrahatur. Haec tch
men inJtruSuris odiofa efi, quia di^dk /tccefcit. Ita eum
locum laudat Vinc. S. N. 8- 7- radePlinius 36. f. 53. vtilior
eadem ex effoffo lapide, quath ex ripis fluminum coUeSCa, qui
locus vulgo male ad calcem relatus legitur. Palladius I. lO.
fi foffilis arena non/uerit, defluminibus autgtarea aut litore
coUigetur. vbi aut omittunt Editiones optimae principes L
B. R. Vincentius autem 1. c. habet: fluminibus autem glarea
vel litore coUigitur. Riuos glareofos dixit Plinius 26. f. 56.
eofdemque perennes. Idem 32. f. 64. glarebfa dixit^ qnae
Diofc. 4. 153. rpctxix. Marmoris glareas idem 33. f. 2i,
poftea micas marmoris interpretatur. Glarea eft igitmv
quod Graeci '^(plioLQy calculos minutos, dicunt,'in marlii
et fluuiorum lltoribus reperiundos. Viae publicae gliarea
fternebantur, auftore Liuio^i. 27. Stabula faxo aut glarea
ftrata probat Columella 6. 23. fabulo etiam, iUa^ quod imbrez
refpuant^ tiaec^ quod celeriterforbeant tranfmittamtque. Idem
2. 2. f. 10. foiiis coecis lapides minutos vel nudam glaream
fubfterni iubet, deinde fubdit:y?ii^c tapis eritf nec glareeu
Aufonius in Eptftola ad Paulum: qua glarea trita viarum
fert militarem ad Blaniam. vhi Scauger laudauit locum Au«
guftini de Ciuitate 33. g. vt non excidatit animo, quafi gla-<
rea, memoriae crebra leftione teruntur. De carbunculo
adde Colum. 3. 1 1. 7. De carbunculo Vitruuius 4. 6. tophutf
eft genus pulueris circa montem Vefuuium, quod calce et
caemento commixtum non modo caeteris aedifictis firmit»-
tes praeftat, fed etiam moles, in mari conftruftas, fub aqu«
folidat — ignis, per eius materiae venas egredlens, quod
molle ac terrenum eft, exurit, quod autem afpermiu relins»
2uit ita, ficut in Campaniaexufta terra ftt cinis vel tOphus»
c et in Thuria excom materia efScitur carbunculus. Ita
h. 1. laudat Vincentius 8- c« 12. Hinc apparet, tophum et
carbunculum efle terrarum vuicanicanini^ quas hodie dicunt;
S 4 genera.
980 COMMENTARIVS IM
genera. De rabrica nonc videamus* Vitroutiu 9. ^. bUe*
res faciendi funt ex terra albida cretofaf fwe de rubrica, cuU
itiatn fabulone mafcuto. -— non enim de aronofo , neque calcu'
tofo nequejabulojo tutofunt ducencU. Vnde plinLOS 95. f. 49.
tateres non funt e famdofo^ neque arenofo, multoque ikinus
ealculofo ducendi foio , fed e cretofo et albicante f aut ex rubri-
ta. velji iam exjabufoJOf e mafculo certe. Palladins Maio 13.
lateres fadendi Junt ex terra alba vet creta vel rubrica. In
Plinio lege : exfabutone^ mqfculo certe. £x liis locis argue-
re debemus naturam fabuli fabulonifque » quae tamen voces
fere femper in Codd. permutatae reperiuntur. Praeter lo-
cum Palkdii eft alius Geoponicoriim VI. 3* vbi ad genus
figularis cretae referuntur ^ xv^^oi ro XpSfut yij neq ^ Xsvxif.
Eiadem X. 75. f. I2. ad lutum iniitionum commendant TTfKov
'Uf^iXhiitj* Tj yoLp wv^^n y^ sk rir9 dvotifToc. iunou^ yip rai
ereXdxV' Apparet igitur, rubricam latine dici quae graece
eft rv§pa y^, et ad argillae feu cretae genus pertinere. Sa-
pereft, vt doceatur, qua nota creta Varronis ab arglllafit
diftinguenda? quod equidem facere non poffiim.
id efi quae'] Gefner haec verba gloirematis fufpefta
fubnit et inciufit
mixta, et vti'] Vrfino verbum mixta abundare videtur.
genera haec'] Vrfinus haec ita corrigit: genera haec,
it praeterea fubtitiora funt; nam minimum in fi^gutis facies
tema. interpretatus fubtiHora minutiora et magis particula-
ria, vt fupra cap. 5,
fiumidioreli PUnius XVUI. c. 17. feft. 46. In loco hh
miU far adoreum potius; quam triticumferunt^ temperato et
triticum et ordeum — tenuefotum ordeodabitur 9 minus enim
eUimenti radix pofcit; taetior terra det^ftorque tritico. vbi
J^rfinus iam tnonuit, legendum eife humido^ Idem Plinlus
ibidem fefl:. ig. BordeufAfrugum omnium mottjfjimum efi; fe*
ri non vu(t nifi injicca etjbtuta terra^ ac niplaeta. Colu-
jnelia U. 9. 3. oraeum nififolutum etficcum locum non patitur
^ nultam mediocritatem pofiutat. nam vet pinguijjlima vel
macerrima lutmo iacitur. vbi yide3,folutum dici, qubd Plinio
«ft tenue. Ne vero Columellam putes Varroni et Plinio ad«
verfari in mediocritate, monendus es, mediocritatem a Co«
lumella referri ad pinguedinis et maciei difcrimen folum.
quod rrferf] Adiunge his verba ad cutturamf quae 11«
brarius temere hinc retrafta pofuit deinceps, vbi refte Vr-
^w de loGO coatrouerfiata mouib
quod
VARRONIS LIB. I. CAP. K. X. a«i
, quod ^ pifigms'] Veterem leftionem vulgatae ^ «o fab«
ftituiy foadente etiam Vrfino; et verba alieno loco pofita in-
dafi.
Itaque in iis'] fc, terrae difcrinunibus, quae triapro*
pofoi. Ita Pontedera vulgatam defendit, non obnitente GeC
nero. Contra refte Vi6i:orius vidit, in leftione vitiofa latere
vocabulum macra vel fimile. Vrfinus in ea corrigebat. Co-
lumella I. 4. 3.. Pupiniae agrum peflilentem fimul et exilem
fttifle teflatur; vbi vide notam. CircaTufcuIum vrbem agrum
Pupinum fuiffe, ex Fefto annotauit Vrfinus. Itaque Feii huc
non pertinenty quos lucundus in Aldinam intulit ex Codlce
aliquo, vt puto; ita enim fere liber aker-.PoIitiani habet
fcriptum. Ex Edd. primarum leftione Itaque nux vt inPi^
pinia, quam ignotam habuit Viftorius, comparato Columella
facile eruo veram: Itaque in exiliy vt in Pupinia. Pontede-
ra in Curis fec. ex Codice vtrqque Florentino Polit. annota-
vit in nus.
mufcofa'] Cato c. 6. oleam Licinianam in agro crafib
et caldo ait mufco rubro infeftari; ideo feri vult eam in folo
macriore et frigidiore. Pupiniae folum fterile et aeftuofum
fuiffe, doceo ad Columellam L 4. 2. Sed Edd. primae r^if-
€ofa habent, vbi forte rancofa latet
reftibiles'] De Campania tefiiatur locus Flinil et Stra«
bonis mpra pofitus ad I. 3. 6.
quo propius] Ita cum Vrfinp correxi vulgatum quott.
Deinceps inclinauerit aut incUnaret probabat Gefner. Vrft^
iius locum TheoDhrafli C. P. II. 6. refl» comparauit de ter-
ris : i jirjv i}A! uvrSv ys rirmv 7 lefOQ ^drsfw fiifOQ droukU
ysm rijg iucivntS^safe Ufstrrwv^
aut eec ipfa] Haec verba in vtraque- Gefiieriana exci-
derunt operarum errore.
cineritia] i. e. nimis foluta. In Geoponicis haec dl«
ftinftionis pars non reperitur ; altera tamen ibi exftat.
atque ea auae] Gefiier pleonafmum ait efie fimilem
illi I. 17. f. aaminiculo kominum', Jine quibus rebus. Contra
mihi pronomen ea vitiofiim h. I. et fpurium videtur. Varro-
nianum eft: atque^uae ex Os nafci debeni, earum rerum fe^
racia.
Cap. X Hle'] Varponem repetere fermonem, monuit
Gefner, quimalebat///f abeffe, illique fubftitui Modos, jn-
guam.
lugum vocant] In loco.PIinii ig. f. 3. lugerum voca^
tatur, quod vno iugo boiim in diem exarari po^. £x b. 1.
$ 5 iugum
aga C0MMENTARIV8 IN
hi^um reftitiii volait Vrfinus , quod fecit Hardulnus. Mo-
nius : lugeri proprietatem Farro dejigrtat de re rufiica li-
bro L jlpud nos in ^ latino metiuntur ingeris, iugumvo^
cant — poJfunU qaem locum ex libris fuis correxit Merce-
rius, vt h. I. legitur.
acnua^ Ita in libris fcriptum liic et in Columella V, f •
reperit et edidit Viftorius. In Columellae Codice Vrfinus
reperit acna fcriptum, quam le6:ionemh. 1. rpftitui volebat.
In Ifidori Origin.XV. 15. eft agrum; Godofredusin Var.
Left. p, 1914. habet ^iifffff. Kigaltius ad Gromaticos p.
283* ^b Herone ait vqcari ^ksm. Salmafius ad Solinum
p. 481- ita tradit. Idem Hero ajc^ou/ fimiliter facit decem
pedum, Philetaeriorum: ^ ikiiUua ^s/ xeix^ (piksToup&e /»
^roi iaKrvXMf p^\ Alter Hero Geodaetes acenae tribuit fpi-
thamas fedecim^ hoc eft pedes duodecim. Pedes ergo Ita-
licos intelligit: H iiiiva m^ifiac 15- Graeci antiqui omgu*
voLv fcribunt, recentiores ansvav. Inde acna Columellae pro
certa menfura agri. Aud:or vetus: Agniia habei pedes
Xnn, CCCC. lugerum habet pedes XXvIII. CCC. Haec
Salmafius, Locum Heronis pofitum reperio in excerptis ex
Herone in Montfaucon Anecdot Graecis T. I. p. 314. vbi
Additur: ro il tiyepov dnivxg u\ (i. e. 20.) Pontedera ex
loco Columellae, quem tranftulit Ifidorus, comparato ar-
guit, locum Varronis effe vitiofUm in eo, quod vocabulum
latinum effe traditur, cum Columella rufticis Baeticis tri-
buat Praeterea Varronem in fimili caufa dicere folere, a
nofiriSf noh /a/fn^ appellatur. Deinde acnuam in Varrone,
vt formam antiquibrem, tuetur; Columellae agnam ex con-
fuetudiue temporis et Baeticorum, latinum fermonem iml-.
tantium, du^tem effe putat. Poft Pontederam Schoettgen
addidit locum Hefychii iHcuva fUtfov rt. et Euftathii ad
Iliad. fid. p. 307. In vetere auftore Salmafii numeros pe*
dum quadratorum iugero vitiofos effe monet, et ex ratione
jicnuae et loco Varronis corrigit Gefner ita; lugerum habet
pedes (quadratos) XXVni. DCCC. i. e. 28800. Pontederam
Curis Secundis nomcn menfurae fumtum effe fufpicatur ab
ouillo et fuillo pecore, more ruftlcorum et paftorum, qul
et ai]xa nominibus rufticis i^nauerint Adde, fi lubet nu-
gari, bubukam, a Ctefcentio didtam pro iugero iatino. Sed
vide ad Columeliam quae dicentur.
Scripulum} Pontedera in Epift. p. 79. 98- docuit /cri-^
ftulum fcribendum effe.
/uificiuum^l Forte £oit /ubficiuQ. Vide notam feq.
per-
VARRONIS LIB. L CAP, X. dg)
peruineruntli Vrfinus corrigebat; non peruenerunf. lau-
dato loco Siculi Flacci : quando minusfuerit quam centuriae
mtodus effe debet , Jubcifiuum vocatur; atque altero jFrontini ;
Subjiciuorum generajunt duo^ vnum quod in extremis ajjigna*
iorum finium centurta expteri .non potuit* Gefner in jjidice
poruit lociim Au6boris antiqui de Limitibas p. ^g^. Subjicu
Vum ejl j quod in metiendo modum iugeri excedit. £x his lo«
cis manifeftam fit, id quod iugerum iUperat» fed ad centu*
riae niodum non peruenit, in fubfeciuo eiTe dicl. Quar^
Vrfini conieftura falfa eft.
JcrimUa'] Sofipater Charifius teftatur, fua aetate iam ita
diftum raifle, cum Varro et antiqui fcriptores red&xisfcru
ptulum appeliafient Scilicet ex ^aeco ypdfAftcu Rhemniua
de Ponderibus : Gramma vpcant^Jcriplum nojlri dixere priom
res. Grammata diSktj quod haec viginti quatuor infe vncia
habet; iot enim fbrmis vox graeca notatur. Haec fcriptura
dominatur in ponderum et menflirarum agri vfu et yocabui
liSf docente Fontedera.
quantum as'\ Cum aes graue dicebator a pondere, aa«
Aore Feflx>, quia aflea finguli pondo libras ejBficiebant Vide
eimdem in Sexiantarii affes^, et Plinium 33, c. 3,
heredium^ Columella Cincinnati agrum quatupr iuge«
rum vocauit herediohm I. Praef. 13. Feftus: heredium,
praedium paruuium. Nonius: haeredH proprietatem indicai
Varro de re rujtica iibro L Bifta iugera, auod a Roniulo
primum diuifa dicebantur vhritimf quae quoa heredem Jeque-
reniurf heredium appetlartmt. vbi Mercerus librorum fuorum
auAoritate omifit dicebantur et deinceps quod* eamque le«
Aionem Varroni etiam voluit reflitui, probante Gefnero,
Sed nuDC demum video, Petr. Ciacconium de Numis et Pon-
deribus p. 134. corrigrere: Bina iugera quae aRomulo pr.
div. dicebantur viritim, quod haeredemfeq. heredium appella'
runt. Quam equidem emendationem amplefiror. Ceterum
idem vlr doftus vulgatam huius loci ante Vi6b)rium diftin*
Aionem re^ correxit M ercerius (cripta exemplaria biblio*.
thecae regiae Parif. feqoi fe aifirmat
Haee poftia'] Mercerus corrigebat: Heredia centum
eenturia cHafa, Contra vulgatam tuebatur Gefiier praepofi-
tione inclufa et damnata.
centuria'] Feflus: centuriatus ager in ducena iugera
definituSf quta Romutus centenis ciuibus ducena iugera tribuii,
Idem: centuria in agrisjignificat ducenta iugera. Plinius i8«
f. 13. bina tunc in^era P.k.Jatis erant, nuUique maiorem
modum attribuit. Idem 19. £4. In duodecim tabulis tegum
nofira^
384 COMMENTARIVS IN
nojlrarum nuftmam nominatur villa,femper in ftgnificatione
ea /lortuSf in norti vero fieredium. .Siculi Flacci locum dc
centuriae fignillcatione hac pofuit etiani Vrfinus. Varro de
L. L. IV. p. lo. Centuria primoa centum itigerilms diffa;
{wji duplicata retinuit nomeh. Itaque vulgatam huius loci
eftionem refte tuetur Viftorius.
B] Notam bauc in libris fcriptis omnibus ViAorius
reperit. Gefner ex Commentariis Cafp. Bach. Meziriaci ad
Plinii 33. f. 3. additis egregio cortimentario inOuidii Heroi-
das p. 9. admonety virum doftum iftum promifiiTe, fe demon^
flraturum alibi^ notam hanc non quingentos, fed quadrin-
geiitos fighificare.* Miror tamen, de priore nota Gefnerum
tacuifTe» qudm Viftb/ius nqtae primarum Editionum fiibfti^
tuit. Scilicet Viftprius in Explicat. Caftigationum fuarum
in Ciceronem Lugdimi 1560. editis p. i6o, monuit^ in nhris
vetuftiflimis Epiftolarum Ciceronis, Liuii, Varronis et in
Codice Columellae, a Nicolao Nicolb fcripto, in Bibliotheca
Diui Marci notam huius numeri perfcriptam exftare ita, vt
h. I. edidit Eam vero ortam elfe docet ex antiquiore nota
huius numeri, quam annotauit Prifcianus in4ibello de pon-
deribus et menfuris his verbis: MiUefecvndum Abticos perX
literamyfed vt fit differentia^ ad X circunifcriptis lateribus
(X). Hinc igitur originem ducere recentiorem hanc no-
tam, refte monuit Vi6lorius ; eiufdemque dimidiatae figuram
refert nota illa, quam in Codd. vetuftis exprimere niimerum
quingentorum docuifc Viftorius. Ceterum miror, in Colu-
mella numeri vtriufque notam recentiorem inta6bm reli-
quiiTe cum Viftorio Gefiierum, nec-adeo varietatis alicuiuj
memtniflc, Liber tamen etiam Sangermannenlis in poftre-
mo capite libri IV. Columellae-hanc antiquam numerivtriuC-
que notam, quahquam paulum variatam, exhibet Nam pro
nota B exliibet Q. quae ipfa litera latina quinque fignificare
videtur et quingentos. Opinionem Bacheti fatis refellunt,
quae de notis numerorum antiquis in monumentis publicis,
libris et abacis calculatoriis repertis difputau^ P.Ciacconios
ad Coiumnam Duiilii p. 31. et de numis p. 157. Ceterum
male vtraque Gefneriana ante notam quingentorum omifent
alteram, qua centum fignabantur, quamque in fidelifllimo Co-
dice exftare admonet Viftorius, ,et denique ratio numero-
rum reliquorum flagitabat, demonftrante iVfercerib ad No-
nium, cuius totam annotationein appofuit Geiher. Notam
numeri 500. B ortam ex V3 cuni Se^ Medice cenfet Fog-
gini ad Faflxis Verrii Fl^ci p. 4.
Bu
VARRONIS LIB, L CAP- XL XU. a85
ffae parro'] Mercerus delebat Hae. De faltus hac figni-
ficatione Gefner interpretatur locum Catulli Carm. 112. vbt
ftrmanusfattus Mentutae dicitur.
fattus'] Huc trahit Gefner Saltum Firmanum Catulli
Carm, II2,
Cap. XI. non animttdHerfo'] H^ec duo verba glofiatoris
effe, fuipicabatur Vrfinus.
Dubium enim'] Vulgo ante haec verba nomen Licinius
infertum legitur, quod ex nota L Codicum ortum, vt fupra
cap. 2. 20. plane deleui, ab Vrfino et Gefnero refte damna-
tum.
fint amptiora'] Refte Edd. primae hAent Junt; alio^
quin in fequenti membro debet fimiliter efle Jit. Deinde
egregie vidit Vrfinus, legendum efle vineta Jint; vt fiorrea
ampfiqra. Ceterum ex h. I. apparet difcrimen vineae et vi-
neti. Vinetum enim vineas piures compleftitur, vt refte
Car. Stephanus animaduertit ; nec inteliigo, quare dubita-
vferit Geiner ad Colum. lU. 9. 8- Breuiter, vinetum efl: ager,
vitibus confitus , vinea efl: vineti fpecies arbuftoque opponi-
tur. Efl: vbi vtrumque vocabulum locum habeat, alibi libra-
rii perj>eram permutarunt
(vittae) habeatV Vrfinus deleri voluit vocabulum, quod
inclufi. Alioquin Labcat ex nullo plane vocabulo pendet^
aut habeas cum £dd. primis legi debet
proximeli Ex analogia apparet, proxume fcribendum
^Se. Supra antiquum vtrunque mutauit Vitruuius. Eadem
vnrietas faepius in Edd^ prihiis occurrit, vulgo neglefta.
Cap. Xn. radicibus'] Colur^. I. 5.7^rf atio procut edU
threfiiu condere, vtfrons eius ad orientem aequinoSHatem di^
reSafit..
contra ventos'] Ex leftione Crefcentii Pontedera cor-
rigebat h. I. taxae^ vbi ventifat.flabunt. Sed vulgatam fatis
defendit locus Colum« L' $.frons aedificii auerfafit ab infeftis
eius regionis ventis, et amicijfimis aauerfa.
villam ponas] Crefcentius Bafil.. vitta ponatur^ Vnde
fhipicari coepi, verba, quae in fine cap. 13. leguntur, alieno
loco pofila efie: item videre oportet^ fi efi coltis, nifi quid *
impeaiat, vt ibi potijfmum ponatur vitta. Scilicet etiam Co-
lumeUa L 4. feft. 10. medios colles js^robat yillae collocan*
dae ; et cap. 5. feft. 7. editiorem fitum villae iterum com-
mendat Hic igitur efl: aut in colie, aut in radicibus mon-
tis, iylua ob£ti. Vtrumque cafiiun^t et probat Varro. Igi'*
tur
a86 COMMENTARiyS IN
tar poft Jbbunt inferenda cenfeo verba^ qnae hinc in alieimm
locum migrarunt
Jin cogare ] Malim cum Vriino et Crefc. fi $ogar$.
aduerjum efm'\ Anttqoam lectionem eurum refte im-
probauit Viftorius ; ab ortu enim folis euros flat; Igitur op-
portuniilimus ad villae fitum. Vrfinus reponebat curjum^
Alterutrum expreflit ex fa. 1. Plinius ig. c. 6. conuemt nec
iuxta paludes panendam ejje nec aduerfo amne* Pontedera
malebat eam , vt ad viJlam referatur ^ vt fequentia edam ver-
ba ; cui ailentiturGefnen Agnofcit tamen vterque, eum re-
ferri polTe ad fluuium cogita'tione, quo fcbemate faepe vti-
tur Varro. Ceterum h. L interpretatur Columella I. 5. 4.
cauendum tamen erit^ vt a tergo potius, quam praejijbtmem
habiot. vbi vide notam.
aduertendum'] Intellige^ ne ibi ponas viUam»
trefcunt'] Primus Vrfinus vitium loci indagauity ex
. akfcunt ortum efle arefcunt fufpicatus, cui deinde glollk
crefcmU acceflerit Addidit locum Colum. I. 5. 6« nee palu^
dem quidem fricinam ejfe oportet — quod illa cahribus no*
xium virus eruSat et infefiis acutets armata gignU animatia^
i^uae in nos denfiffimis agminibus inuolant. £x leftione Cre-
centii fupra poiita Pontedera corrigebat: Animaduertendum
etiam Ji qua iuxta erunt to. pa. — et quia cum arejcunt^ cre-
fcunt in iis animal. q. niinuta. Sed ille Bafileenfem editio-
nem folam confuluerat, vbi antiqua mea plane diuerfa abit.
Equidem laudo conatus virorum doAorum) fed plura et gra-
vipra hic fubeife vlcera puto. Quid enlm? Credamne^ Var-
roni culices iftos minutos morbos eificere diificiles? Hoc
nemo medicorum veterum aut recentiorum aifirmauit vn-
quam. At vero loca paluftria cum arefcunt caloribus» no^
xium virus aeris eruftant, vt refte monet Columeila I. c. et
morbos diificiles pariunt. Quare ex Columella corrigam:
et quod cum arefcunt, efficiunt diffidles morbos, atque crefamt
ibi animalia — confequi — perueniunt.
afflare] GeUier malebat offlare.
quqd aduerfarium'] Pontedera corrigebat: / quodSt
ibi aduer/arium aut fi quod inferatur, cui emendationi puu
auttoritatis accedit ex verbis, deinceps pofitis, fi quae prope
uafcuntur, aut inferuntur, quam ex leaione Crefcentii Bafi-
leenfis ; nam antiqua mea aliter habet, ex qua malim^ quod
efi ibi aduer/arium aut inferatur.
aut inferuntur'} Ita refte Edd. primae, qiuim ledionem
coniirmat fequens geminum aut. Paulo antea in Brafcb«
e&falubriohe\* id ejk, Jalubriorem.
mitfh
VARRONIS HB- I. CAP. Xm, ag?
nritudine'} Eademr voce vtitur Plautus Rudetit IT. 6.40.
Nonius : Aritudinem pro ariditate, Varro Prometheo lib. L
Humanam quandam gentem Jtjirpis, inquit^ frig^ calore at"
que humore arititdinem mifcet. vbi Mercerus p. 71. edidit:
Farro Meteo. lib. L humanarum: Quandamg.Jl^ conquitfri*
gtts. Sed in notis praefert: Prometheo liberato; et cum Sca-
ligero corrigit: human:.^ quandam gentis Jlirpem concoquii
/riguSf catori cUque humori arit. mi/cens.
ac torrentes fluuii^ Hanc leftionem merito cum Pon-^
tedera probauit Gefiier, damnata altera etfluuii ac torrentes.
Torrens enlm dum aquarum impetu fertur, damnum fem-
per afFert; dum exficcatur, inutiiis exiftit. At fluuius, hie-
maiibus pluuiis au^tus, (vnde graece XBlfiot^^^ iForxfAod) aut
tempeftatibus, refte torrens vocatur. Ex Siculo Flacco tor*-
rentes riuos, et ex luftino Jretum torrens annotauit Eont^
dera,
torrentes'} Cretc. torrentis pericuhjimt Ji ittis» fedre-
Ae antiqua mea: pericuto/t itlis.
improuifos'] Malim improuijt.
Cap. Xin. bubitia'] Vitruuius VI. 9. in cohorte eulina
quam calidiJjHmo loco dejignetur; coniunSa autem habeat bu^
biliaf quorum prae/epia ad /ocum et orientis coeli regionem
JpeSent, ideo quod boues lumen et ignem /peSando horridi non
/iunt. Pontedera h. L legere malebat: in villa /aciundum
Jlabula bubitia et ouitia, ita, vt bubitiajmt in hienu quae po/
Jmt ejfe calidiora; quoniam thiilus, in editione lenfon. et
Brufch. exftans, habet: quod in vUla primitus /aciendajimt
bubilia et otdtia et celtae et va/a vinaria et otearia et aUa* £x
titulo editionum nihll arguere licet de vera ledlione, quam
praeftat locus Columellae 1. 6. 4. pecudibus/entflabuta, quae
neque /rigore neque calore in/eftentur. Domitis armentis du»
pticia bumiiaftnt, hibema atque aeftiua. •*- Lata bubitia e/fe
aportebii pedes deeem vei minime nouem etc. vbi aperte bubi-
lia aftabulis diftinguuntur, quia funt partes feu ftationes in
ibibulis. Vide ad eum locum notam.
/rttSibusl De cella vinaria et olearia ethorreo, vbi
fruftas et humi<)i et ficci recondantur, loqui Varronem, in
aperto eft. Igitiir comparato loco gemino Columellae I. 6.
ita h. 1. corrigebat Vrfinus : FruSibus hmtidis, vt eft vinum
£t oteum in toco ptano cettas/aciunditm aridis, vt ejl/abay len*
teSf ordeum, /ar et /oenum in tabutatis. In leftione vulgari
Viftoriana, quam tetinuit Gefner, multa inefl!e vitia, Jllatim
apparet. Nam, vt taceam verba et olearia fotius/aciundump
quae
d88 COMMENTARIVS IN
qoae non habent, qno referantnr^ nec ipfam fententiam
commodam; in cella vlnaria et olearia quomodo praeter
oleum et vinum vafa vinaria et olearia eSe poflhnt , quae in
torculari funt coUocanda? Dolia oleo.et vino plena ponun«
tur in cella, vaiis vero fit oleum et vinum. Deinde fequens
artdus /ru&us arguit, de humido praeceiMe fermonem. Poft-
ea faba fola nominatur, recondenda in tabjilatis, male omiflis
granis nobilioribiis. Quanquam primae Editiones redjus
cum faba nominant lenteSy hordeum etfar^ male tamen omif-
fo tritico. De vitiis multis huius loci monuit etiam Ponte-
dera, contentus, vti videtur, Je6tione Crefcentii Bafileenfis ;
nam ipfe non fatis aperte dixit, quomodo hunc iocum emen-
dandum cenferet. Equidem vdligiis leftionum Crefcentii
infiftens ita h. 1. redintegrandum eSe cenfeo : Celias (faciun-
dum) m loco plano fruSibus humidis, vt eji vinum etoleum;
item (i.e. torcularium) vbi vafa vinaria et olearia ej/e pojjint;
ufridis, vt ejlfaba^ lens, hordeum,farf triticum etfoenum in
tabulatis. vel propius ad vulgatam: FruHibus kmnidis^ vt ejt
vinum et oteum loco plano potius cetlas faciundumf item vbi
vaja — olearia ftent; aridis, vt ejl faha^ lens — triticum im
tcibidatis. Atque hanc rationem fecutus fum in refingenda
Varronis oratione. Vulgatam nullp modo tolerandam leftor
ex varietate leflionuni cognofcet Nunc demum video, in
Aldina effe: Joco ptano in cellis, ita, vt vaja vinaria —
potius Jint etc. Pontedera in Curis fec. corrigit: fruHus vt
ejl vinum et oieum toco ptano in cellis, item vbi vcyla vinaria
et olearia ej/e pojjsnt f faciundum ; aridus, vt ejt foefwm^ i»
tabulatis* Vocabulum/aia io libro Polit. omitti, idem an*
notauit. Hanc eius dnnotationem omiferat Erneili.
vbiverfetur] Culinam intelligit, detqua Colum. L6.
mffgna et atta culina ponatur, vt in ea commode famiUarea
omni tempore anni morari queant. De culinae vfu ipfe Varrd
paulo poftea ea tradit, vnde arguas, culinam iu parte villae
rufllca effe non eum locum, vbi cibus paratur et coquitor,
(etfi cibus famili^e et ibi paratur et capitur, tefte Varrone,)
fed vbi familia, al> opere yacans, aeftate verfabatur ; et hieme
operas aliquot antelucanas et vefpertinas conficiebat. Re-
fpondet igitur. loco ei, quem Galli Foffice yocant. Coqui-
nam veteres tefte Nonio etPailadial. 37. 4. dixerunt, vbl
cibi coquuntur ; hinc va(a coquinaria. In Nonii tamen loco
Mercerius p. 55. ex libris fcriptjs edidit: cotinam veteres co-
quinam dixerunt, non vt nunc vutgus putat. Mercerius et»
lam in annotatione addita negat antiquis.vfitatum vocabuium
coquinae S\uSe , contrg Arnobiioii et Anumanum ita dixiiTe.
b
VARRONIS LIB. h CAP. Xm* • 389
In qao tamen (kllitaf. Cdquinarem enim cidtrum ex Varro-
ne laudat Nonius eius p* 195. lin. 17. et coquiHare pro coque*
re dixit aliquoties Plautus.
et vbi\ Reftitui lediionem antiquam. Nam locus di-
verfus nunc figniiicatur, vbi in quietem fe recipiant fami-
liares. |
proximeji Columella : viltico iuxia ianuam fiat hahita-
tiOf vt intrantium exeuntiumque confpeSum habeat. \
videnda -* admota"] Refte Vriinus emendat videndum '
^ admodum apta. Sic infra cellam vinariam et oleariam ad^
modum agri aptam, et Columella I, 6. magna et alta culina \
ponetur — et in ea commode familiares omni tempore ami !
morari podint. Ceterum Pontedera colina fcribi maluit, quod
Fefto auAore cuHna fit locus , in quo epulae ih funere com-
barunturi Vide ad Colum. II. 15. 7. Sed Varro de L. L.
IV. p. 3a Truae quai a culina in tauatrindm aquam/unduni.
et Lucillius apud Nonium Merceri p. 217. Pijlrinum ddpoji* .
tumy pofticumf /eUa^ cutina. Ceterum Br. et Ald. et capitur.
Deinceps caetera Br.
intra ctau/um'] Haee abnndare cenfet Vriinus. Sequi-
tur enim in con/epto* Sed claufus locus eft diuerius a con-
lepto. Colum. L 6. P^q^ vtrique proximum korreum. qua
tonferatur omne rujticum infirumentum; it infra id ipjum
ctaujus tocus, quo/erramenta condqntur.
quibus caetum ptuuium inimicum ] Vitium vulgatae, vbi
haec verbs4 ^tim poft injlrumento omni pofita leguntuf, fatid
arj^unt Edn. primae, vbi poft teSa ififerta habentur. PIau<>
ftris enim qui coelum pluaium inimicum dici poteft? Dein-
ceps reliquaetiam verba fehtentiam plane abfurdam non funw^
dunty fed ftimma cum violentia torta vix remittunt £x io-
co Columellae^ antea laudato^ appafet^Varronem primttm de
horreo ioqui feu loco eonfepto^ vbi plauftra pofiint condi^
deinde de loco claufo intra feptam^ vbi ferramenta recon-
jdantur^ quibus coelum pluuiam ttoceat Quare totum hi L
ita corrigo: infirumento omni in cohortCf ijt/atis magnajfini
ieSfa ; et quibus coetum ptuuium immicum , Jint intra ctaujum
in con/epto. haec enim/ub dio /urem non niodo metumt ^' Jed
aduerjiis tenqpefiatem etc. Interim vlilg^tam leftionem reli-*
qui, nifi quod non modp tranlpofitis vqcabuli^ fcripii , et poft
metumtf ex Edd. priinis inlerai y^i/ male a Vi^orio omif-
ilim. Miror Interpretes omnes bic tacuijGre. Cetdrom Aldi-
ha Hic et' alibi ^coelum habet contra quam Vafro ipfe demon-
ftrat de L* L. IV. p. 9. vbia cauo cOetum deriaat^ etfi gme-
cum 3bi%ey in propinqoo erat
Tom. L P. 11. T vna^
290 • COMMENTARIVS IN. ,
t/M, vt inierius^ Vrfinus conigit vna interior in com-
ftuuio habeatlacum. Refte, puto! Nam exterius compla-
vium nuilum erat
quae intra'] Ita cum Vrilno fcripii pro qui; a qua fa-
liens h. I. eft decurrens. £t Columelia pifcinas duas et fter-
quilinia vult eile dcuexa leni cliuo I. 6. ai.
Jit/emipi/cina} Haec vitiofa eiTe puto. Cur enlm fe-
mipifcinam dixit, quae pifcinae verae nomen meretur. De»
Inde malim etiam/a/. '
cum redierunf] Ita red:e Polit liber cum luntinis £dd.
Male vulgo dum iegitur. Ceterum h.i. Nonius in \oceCortes
ita laudat: Nec mimts et a pabuta cwn redieri$U auferesyfues^
porci iu corte exteriore. Columella de altera pifcina: quae
anferibus ac pecoribus feruiat. Nonii Editio Parmenfis anni
1480. habet: cum rediermt cmferesjuos pord. et ikpiaae
Cbdex Guelferbyt
fiunt'^ Columelia: alteram in qua lupinumy vimifia et
virgas atque aHa^ quaefunt vfibus nojlris apta^ maceremus.
vbi ex h. 1. apparet, legendum eHkfiunt.
cohors exieritur] An pecora ibi per aeftatem moran-
tur? Geopon. n. 22. multos aiunt ftiputam defeftam vet
€uulfam fubfternere pecori Tvu cvfiicceni^Mu xal rS %p» swr^
mteTcret xirpog yitnirctf. Ceterum de colK)rds fcriptura bre-'
viter dicam. Aldina et quae eam fecutae funt vbique in Var-
rone ckortem dederunt; alibi cortem libri praeferunt No-
nius villarum fpatia intra maceriam interpretatur. Varro
JL L. IV. p. 23. Chhors, quod vt in villa ex pluribus teSis
eonimigitur^ ac quiddam fit vnum , ftc haec ex manipulis co-
puiatur 4»hors, (militaris) quae in villa diHa, quod circa eum
iocUm pecus coerceretur. Tametfi cohortem in cella Ipkicra-
tes dicit effe Graece x^f^^ ^P^ poetas diSam. vbi Parmen«
fis editio anni 1480. in Fabricii £meftiam Bibliotheca omif-
& , habet : fic his ex mampulis pluribus copulatur. Cohors
quae in vilta, quod circa eum tocum pecus cokoreretur, iametfi ^
cohortes in villa Jficrates dicit fffi graece cohorton apud poe^
taidiBbm. Male recientiores £ditiones x^p^ov induxerunt;
re6):e monente Scdigero,' qui %iftw Iphicratifque etymolo*
giam jbcis Homericis egregie comprobauit p. 3^- «t/A^c xep-
rov et x^fi^^ dixit Homerus. Diueriafn etymologiam male
ampleftitur Gefneri Tbef. L. L. de fcriptura vocis fecurus^
Scilicet a Xofito^ ducitur Ckors et cors; in forma prpduttio-
re coors inter geminum o interppn^atur h, vt effet cokprs,
veluti in ckoo, incoko. In ColumellaIV..3..i..flA incokato
dedit lucundoa ift AMina pro iWAoa^o. vbi vide notanu
VARRONlS LIB.I. CAP. Xm. J91
€X ia qttod euehatur] Aldmzj Grjrph. anni 1535. et
alia anni 1528. iine loco faabent vtjH ex ea quod, quae leftio
non erat contemneAda.
alteram enitn /»] Hnnc locum exE4d. primis reiHtui,
mire a Viftorio ritiatum. Confirmat emendationem Coiu-
mella I. 6. 21. Sterquiliwia quoque duofmt, vnutn quod noua
purgatnenta redpiat et in annum conjeruet, alterum ex quo
vetera veJiantur.
flacuitli Leftionem librorum quod enim quam recenSf
quod confacuitf melius iimpliciter probabat Scaliger, ni(i
quod confracuit malebat, quod enim melius interpretatus, Vt* '
pote cum melius fit; Vrlinus vero inde corrigebat: quod eft
quam recens, quod confracuit , melius. Pontedera etiam pro
babat confracuit vel adeo ipfum confacmt, a faecibus deri-
vans, vt a fracibus faftum eft fracefcere,'confracefcerei
Equidem Vrfini rationem iubens fequar. Egregium I. Fr.
Gronouii conie6buram, ex Codd. leftione du6ram: Quod rC"
censy iiequam, quod coriflacuit , metius. vix mlhi temperaui,.
quin in textu reponerem. Qui nequam interpreftati funt, ad-
diderunt minus bonum; deinde fublato vocabulo nequam, ac-.
cefiit verbum infertur, quod tamen Aldus primus intulit.
exugere'] Columella L 6. 22. ideoque periti rujtici, quic'
quid ouilibus Jlabulifque conuerjum progrjerunt , ji$perpoJitis
virgcis cratibus tegunt, nec are/cere ventis Jinunt , autjolis.
incurfu patiuntur exuri. vbi libri optimi habcnt: Juperpojitis
virgis tegunt, nec arfjccre Jotis incurju patiuntur, reliquis
omiflis. Sed ventus aeque ac fol exficcat pifcinas , etfi l6-
viore difcrimine venti. Ceterum.ad h. 1. pertinent, quae
infra in fine cap. 38. alieno loco leguntur verba.
Jeltas'] Ita etiam Vitruuius Vl. \o. Jeltae famitiaricae^
vbi libri alii celtae habent, vt in Varrone (criptum. Cato 14.
cellas familiae dixit, nifi le^lio faltit. Sunt d^sipSvBc grae-
ce^ ad neceflitate^ naturae faAae fellae.
Jecundum aream'] Columeilae L 6. 24. jfreae nubila*
rium appKcari debet et reliqua.
propter aedificia'] Haec verba Vrfino fpuria vifa funt
efle.
antiquonm'] En tibi difciplinae antiquae exemplum!
Populus M. Aemilium Porcinam a L« Caffvo accufatum cri^'
mine nimis foblime extruftae villae in Alfienfi agro graui
tnuita afFecit, narrante Valerio Maximo VtQ. i* 7. PertineC
jiarratio ad annum vrbis 616.
maioris'] Polit liber addit^^i, qnod intelli^ pdteft;
VrfinuA maiotn emi^abat^ quod et mihi placet •
T 2 eutinam]
99a COMMENTARIVS, IN
cnlinaml Nonius in Prae/epia ita h. 1. laadat: Omtra
hic laudabatur ab illis. Is habebat culinam rujhcam^ vnam
praefepiam latam^ cetlam vinariam. vbi aliae Edit praefepim
habent, quod rellituit Mercerius, male negans, exftare hodie
locum in iibris de re ruftica, vnde iibri eius fcripti lauda*
bant^ cum in Edd* ilt de RepubL lib. L Codex etiam Guel«
ferbyt. praefepim latam habet.
vt orcae in tHfpatda'] Leftionem hanc antiquam et ve-
ram damnat tamen Nonius, qui haec verba laudauit de Gen.
Vafor. et Poculorum, monente Pontedcra. Orcas picatas
habet Colum. XII. 15. 2. Byzantiam orcam dixit Horatius,
vbi falfamenta condi folebant. Angufti colli fuilTe, colligi-
tur ex Perfio. Fornia igitur fola a doliis Italicis diuerfae
fuilTe videntur orcae.
ne vinum prolueret'] Haec verba addidi ex Edd. pri-
mis; quorum loco Edd. 1. 1- G. habent poft lacum inferta
faaec: inquofi contigerit^ deHuens vinum excipicUur ^ ncper^
eat. PaUadius etiam I. 18. lacum fubdit vt etiamji ignorct-
tafe eupa diffitderit y tacu Jubdito excipianturj nonperitura
vina quaefluxerint. Pontedera tamen proluerent malebat le-
gi, ad dolia referens. Columella VII. 3. 35. proluere ven^
trem de herba dixit, et 11. 18- proluere terras. Sed nec ita
fatis apta videtur leftio eife fententiae Varronis. Cf. ad
Oiton. c. 154.
pejfimo publico'] Vt bono publico, dixit etiam Liuius
n. I. monente Vrfmo; quanquam luretus ad Symmachum
p. 198« maIebat|7^^fffo exempto legi, ortum ratus pejjimo cx
lcripto per compendium iplo. Luc. LucuIIus quomodo vil-
lae Tufculanae magnificentiam defenderit, vide apud Cice-
rbn. de Legibus III. 13. MeteUum puto intellegi Quiatofli,
L. Calui filium, Numidicum, qui L. LucuUl fororem in ma-
trimonio habebat
haberet] Vrfinus malebat habeat, quod eft in PoL li-
bro recentiore. At equidem cum Edd. primis curabant in-
ferendum et locum ita legendum efle cenfeo: quod (vel quo-
niam) hi laborant potius, vtjpeffent — - quam vt antiqui qui
. curabanty in quam etc. vel ita hi laborant vt JpeBeni —
quam vt antiqui qui potius curabant — haberet.
vinaricts'] Vrfinus omifiis vocibus aiiquot corrigitt m
M quaeratf vt ad dolia aera frig. ita adferias calidiorem.
Atque omnino fequens ita arguere videtur omiiTum anteavf*
Ceterum Crefcentius Louanienfis Gefneri V. 19. haec retulit
M k L Varro fcribit oeilam oleariam ad partem calidam
habere
VARRONIS LIB. L CAP. XIV, agi
kabire dehere femftras^ fed vim adfrigidam, qaae nec Bafil.
nec antiqua mea editio habet
Item viderel Refte Pontedera vidit, hanc clanAilam
pertinere potius ad cap. I3. vbi vide notam. Igitur vt fpifr
ria haec verba inciuii.
Cap. XIV. nattirale fep. viuaefepis^ Ita egregie h. I.
eonftitait VrCnus. Vulgo peflime verba viuae fepis collo-
CAtA legebantur poft radices ac. Gefner tamen luo loco re-
liAa inciuferat Primae Editiones habebant: radicesviuae
fepis ac viataris praetereuntis lafcvm. vnde viatoHs reftitoL
Pohtedera maluit ac viuasfepes fcribi, interpretatus con-
nexiones, implicatipnefque fpinarum et virgultorum, qui-
bus iit fepimentum. Cum facibus Romanos etiam ambulalT^
▼eliter feciiTe, vt hodie magnates faciunt, ex Tacito et Sue-
tonio admonuit Vrfiniis. Sepes viua aut fatione feminum
aut viuiradicum prouenit Hoc indicauit Varro geminatai
illo quod — quod. Ita deinceps feft. 4.
fed nott vinit'] Hinc apparet, fepimentum viuae fepis
opponi huic non viuae.
ac virgultis'} Reftitut leftlonem, aViftoriotemere mor
tatam in e virgultis. Palis enim ftatutis impUcantur virgulta.
vt omnes norunt, qui tales fepes viderunt
latis perforatis'] Columella de fimili re IX. i. 3. etjkm
teres arboris truncuSf fiue ut craj/itudo poftutaidt fijftlis /lipes
romfflmribus locis per latus efforatwr et in circuitu vmarii cer^
• tis interuenientibiis/patiis defixus erigitur, deinde per tranft
ver/a laterum caua trattfmittmUur amites (vulgo ramices) — ^
Satis eft autem vacerras inter pedes oSonos d^ereferifq^
iranfuerfis ita clatrare. vnde manifeftum eft, honc Varronis
locum traie6tis verbis itaefle concinnandam: implicatis^ aut
tx arboribus (arborum) truncis demiffisin terram et dein^
ceps, con/Htutis, autfiffis et m lateribus perforatiSf etper ea
foramina traie&isUonguriis binis aut temis* Verba deinceps
^off^t/tf/isfpurla efle cenfebatVrfinus; de reliquo vitio nemo
admonuit Ceterum Aldina in CQrrig. fcribere iubet demif
fis et itt terram; deinceps in capite 23. feft. 5. apricus mu-
.tare in apricis* Hinc male intelleda correftione Baiil. edi-
tio apricis alieno loco hic inferuit
terreus] Milii terreuas magis placeret; ita enim cae-
teri fcriptores vocant
, ita idonea ] Pontedera malebat : foffa ea idonea, vt d»*
incepB aggmsbomis^. .
Tj fafti'
^94 COMMENTAKIVS IN
faJHgmm'] i. e. decliaitfttem , refte moneiite Gefiiero.
Ita etiam pofait I. 20. 5. Locam Lacani IV. 295« putiufque
cauati montis ad irrigui premitur faftigia campi re&e com-
parauit ibi cum noftro Bunnann.
atit ita arduus'] In £dd. 1. 1- G eft: agger is, qui «».
trinfecusftt iunMus fojfae ita arduus. vnde Vrfinos emenda-
.bat : aggerji intrinjecus ita arduusjit. Pontedera maiebat :
ac ita c^rduus, yeljed ita arduus. Sed vlr egregius fententia
loci buius aberrafle videtur, Agger enim vel folTae iungi
dicitur, aut flne follk arduna erigi, ne quis tranflcendere
pofHt. 3ed eoce Nonius p. 146. Fqffa ita tdoneafiat, vt
Qtnnem aquamf qttae de caeto venits recipere pojffit, autfaJH'
gium hoBeat vt exeat efundo aggeris. vbi Mercerius in aite-
ra editione p. 302. dedit omiffo initio: Aquam quaeecoeto
•wr potejl — habet — execUfmdo. Jlggeris. Sic ait cfle in
libris (criptis, etiam Varronis. Editio Parmenfis 1480, iimi-
iiter omiiTo initio babet : ^quam auae de caeio venit , recipe*
re potejl ; aut faftigium vt exeatfundo aggeris.
Jfilariam'] Cicero de Nat Deor. III. 5. lalariam nomi-
nat, a porta Collina in Sabinos ducentem^ qua falem in Sa-
binos portari conuenerat tefte Plinio 31. f. 41. a mare fcili-
cet fal iiluc portabatur, aaftore Feito. Vide infra ni. i, $•
ft c. i. 14.
Jlumen'] Croftnmium fluuium vocat Plinius HI. T. 70.
fapax Cruftumium Lucano 11. 406. Hodie Conca. Scilicet
idem Plinius IIL f. 8- Oppidorum veterum nomina retinent
iigi*i Cruftuminus Caletranus. Oppidum igitnr ibi periifle
iam tunc videtur. Campeflrem agri eius iitum Varro c. 19.
-tndioat Foenum ibi natum noxium^ extra falubre fuiflTe te-
ftatur Plinius 11. f. 98.
quifacimt] £dd. primae omittant qui. vndeGefher
oorrigebat: aggeres quidamfj.f eofqne vocant muros. Ser-
vius ad Georg. I. 264. vallos^ falfas et muros de terrafa&os
et gleins, quifiunt in circuitu conortium et vinearum, aut qm^
bus aquae deJucuntur de locis aquofs.
novijfimum] Edd. 1. 1<- G. notijjhnum. Vnde b. L emen^
Uabat Vriinus : Notijfimum fepimentum eft maceria.
crudis"] De his dicam ad Paliadium Maio I3. ■
informis'] Male praeferebat Pontedera primaram £dd«
informe, ad fepimentum referens. Refte vero Gefher com-
parauit locnm Plinii 35. C 48* qM^ ^^ in ^fricaHiJpania*
que ex terra parietes, quos appettant formaceos, quoniam
4u forma circumdatfs vtrinque duabus tabulis inferciuutur ve^
riu^ quam infiruunturfafuie (bfr^mt, iucorrupti imMbus,ve»»
• tis.
VARRONIS LIB. I. CAP. XV. 29$
iiSf ignUms omnique eaemento firmions. — HSfn fniem crO'
tes parietum tuto^ et lateribus crudis exftrui qms ignoratf
Colamella IX. 7. luto puntoo frondes iUitas habet; et XL
•3. 54. foflam repleri iubet lapidibas et calce, vel punico lu^
to, ne capparis po/ut perrumpere terrae fpatium affignatum ;
vnde Palladius X. 13. luto jRrudos parietes habet. Punicam
impenfam Palladius L 13. vocat lutum, cannis in camersi in*
ducendum. Igitur quicquid operis luto cum paleis, frondi*
hnaf lapidibns, cannis etc. mixto facere a Poenis didiccrant
primum romani opifices, impenfii punica vei iutum punicum
appellabatur. Terram h. 1. Varro ^icit lutum. Formacei ifti
parietes luto cum lapidibus permi/lo formabantur. Eofdem
inteliigit Columella IX. i. 2. et Palladius L 34. 4. alii tuto
/ inter formas claujo parietes figwatos ex lateribus imitantur.
— alii macerias luto et tapide excitant, pleriquefine luto coh^
gefta in ordinem Jaxa compgnunt: ex quo loco manifeftum
eile videtur, male h. I. luto lapiUos addi^ quoniam ex folo
luto Palladius parietes formaceos conflruit. Ifidorus XV. 9«
formatumfiue formatium in Africa vct Hifpania parietes di
terra appeilant , quomodo in fomia drcumdcUis -^ inftruun*
tur. jleuis durant incorrupti ventis, ignibus, omni cemeuto
fortiores. Omifit igitur in Plinio imbribus^ quibos vereor,
vt hoc genus refiftere pofllt in terra noftra. Margo Ifidori
snonety Hifpanis audire Tapias; Grialus in notis hodie vo-
cari ait Hormigon. In Plinio Pintianus ex Codd. duobus fuis
valeh^tftruuntur. Sed prae&t vulgata leftio* Equidem in
Lexico meo Hifpanico Xialli Sejournant I775. reperio 7b-
fnal formam ipfam, Tapia parietem, et tcpiador opi&cem
dici: hormigon vero dicitur efle genus impenfae ex calce,
lapillis et bitnmine compofitum. Vtitur his formaceis parie-
tibus ettamGallia meridionalis, quos defcripfit pidturifque
tllufirauit Goiffon ^^ Uart du ma^on pifeur. Ipfos parietcs
Pi^etf^ Pizaiff Pizi vocauit altcr Galfus de cultura Tabaci*
Parifiis 179 1 . Sed hoc genus formatur mifi:a luto arena.
Cap. XV. fationis notis"] D'Amaud Variar. Conieft.
p. 19. ita corrigebat h. LJaHus notis arborum tutiores fiantp
ne fcmiL — ac lites ex limitibus iudicem quaerant. Quam
coniefturam aflenfu fuo comprobauit, qui eam retulit ad
h. I. ErneJH. MMfatius aeque difplicet Sitqaefationis; ita-
que malim fines praedii fatione arborum; caetera in iBat
emendatione probo. Agrum, in confiniooonfitum, habet
noflier infra c. 16. et de iure harum arborum copiofe difpu-
tat Arn«ldus hc,
T 4 rixeU'
996 COMMENTARIVS IN
rixefUur] Nonias in andqiiis Editiombns h. 1. laudat
ex iibro T. de reram natura, fed rixmt cum aliis teftimoniia
ponit ViAorios vidit, eam locam liinc daftam efle. Deinde
in Merceriana editione locas ex admonitione Viftorii cor-
reftus fait , (ed male rixentur repofitam. Edido Parif. 1583.
habet locam p. 231. b. (criptam ita, vt laadauit Vi6):orius ad
h. I. Etiam Lipfius Var. Left. m. 2i. in Nonio oorrexit^i&
re ruftica; neutrum nominaait Merceri editio.
pifios'\ Siiius Vm. 597. et Vfidiquejokrs arua corouath
iem nutrire Fauentia pinum.
vxor\ Monet Gefner^ Fundanium ioqui, nifi iibrario-
rum cuipa fit omiiTum indicium perfonae« Certe Fundanius
Ibpra cap. 1 3. 6. interpeliauij.
vlmos\ Gefner ex Ciceronis Oratione pro Caecina S.
addit oleas. vbi efl:: eius autemjimdi extremam partem okae
dtreSo ordine definiunt. Hic fere mbs fuit Atticae regtonis.
Vide Viftorli V. L. 31. c. 10. lidem etiam myrtos in fini^
bus agri ferebant, vt teftantur Geoponica XI. 7.
quod vbi id pote^ vt ibi quod efi campus'] Ita ex libris
fuis edidit h. i. Viftorias, qui notam mendae his ibi appofi-
tam rep.?rit Duriufculam iocutionem ipfe agnouit Gefner
quod vbi diftum interpretatur, vt^uod/i, haec fententia: quod
vbi idfieri potefi , quemadmodum in (h$fiununOf auia efi cam-
•pus. Crefcentius, vt poftea docebo , ex h. 1. habet quodfi efi
campus vel ager. Ex hac varietate et leftione primamm
editionum: vbipuMat maxime velferitur: et vbi efi campus.
veram leftionem huius loci erui poffe fpero. Scdicet Cre-
foentius 1. c. ante haec verba ita habet de ftirpibus, fepibas
commodis; vel ficut plantae vtmomm vel/alicum vel populo-
rum et citoniorum — et fimiBum arborum et praecipue puUu^
lantium a radice. Sufpicor igitur, h. 1. legenduih effe: qui
puliuiaHt maxime a radice. et vbi (vel auodfi) efi campus,
Soilicet fi \e&xo fepemfufiinet vera eft, vimujs, a radice pui-
lulans, optime fepis vUim praebebit.
fufiinetfepem'] Nonius in Corbes p. 94. b. ex h. L laa-
dat cogit, quam leftionem reiicit Vifl»rius, probat Scaliger,
Vrfinus, Gronov. Obferv. IV. 3. Comparauit Vrfinus locum
nofliri fopra c. 6. 3. celerius kic quam illic cqgunturf i. e. ool*
liguntur. Alia exempla dabit Index. Ecce nanc tibi Cre-
ftentium II. c. 27. quodfi efi campus (alias agir addit antiqua
tnea) vU-nus efi vtiiior omnibus afiis ptantiSf qt$od et fepem
fufiinet et attoHit vuas etfrondem iucundijjimam miniftratoui^
bus et bubuSf acfepibus praebet virgas acfoco acfumo et eft
fmdtis operibus optimuSr Legit igitur c^to^ vua9^ Forte
fuit
VARRONIS LIB. L CAP. XVL 397
fttit viiem. Colamella V. 6. 5. vtmus^ quod et vitem commo*
diffim fiatitury jt iucundiJfimum^pabuiHm bubus affcrt, variijl
que generibus foli prouentt etc. neq video^ qua ratione vlm^s
fepem fuftinere dici poffit.
terrae natura'] Pontedera corrigebat: de terrae.natu^
ra. refte! Quod vero ait, in lenfoniana eflfe fcriptum Tter^
rae, omifit annotare Gefoeri librarius minifter; nec magni
res monenti eft.
Cap. XVI. iS? vicina'] Crefcentius 11. 26. Jtem ait Var^
ro quod quatuor extrafundum confiderandajknt , quibusfun-
dus vtilior vel minus vtilis redditur. Primum eft , Ji regio
proxima ejl iirfejia. quamuis fertilis fit fundusy inutiksiamen
ejl propter latrocinia. Secundum ejl , Ji,in regione propinqua
Junt homines qui emanty qnae in fundojunt venatia, vet ne ca^
re vendant , quae fundafunt opportum. fruSuofior enimfun^
dus eft. Tertium fi nimis longinqua eft , vt cx ea diffici/e ne^
ceffaria portentur ctd fundum^ minus (antiqua mea nimis)
fruSuoJior cenfetur. Quartam eundem fundum fruSuoftorem
faciunt veSurae, fi viaefunt^ quibus plauftra vel naues poic
tare ac exportore necejjaria poftunt.
fi quo"] fi ea vel talis, quo.
Celiem'] Caro/m Vrfmus, /o/f^ emendat Popma. lo-
lienfes latrbciniis infames Graeci. loX««ii, recentiore nomi*
ne dmy^^petQ Strabo yocari ait montuofae regionis incOlas.
Antiquiffimos populorum Sardiniae Uienfes vocat Mela II.. 7^
eofdem nominat Piinus libro III. feft, 13. vbi lotenfes iam
olim Salmafius reponi iuifit lolenfes gentem ne fua quidem
aetate pacatam refert Liuius Libro 50. Pulcherrimum infuo
lae tra6^um et maxime campeftrem excoliiiire lolaenfes, re*
fert Diodorus IV. cum Strabo illis montes affignet. Jolai
in Sardihiam aduentum tradit Ariftoteles Aufcult. c 104. et
Silius Xn. 364. qui oran^ infuUe Itaiiae obuerCim mohtuo^
fam eSe docet.
vicinitatis inuefiosl Cum Vriino Cuper et Schqettgen
. prohdibBitfoTmzminuetluSfdeindeeueSusvelaMeflus. Schoett**
gen praetereacorrigebat: quae vidnitates eueSus habenttdor
neos ^ vti vendunt^ et illinc tnueShis opportunos etc. (^ ita
verba propterea Junt JruSuofa non babent, qqo referantur,
Equidem puto, iententiam poftulare hunc fere ordinem ver^
borum: Quae (praedia) vicinittOis eueSus h. id. quae najcuun
tur (in fundo) vt ibi vendant^ et illinc iHueSus opportunos^
vtea^ quae in fundo opus funt ^ emant, proptereajuntfrum
Suofa. Cet^um huic membro anteponenaiua Secmdum. eiTe
T 5 ' «
998 COMMENTARIVS IN
exEdd. quibufdam, monuit etiam Gefner; ad alteram enim
dittifionis partem Varro nunc tranfiL Eue&us confirmat ipfe
Varro feft. 6. Igitur non dubitaui recipere.
habent f»] i. e. habitant Exempia alia dabit Index.
vtdniae] Vrfinus maiebat vici^ vt deinceps feft. 4« reAe!
vt quibufdam'} fuperfunt, inteHige. Vrunas tamen qui^
hufdam fpurium cenfet.
in hoc genus'} agro, feu villa tali.
anniuerfarios'] i. e. in annam mercede condoAos. Ita
etiam Gefner; itaque poft imperant, diftiaguendum eft.
Contra Vrfinus ob aQnuum ftipendium patat anniuerlarios
diftos efle.
quam partem] Senfum hunc eflTe faciiem video, qaem
expreffitGefner: fed diuites haec artificia omnia habent in
familia. Mihi iegendum videbatur: quampartsm (artiiicio*
rum necefTariorum) latifandii diuitis domeftieae copiae fkp^
pedltare folent. Velim meiiora edoceri !
fabras paranf] Ita ex Polit dedi ^ro parent. Lati-
fundii diuites' Vrfinus interpretatur, qui magna lattfondia
faabent. Ceterum in Geoponicis 11. 49. fub Varronis nomi-
ne idem confilium datur^ ibique monetur, fabros ferrario^,
lignarios et figulos praecipue effe in villa habendos.
Tertio'] Crefc. quarto ^ funi quibus plaujlravelna-
ves portare ac exportare necejfarta poffunt. Columella L 3. 3.
multum eonferre agris iter commodum — deinde ad inuehen^
da et exportanda vtenftlia; quae resfrugibus conditis auget
pretium , et minuit impenfas rerum inueSarum » quia minoris
apportentur eo quo facUt nifu perueniatur. Haec ille velut e
Catone refert^ in quo hodie nihil tale exfiait
Quarto] Crefc. refert etiam ad fundi fruffus JjfeSam^
dum. fed antiqua mea omittit^^Aamffim. ^
ad multa praedia] Ad omnia praedia muita innehan-
tnr et euehuntur inde ; igitur maltm multa adpraedia^
Umitem'] Crefc. limina quercum habeat, non poffSs rt-^
ffe fub eam quaedam ferere* vbi antiqua mea : vt pofRs reSe
Jiib eam filuam. Formam antiquam querquetum fettitai ex
Pol. libro. Hinc Querquetulanae Nymphae et p&rta. Varro
apud Nonium p. 199. tum vtfifupemus cartex aut cacumina
morientum in querqueto arbarmm aritudine. vbi vulgo eft ii/.
iitudine vel amaritudine.
oleam] Crefc. oleamque *— recSneui et in confinio vitem
et fundum faciant fterUem* De noxa oleae^ pofitae in locop
vnde quercus effona^ dicemus ad Cblom. V. 9. I^iinms 24.
£ I. quercus et otea tam, pertinaci odio cUffidentp vt altera in
.. ' atterius
VARRONIS LIB. L CAP. XVIL 999
alterius fcrohe depaSae fuarianitir, qmereus vero et iuxta
iuglandtm nucem. Pemicialta et brafficue eum vite odias
ipjum olus^ quo vitisfugatur, aduerfitm cydamino.
vt introrjiim] Vrliniid malebat et introrfum fe recHneut
omiilis infundum, qoae vei^ fpuria efle cenfebat
adjita'] appoiita» iuxta braflicam. Hanc enim praeci-
pue olus Latini ^vocabant> docentibus ad h. L Scaligero et
Vrfino.
fundi oram ^Jlerilem'] Haec yerba fpuria cenfebat
Vr£nu8 ; at habuit Crefcentius in libris fuis.
Cap. XVn. Jiue quibus rcbus'] Vriinus deleri volebat
rehuSf quod tunen Varronianum equidem puto efle cum
Gefiiero.
tres partes} Edd. 1. 1- G. tres pattes fciiicet in vocate*
vbi VrjQnus verba partes fcilicet tolli volebat. Vnlgatam
cquidem non fatis intelligo, nifi diftinguas injlrumenti ge*
mus, fc. diuidunt^ vocak effentiuocak etc.
iique quos'} Vnde haec pendent? Malim iifque.
Obaerarios] Varro L. L. VI. p. S^- Liber, quijuas
operas in Jeruitute pro pecunia , quamdebeat, dum folueret^
Mexus voccLtur, vt ab aere obaeratus. vbi Geiher malebat
quam debebat,dabat^ De nexis videlnterpp.ad Liuium Il.aj.
Columelia I. 3. f. 12, nexu ciuium et ergajlulis tenere agros
hinc dixit Antiquae leftioni obaeratos refte hanc ex libris
fcriptis fubftitui iuilii: Pontedera. Si enim nexos, a merce-
nariis diuerfos» intelligi voluiffet Varro, dicendum erat iif
que quos. Sed nexos eiufmodi liberos fub Augufto vix m
agris babebant Romani, vt libera republica. Varro fcilicet
obiter, vt folet, etymolc^am vocabuli operarius tradere vo-
luit^ monente Pontedera. Ab ob aera fit opera , hinc ope^
rarius, quB& obaerarius. ^vero Uqueproiiquefunt. Mu-
retus ad Taciti AnnaL IQ. 42. et Fruterius p. 346« corri^
gunt : quos operarios.
De His ctdufmodi] Scilicet de feruis,
imperatis'] id cft, imperiis, rebus imperatis.
vno eorum'] Gefner interpretatur vulgatum antea fifor«
incdarum, vnde ad nos venerunt reqnifito ex nOdltiis, et
requifito, quld apud priorem dominum fafiitarent Anti-
. quam Codd, leduonem Scaliger ita corrigebat et in eo eorum
i nouitiis reii , quis itio ad priorem dominum: quid fafHta'
rent. Idem imperatis rerum interpretabatur imperitos re-
rum, eofdemque quos deinceps vocet iumitios reii, i. e. rei,
. mti^uo iwre\ verba quis itio ad p. d^ ej^plicat: an GiepiQa
ad
300 COMMENTARIVS IN
ad priorem dominum eant ad opns faciendtim et qoid apnd
eum.fa6titarintf ceflatorefne an lalK>ri inteuti fuerint. Sed
haec mihi interpretatio vaticinii fpeciem babere videtur, Vr-
finus corrigebat: imperatis it refuifitione ad ffr. d. Popma
leftionem et in eo eorum e nottitiis ret^uijito interpretatur:
et fi quaefiueris in opere rniUco e nomtiis, quid faftitarint
apud priorem dominum. Pontedera: in eo eorftm e nqv.
redinquifito, Equidem egregiam et facilem I. Fr. Gronouii
emendationem pofui.
neque fornudohfa neque animqfa'] Hoc praeceptum cum
quibufdam aliis omifit, qui cetera repetilt Columella. Ipfe
Varro duxerat ex Ariftotele, cuius in Oeconom-I. c. 5. haec
et plura ieguQtur, quae Varro in vfiim fuum conuertit. Haec
igitur hoc in loco colle^hi ante oculos leftorum ponam.
Primnm igitur Phiiofophus graecus: yiv^ 6* ivei^ xpoc r«
ipifx fiiXri(rrx fv^rs ieAx fiijrB xvipsTx xyoaf xft(f>irBpx yxp
xi^WML xe^ yxp «/ xfxv tetkoii ix vwoftiptttrL %Xf 01 ^fioetieti;
iu evxpxot. Vides rationem a Varrone non bene omiflam
praecepti! . Alter locus eft infra feft* 5. neque eiufdemna'
Uonis plures parandos ejje. ex eo enim potijjtnmmjotere of-
fenjioms domeJHcas fieri. Quae fic tradidit Ariftoteles 1. c.
%OLi fiif nrxffd-eq ifioed^ueti TdXX«c» iiinrep luif iv reSc mkBcau
quae integriora legifle videtur Varro. Idem praeceptum
pofuit Philofophus Politic. VII. c. ii. ric ii yevpy^f^oyrx^
ftxh<rrx fxht iskn^ eTvcq^ f^^rs ofM(piikm lexvrosv ftTfre ^vfMet"
iSv. iroo yxp xv Trpoe rs rfjv ipyourlxv sTsv XPV^¥^^ ^ '"^P^
ro fiTfikv vstorepf^etv xer^xXeTi. Ofienfionos igitur caufatur
Varro, vbi Ariftoteles timebat, ne plures eiufdem nationis
ferui confentientes feditionem fugamque molirentur. Ter-
tinm praeceptum eft Varronis: Praefeflos alacriores fadun-
dum praemiis dandaque opsra, vt hdbeant peculium et con-
iunSlas conferuasy e quibus habeant fiUos. eo enimjhmt fir-
miores ac couiunRiorcsftmdo: quod repetiit Columella. Sed
idem non de praefeftis feu iirtrpixotQ^ fed de feruis omnt-
bus tradidit Philofophus l.c. ietik ucq i^fiTfpsverv tcSq r^xvo-
voticuQ \ admirabili breuitate ! Ad reliquos tamen feruos et-
iam referri voluKTe praeceptum hoc videtur Varro cum ad-
dit, Epiroticas familias propter has cognatione* iiluftriores
ac cariores effe. Quartum eft praeceptum : Studiofiores ad
opus fieri liberalius traSando aut cibariis aut ve/litu tar^io-
re aut remijjione operist qnae fic graece docentur: itoxnp
tsT voteTaSeq ouiyf/tv neil itxviftetv rs uoi^ xvtivoq uxr oi^lxv
Hux^rrx uaLf rpo^TJv xeq iaS^ijrx xo^ dpytxv ue^ uokiU^t^. Porro
incapite Xlll» itmt quaedam praecepta, quae ex Ariftotele
duiibi
VARRONIS LIB. L CAP. XVU. 301
dufta videntar^ qaanqaam ca a Varrone fant accoratlus de-
finita; velut iliud fed:. 6. iUi enim (antiqui aedificationem
viiyLejfaciibant adfruffuum ratianrm: comparare licet cum
lioc Ariifcotelico. 1. c. 6. oinfcev ii 'jrpig rs rcc xr^pLcirct uro^ki"
rovrx naroaxivwriov xotf vpoc uyisfcLv xotf tpoe ewifiepiav. A/-
yo» ik xr^fJLOLra /xkv oTov xxpicoTi^ Hoif itrdiljri voU <rvfi(Pipsi^ xot^
rSv xccpxSv iroU SJlpoTc xoif rolot vypoTg. xotj rSv iXicov xrtf^
fMrosv rofet dft^f/vxoiQ netj rofet ct^o%oiCy ^tetf iikoi^ xoif iXsvS^i^
f 01« xai^ yvvou^l xotf ivipcitrt xof ^ivoiQ xoif itrroTQ. Vnde fru-
^tos aridi et humidi dLdindtionem duxiiTe Varro initio huius
capitis 13. videtur. xn^fxurx SfJL^^x^ ^^ u^pvx» Varro cap.
17. interpretatus eflfe videtur injlrumentum vocate ac mutum.
Poftea quod ait Varro cap. Xllf. f. 2. villici proxime ianuam
cellam yfe oportet^ eumque fcire^ qui introeat aut exeat nO'»
Su quidue ferat, praefertim fi ojliarius efi nemo: coDUenit
cum hoc Phiiofophi praecepto: ioxBT ik iv reSc uiydKcue e/.
novcftletic %(}3fo'/;£Oc ^Tvotf ^pcopo^y og uv «%|M7<rroc y rSv ukXav
ipyofv, TpoQ aosrtjpfxv rSv sf^CPepOftivoov xotf ix^MpofUv(av.
formidolofa'] Liber Polit fomiidulofa. Ita alibi rutunda*
Ita in Nonio p. 465. /anguinulcntus ex Codd« pofuit Mer^»
cerius.
literis ef} Interim ex Edd. aliquot addidi et fuadente
Gefnero; Scaliger ff/m>delebat; Vriinus corrigebat qui /i"
tcris, qui fint atiqua etc. Scaligeri ratio plane iuepta eft.
Literae enim hae funt plane diuerfae ab iis^ quas humanita-
tis vocabulo complefti folent veteres fcriptores. Quas Var-
ro poftulat nunc, pertinent ad rationum librum conficien-
dum* Comparo Columellam I. 8« 4«
quam — dipci'] Has quatuor voces a glolla^re efle cea«
febat Vrfinas.
maiore'} Columella XI. i. 3. viliicum probat annos tri'*
ginta natam vfque in fexagefimum.
iis auam minorel Pontedera corrigebat: ii quam mi^
nores. V illicos enim ipib^ natu maidres magisr ait efle do-
ciles et difto audientes domino^ quam minores. Sed re^
Scaligerfcriptoram Codd. Viftorii ii quam minore probabat;
interpretato^ ii antiqui difbim pro ei. Atque omnino verum
vidit Scaliger. Ecce enim Columeila I. $• f« 3« iamqui is
tranfcenderit aetcttem primae iuueutae --** ne auSoritaicm de*
trafiat ad imperium, cum maiores dedignentur parere ado*
fe/centfUo. Iterum XI. i. f. 3. eiufdem praecepti caufam red-
dens; namferuitiafic tirunculum contemnunt, vt/enem. Ce-
terum re^ montiit ScaUger^ ktine dici fratrm maiore et
minore
3oa COMMENTARIVS IN
ndnore natu; itaque leftionem minore natu b. 1. probauit
etiam Gronov. ad Saetonium T« L p. p. 347.
et vjii] Cum £dd« prlmis haec verba damnat Vrfimis.
pofJis\ Legendumefrejffo/^, vidit etiamGefner. Paulo
ante Aldinum coherceat eieci/ nulla Varronis aut iibrorum
fcriptoruin au6)x>ritate munitum. Plures Aldinae letiiones
Vicborius ddmifit in fuam, quam debebat, aut qoam fecera^
fi primarum Editionum fcripturam ante .oculos habuiflet.
Alioquin infni cap.65. cohacejcant fcribendum fuerat; etni.
16. f. 15. cohangujlet. Similiter incohare pro inchoare in
Columella primae Editiones (aepius dant^ quam annotauit
Gefner. Vide ad IV. 3.1. de vocabulo cohors^ chorsad Var-
rou< I. 13. In loco Varronis apud Nonium p, 478. in verbo
wurnturari Codex Guelferbyt coherceam dat In Plinii £pi-
ftol# V. ep. 5. f. 4. incohatum dat editio Romana anni 1490.
a folo L M. Heufingero comparata.
firmiores'] Dequibus, nc aufugiant» minus timeas.
Epiroticae] Ix>quitur fcilicet £piroticus pecuarius.
M iniiciendwn] Cum libro Polit faciunt libri Vifl»-
rii f qai maiehsLt votuntatenu Scaliger hinc corrigebat: /m-
iiciendam voluntateni, praefeitos in aliquo honore habeudop
et de operariis 9 qiti praejlabtmt^ aliquot. Vrfinus: ad inii^
ciendam voluntatem praeccptorum, cUiquo honore habendijunt.
Idem tamen ex fcriptura Codicis : cui iniicieneUm voluptatem
praefeSorum malebat: ad eliciendam volmtatfin pratfedUh
rum. Popma legeh^t : Iniiciendum voluptatcm, praefeSlos
in honore aiiquo liabendo; Pontedera ad inliciendum volunta-
tetn praefeHorum^ honore aliquo habendoy et de operariis^
qui praejtabuni alios, communicandum. Etiam I. Fr. Gro-
nou. eui iniiciendam votuntatem coniecerat
et de operariis] Vrfinus deletis verbis de operariis ma»
iebat: et qui praejlabunt cdios. Sed operariorum mentio-
nem eiTe neceflariam, docebit locus Columellae 1.8- f. 15.
peculiare'] Quodad peculium eorum pertineat, refte
monente Vrfmo. Pitutus Afmar. HI. i. 36. etiam opilio qm
pajcit mater alienas oues^ atiquam iuibet pecutiarem^ quijpem
Joieturjuam. Idem Aulul. L 17. peculiarem gatlum.
qui conjotando] Vriinus malebat: vtfit qui confi^latulo.
Cui affentior, eamque leftionem interpretor, vt habeat,
quo confolari vilicund eiufque voiuntatem iibi reconciliare
poflit
Cap. XVHIi dirigit]. In jibro Viftorii antiquiffimo hic
^t oiibi fuit derigit, ex^ qua forma antiqua fupereife moaet
VARRONIS LIB. I. CAP. Xvm. 303
dereSarios in libroPandeAanun XLV. De extraordin. crinu
Leg. /accularios,
haec mancipia'] Diftinftionera, vulgo poft haec pofitam,
fuftuli, monente Pontedera. Idem p;ivJo poftea feci.
Optlionem} Scaliger monet, vocabulmn efle deriuatum
ex graeco oi^oXo^, oiTaAioiy. Sic cuTciXoe etiam dicitur oa*
prarius.
XV. fnancipia'] Cato vulgatus cap. XL numerat XVI,
praeterea faliftarium nominans. VrAnus monet, in vetere
codice poit Jubulcum fequi ScUiBtariuin vnum; cuius notam
Gefner male retulit ad formutam oliueti. Ceterum Nonius
p. 50^. ex b. I. laudat: Centum iugeribus vinearum opus ejft
qtdndecim mancipia.
quatcmis operis] Vide Colum. II. 4. 8*
indulgentiae] Edd. primae indiligentiae. Vulgata ad ^
dominum refertur, ii vera eft. Indiugentiam proprie de
parentiim in liberos aifeftu dixere veteres, feu potius indul'-
gitatem; in Virgilio enim indulgentiam coeli iioue diftum
vult Seruius ad Georg. U. 345. qui ex COelio indulgitatc li»
berum ponit; Sifennae locum habet Nonius. Ceterum pro
Lidnius in Brufch. eft fola L. litera. Demum capite XXIL
fecl. 3. Itaquef Stoh inquit^ vnde arguo, eo vfque Stolonem
efle locutum.
vti pro portione'] Leftio Viftoriana vti proporti&ne^ ad
waiorem fundum et cet in errorpm induxerat Scaligerum,
vt a Varrone poiitum crederet vocabulnm proportionis ; ita-
que corrigebat : vti proportione: ad maioremfundum vel mi^
norem addere vel demere. Quin adeo verba ad maiorem —
demere ex gloflemate, voci proportionis addito, orfai putabafr.
Vrfinus leftionem Ba- G. ante oculos habuit:* vti proportiO"
ne, vt ad maiorem altenunque vt tolli voloit, l*efte mdnens^
vti efle aduerbium,. non infinitom verbum. Cum Vrfino
Gefner etiam monuit, vti efle coniunftionem, diftinftionem
tamen pefiimam reliquit Pontedera a fententia loci plane
abefrauit, dum nimis argutabatur in verbis. Male etiam
vti proporfiom phrafin efle putauit.
extra'] £^ £dd. antiquis Pontedera praeterea addi ma»
lebftt.
vtjijit'] £x antiqila leftione quodji confragofus et ar^
duis cliuis Scaliger efficiebat quod Jit confr. atque arduis.
Vriinus etiam arduis probabat. Infra c. 20. t 5. confrago-
fom et difficilem agnim ad folum faftigium foli refert ite-
ram; led Columelia H. 2. 8- locum lapidibuscotiiVagofum
habet; fed VL 17« C 3. jQiApIiciter confragofis locis habet pro
monta-
304 QOMMENTARIVS IM
montanis ; vbt tamen llbri qaidam anttqui itmplex fragofis
praeferunt. Feftus: ro»/7ag^ff^ loca dicuiltur, in quae vndi^
que cof^uunt ventu vbi rede Dacerius cor^nt emendat A
conftatum fiunt coifages. Fidorus Orig. XIV. 58. confrages
in Fefto fegit; vnde confragofus ducitur. Contra conflu-
ges loca, in quae diuerfi confluunt riui apud Nonium, graece
/afio-aYxeio/. Ita flaces et fraces dicuntur,
Modicus] Gefner interprietatur menftiram menfuran-
tem feu normam normantem. Rcliquarum Editionum le-
ftionem modius vitio operarum adfcribit.
parsfit'] Pontedera legi voluit abfit.
feoctam partem (et)'\ Vulgarem interpunftionem par-
tem: et de Xlllmancipiis nihilo magis et cet. intelllgere fibi
vifus eft Gefner, quia de loco hoc nihil monuit. At fen-
tentia au6tbris ita plane aboletur; quare eam correxi, et
fententiam Ita explanaul. Docet, de nentro numero fextam
partem pro modo agro demi, vel addi pofle. Copulam et
vt inutilem inclufi.
in Cit^eribus'] Nonius libro de numeris h. 1. laudaui^
fed ab initio praopofitionem in omifit. In Catone funt nunci-
pia XVI. Formam iugeribus ex Varronis libro I. R. R- lau-
dauit etiam Cliarifius grammaticus libro L monente Vrfino.
aitfingula] Vrfinus corrigit ait ad fingula iugera qua-
ternas operas. Refte!
frndo in Gallia] Parum de vita Safemae, minus etiam
de fundo eius Gallico conftat ; quod tamen fcire inter^t
eorum, qui libros eius de re ruftica iegere et companire
volebant
quam aUt] Haec.verba fpuria cenfet Vrfinus.
Cflip. XDC. Cato'] Cap. X. vbi vide notam.
trinos] Varro refte tria luga interpretatur ; noh opU3
igitur cum Pontedera poft oftogena add&re vnufh bouem, fed
intelligendum ex fuperioribus iugum, refte monente
Gefiiero.
vt Sqfema dicat] Gefiier interpretatur quafi diftum fit
fi Sqfemae credimus. Sed nullo exemplo nouam hanc dicen-
dl formam confirmauit. Debebat effe^^ vt — opusfit. Sed
fisttim feittis, deefle aliquod, cui refpondeiat membrum alte^
rumy? Cato. Vrfinus corrigebat: opus ejje^ Cato ad oSpge--
na. Sed vel ita fententia imperfeda relinquitur, et ^tet^ue
fcriptor verum dixifle perhibetur; quod falfum efle Varro
Mnuihcit ipfe. Liber Politiani' viam monflrauit milfi ad Ve-
J911A leftionem inu^ftigaadam^ itaque lego: ItUf fi Sq/ema
dkit
VARRONIS LIB. I. CAP. XDt. 30$
diciivenm, ad ^ opus efi, fi Bato, ado&ogemu Ceterum
refte Vrfinus monuit^ concinnitetem poftulare praeterea, vt
ceniena legamtu.
jitiam terratn] Ita fuadenteGefnero exPoHt libro de*
di pro vulgato: efi alia. Terram quod Vriuius corrigebiit:
faciliorf aHa difficiiior efi. jilte terram et cet Pontedera^
nihil in vuigata leftione deeife afSrmans^ docere debebat
ignaros iilosagricultnrae^ quos dicit, quomodo Varro ter-
^ ram aiiam aiia difficiliorem dicere potuerit, fi bobus ad eam
profcindendam vbique viribus magnis atque aequis opus eft.
iwereo} Nonius in Bura ex h. 1. iaudaf vomeretn in
aruo. Nefcio vnde Pontedera duxerit Nonii iedionem^ 'vhi
deeHe ait in. Editio Parmenfis i^go.habet in agro. De bura
vide ad Varr. n. i. lO. Hoc loco iatis erit annotafle, buram
efle aratri partem pofteriorem curuam, olim latine vruifm
dictam, graeceyiS^ifCy quaeficum temone fuerat ex ea<{em
materla continuata^ nulia intercedente iun6tura^ aratrum
graece dicebatnr duriyvov. Etymologiam habet Vatro L. L.
IV. p. 33. bura a hibus, alii hoc a curm vruum appeltctnt* -
Burae ab anteriore parte iungitur dens cum vomere, a po-
fteriore et fuperiore fliua, haec graece ^%^rXjf, dens cum
vomere t/w/c vocatur. Virgiiius Georg. I. 170. fnagna vi
fiexa domatur in burin efcuruiformam accipit vlmus aratri*
Hodie vocamus KrUmel, fimili notione. Burae inferius iun-
giturdens cum vomere; hos dentem Hacken/chuhf Pfiug*
hauptf Scharbaum vocamus ; Graeci ikvpLx. Etytnologiam
burae ex Varrone, ni fallor» integriorem habetlfidorusXX-
14. buris efi curuamentum aratri, diffum quafi bo/oira (1. e«
jSqoc oipi) quodfit in fimilitudine caudae bouis. ^ Sed re^Riu^
baec Seruius ad Virgilium ita: diflum quafi ^oc oifoi^ quod
fit in/knititudinem caudae bouis. Aiii Burin curuaturam te*
'monis quae/upra efi^ et quod efi infra vruum dicunt; buris
enim vt curuettir, ante igni domatur et amburitur; vnde et
quae naturaliter inuenmntur curuae ita dicuntur. Vides, Var-
ronem vruumderiuafle ab vrendo^ atque ita^ quicquid vrendo
vel natura curuatum eft, vruum feu curuum di6mm voluifle.
molarium; in vinea} Vulgomolarium^in* Diflinjfcio^
nem mutaui, admonente Vrfino« Ita etiam deinceps vul-
g^tam mokaium: inhae correxi, mutata diflinftione. De
priore vitioadmonuitetiamPontederiy qui in librp Caefe^
nate efle ait priore loeo molarium, altero molendinarium
fcriptam.
pecuarick\ In Polit et Cod. Parif. eft peckliariaf quo*
etlam Vrfinns in Codice foa ibriplum rqperit^ iatieqprettt-
Tam.I. P.Il V tos:
ao6 COMMENTARIVS IN
tns : ex peadioferuorum quaefunf, Ita Tupra dap.^ 17. vtft^
euliare aliquid in fundo pafcere liceaU Itaqae I1. i. ita corri-
gebat : quaefolent ejje peculiaria , pauca kabenda. Sed otni*
fitvir iTagacimmus docere, quem verbahaec cum fententia re-
liqoa nexam habeant. Mihi probatur opinio Gelheri, verba
vtfolent effe pecuaria velut aliena includentis. Forte exci-
derunt quaedam, in quibos Varro de pecuariis dixerat^ vbi
fcilicet non pauca agri colendi caufa domi aluntur pecora,
Hdd quam plurima mercaturae caufii iibera pafcuntur. Sed
Yide notam ad fefb 4.
tueri ef] Pontedera corrigebat: fe tuerierf ajfidua effe
pojfint* Contra vulgatam Gefner interpretatur; vt manci-
pia^ quae ipfa fe tuentur, nec opera aliena indigent, vt pe-
cora, et effe polTmt plura in fundo, et effe affidua in opere
&ciundo. Equidem Pontederae correftionem cum inter-
pretatione Gefneriana probo vnice.
Ineo numero] Quo? pecorumne, quae agri coiendi
caufa aluntur? de quibus praeceffit fermo. At hoc ineptif-
fimum. Interpretes tacent. Mihr videtur effe manifeftun,
excidiffe hinc verba, in alienum locum a Ubrario relata et
vitiata: Ft fotent ejje pecuaria. Quae retradbi hic colloco:
Pbifolent ejje pecuaruUf in eo numero non modo et cet Var-
to enim pecuarias, ouarias et equarias dixit n. Praef. 6. Ce-
terum in Varrone exempla plura alia habemus talium trani^
locationum.
pratqrum eaufa'} Alioqui aiienum pecus vendito pa-
bulo pafcendum in fundo monet infra cap. 31. in fine.
Jlercus] fuiilum enim ad agriculturam contemnebant
Cap. XX. qui idoninjint. Boues] Vulgo inepte diftin-
' gttebatur qui id. Jint boues. — parandum. vt. Ceterum in
libro Polit hic et pluribus in locis legitur fcriptum ^tadri"
pedibus et iic ex^Iibris fcripds apud Noniiun p. 69. edidit
Mercerius in fragmento Varronis, quod ponam ad II. 6.
Ibidemp. 144. NoniUs Mercerii ex Accii Thebaide liabet:
mtidantur vulgo, quadripedantur fonipedum. Mercerius
corrigit quadripedantum Jbnipedum. Editio Parif. 1583»
l»bet: pripendantur Jbni et in varia leftione. qua praepe"
diantur foni pedum. Sed Parmenfis 1480. qua priped^miur
infonipedumf vnde Mercerii correftio confirmatur.
minoris trimos'} i. e. minores quam trimos. Ita faepe
ftriptores noftri loquuntur cum aliis. De verbis quae PoL
)tlNr>HUictt fini-capitis^vide infrit aH initiumcap. 21.
naribus
VARRONIS LIB. L CAP. XX. 307
. nariln^s Jimis] la Nonio p. 94. Merc. v]>i h. 1. hiuda-
tar, Editio Parmeiiris 1480. habec: finiutato peftore claffis
coxend, De re vide ad n. 5. feft. 7.
nec non\ Colutnella VL 3. X2. longeque omnis bos indi'
fenus melior ejl qnam peregrinus , nam neque iquae nec pch
uli nec cdeli mutatione tentcOurf neque infejlatur tonditione
regionis^ Jicut ilk qui ex planis et campejiribus hcis in mon*
iana et q/pera perdt^ffus eft vel ex montanis in campejlria.
Atque ita etiam ex Columella Palladius Martio XI. 3. Ex
Columella Vriinus h, I. legi volebat: locis emendum, non in
dura ac montana, nec contra. Nouelhs et cet. In Codice
Viftorii vetuftiflimofuit: nec nojlraji incidit. vnde Vifto-
rius legebat: nec contraji incidit vt Jtt vitandum. quaii non
fit reformidandum agricolae emere boues ex duris etafperis
locis in campeftria. Ita Varro plahe difceiTerit a fententia
Columellae, nullaratione edita, quam excogitare nec ipfe
poffum. Contra Popma ampleftitur quidem emendationem
Viftorii, fed aliter interpretatur: nec contra ex montanis /0-
cis in ptana et campejlria. Itaque Ji^ itafert , vt fint emendi
boueSy idvitandum. Is itaque ita diftinguivolebat: nec con*
tra; fi incidit vt fit vitandum.^ Hatic rationem equidem
cum Dick/bno Vol. II. p. 474. fequi malim. Pontedera fe-
quitur rationem Vittorii et quau ex Brufchiana laudat nee
contrafi.
dejlitutas^ It^ in libris fuis omnibus reperlt fcriptum
Vi^lonus, etin fuo Vrfinus, qui reAe interpretatur fbcas
et ftatutas. Furcae quae iint h. 1. intelligendae^ dicimus ad
Columeliam VI. 3. Virgilius Geox^. UL 166. vimineis cir-
culis colla inneftit; quos eofdem eue cum furcis Varronis
yoluit Pontedera in Curis fec.
eo leut\ £dd. principes legunt leui fmul gradi fcuias^
et priHcipio — terram leniter procedant. quod fupplemen-
tum non folum probauit, fed comparatione etiam Virgiliani
loci confirmare voluit Pontedera. Ait enim in poetae ver-
bis cogegradum conferre iuuencos apparere veftigia leftiohis
jimiU gradi facias. Vii^ilius tamen, diuerfam iuuencorum
domandorum rationem docens, vix potuit Varronis locum
exprimere. Mihi tamen pariter neceflarium videtur id fup-
plementum^ ita tamen, vt t6tum h. 1. ita legas : ajjiiefacias -*
adiungas — eo teui fimul gradi facias, vi prindpw — ter^
ram kniter proeedant. Secunda enun perfona melius. verba
fitbigendum conoenit^ eamque ftatim in feqq. addit Varro«
^t alibi. Interim ne vim Varroni f$dam dament religk^
V 3 ' lumis
}08 COMMENTARIVS IN
nlmid homines, leniore medicina vfos fupplementum
correxi.
per arenafn] Crefcentiii» IX, S^^fubaSo prius folo ex^
ircendifmt in arena, Quos ad vefluram et ceL Priora ver-
ba funt Paiiadii IV. I3. 3. Ex Crefc. paras addi volebat Ponr
tedera ; quod facere ne ncccflTe effet, comma poft veSturas
pofitum omifi cum Brufch. iiiueftum ab Aldina.
inJHtuendum\ Crefc. Quos ad ve&uram paras fac prt^
fHum inania dueere plauftrat — oppidum vbi Jit ftrepitus ^ du-
caset quefnfeceris dextrum,fac etiam ftntftrum, etfic la-
borafiH reqmes erit. Vnde vbt inferi h. I.* voiebat Pontedera,
annuentibus Edd. primis; quo tamen ne opus efret, poft
oppidum punftum pofuit Gefner. Equidem malim oppidum s
vbi creber — celerrime ad vtilitatem adducit eos.
celerrimd] Malim ceterrime. Ad vtilitatem adducere
eft ad vfum, feu domare. Ita Plautus Epidico V. i. 2$.
Satiii^ ego ocutis vtititatem obtineo fincere an parum? i. e. fa-
tiihe ego oculis vtor?
vt in Vdmpania'] Gefner malebat : ibi non bobus graidm
bus vt in Campaniaf quia de Laborino^ Campaniae campo
Plinius XVn. f. 3^ idemfolum vbicunque arduum opere^ diffi^
dle cuttUf bonisfiUs acrius petie^ quam vitiis pofjet^ affligit
agricolam. At vide tu mihi locumCat. c. 135. aratra tn ter'
ram validam Romanica bona erunty in terram pullam Gsrm-
panica. Columella n. 10. i8* Campaniae folum putre vocat
bubus grauibus'] Crefc. leuis eft, nonfbrtibus bobusfed
vaccis et cJmis vtipoffumus (antiqua mea habet p5t) et in leui
plauftro Jmiliter et ad molam olei facile, vt fwuus labor et
cet quae funt Palladii. Vriinus h. i. malebat grcmdibus.
Varro de L, L. VI. p. 77. e queis vt diSH valentes glebarii,
quifacile profcindunt glebas. vbi Scaliger comparabat Hefy-
chii xccfitvit^ ivrKeipuQ /Soft^, kfxvfb^u<^ iviTxl^^*
ajinis] vili afeUo arari Byzacii folum in Africa tefta*
«ar Piinius XVH. f. 3.
jid motas] Hucufque de boue domando ad vfum ani«
iri. Quae fequuntur alio aperte pertinent; quis enim ianus
bouem ad molam vcrtendam adhibebit^ cum aiinus operi St
apttor et viliori conftet? Igitur poS: pqffutU pofui punAunu
Nouam enim fententiam exorditur Varro; deinceps poft
eonuekuntur fublato punfto inciiionem pofui, verbaque ue
^ua re, quae fententiam turbant et fuperuacanea funt;
mclufi.
exinde] Ita etiam infra cap. 24. Male igitur Vriinua
coerigi TOiebat jvrofW^.
gu0
VARRONIS LIB. I. CAP. ^XXL 309
quofaJHgio] i. e« qoa inclinatione, pofitione tequali,
an inctinata. Vide ad I. 14. 3.
haec valentiora] Pontedera pntat» ex caeteris praece*
ptis Varronis de pecore et re ipfa patere, iocis montanis et
ticcis non apta eHe pecora maiora ; neqae enim (atis fru<ttas
ferre, nec commode ali. Igitur corrigebat nec valenthra*
At, bone, qui pecora inualida in loco difficili opus facient
melius quamin campofaciii? Inftat vir doftus, fupra Varro*
nem cap. ig. f. 4. praecipere, fi fondus fic confragofus atque
arduis oliuis, pauciores boues et bubulcos opus elTe. ]Re«
fte; addit enim ibidem: fi ita dijjimilis eft, vt totus arari
non poffit. De difficili fimul et cunfragofo agro Varro nunc
dicit: Deinde Pontedera atiud afiert argumentom. Q*m id
operis faciunt ^ita enim li. 1. laudat) Quod fi, inquit, id ope-
ris faciunt boues validi ac vaccae afellique pro loci condttto-
ne, nunquamprofe6k>iIlosexpeditliabere, cumplurispa-
rentur atque alantur. Praeterea vaccae latte profunt, afini
ad molas et clitellas adhibentur. Sed vna efl: ad haec omnia
refponfio, Varronemnon loqui d|B pecoribus, ad aratrum ad-
hibendis, fcd de iis, quae molis et-ve6turis feruiunt In
loco igitur confragofoet difficili vacca potius eaquevalentior
adhibenda efi:, quam afelli muliue, quod vacca idem opns
faclt, et maiorem fruftum affert^ quam afellus mulufile.
Cap. XXI. claufos dormire'] Codices Viftorii omittunt,
quae deinceps Edd, principes habent, et reflituL Kcce
enim Cato c. 124. Canes interdiu claufos ejfe oportet, vt no^
ffu acriores et vi^ilantiores fmt. quae quidemverba, iocopla-
ne alieno ibi pofita, forte ex h. 1. tranflata fuerunt Admo-
nebo praeterea leftorem, fupra in fine capitis XDC. Politiani
librum haec inferere : De canibus vero vtUe, quod vilta Jine
iis parum tuta. quae, vndecunque fumta, arguunt, locum de
canlbus domefticis parum integrum ad nos peruenifie. De
paftoriciis copiofe tradit Varro II; 9. Argumentum antii.
quum habet: De canibus: Jine ^mbus vtique villa partim tuta
/it. Vnde Caput totum ita ordinauerim: De canibus, quod
fnltajine iis vtujue parum tutafd, canes potius et cet
faciundum} Primum Scaliger damnauit, inclufit Gef*
ner. Scaliger verba haec ad fequentta refert, etindomitas
pecodes dici ait oues, capras, fues, quae non domentur , vt
boues et equi. Lemma lenf. et Brufch. antea pofui. Vifto-
rius inter lemma cap. XXI. Decanibus et XXH. de ntuto in-
ftrumento, medium aliquod pofuit, nulli annexum capiti: Si
pratafunt infundo^ pecusnonefl, quidfitfaciendum. Quae
V 3 potiu.?
310 COmMENTARIVS IN
{Mios eft olaufiila pera6faie xuuratioms cap. XXI. 4b imhmi'
tis quadr. de pecare inJiruSo ac cambus hoc faciundum , quod
dixu Itaque hino Pontedera arguebat, boc breue capbt ex
duobus conflatum effe^ et probabat verba quod dixi quae H-
Stepb. ex Codice addidit Sed pecua inftru^bim quaie fit,
non explicauit Pontedenu
domiuus habei] Admonitus a Pontedera reftitui domt»
nnSf fine quo poftrema vacillant. Nofter IL Praef. 5. patm^
hm iufmdo compafcere quam vendere plerumqne magis expe^
dU dominofundi,
Cap. XXH. materia ru/Hca'} Etfi nemo adbaefit, mihi
tamen ruftica materia difplicet Speciem nominari oporte-
bat; alioquin omnls materies ruftico vfui feruit Igitur cor-
figo jn$fcaria. Sic in Catone et deinceps feft, 5* fakes nsr-
fticariae vel ruftariae pro rufcariae irrepferant per librario-
rum ignorantiam. Ru/cum Caftor apud Plinium 33. f. 83*
oxymyrfiHem mifrti folUs acutis, ex qua fusnt ruri fcopae^
yocabat; etficFeftus: Rufcumeft, vtait FerriuSy ampUus
pauto herba et exiUus virgtUtisfruticibufijue, non diffimik irni-
cOf cuius cotoris rebus vti muUeres JoUtae , commemorat. Vir-
gilius Georg. IT. 413. nec non afpera rufci vimina perfyluam
et ripis fluuiaUs arimdo caeditur. Columella XII. 38* 4- ^
JcopuUs aridae mtfrfiferiajujffricatur. vbi myrtum. filueftrem
feu rufoum Intelligit
pcUmofcirpo^ Quoniam iuncus apud veteres fcriptores
Idem fit cum fcirpo, Pontedera fdrpo mutabat in fparto,
quod iungit reliquis cap. 33. etfi vulgatum exftat etiam in
Konio, qui h. I. laudat in vocabulo Tegetes, vbi Editio Par-
menfis anni 1480. habet cannabiU tino — tegetes quoque/un-
do fumi non potuerunt. Codex Guelferbyt fi quaeflunt —
t^eiis quaeque fundo f n. potuerunt.
Cato^ Cap, X et X[. ad quem fatis diftum fuit de fin*.
gulis verbia.
3 ad muttitHdinefn] Spurias has duas vooes cenfebat
Vrfinus,
4 torcutariaJi Vrfinus malebnt torcnla, Vide ad Ca«
ton. XI,
ferrcas oSo'] Furcas ferreas probaui ad Caton. c. 10. 3,
effejexl In libro vetufliflimo Vfftor. reperit effe exii
vnde effioiebat effe XL. quem numerum liber Polit et Vifti
babet in Catone; vbi tamen Pontedera XI, &tis eflfe numero
oper^iomm, a Catone pofito^ ceo&t
ruff^ariae]
VARRONIS LIB, I, CAP. XXni sil
, ' rn/cariae^ Hoc dare voluit ViAoriiM^ ei,^ vt lUfpicOr
€X nota ad Caton. XI. 4. Gefner.
tn vrbe] Vrlinus malebat: in vrhe iomimm^ vUBam
contra ea ruri omnia/uo quaeque loco pofita. Sed malim
cum ^ldina vrbe dominum et rure vilicumf aique ea omnia/ua
quaeque hco pofita; et(i certo abefTe poterat melius.
debefU ejfe'] Verba haec admonente Vrfioo inclufit Gef-
ner ; F.dd. principes omittant debeni.
oportet] Deieri voluit Vrfinus»
Cap^ XXni. £t quoniam] Vrfinua et delet, Sdioett-
gen defendlt loco funili ihfra c. 27.
quadripartita] Vide fupra c. V. 4.
^aeter cicer] Plinius XVH, C 46. Subtilis et itlafin*
tentia , /erenda ea in tenuiore terray quae non muito ind^eni
fuccQ^ vtctfti/us, et^ cicere excepto f legumina quae vetluutur
eterraj non /ub/ecaniur : vnde et .tegumina appellata, quie^
ita leguntur. In pingui autemt quae cibi/unt maioris^ vt
oius, triticum , fitigo , linum. Ita enim ex correftione Vr^
iini edidit Harduinus, vbi antea legehatur (t cicer exceptis'
teguminibus.
quoque tegumen] Intellige efi; alioquin reliqua vacH-
lant Quod cum au6tor Edd. Ba- G. fenfiffet, dedit: /«^-
santur ^ Juccum tottunt. ^
pro/picientem] Graeca phrafis (nt»frioy — «^dowTroif.
cwn necdum] Ex leftione librorum optimorum cim
dominus Popma cum non nimis, Salmafius quando minus,
Pontedera donicum efficiebat. In Catone 146. f. 2. fmuliter
donicum a librariis fuit mutatum in domino cum. Piinius iii
eadem re XVII. 9. antequam fitiquetur. Capere radices Pli-
nins, granum Cato dixlt.
fabalia'] Codex Pol. fabulia infra cap. 51.4. fdbulifi'
ges eft. ad quem locum Scatiger Catoni cap. 7. 3. reftituere
vohxltfabutium atarum pro v5gato vti/tdbilia mala fiant ex
lednone Codicum. Ex Catone 37. 2. fabalia retulit Pliniua
XVII. feft. 6. ex Columellall. 10. 9. idem XVm. feft. la.
Fabatia prifco ritu in ikcro eft diis apud eundem XVm. ft^t
30. vbi Codices fabata. Vincentlus fabacia habet Faba'
£ias virides Apicius V. e. 6. Fabulos albos Catonis 70. f .
CoiumeUa, Vl; 4. repetiit> fed ibi Codices balbuhs erui
alii batbulos atbos habent Sont fabalia caules cum fo-
liis, .graece>^7 nvaftoev qua boues pafeere iubet Ariftote*
les H. A. Vjn. 7. cf. infi» ad cap. 3 1.
V 4 fruSho*
Sid COMMENTARIVS IN
frvShof($i firoftefl Haec vitiofii efle fenfit moJSfot AI-
dinae lucundas ; qui dedit : fruffmja ab Us, quae fitmt fro-
pter voU Fontedera oonigebatyrfiffiM^a praiter voL queni
fequor.
diiunSta. Idoneus} Haec vfqoe ^Afic alia vna oratio*
ne continuanda et copulanda efle cenfebat Scaliger.
ibifabanQ Polit vU, atque ita legi volebat Vrfinus.
fic vt^ corrudam] Vulgatum Artt/ ex Edd. B. R. cor-
rexipropter fequensf^ajmrffy vtmjeras violam, monen-
te Vrfino, quocum mutaui etiam vulgatum corruda. £dd«
primae habent corruda non noceat^ Grauius igitur vlcus ia-
tere videtur; neque enim corruda eadem eft cum afparago,
quod le^o vulgaris videtur arguere. Verum licet etiam
afparagum interpretari turionem corrudae, quam vmbra
arundineti gaudere afli^rit Cato cap. 6. vbi vide notam. et
infra ad cap. 24. 4. Cum et fequentia verba in Edd. primis
aliter legantur, fufpicor, fuifle olim: vt corrudam, quod it0
non nocent; contra petit afparaguSf vt aprica fit tcrra, vbi
firas et vioiam et kortos/dcias,
tajble^ Vrfinus malebat afole.
viendo qmdl Hanc lefljonem habet etiam Nonlus in
viere. Sed Editio Parmenfis 1480. ibi habet : vt kabeam auf
minam viendo^ Codex Guelferb. hdbeam vt mina inueniendo
quod. Viftorius in Codioe vetufliore fcriptum reperit
vtendo L quid. vbi literamL varie interpretati funt viri doftL
Pontedera ortam putabat ex reliquiis vocis aliquid quam
princjpes Edd. habent Ceterum malim h. L vt vimina, vt
habeas vnde et cet A viere verbum faftum viefcere reftitui
ex libris Columellae XII. 15. i. Vietus eft rugofus, flexuo-
flis per feneflwtem, mollis, caducus, Seruius ad Aeneld. DL
p. 364. ed, Danielis! lentum vimen moUe ei flexuofum, vnde
§t vietos dicimus curuos perfeneftutem. Auguftinus de Prin*
cipiis Dialedic. f^a dicitur aflexu, quiaflexum vetut incur'
eum vietum veteres dixcrimt i vnde vitos, quod cantko am^
biaHtur, roiarum ligna vocawt. Seruii locum correxit Zisu
zerling Promulfid. cap. 5. Ad Auguftini vitos facit locus
Marli Viaorini, laudattis a Scaligero Epiftol. 333, Gloflae
Gr. Lat. FituSt noivdoQ rao%w, Taudante Cangio. In Plauti
HudentelV. 3, 51. libri fcripd cum Gloflis vitorem habent
pro vietorum, Indidem ducuutur vimina^ vitiUs, vitis ipf^
et vitex.
vallos'] A vanno deriuat cum Scaligero Geiher. lo
Codicibos qnibuftlam qutdos «ffe mcnuut Vrfious.
eratesl
VARRONIS LIB. I. CAP. XXIV. 313
rraiesj £x ligno ftereorarias crates ex Cttone c. X. 3^
lia&et ipfe Varro I. aa. 3.
aucnpare] deftieT vasleh^t amcuperi. reSceX
bobui pakasl Vitiom loci fenfit lucondus. Pontedera
ex j^o/f o^ efficiebat jDa/mam et llc legebat: iuncum, pahnam
ffartum. De reliquis verbis non dixit, qold fentiret Ita
mpra cap. 22. i,fic quaefiunt de canndbi, Um, iunco, patma,
Jcvrpo^ vtfimes, reftes^ tegetes. Nihiio tamen mintis pro-
bo emendationem Guilandini^legentis : vnde ne&as bobus Jo^
kas, Sparteam foleam habet Coimneila VI. 12. 2. et Gde»
aiis De Alim. Facult I. 9. ua^aitap i nufroQ ipofiec{ofi6vig
d^iVf i^ ol vksKcvffty vTtMifioir» tqTq vTo^tfyfote* Varro de
Liberis educandis apud Noninm p. 234. h. Noninfuarum
manuum opificio, gtubus almo tino quid facimU aut patma.
Nam Hb. IL Quaeftuis cauj/a deridebant Juas res pueris. vbi
A. lunius corrigebat: Nam Uberti quaeftuis --^ diribunt.
Editio Parmeniis pofteriorem loci partem tantum Iiabet ita:
M. Cato tib. IL Qiiaeftuis cauja et cet Merceriiis p. 483. ex
Codd. pofuit: Nan injinuarum manu omficio quibus atmelino
quidfaciunt. — nam tiberti — deribebant. Corrige quibus
Cannabi tino quid — diribebant. In Codice Gueiferbyt eft
nam Ub. u quaeftuis caufa deribant i. e. libro IL
tineas2 Quid faciam tineis nefcio; Aidina: mde li^
neas, reftes^Junesfacias, quibus neftas boues. Sedadvfum
, pecorum vix linum feri volnit Varro. Forte fuit vnde tineas
veftesfacias. Sed locum non expedio. Lineae pofltmt et*
iam eiTe funicuii tenuiores.
eadem atid] fimul ad alia et diuerfa ferenda interpreta-
tnr cum Pontedera Gefher.
defitis2 In libris fcriptts ViAorius reperit deJUiSf quod
cum Vrfino Pontedera interpretatur diSitis^ per interualla
feparatis. Scaliger vulgatam interpretabatur depoiitis fatis.
defationibus] Has duas voces fpurias cenfebat Vv&r
nus. Catonis locus eft cap. 6.
Cap. XXIV. Capnt hoc temere a praecedente fepara-
tum fuiue agnouit etiam Gefner cnm Pontedenu
conditaneam^ Cato cap. 7. vnde^^hoc caput>^tnm eft
tranf iatum , habet conditiuam — cohninianam. Sed Nonius
ex ViUYone conditaneam habet^ monente Vrfino. Scilicet
Nonius Mercerii p. 94. babet ex h. 1. conditaneam^^ pu/iam
Serginam «— cotmineam. Ita etiam editio Parif. 1583. niii
quod Rauftam et Sakntinam babet Sed Parmenfis 1480,
craj/h et caHdo oleo canditaneum r^fatentinani, korti: tempus
V 5 ^^?/i
314 COMMENTARIVS IN
caufa Serginam abUiiram cotmimam. vbi latet tntiqnt fcri-
ptura horcitetn, Ita fupra c. IV. 2. fiorcho EdcL primae daojt
pro arcko vel orco. lo Codice Guelferbyt poftea iiqiiliter
otio cofuUt. — horcUcmt /m/Jiam ^abicurm fcriptom reperL
2. oporterc] Codex Vrfini oportet
ferendo2 £x Edd. primarum foecimdo reAe Pontedera
elicityerfriMfo.
3. reficiti§r2 Gefner malebat coH^itur vel e^itur.
exinde2 Ad proportionem referri, vt permde> etiam
L 30. 4. admonuit Gefiier« .
froHs\ CharUius ex h. L laudat : vlmos ac populos , vu-
de eftfros. alia quooue Varronis et Piinii exempla addit^ vt
doceaty veteres dixlire fros pro frons. Igitur et Popma et
Pontedera h. L maluerunt reftitui veterem le^ljonem. Sed
in Nonio Mercerii p. 114.^^011« ex h. L laudaturi andqu^
Parmenfis 1480. habet: vlmos populos -<« bpbusjtt.
Jed hoc\ Pontedera monet, re&iufi abeiTe fed; aut ab
initio omitti debere cpnod.
Jine detrimentci] Pontedera hoc membrum a praece*
deiitibus maiore diftinftionefeparari volebat; contra Gefner
poft ponmtur inferi malebat ntfi; vt fententia fit haec: nec
in^omnibus fundis opus eft fronde vlmorum et populorum,
nec, vbi ea opus eft maximfe» arbores iftae fine defarimento
ppnuntur^ niu a feptentrionali plaga, ne calorem folia in*
tercipiant Equidem hanc Gefneri rationem probo ; quia in
Pontederae diflinftione non apparet, quid fit.illud alterum^
qiiod Catoni apponlt Varro. Nifi dicas, Varronem in altera
argumento opponere ifhid, vt non vbique fronde maxime
opus eSe dicat, fed materia tamen ; itaque eum ob vfum fi
ferantur, monet, vt a fepfientrionali plaga collocentur. Fa-
cilior eft Pontederae ratio; quia alieno non eget adminico^
lo ; igitur eam (ecutus fum.
ploga'] £ddt primacum parte praefert Pontedera.
itte adiicit} Lioinius Stoio, quibucufque iocutos foe»
rat; red:e monente Gefhero.
eandetn] Vrfinus malebat: apta effe vtrique eadem.
Temere! Verba Catonis diuerfa funt^ fed eadem fententia
cap, 6.
Cap. XXV^ Caput hoc ex Catone cap. VI. tranf latum
eft^ vbi de varietate leftionis vide notas,
oftentusj Laudat baec verba Diomedes Grammaticus
p. 37^» Virgilius Georg. n. 260. aquHoni oftendere gtebasp
NemeiiaQOs aog. t^pidoque oftendcrc foli dixit
Cap.
VARRONIS LIB. t CAP. XXVL 315
Cap. XXVI. ob/eruani2 Vrfinus malebat obferuatur.
Pftieceptiimipfum.habet etiamCoIumellalV. 16. 3. i/que pa-
ius fic ponendus ejl vtfrigorum et aauUonum excipiat violen^
tiam vitemque protegat. vnde habet Palladius IV. 7. 3. Vide
etiam Geoponica V. 23. 3.
abfeptentrione'] Reftius, VtputoEdd..!. I- G. adfe-
ptentrionem verfus.
. cupreffos viuas2 Corumella IV. 36. pedamlna teretia
vinearum ex lauro et cupreffo fieri tradit et Plinius 17. f.
35. no. 10. Hunc vero vfum cupreflbrum viuarum pro ridi-
cis fatorum nemo praeterea commenioraulC Sed ecce PU-
nius 16. f. 60. vtraque autem immittitur in perticas afferefuB
amputatione ramorum^ qui XIII anno denariis fmgulis ven-
eunt. Quem locum male interpretatur Hardoinus. Hanc
cupreflufti puto fuiffe vulgarem feu femper virentem Lin-
naei, alteram contra caeduum in palorum feu pedaminum
vfum horizotttalem Linn« deqliibus dixi ad Caton. 48. et 151 .
altemos ordines'] Plinius 16. f. 60. Ditifacra et ideo
funebrijigno ad domos pojita. Femina Jierilis diu 9 metae Je^
mum aJpeSu non repudiata^ dijlinguendis pinorum ordinibus.
mnc vero tonJUis fa&a. vbi rette emendauitPintianus: femi^,
nafpreta diu. deinde malebat ex hoc Varronis loco : vinea*
rum Ordinibus. De altera emendatione dubito cum Hardui-
no ; bene enim diftinguere ordines pinorum in viridariis di«
cuntur cnprefli, quod fit hodieque.
neque eas] Leftionem librorum eos fc ordines proba-
batScaliger, et imponunt hiterpretabatur interponunt.
propter eas ad/ertMt] Libri fcripti eos vt adfenmt.
quam Sealigerinterpretabatur : nqp effe adferendas tam pro-
pe cupreflis vites vt vlmis cum maritantur, fed vt cupreffos
fcandant vites, vt in rumpis et traducibus folent. Quam in-
terpretationem repetiit Gefner^ etfi plane Varronis verbis
contrariam, fi pro ridicis quidem viuae cuprefli inferuntur
vineae. • Quare probo egregiam Pontederae emendationem
propter olus id eft, ca^es, fei^ brafficam, cuius cum vite
inimicitiam poft Tbeophraftum aliofque fcriptores tradidit
ipfe Varro cap. 16. 6. vt viti^ adjita ad otusfacere fotet. In
verbis eos vt veftigium verae leftionis indagauit praeclare
virdodhis.
veniat huc2 Vrfinus deleri malebat huc. Ceterum lo-
eumhunceffe lacunofum, monuit Gefner^ qui quartum aftum
inteiligi putabat membrum quartum diuiiionis, fupra I, 5. 4.
propofitae, de temporibus, in quibus quartum tempus vel
^radu^ (vt loquitur L 37- 5-) fit legendij .in eoque effe vin-
demianu
}i6 COMMENTARIVS IN
demiam. de qaa cap. 54. praecipitor. Ifcaque nlmis matof e
fifcinam et vrnam boc io loco iam expediri. Praeterea ter*
tiam hanc libri partem a capite 23. ad 26. toBltcf efk ceteris
n^Iig^ntius tra^tam. NoUam enim verbum legi de. kis,
ru ad quamaue rmftint praeparandat quod promittitur
5. 4. Ex catone etiam plura fuiiTe inculcata, quam ad
rem facere videantur. Ex his argumentis coliigit vir doAus»
luxatum efle hae in parte aut truncatum Varronis libnnn.
Sed incommoda inprimis h. 1. erat vnlgata le6):io, quam Vi«
QiDrius pofuit; antiquamreftituif quae magis adremperti-
netj hac fententia: deinceps de vindemia tradet
Cap. XXVEL Cmjus maaMs} Vox atmaMs Vrfino ab-
vndare videtur.
Jationes quaedam} PoL librifM^ probO; ita enfm ora-
tio dilToluta vincitur.
glebas — fercatefaSas'] Vlfinus vulgatam plane in-
eptam ifca voluit corrigi , vt legeremus gmas — percaUfa-
Sas aptioresfieri — etad opus faciUores reddi* Neque eant.
Omifit igitur relaxatas^ quod ego vocabulum adiungendum
cenfeo aiteri percatrfaSas » et relaxatas. Cum in &id. Ll«
G. fit fieri^ Vrfinus ei ledjoni accommodault fequens reddij
quod de fuo addidit Hanc meam rationem probauit edam
ipfe Pontedera; nam altera, quam iUepropofuit, stfegetes
iuterponeremus et neque eas legeremus, longe eft dimcilior»
et minus apta.. Ceterum ctaeuam, vt eft in Codd. fcriptum,
deriuat Pontedera a graeco xXfV fi^angere et cua pro ycuop
vt a oum Hitaeuumn
mejfes oporterej V^inas omitti maluit oporter^,
commodijfime'] Pontedera cum Edd. primis hoc voca*
bulum ad fequentia refert; contra Vriinus fbquens oporien
delendum aut in opportune mutandum eJTe cenfet
Cap. XXVm. Rafiones aftronomicas et chronologicas,
hic traditas, non folum non explicauit Gefherus, fed etiam
contemiit Itaque quae Pontedera cum in annotationibus
prioribus tum in Andqq. p. 355 feqq. accurate ad hunc Var«
ronis locum difputauit, omnU huc in vfum leAorum tran&
lata fuis locis difponam. Ante omnia igitur fcire oportet,
Varronemhicfequi rationem anni, a lulio Caefare A. V. 708.
ordinati, correftis faftis ; itaque fcripti effe debent hi de re
ruftica libri poft annum vrbis 708. Ex Eufebii rationibus
Vriinus annum vrbis 717. coUegit, eique hos libros afligna*
vit luliam rationem aperte refpexitVarrohis verbls: quae
redaffa
VARRONIS LIB. L CAP, XXVIIL $17
Tidadla addies cimks nojlros qtn nuncfunU vbi poSiJunt in«
cidftndam efTe oratio&em^ re^te monuit Pontedera.
Nttmeri, inquit Pontedera» quibus anni tempora et
ofto anni partes defcribuntnr, in eKeuiis libris variant. lenf.
et Brufch. aeftatem 95. dies habere oiliendunt; reliquae edi«
tiones 94, Aotuimnum illi 91. di^bus conibire faciiuit cum
Gryph. Steph. Commel.; contra ^ldus lunt- Gymn. 93,
HiemS/apud illos 89 dies complefcitur, quibus cum Gr}rph«
Steph. Commel. conueniunt; fed Ald. lunt Gymn. 88 hie*
mi attribuunt. Quare anni fumma apud lenfon. et Bfufch.
366 dies iit, apud alios^ vt rationi eil confent^eum, 365.
•Item anni partes ofto apud lenf. et Brufch. perperam recen*
fentur; quarum fumma eil dies 361 cum eife debeant 365.
quot Aldus eumque lecnti Editores ponunt Gryphii quo-
que Commel. dt Steph. editiones vitioiae, ex quibus coUi-
gitor fumma 362. Vaticanorum porro Codicum leftionetf
praetermitto ; funt enim omnium mendoiiiluiiae.
Ipfam anni lulii ordinationem ita exponit Pontedera
Antiqq. p. 353. tabulaque etiam appoiita iUidbaujt quam
huc tranflatam volui in vfum leftorum. Temporibus, in-
quit, in antiquam rationem redaftis, admonitus Caefar^ ma-
le anni cardines in o^iauis iignorum partibus conititui et
haberi^ qui ad primas fpefbmt, cum ab inueterata Italica
«t romana confuetudine recedere nollet, cardines quidem
ad iignorum principia traduxit, fed iigna ad fuperiora ita
protufit, vt bruma et iblilitium atque vtrumque aequino-
ftium in partibus oftauis elTent Id vero ita praeflitit, die-
bus XIV. quibus romanus annus a fple fubiidebat, per men«
fes digeiHs: primnm duobus Decembri annexis, bruma a
Cal. lanuariis ad III Cal. eafdem traducitur ; fubindetotidem
lanuario datis, ad V Cal. mox IV cumulato Februario, a<|
DC A qno principio annus fokris exordium capit Quan*
qnam autem ab a. d. IX Cal. lanuar. adCalendas eafdemdiea
eA nonus, non o6:auns, hanc tamen fedem Aegyptiam ma«
loit Caefar aut Soiigenes. Quod emendauit deinde Augu«
ftus atque annum Italo coelo accommodauit, in a. d. Vlll
Cal. lanuar. retraCba bruma, vt poilea oilendam. Interea
Caelaris tabulam retineamus. XVI Cal. lanuar. fol in Capri«
comum introitum habet, et die o^l^auo poft bruma, vt dixi,
coUocata. Cumque aeqttinoAium vernum anno II Pompilio
IX Cal. April. conficeretur, diebus a bruma XC^ id eit re<*
tentuoL Nono aUtem die tradito Aprili, folftitium^ quod
eo anno veteri in a. d. IV Cal. Quint. incidebat, pridie eius
41*1 jSxi^ vt dies XCXV inter lolftitium etaequinodium pri*
mum
318 COMMENTARIVS IN
mum conuenirent Ita faftam eft , vt, cum decimo die In-
nium amplificafletf VI Cal. Quint. annotaretur folftidQm*
Tum diem vndecimom et duodecimum Sextili adiecit etter-
tium decimum Septembri. Quare, vt dies XCII inter foJfti-
tium autumnique aequinoftium feruentur, aequinoftium a
Cal. Oftobr.per quinque dies contrahitor, iiftitarque VICaL
Odx>br« Superfunt in brumam dies XXCK, decimo quar*
to intercalario die Nouembri concedlb. Ne vero inueterata
Mercedino menfe foluendinomina confuetudoomnino tcdie-
retur, quatuordecim Mercedini diebus per annum difpc^tis,
alios Cae&r fubftituit, Mercedonio/que vocauit, vt in anti-
quis &ftis excufum videmus. Sex enim menfi Qnindli at-
tribuuntur» fignanturque IUerk videlicet prid. Id. Quint
XVn. XVi. XV.HV. Xm. Cal. Sextil. quatoor Septembri
Xn. XI. X. IX. CaL Oa^obr. totidemqueNouembri XIV,XIII>
XIL Cal. Decembr. namextremus, qui XL Cai. eafdem nota«
batur, vel aeuo de marmore extritus eft, vel ab operis ex-
fcribendo praetermiflus. Quos dies Tertullianus libro»
quem de Idoiolatria edidit, defcribit; et quofdam Chriftia-
nos^ quafi fuperftitioni addiftos^ obiurgat, quod dies (biuen-
dis nominibus atque exigendis infignes obderuarent
tertius et vkefimus] £t tamen Florendnus in Geopon.
J. I. ex h. I. retttlit ifkls iv vif^x^V ^^^Q *^ rpiSv ^ TivTa
fi^ifSy yev^fiiytif tftrim rpS^ ^ irivre iffUfa^ iv^ r^ ^»it^
ix^vrc^. vbi eiTe debet rpuiv xo/ efxoo'/. Similiter vitiatos
Piiniosy vbi vere aperiri ait nauigantibus maria, cuius m
principio FauonU kibenmm coeium moliiunt,ybIejiquariiX2n^
obtinente partem.
aeftiui ex a. d. VII Idus} Hunc numerum ex Edd. pri-
mis reftitui monente Pontedera. Sic etiam initium adbtift
ponitur fine varietate in Columella XI. 3. f. 39. Male itemm
Florentinus ex noftro refert: cufiwX7ifi<rd^etf ro .eaf W vitmc
ftcupi^, d^ifQg f ifx^^etf iito r^Q icfi oxra^ «dov fiouuVy rS
^fkiftivniupifovroc.'
autunmales ex a. d. III Id.'] Hunc numerum redoe po-
fuit Aldus quem ex irationibus Pontederae reduxi. Hiemis
initium Aldus iterum vitiauit^ verum liabent £dd. primae.
quod ex Sangerm. reflitui CoIumeUae XL 2. fe6t 84* Flo-
rentinus ex noftro: Sifoc 'rhffitr^oif ac r^v itfo hrri mXev
ivyicrwv. Hrt ii' fnsrirufov ifxecd^etf iri riJQ rpo eH cnKw
iui^ivrwf, jfXA ivro^ iv kiwrt. Verum nnmerum feiurait
Piinius, vitiofum tamen fed:. 69. no. 4. et CoIumellaXL 9.
a 57. vbi vide notam. Ceterum autumnalis malebat Pontc-
dera^ ad /mporf ^ referens. ¥otm\xUm ex M* d* m primis
Edd.
VARRONIS LIB, L CAP. XXVni- 3»9
!Edd. obfcuratam pritnns fa. L ex Codd. reftituit Vl^boilus
ad Cicerod. Epift. ad Diu. VUI. 8« et in Caftigat fuanim Ex-
plicat. p. 636.
fuaedamjiini] Pontedera maiebat quidem; equidemle-
6tionem antiquam nsflitui. Vulgata enim nuUo modo fertl
poffe mihi videbatur.
m partes^FIir] Interualla haec dfto quanquam m
Graecis fcriptoribus nondum a me obferuata^ ab iifdem ta-
men tranflata eiTe a Varrone fufpicor^ Vulgaris enim anti«
quiffimis iamtemporibus Graeciae fuit anni diuiiio in feptem
partes fafta et rationibus rei rufticae praecipue accommoda-
ta, quam commemorauit et fecutus eft HippbcratesinLibro
deHebdomadibus, copioiius autem interpretatus eft Gale-
Bus initio Commentariorum in Epidemie. Hippocratis, cu-
ius locum pofuit etiam Mercurialis V. Left. I. p. 30. Ver
^(M»f) incboabant ab aequinoftio vfque ad^xortum Pleiadum;
ab hoc aeftas {^ipoQ)' erat ad canis ortum ; a cane vfque ad
Arfturi exortum mrdpit durabat; {ohcf^ C^^ ifrmXSjc rS nwic
iHtmuwi ri &ipPCf ivrsv&sv ii p^ixp^^ dpnripit r^y iitdpKV
verbo funtGaleni.) dehine fegu^batur (p.^/v^»pev vel >er^.
^(ap9V vfque ad HPleiadum occamm. Hiemem in tres' partes
diuidebant ^ cuius mediam (riv itsp} rig rpweic XP^^^V ^^^^
brumam tempus %«r^Sv« proprie vocabant^ priorem^ autu-
mho continuam, <ncop7iriv, quafi (ementiuum tempus, ter-
tiam (PvraXioif appellatam fuiffe apparet a plantatione. Po-
ftremum hoc tempus idem eft^ quod Varro primuni pofuit
interuallum inter Fauomum et aequinbftuim verhum, vbi
feminaria et falifta feruiltur, putnntur, vites ablaqueantur.
Hoc tempus Grae6i hiberno, Romani verno atlribuebant
Alterum interuallum ab aequinoftio ad Vergilianim exortum
Graed Ikp voisabatit; tertium di^hinc interuailuni ad Cani-
cutae exortum Graeci ^ipoc appeilabant, Romani vero in
duaspartes diuidebant, quarum prioredi ad folftitium per^
ducebant, alteram ad Caniculae iignum. Quintum Varro-
His interuaUom vfque ad aequinoctium-.autumnale defcribit
Varro, Graeci vero ivtipav a Canicula ad Arfturi exortum
definiebant Sextum interuallum Varrdnis, vfque ad Vergi*
liarumoccafum decurrens^Gl^aecorumAMr^a^^ovet (P^^/i/ortf-
fw compleftitnr. Septimum, ad brumamvfque durans,G/ae-
eis 070^0$ vocabatur; o6biuUm, Fauo^nio conclufum a Var-
i^ne, Gniecorumx«f>iA/« (euhiememdeiinit Vides igitur^
Graecorum' difciplinam a romana nulla alia re difcrepare^
fiiii quod Varro aefliatem in duas partes diuifit, atque ita
feptenariam Gniecoram >xiameram- vtio aiojit ^oftfTiv
apte
jao COMMENTARIVS IK
^>te Grtec! dixenmt, qaonUni poft bniauim nifi qute ne*
ceflkria caafa coegerit^ non ferere cenielMt etiam Varro L
c. 94« Ceteram hoc quali nidimeatum ephemeridis rufticae
fiiit, qnam deinde Coiumella curiollas per menfes diefqae
expoliaitf ita, vt demum Paliadius omnem rafticam difcipii-
nam per menfes digereret, cui fimilem rationem Gec^ni*
ca habent; fed recei.tioris aetatis ea pars libri videtar effe.
Haec temporam (dpSi) interualla cum.difcipiiml ruilica, in
tot partes defcripte, Varro I. 36. vilUcum iubet fcripta et
propofita in villa habere, ne quid operis omitteretur fuo tem-
pore.
vemum dUs XLl^J] Hunc namerum poflnlabat lulii
anni ratio. XVj enim Cal. Mart fol in pifces tranfitum fiicit;
et XVL Cal. April. in arietenu DC igitur CaL April. aequi-
noftium vernum in oftaua Arietis parte diebosXC. a brunuk
Quod fpadum aeqoo dilcrimine per ver feparatiir. Igitur
re6be Varro deinceps a bruma adfattanium dies XLV. Prio*
rem hanc nomerum librarii vitiarant
FergiUarum exortum dies XLFL} Hanc numenimve-
rumefle, demonflrantrationes, aPontedera deduftae: igitur
veterem XLIV. correxL Ceterum Plinius ait, Robigalta a
Varrone determinari, fole tauri partem decimam obtinente,
et Floralia, decimam quartam. At a tauri principio ad Ro-
bigalia diem nonum» ad Floralia decimum fecondam haberi,
monet Pontedera. Contra PfafF de Ortibus et Occafibus Si-
deram Goetting. 1786. p. 48. monuit; vulgarem numenim
cum Ettdaemonis aeuo et coelo graeco conuenlre. At quid
haec ad annum lalium» quem Varro fequitar? Scilicetet
lero Pfaffius librum Pontederae infpexerat, Vt ipfe p. 7&
fatetur, nec omnino annilulii» Aaguftei vel veteris r6ma«
ni rationes chronologicas etdifcriminacurauit, afltonomi-
cae veritati vni intentas« Hinc eius dilTenfus a Pontedera
nullam piane in hac critica difputatione poteft habere mo*
mentum.
Camadae «-> dies 3CXIF.1 Hunc numenim pofai cum
Pontedera. SoUtitium enim anni lulii eft VI. Cal. Qaint.
Canicuia mane oritur XIIL Cal. Sextiles. Columella DL c.
14. f. 5. peraSo Jolftitio v/que ad ortum camculae, qmfert'
dier trigiuta /unt. vbi numerus pariter vitiofus; nunusm
PlLniu, qui caniculam diebus XXTII. a folftitio prodire ait
vbi tamen Germanici antiquus Interpnes verum numenun
XXIV. ex Codice (uo Plinii pofuit^ monente Pontedera.
autumnale dies LXJ^HL'\ Vulgarem numerum LXVH.
cma PoQtedera correxL I» q&imixu enim lihrae j^rle VL Cal,
VARRONIS LIB. I. CAP. XXIX. sat
O^br. autamnale aeqa!Do6:tanr confici, docet p. )6o. Aa-
guftus deinde appofuk ad V Cal. Oftobr . Cetenrm ex Cha-
rifio monet Pontedera, in Varrone hic et infra cap. 34et 35.
autumml reftituendum efie.
f^tirgitiarum occqjum dies XLV?^ Hanc numerum re-
ftituit Pontedera in. Antiqq. p. 362. in Annotatione ad h. 1.
Gefnerus numerum XLIV. prodidit. Contra PfafFp.48. mo-
nnit, antiquum numerum XXXII. aeuo lulio et coelo roma-
no proxime conuenire, oppofiiitque locum Columellae 11/
g, s.vbi vide notam«
ad brumam dies XLIF.] Hunc numerum vulgato LVII--
fubftitui cum Pontedera: Quomodo enlm Varro potuiiTet
antea hiemi dies XXCIX. afiigiiare, quae occupat interual-
lum mter Vergiiiarum occafiinrmatutinum et Fauoniam.
Cap. XXDC inprimis'] Ex librorum le^tiftne putati in
pratis Scaliger h. 1. legi volebat: putari^ circumv. abl. vu
pretas radices^ ^e «— praecidi. Popma inde efificiebat i»
^paratiSf vineis intelligens. Pontedera, improbata Scaligerl
emendatione, vulgatam leftionem egregie tuebatur; ibd de«
itide in Curis fecundis ex leftione antiqua efficiebat putari
imputataj vel putari in prati^ diftum putat pro prata pur-
gari. Equidem vulgatam teneo, et vinearum vel adeo fe^
minariorum putationem inteliigo. Dick/bn II. p^ 304. cor-
rigebat; vtjerantur parari in primis ad feminaria referena*
Pontedera in Curia fec. verba Polit. putura in pratis gloflim*
efle cenfebat verborum : purgari prati^
fegfs] Jn £dd. primis efi;: Seges dicitur fuod aratumi
Jed necdum /atum efl. Nbualis etc. reliquis omilHs atque ita
arguore videntur, fegetem efle aruum, nondum fiitum ; quod
innuit etiam locas infra c. 69. vbi eft de farre promendo ad*
iationem : am fegetes maturaefunt ad accipiendum* Multa*
praeterea fcriptoVum loca congeiTit Pontedera, vtdoceret/
/egetem dici agram, qui vel ad furculos vel ad froges vel ad
vtrumque accipiendum praeparetur; nunquam vero fegetem
dtd:am fuiiTe agrum aratum et fatum. Fruges etiam ipfas
yigetem dici, res nota efl:. Solus fuperefl: Fefti locui : S$geS
didtur ea pars agri^ quae arata et conjita ejif a ferendo vu>
deUcit. quem vitiofum efTe pronunciat Pontedera. • Ponte-^
derae in fententiam facilis conceflit Gefner , quod a me ipfe
Iropetrare nondum potui* In loco enim Vflrronid L 50. yer-^
ha/iramenta reUnquunt infegetct vt toUantur in aaruum^
item eodem loco reliqua : et Jtramenta Jlantia in fegete tt^
iinmdt pt pofteafubfecenturtqmd aliud fignifioant^ nifi agruoy
3aa CQMMENTARIVS IN
frugibus eonfilitiii et i^m demelTum? Qood ^ui uegare po-
tuerit Pontedera^ ipfum Inmc locum afferens, equidemplane
non video. Permanfit tamen vir doftus in fiia fententia, et
in Curis fecundis h. legi maiuit quod aratumfatui ejl. £go
vero fegetem dici cenfeo agrum, ad frumenta et furcuios
)>raeparatami fed etiam frugibus confitum, denique ipfas
irugesy auAoremque ipfum Varronem et Fefhun fequor.
Dubius eft iocus Attii apud NoniuminjSii^^: quodbenrfi-
cium haud in Jlerili figete rex te objeffe intelligis. Alterum
Attii locum, in Oenomao a Voilio proditum^ ita corrigit
Pontedera:
Cum efomno iufegetem agrejiis — comuios cieui
Vt rorutentas terras terantferro infidas
Profcindaut glebas aruoque moUi excitent.
Injidas enim a verbo findere deriuat, vnde bifidus et fimllia;
terere interpfetatnr arare, vnde boues funt triones.
Aruum'] Operofe docuit Pontedera, aruum dici agrum
feu terram nec aratam nec fiitam , deinde tcrram et aratam
it conjitam frugibus vel furculis, denique terram aratam, fed
nondum fatam. Atque inde concludere conatur, arui nomi-
ne contineri etiam agrum noualem, itaque verba aruum —
/atum eft e margine in orationem^Varronis temere illata
fuifie. Scilicet vt priori fententiae fuae et ie(itioni prima-
rum £dd. fuppetias ferret, tam ftrcnue in his duobus voca*
bulis argutatur vir egregius. Sed meminilTe leftorem opor-
tet, Varronem voces rufticas fingulas perfequi, et etymolo*
gias captare, quibus accommodare folet figniilcationeSyquaf-
cunque vfu vulgaris fermonis receptas reperifiet^ vel adeo
a re ruftica vel ioco alienas, aut non vfquequaque veras.
Ceterum Seruius ad Georgic. L ita: Omnis ager^ vt Farro
decet , quadrifariam diuiditur. Aut cnim aruus efi ager, id
sfitfationalis aut amfitus, id efi aptus arboribus^ aut p^cuus^
qm h»rbis tantum dut animalibus vacat, autflpreuSf f» quQ
Juut korti, apibus cougruentes etfioribus. Quae irepetiit Ifido-
rus XV. 13. Plautus Trucul. I. a. verf. 47. uon aruus hic,
/id pqfcuus eft ager; fi arati^es habituris, qui ararifoleut,
md pueros ire meUus.
renouetur'] Vrfinus malebat r^iidft^^ftrniiyMMi. Terram.
Gefner renouaretur. Sed male hic fecundam arationem tn-.
terpretatur, iterationem a rnfticis diAam, eaque in nomdi
opus Aon efie ait Noualem dicit Varro, vbi antea fiitam
fttit, antequam tertio anno iterum aretur et ferator. Dum
efymolc^iam confeOBtiir Varro^ in obfcuritatem ikepe ia*
, » . ixsita-
VAKRONIS LIB. 1 CAP, XWL 333
ixatari'] Qnae vulgo deinceps l^ontar cum Ueratur^
offiriMgere vocant re6:e cttni Vrfino et Pontedera damnauit
adeoque inclnfit Gefner. Sed fieri etiam potefi:, vtinhb
verbis iateat alia Varronis annotatio, vbi dixerit offi-ingere
terram dici etiam itcrare» Feftua ofiringi terram ait, cum
iterum tranfuerfo fulco aratur.
(baues) Hrare'i Rcfte au6h>re Vrfino boues damnauit
h. 1. et indufit Gefner. Praeterea Vrfinus malebat dicunt.
Refte! Lira dicitur tabella, aratro addita, qua fatum lirari,
m Uram retHgi, Uratim/eri dicitur.^ Columeila H. 4. g. de
pingui campo, qui diutius aquam condnet: in Hramjatum
redigitur. Liras autem rufiici4H>catU eajdem porcas, cum fic
arattm ejt^ vt inter duos Mtius di/iantes fukos medius cumu»
tus ficcam fedem Jrumehtis jpraebeat* Idem fe6L fi.de gra*
cUi ciiuo : neque in Ura , Jed fub fuko talis agerjhninandus
ejt. Idem H* 8* C 3* tods vUginofis atque exiltbus autfrigi*
ais cfut etiam opads «- eauebitur tamen, vt patentes Uras cre^
bro/que/ulcos aquarios, quos nonnulU elices vocant, faciamuSf
et omnem humorem in coUiciaSf atque inde extrajegetes deri^
vemus. Denique XI. 3. 2a vlpicunf •-* Uratimjeri debet, vi
M puhnnis pofitae (fpicae) minus infeflentur hiemis aquis. Efi
autem Ura fimiUs H porcae, quam m/ationibus can^efiribus
ruftici faduni f vt vUginem vitent; /ed fiaec in hortisminor
^' ■ ' ' ^J^difi ^ • ""- '
eji facienda ^ /uld Urarum inter fi difient /emipedaU/patic
Lira igitur dicitor etiam porca in agricultura, paluinus in
borto ; fpatia eius latiora in agro quam in horto lulcis vtrin^
que feparantur, quos quidam elices vocabant, quia aquas
eltciebant et deducebant agro. Denique lira fit folitai in.
agro campeflri atque vliginoia» qui Urari, Uratim vel in
tira feminari dicitur. Contra graotlis et ficcus ager non ti-
ratur, uec in lira, fed fub fuico feimnatur. Haec meminifle
lectorehi vbique oportet in legendis his fcriptoribas. Ejc
Varrone Seruius habere videtur ad Qeorg. L 97. eum pri*
mum agri aranturf qiiando duri /unt', profdndi dicuntur^
quando iterantnr, objringif cum tertiahtur, Urari. Super«
eft locns Columellae XI. 3. fed;. ^6.fifadUs eft terra ^ li*
rantur vna iugera quatuor, cum in JiAaBa iam terra latio*
res porcae Jidcantur. vbi verba pomema ex gloflk orta vel
loco fuo mota efle fufplcabatur Gefiier; igitur inclnferat
Contra Diddbn L p. 510. defendebat ea ratione, vt bis ver*
hW diceret edi canfam, cur tot iogeni lirari vna opera poC*
fint^ cum plnribus profcindatur vnum iugerum. Itaaue ver^
tebat: thi kmd beeing in its natwre free and weU reekced b^
l^ougkmgSf eMm hroeidet ridps %o fe madettm^dheruifif.
AM mmkl
ya4 COMMENTARIVS m .
wot$ld bi proper. Vim totius fententiae vir docbu^ quaeCiut*
in vocabulo latiores: fed ermuit; iti enim deinceps efle de-
bebat Jutcentur non fulcantur. l^itur fimpiiciter voluit Co-
lumeila lirationis opus interpretari; fulcare porcam eft fulco
includere et diuidere porcam, Suicos interdum cum liris
permutant fcriptores. Ita Palladius I. 43. Aratra Jmtplicia,
velfiplana regio permtttitf auritd^ quiims pojpnt contrajla-
Uoncs huntoris hwemifata ce/fiore Jnlco tolli. ' Sunt aures in
Aratro tabulae a Varrone diftae. Virgilius nratro fuo L 173.
binas aures et duplici dorfo dentalia aptat; et Varro tabulas
cum dicity geminas intelligere videtur. Contra Plinius i8>
£ 49. no..3. de iteradone: haec quoque^ vbi confuetudo pati^
tur t crate dentata vel tabula aratro adnexa , quod vocant li-
rare, operiente Jemina; vnde primum appellata deliratio ejt*
De quo ioco deinde accuratius dicam. Catoc. 135. aratra
romantca dicere videtur aurita, in terra valida adhibenda*
campanica, in terra pulla et leui. In loco Palladii corrigcre
Ttalxmx fimplicia vel.planaf fi rrgio pcrmittit; aurita etc.
Nam fimplicia in omni regionc plana non poiTunt adhiberi,
ied in ficca et leni foium. Adiuuat conieduram locus Toz-
a&etti fuU' agricolt. Tofcana p. lOi. AUri vomerifono piani
per i terreni dociU, efi chiamano Fangh^ggie o ydngheggw^
fe, attri congH or£chi peruterreni groffi efnjfojfi^eftckia'
tnano Bomberi. Imporcare dixit Columejla eojdem fenlu, quo
in liras reaocare 11. lo. 6. de iAsii profcijfani in iiram reuo-
cabimus, occabimu/que , quo attius largiare hmno contegatur
^femen inarabimus, imporcatumque occabimtts: quoMiis
/mtf qui negent ^ occarifjabam t quia extantes gtebae a ge-
Ucidiis adhuc eam teneram vindicent. vbi Paliadius Nouem-
bri L fulcare dixit iterum pro lirare et imporcare. Vfum
imporcationis docet^^tiam locus Colameliae XI. 3. 44. w
locisftccis partibusfukorum imis djjponcnda funt femna^ vt
ianquam in alueoUs maneant, at vliginofis econtrario injim'
mo porcae dorfo coltbcanda^ ne humore nimio laedantur. vbi
Palladius rurfu^: in fitnimitate Jukoh^m .di\it Satis bene
vfum lirationis et diuerfitatem docuit pickfpn L p.5ia feqq.
nifi quod ficcumetiam agrutn asTatro aurito exaratum fiiille
falfo pofuit Nomen porcae.ItaIi hodieque retinent Graeci
iiriPvpuc dixerunt; Pollux enim ^(pvpav int^^tatur ri /i«r«-
fu rSv (hffipofffUyi^p iiyixw, nc^ VTco^^vpeTff^^ ol Toofrai ri
vrupSauf kiywi. quem Jocum iam qHiu r.^le interpretatus
eftConr.Gefner inSue p, I022. .TabuJUs,aratro additas, Bri-
tanni MoU boardsg n<^rate« Streichbretter^ ybCant Agrum
io lirm X94ig«f^FjraiicoiUA^ rufti<;i .digv9t j^Hcb^ a^ 4»
VARRONIS LIB. I. CA?. 3paX. jaf
Beetf fal<^re va*o ftreickeu in die Furcke; nitiotiem arancU
hanc egregie explicait Hofnidm in Frankifchen Sammiun-
gen in. p. 350. Ceteram Plinius h. 1. Varronis refpexiffe
videtar ig. f. 49. no. 3. vbi Dalecamp. malebat legi aratro
adnexa^ operiente /eminaf quod vocant tirare. Ante Har«
duinum erat operientcs /emina, quae verba adaenticia effe
cenfebat Pintianus. Equidem Dalecampio affentior. Sed
ipfioscapitis initium infpiciamus : Aratione per tranjkcrjum
iteratay occatio /equitur , vbi res po/cit , crate vel rajlro , et
Jatojemine iteratio. Haec quoque vbi confuetudo patitur cra»
te dentcUa vet tabuta etc. Nihil hic libri variant, uiii quod
Pintiani et ChiffleL Codex contenta habet, quod in contcxtm
mutat Pintianus. Sed vulgata bene habet, vt docebo ad
Coium. n. 9. 4. Vbi glebas farculis refoluit Columella et cra»
te indufbi coaeqoat, grumofqae, qoos ad verfuram crateg
tra6tae facere foleut, di/Tipat. Crates igitur iafto femine
inducitur ibi etin locis Plinii illuc apponendis. Interdum
ager tertiatus occabatur, deinde conferitur, poftea feminn
jraftris obruuntur. Vide mox ad cap. 31. i. Sariri terra di-
c^itur raftris ligneis vel ferreis quadridentibus , autfarculist
a feriendo difSs, auftore Varrone L. L. IV. p. 33. Sari-
tio fit, poftquam feges germen et radices egit Vide ad
Colum. II. 13. hic vero apud Varronem iartores occant^*
id eft^ glebas grandiores concidunt et femina operiuiit fta-
tim poft fationem. Videtur igitur Varro dicere-occationenv
quae flt farculo eodem^quo farritio^non crate dentata; quam
ipfam occam failTe diftam, ex Vegetio cognofqimus. Hinc
patere pato vitium in loco Plinii, vbi iteratio fieridicitu^
lafto femine. Iteratio fequitur profciilionem, iterationem
tertiatio, Igitur locum fic corrigo: per,tran/uer/um itera^
iay occatio /equiiur, vbi res po/cit, crate vet rafiroy et/a^
to/emine iteratur haec quoque, vbi con/uetudo patitur crate
dentata vet tdbtita adnexa. <— Ceterum aratra aurita Pal«
Jladii cum loco Varronis refte comparauit etiam Dickfon L
P- 378.
lacunam'] Vrfinus in Codice fuo deefle /aomam mo«
nuit , ideoque gloflam effe cenfuit ; quem fequitur Popma*
Contra Pontedera vocem Sriam fuipe6bmi habuit, aut ma«
tandum cenfuit ex Nonio m inftriamp interpretatus tacunam
injtriamf fulcum perpetuum, qui firiis priaatur. Gefiiero
Varro videtur oppofita fibi vocabula coniunxifle, vt ruta
Mffaf emtio, venditio et fimilia. Proprie enim firia eft pars
eiata, lacuna vero caua. Locas Nonii eft I. 305. vbi ex h. L
laudat: Qua aratrum vomere tacunam iftriam/edtf/utcus
X 3 vocO'
B9« COMMENTARIVS IN
9otaiur: quod eft itUer dnos /uteos, elata t&nradUUmr por-
ta, qmdea/fgesfhifneHtumporrigif. Stria alibi ftriga di-
citur in arando et metieiido agro, Vide ad Colaiii.IL 19. 3.
Varro apad Noniam in porea: nou vides mpubHca moftra
ic^ema, qua poputus ambukmdo perinde » vt in arato por^^
eas facit ? Idem ibidem : in pauimento non audesfacere b-
sunam, at in humo cakeosfads e&xos. vbi vtraque Mercerii
Editio habet: nonvides in publica noSe te tabemas ^por-
sas reddit ? pofterlor etiam peias arairo dedit Pofiii cor^
rfeftiofiem Scaligeri, ni falior.
Jeges — porridt'] Segetem h. I. pro iserra fiita diftom
rffe , et porrigit leftionem Edd. primarum damnandam nwv
linit Vrfinus, allato ioco Macrobii HI. 2. et Fefti, qui ita
tradit: Porcas^ quae inter duos /ulcos fiunt , ait Farro diei,
fuod pQrrigant frumentum. Sed idem aliam affert et^rmo-
logiam: porcae appeUantur rari/utci^ qui ducuntur ^^V*^
derruandae gratia, diSi quod porcant, id ^fty P^^j^^
mquamfrumentis noeere; nam crebriores/uici timi (alio leftio
iumi habet) vocantur. Ibi Vrfinas lirae fubflitui voluit Km.
Nonius in loco fupra laudato aliam praeterea ponit origi-
liem: porcae/unt /tgnafiilcorumf quae vttra /e iaci /emma
frohibeant: porcere emm proliUfere jfaepius tegimus. De
Julco aquario porcam dici , ex Alfeno in Legem 24. Dig, de
«qua, dooet Vrfinus; ibi enim eft: vicinus lociJi$periorisUa
arabatf vt per /utcos itemque porcas aqua ad tnferiorem ve^
eUret. Hos ftilcos graece uju»q dici vult ex Fefto in HeUces.
Sed apud Feftum elices refte dicuntur. De graeco parcarum
tocabulo diuerfo vide ad Columell. n. 3,
Cap. XXX. boues terram profcindere'] Re6fce monct
Vrfinus, effe dehere omiflb vocabulo boues, quod «liunde ir-
irepfit, terram pro/cindi.
prata defendi'} a paftione, vt infra dioit cap. 37. 5.
fieri oportuerat'] Malim: tempore oportuerat, et non
Jknt ab/oluta , fieri. vrfinus corrigebatT^ri.
antequani'] Vulgo haeo leguntur fic diftinfta: ab/olutaf
«ntequam ^ incipiant , fieri. Qjiafi haec omnia copulanda
fint cum fliperioribus<7iwyi»|pmor^ temporefieri oportuerat.
!n Edd. primis eft fiant pro fieri. Sed ita intermedia verba
nntequam — inciptant, quo referantcir, non habent Ea ve*
To eiTe de arboribus ferendis, fequentia docent Miror In»
terpretes omnes taoere. Mihi fieri interim injeri mutare
vilUm eft, quanquam plura exoidiffe puto, etfleri forte ex
k. l retr^endum eft ad ftiperiora» eiu(que looQ reponend^
haeos
VARRONIS LIB. t CAP. XXX. XXJtL 337
haec: arbores feru Sed imtic demam video, Vrfinilm,^
voloiiTe fcribi» proliante Gefnero.
mittcre'] PeiTime Viffcorias leftio&emflnttquftm rnuta*
vit in amtterey cnm deberet efmttere. Deinceps lefi:ionem
etm dedi> qaam manifefto praeferunt Edd. pnmae, obfca*
rias aatem Codices Viftorii; Vulgatam leftionem noUos
Interpretum tetigity nedum explicauit, niil quod Pontedera '
«ntiquum mittere et deinceps idonea reiUtui malebat Mitti'*
re interpretatur amittere et reparare vere; de fenq^er.fron*
dentibus enim fequi ibtim ait: Oleam feri etc.
Cap. XXXL occidunt'] Pontedera malebat occaedunfp
fcfriptura antiqua^ quia iic iacilior et probabilior fiat etymo*
logia. Cicero de Seneftute cap. 15. ab occaecando deriuat
occationem, atquc alii apud Nonium. Hinc occare arbores
ablaqueatas dixit Palladius Maio 4. quod ipfe operire inter*
pretatur. Tertiatus ager et coniitus plerumque occabatur,
vt glebis conlraftis altiore humo femina tegerentur. Sed
Interdam, vt in medicae fatione ager tertiatus prius occa-
lur, deinde conferitur, poftea railris fcmina obruuntur. Vide
Columell. n. 1 1. feft. 4. Occatio in agro humido, denfo et
pingui, cratitio in iicco ct leui loctim l^buit. In fegete non
adeo lata occari poffe, monet Varro fupra c. 29. vbi eft^jp^
faritores occarefolent. quanquam iarritio eft diuerla ab occa-
tione. Vide ibi notam.
afciente] De pampinatione vide ad Caton. 33. 4. et
Columellam IV. 6 et 27. vbi Theophrafti locum fimul appo-
fui. Graeci pampinationem ukiciv et fikotaroKdyfot» dicunt.
Male liidorus XVII. 5. Pampinus ejl foliumj cuiusjtbjidio
vitis afrigore vel ardore defenditur , atque aduerfus omnem
iniuriam munitur. Qui ideo alicM intercijits efif vt etfotem
ad maturitatem fruSus admittat , et vmbram fetciat. £t di-
fhts pampinus, quod de palmite pendeat. Nonius p. 93. Mer-
cerii : caulem vitis robur. Varro de Re rujlica. quem dici^
ntus cau/em. Exfarmento cauteSf am nattjimt de Us, qm
plurimum valent, primwn i$efecmumm etc. Editio PariC
1583* de iis plurimum vatent. Sed editio Parmeniig i^ga.
de his qui pUirimum «- mmmmqnam et tertium. Varronem
pampinum genere ft>emineo dixifle, tradit Seraiua adEclog.
Vn. 58« Exemplum Claudiani XXXL verfu 5. annotaait
Geiheri Thef. L. L. Aitenim exftat in eodem XXIV. 367.
"EKfarpaf farperCj de qaibus vocabulis dixi ad Caton. XI. 4«
deriuantyarimjf^iiiff, quod tamen Crefcentii antiqua me^i vbi^
que fcribit lermentum, quafi SLfereredoBanxL In Planti fHo*
^ X4 ftell.
jas COMMENTARIVS IN
ilell. V. ^ verAi 6^. /amtm pro farfftentaf quod antea lege»
batur, pofoit I. Fr. Gronouios, afcque id in Excerptis Codd.
CamHrariorum fcriptam liquido teftatur. Addit ex alio Sar^
nem, ex principe Veneta camem. Equidem in Veneta 149$«
carmm reperio; fed in Veneta 1511. ett/armentaf vbi ta*
men Vallae annotadoyarnfff» pTo/armenio interpretatur.
e terra exeat'] Vrfmo voces r terra fpuriae videban-
tur; immerito Veteres fcilicet agricolae primi anni incre-
Inenta malleoli intafta reiinquebant^ poft biennium omnem
fuperficiem folo tenus amputabant^ vt e duro pullularet, te-
fte Colamella I\^ 1 1. qui vitem ita ad terram deqidi ait, fea
▼t libri meiiores habent, a terra. Hinc e terra exire h. U
dlcitur vitis, folo tenus amputata.
Eiuncidum'] Ita pro euincidum, emucidum Edd. reli-
^uarum dedit Viftorius ex libris fuls. Pontedera probabat
funcidum^ quod Gryphiana habet Scripturam vero, a Vifto-
rio poiitam» repetit ab antiqua orthographia, vbifffwr, eidem^
fuei, po/eiui et alia iimiliter dicebant Infra II. 10. g. mulie-
yes eiuncidas reftituit fimiliter Viftorius, vbi libri habent
knuncidas, knimucidas, Plinius 17. f. 35. no. 9. de viuira-
dice vitis putanda! aUas feftinatione pariendi gracUis et eiun-
eida, ni cokibeatur cafiigatione tati^ in foetum exeat tota.
Ita ex MStis libris emendauit Harduinus vulgatum emucida.
Idem feft. eadem no. 14. vitis antequam feptimum annum a
^rculo compfeat, euocata ad fru£lum eiuncefcit et moritur.
Ita ex MStis iterum H^rduinus edidit pro vulgato euanefcU.
Inde apparet orlgo errorls in Columella de Arboribus c. 17«
atiae in proceritatem extenduhtur, euanidae f^mt, parumque
jyutlusferunt. vbi fimiliter legendum eft ««;* idcie fiunt.
maiorem etiam'] Gefner malebat: maiorem, vnde etianu
Pontedera: maiorem enim^ vnde ^ flatu flabellum fimititer
0c_flageUum.
ventiflatu'] Ifidorus 17. 5. fummitates vitium et frutu
cum flageUa nuncupantur, eo qwni flatu agitentur. Deinde
patmes vitis maieria moUis, quia per nouella braetiia emijfus
fruSum affert. Ceterum reftius Feftus : pcUmites vitium/ar"
fHenta appeUantur^ quod in modum palmarum tiumanarum
virffutas quafi digitos edutU. Galii flagellum vitis vacant
^ exin mtUatis] Vi6borius ait parua licentia (b vfiim, ita
ex ingenio correxifiie vulgatum antea ex immutatis. Scili-
cet in Polit Iibris erat exinmutatis. Pauio antea pariendas
VUlgatom ex £dd. I. B. Bn R. A. Ba« G» correxi.
Bx
VARRONIS LIB. I. CAP, XXXL ds»
Ex atiera parte ] Reftimi leftiooem, a: Vi£torio in li-
brls re^ertam ex parte ; totam probat Scaliger. Itaqae lib|:i
Poiit ita habent roriptttm: is enitn vitis quibus teneat: id
aua/erpit — capiendumf quo eapiendo eap. diSus* Qoaqi
icriptaram Sealiger ita volebat diftingui: is emtnvitis: id
eft^ is enim cincinnas vitis eft. Reliqoa enallage doriifima
excufabat Vrfmus corrigebat b. I. is enitn vites vt teneat^
guod ferpit etc. Contra Pontedera vulgatam probabat: ex
eUtera parte caprea diSa » quod parit capreolunu et putabat;
a Varrone vitem, qua parte^capreolum parit, capream fuifle
diftam. Feftus: capreoU vUium cincinni intorti, quia ad to^
eum capiendutn tendunt appelhtL Theopbraftus ^(rrfixiovh
L e» cincinnum dixit capreolum. Sed cum eius locum de
Ckofis Plant IL 25. confidero de vfu capreoloram: i yap otv
ivvcuTo ^i^Biv T» xk^fAaTA Mo} 'Hfy fiXu^cty if ajuxekoc y ^X
ilAolosQ uaXoi firj exwu ro iwepeTjov* (ita enim refte iftum lo^
cum correxit Moldenhaucr in Tentam. p. 151.) puto, locum
Varronis ex lide librorum ita legi debere: is enim vitis quo
fe teneat atqueferpat ad locumcapiundum, vt/eerigat. ex
quo capreolus etc. Pontedera in Uuris fec. malebat: is enim
vitis quUms cum teneat id qua/erpit (fcU. vitis) ad loc. cap^/e
erigit, ex quo a cap. f • diftus. Capreoli etymologiam, a capi-
endo du6&m, falfam et ineptam cenfet cumScaligero; ipfam
tamen Scaligcri rationem, a lafciuia caprae duftam, impro*
bansj a caprinorum cornuum iimilitudine nuncupatum ca«
preolum putat At ecce Columella IV. 14* de oanterio vitis :
vt fit qutm teneriadhuc^ pampini capreolis iUigent fuis. vbi
£dd. primae hhhent capulis/uisprolixius iiligent. Polit liber
tc^reolis /tus cau/a proteifm inligent. in qua fcriptura latet
varietas, vocabulis capulis/ms adfcripta in margine capreo-
Jis /uis. FuiHe igitur olim videtur capulus di^tus a capiun-
do, vt refte monet Varro, quem poftea capreolum dixerunt,
Oblitterafca origine vocabuli. Capulum, genus laquei^ quo
boues indomiti capti laqueantur» babet Columella VI. 3, 4«
immitiitur'] Ciceronis locum de Seneftute c. 15. ap*
pofuit etiam Gefner» vbi Cato itsn /armentorum atiorum am^
fmtatio aliorum immiffio. vbi ineptiillme Ernefti in fcrobem
immiirionem interpretatur, Columella V. ^. 31« immitti
pampinarium viti dixit, vbt antea editi libri dimitti babebant
fcriptum, Dicitur etiam^6w««^^ Tbeophraftus H. P. IV.
15. irifiiXKsiv Hk^fiaru dixit inunittere, Hinc igitur emen-
datio A. Scbotti Obferv. V. 24. a Ge&ero omiiTa, refelli-
tar, qui h. I. malebat legi quod ea /ubmittitur ^ omiiTo voca-
balo vitis.
X 5 cincbu
J30 COMMENTAMVS- IN
cktimms^ Edit Br. dmekms.
muiatis titeris'] Schottiu; L c. oorrigelNit: exm mmu-
iis» re€te pato. Atqae hac ducit leftio editiononi quanm-
dain. mwtitatis nulebat BQmuuui ad Vif^iitttm m. p. 666.
qmnlvetdteitoi PIMum i^ e. 16. rarro appetlatmm m
seleritate prmteaiemfi a (iraeco ^mod dicmit oceos. vbiveteres
Editiones duvQ habent Npnit Editio prior Merceriaoa p*
367. iiabet ex Varrone: Oeymmm qmod ocimmm didmms. Far^
ro *— Prinmmm ocymmm^ fimragimemh vidam momjfimi foemtm
vocari. ^ Ocjfmmmi diSmm a graeco verbo «rxvc» quod venit a.
to^ fimmiiter qmod ocmmm im korto» Altera p. 55^ dedit:
Ocymmm i/mod ocimmm -« octfmmmif viciamt, momffimefoenmmje^
caru Ocummm — graeco verbo mtUmct qnod valet cito, fimi^
titer qmoaocjfmmm im korto. £x priore editione Pontedera
duxit ledionem, a me reftitatam Varroni. Inepfe enim is in
vulgata graeci vocaboli vim interpretabatur, cum id Iedx>-
rem deberet docere, quomodo ex graeco vocabulo ocynum
^iftum fuerit SciUcet mtod vemU dto , i. e. nafcitor, pro-
venit Cui leftione et wnvc et AJmc accommodatum eft;
priorem formam ex Edd. antiqois reftituL Nonii tamen
auAoritatem Plinianae in hac emendatione poftfaabendam
cenfeo; imo vero dubiam facit Merceri Edido poilerior.
Editio Parmenfis 1480. Iiabet : Odmmm mowffmumfoemim vo*
carL Ocimmt dicUSmm -* oceos m§od veticos fimiliter. Merce-
f u^ ^mod ocynmm im chorto. Adr. lanios ex Codice corcho
pofatt, quod in corchoro matabat Codex Guelferbytanus
membranaceus, antiquus et bonns, qui cum Codice S. Vi-
600TXA optimo confentit, ita fcriptumhabet: primmmodum
viciam momiffime fremmm vocari. odmmm diSum a graeco ver*
bo ocaeos quo duae dto/fimititer qmod odmmm iu corcho. Ap-
paret igitur, Mercerium Nonium ad vulgata Nonii exempla«
ria refinxiiTe, nec correftioni Pontederae praefidii quid fu-
perelTe vel in andquis Nonii exemplaribus vel in libris fcri-
ptis. In fcriptura chorto et corcho latent veftigia veteris or-
thographiae/quae hoitum ex graeco %ofr^Q duAum fimul
cumcorte, chortCf cohortemoioortmm, interdam rAor^iifsi»
forte etiam cohortum dixit £x ehorto in Coiumella V. 9*
f. 5. vulgatum chordis vitio ortam eife docebimus ibi. '
citat atuum'} Plinias L c. apudamtiquos erat pabuli ge^
nus , quod Cato octfmum vocat , mofiftebamt aluum bubus. Id
ercU e pabulis , fegete viridi de/eaa, antequam getaret. Sura
Mamilitts id cuiter interpretattmr , et tradit fabae modios de»
cem, viciac duos, tantumdem erttitiae in iugero autumtto mi-
fceri et/ert/olitumt. metias etauettagraeca, cui non cadit/t^
fmem^
VARRONIS LIB- L CAP. XXXL §31
iivi», (uhmxta. Hot vodUstmm oejffHum » boimque eaufa Je-^
rijolitum. vbi re6te Brotier ex Codd. Regiis dedit ocjffmm
^ ferifotitos^ Praeterea Pinttani Codex habet fcriptam:
pabuHjegete viride de/eSumt et re6):e iam Pintianas vidit; ex
Varrone eJTe legendam citabant vel debant^ deinde filiqua-
ret. Facile autem nunc apparet^ qaomodo totus ille locoa»
tam negltgenter ab Harduino traftatus, iit corrigendos. Ge*
micularet in Plinio emendabat Scaiiger. et Vriiiuis; hic qui*
dem ex vetere Piinii codice pofuit eandem ledionem quaa
Pintianus*
fabuli fegete'^ Refte confentientibus Scaligero, Vrfi-
no et Pontedera pofuit Gefner librorum fcriptorum Vi£h>
rii le&Xonmifalmlif vnde detorta fiiit leAio /laMi in reli^
quis libris etiam Plinii* Ge&ero praeiuerat PopnuL Ita fu*
pra c. 23. 3. libri VoWt fabulia habent 'profabatia. Contr»
fabalia ex loco Columellae IL lo. 9. excerpfit Plinius ig.
c. 13. Cato 37. 2.fabaUay acus. vbi dooeo, iegendum eth
fabalium acus, ex c»p. 54. 3. vbi fimt fabagiuum acus. Pli-
nius ex dXonefabaHa habet 17. fed. o. Keliqua vide fupra
ad cap. 33. Ceterum etfi librorum fcriptorum leftionem po»
fuij magis tamen proho fabalia; n^mfabuHa aliunde nUi a
forma diminutiua/a6ii/0rfimy quas habet Pkutus, deriuari
non poflxmt Pontedera tamen pabulum antiquia fabulum
diflnim fuiiTe cenfebat» ex ifaydo et iSXf du6nim. In Curis fe^
cnndis idem ait, Brufchianam habere iei exfalmlifegete viri*
defeSum antequcmi geuat.fiL quae ciun Codd. Vioorii, Cae«
fen.et Veneto conuenire monet et probat vnioe cumPopma»
AtBrufcfaiana cum lenfon, plane facit!
exjigete'} Vrfinus verbum^a vt gloffiun, contra Pon^
tedera ex f^ete deleri mahiit Aheram verbum certe in*
vtile eft.
quod ferro"] Vulgo interfertnm far refte indafen^
Gelher» ego vero deleul cum Pontedera. .
ferrago'] Ita re3;e Polit et liber Caefenas, tefte Pon-
tedera pro valgatoj^ami|go. Eodem etiam Pontedera auOo*
re comma poft caufa pofui^ ante poft viridia pofitunu
autnifi'] Reliqui vttlgatam» etfivitiofiun. Cod^Ryk*
aut inde quod. quam leftionem cum Schoettg. probabat Ge&
ner. Prinms Vi^rius in^rtnno loco nifi inferuit Aut
plura defunt, quod fufpicor, aut nifi delendum efl:, Forte
fuit olun ^ autfarrago, quod pnmum ^ coepta.yel: di'
ffa: nififarragOf quod primum — coepta. Scilicet dupU«
cem etymologiam affert Varro; alteram, qua a ferro quafi
{nraginem} aiteniQi^ qao a farre Xvr^iaem difiwi fuiflb
puta-»
33a COMMENTARIVB IN
putabat. Pliniu»' 1. c. farrago ex reermhitis farris prae^
denfaferitwTy admixta aliquando vicia^ Eadcm in Africafit
ex hordco. Feftus : farrago appetUUur , id quod ex pturibus
fatis pabuli caufa datur iumentis.
farraeia^ Vrfmus nuiebat: farraeea, contra Ponte-
dmfaracia, qood ipfum liabent Edd. quaedam.
equi — Jaginantur']^ Ariflxjtelea H. A- Vin. 8- V '*
nhfpi^f iu otrfci^ vbi Codex Medic. cum verfioue Thomac
Yidhet x\Biorpix%Ty. Scoti verfio nominat^a2ra^am. THpimif
hodieque Itali/iTraifa n^minant Pullis quadrimis et fenio-
ribus hodieque farraginem praebent^qua purgatur, non fagi-
natur corpua. ]^itur YxXjatiuantur efl: legchdutQ. Saepif-
fime verba haec inter fe fuerunt a librariis permutata. Poil
illam &rrigine faftam purgationem equos corpuleatiores et
piios puriores et nitidiores fieri, teftatur Brugnone p. 185.
qui praeterea monet p. 184. ex vfu farraginis, fi arifiam 'uxa
germtnauerit, rigorem conciliari humeris et cruribus ante«-
rioribus, faepe etiam poflierioribus, quem morbum graece
nfid^twDf dici.
ferpit adfa^uml Vrfinns emendabat: ferpit, et adfca*
ptm uliudue quid adfioeret , idfolet vinCire. quam leftionem
vnice equidem probo. Lupinus inepte non^inatur^ etli ge-
nus lupini efl: altum aliquod. fed iupinom vix puto mifttim
cum vicia fatum fuiiTe vnquam. Gemer tamen vulgatum le»
6:ionem nefcio qua enallage defendi pofle putabat
euicti quotidie'] Nonius p. 30. in voce pomum habett
addi quotidievefperi -* indigent potu. Sed idem p. 343. b»
potid ex h. I. liabet, et datiuum pro ablatiuo poiitum eflfe ait
Ex Nonio eC £dd. quibufdam addidi vefperi, fuadente etiam
Pontedera» et antea Mercerio ad Nonium p. iii. Vlde
Variet ledibnis. Nonii Editio Parmeiifis 1480. in priore
loco habet potui , in altero omittit
Cap. XXXQ. quindeeim'] Plinius 18. f. 10. 4. Farro
quater nouenisdiebusfruges abfolui tradit et menfe nono metim
vbi Pintianus ex h. L legi volebat: quiHquies nouenis vel ter
rindenis. Illud malebat Pontedera, qui ex Plinio fuppIelKiC
I. cumfit maturum nono menfe. Veftigia integrioris Ic6tio«
nis fuperefle putabat in varietate L B. R. vbi cft: maturHm
coUige. Inde arationes* Vrfinus h. L ex vetere Codice ma-
lebat quodfit maturumf et in Plinio : quadragenis quinis die'
bus, confifus auftoritati Theophrafti H. P. VHI. 3. fierci ik
rijy dww^^ffiy iifivoyrofi rvfkithf^ Kcq.Hfi3'if rs^npcMovrcS»
VARRONIS LIB. L CAP. XXXU. 333
fM^ktaru. vbi cap. 7. ait, eadem framenta pofc dics qnatuor
aut quinque, quam fpicam emiferinty florere» feptem vt p}u«
rimum diebus deflorefcere. Vides, his aoftoritatibiis Varro*
nis locum magis implicari quam expediri. Vix annotari me*
retur Scaligeri emendatio, cum fit maturum legentis. ' Plura
h. 1. vitia haefiQe fufpicor. In Plinii loco ex Theophrafto
torrigitPontedera: defbrefcunt triticum.et kordeum. vmtm
cum tardijfme feptem. Columella tardiiTune o^uo abfolul
ait In Gallia Cifalpina nunqnam vltra decimum diem pro-
duci, obferuat Pontedera. Interuallum, quod Varro ponit
inter fpicarum exitum ex vagina et deilorefcentiam, diuiden-
dum ait in duas partes. Priorem continere illas IV vel V
dies, quos cum Theophrafto Plinius refert, quique inter fpi'
carum florumque explicationem intercedunt; alteram reli-
quos feptem^ quibus fpicae flores fimdunt et quibus depd-*
nunt Summum autem numerum noni menfis fiimiit Varro,
tcnquam Italico coclo coi^uenicntiorem, qoam mediom, qnl
jGraeciae aptior videbatur. Eadem de canfa Varro melTeai
ad nonum menfem produxit» quae citior in Graecia. Iii
Aegypto etiam citior, quam in Graecia, tefteTheopbr. VHr.
Hiftor. iueTydp xpid^cLJ fiiv iv i^fiTjvt», Tvpo} ik iv rS ipHfi»*
XBp} TTfv 'EJSLeiiA 6i leotpx ro/<; irKtlcr^ii; eyioUf rrvpoi ii tn
Tepo^nrikcLfi^ivwnf. Sic enim refte Pontedera Antiqq. p. 141^
corrigit locum ex altero de C. P. IV. vbi eft: wcvep iv A/-
•ywrrf ^ourl firfvi wporepov ^ iv r^ ^EXLaii : et Plink) : In Ae^
gypto enim ordeum Jexto a Jatu mcnjc , Jrumentajeptimo mt*
tuntur. In Hellade ordeum (in Pehponne/o) oRauo j et fru*
menta etiamnum tardius. vbi verba m Peiopdnnejb fpuria cen*
fet cum Salmafio. Varro igitur, tertio gradn defcendens, ncH
no menfe in Italia meffem fieri indicauit. Hucufqne Ponte-
dejra, cuius annotationem omiferat EmeftL Ceterum con-
fer infiii cap. 45. f. I.
arationes abfalui^ Ex leftione Edd. L B* R. adfokm
Vontedertiefficittabjoluendnm.
ermiam^ Ita ex libris fnis dedit Viftorius pro eruUumk
In iragmento Varronis apud Nonium in Eruum p. 97. b. le«
^tor eruiUam. Sed eius lod^ vt^ote vitiofi, dubta dk aufto-
rltas. Feftutf : eraam et ermlia a graecofimt diSta 9 qwa itB
eruum opofio^, ermtiam ipofinm appettant. Nonii locam p.
^04. edit aiten Mercerii ita corrigit lutnus : Sedvt is eratp
haec legumiM, arte parata, pauea, cieer, eruUiam, cepa regith
nUa cypria caeteris. vbi vulgo eft ^jMn^a alia/piria. Sed
caepas CyprisMi babet Plinius , non alKiip Igitar locom 4e-
.rdinquatiio •*.# ...>.*. \^. .;..•* •...,#. ..-»''*• ^ . ^-.v. a
-:.v...* a legen-
}I4 COMMENTARIVS IN
a tegeudo^l Nonias p. 30. a. l^arro iUBbi exi/Hmat, noa
quad fecentur , fid quod vellantur a terra^ quae quod ita b*
guatur l^umaa diaa*
Cap. XXXm. aratro ofringi'] Ex Codice Vrfinas ]m*
iutarataf quod praefert Pontedenu Idem ex Ghariilo de
Analogia annotaoit, Varronem aequiuoSium autunmal dixi&
Ci^. XXXnr. /cribmt} Cum Vrfino damnauit et in«
dofit (^fner verbum.
XCTA Pontedera monet, ab aequinoftio autamnali ad
bramam mea efle foltmi XXCVHII. Quin etiam agricolas
quindeciem diebus ante bramam et totidem poftea non fere*
re* Vide cap. 35. vbique notam. Itaque relinquundir diea
tantum LXXQL vel LXXIV. Sed in Antiqq. p. 362. ratio«
nibua annilulii reftiua putatis docet, brumam abaequinoftio
autumnali diftare diebus XXCDC^ quem numerum Varroni
reftitui iuffit
auie brumam'] Plinius ig* 24« f- 56. iuter omnes autem
cmmenitf circa brumam/erendum non ejfe^ magmo argumento^
quoniam hibemajemina, cum ante brumam/atajintf/eptimo
die erumpant; fi pofi brumamf vix quadragefimo* vbi Vr&
nns corl*igebat citra, Pintianus aut vttra aut citra maiebat;
Harduinus vulgatam defendit ex Columella 11. 8* 2. et Var-
rone L 3$. qui quindecim dies ante brumam et totidem poft
bramam liberos a (iitione efle velint Bramam collocat Co*
ku&eUa XI. 2. 94. XVI. Calend. lanuarias ; aequinoftiam au«
tumnale VDI. CaL Odobres.
net^antel Geoponica IH. 13. u^i ilxTjq irpi t( w^
IjoafiSif Onr»fiftuv ri ffirs/psiv iieia^eckic* iv yip ctixf^
itUM^Xu^Wffiv, ifu(p<^s/ps^af r» cieipfinrou Eadem n. 14. }.
ferere hordeum et triticum vetant poft hiemale foUHtiunu
Eadem m. 13. 9. ante Calendas O^bres ferere ^c^pam
TClaot Cf. ad ColutneUam IL 8- 4*
Cap. XXXV. ^cmnfl Danmauit etiam Vrfinu^ wAme^
quod iam egit radicem] biepte haec ad: lilium et cro*
eum referantor in editionibus. Liiia enim bulbis ferantor^
vt crocus, nec alias habent radices. Sata vero aut oculos
Xt furfam et fcapum cum florem protrudunt» aut mim>*
bulbuiis anfra terram pullulant. Vidit hoc et monUit
Pbntedera etiatn;atque itah.L fcribi iuflit : qaod iam egit ra^
dkm^ ro/amz'm (y^ietii^ ixtl^etj condditm'* Sed inhaa
VARRONIS LIB. L CAP. XXXV. 335
ledione incominodA font verBa quod iam egU rtuUcan. auan-
quam ea Pontedera de viuiradice fafta in ieminario roia in«
terpretatur. Legendom igitor cenfeo: qnod iam egit radi-»
cem rojitum coudditur. Atque eo ducont variae libronim
leftiones.
coHciditur'] Palladios Nouembri XI. fi indigus plauia»
rumvolueris ex paucis virgutis habere copiofa rojeta, quater^
norum digitorum furmlos gemmantes cum gemculis Juis debe'»
bis excidere — > vbi anni aetatem compleuerint, pedisjpatio mi«
ierfe tranjferre difiunSos etc. Theophr. H. P. VI. 6. uatu^
xorroyrs^Tov xcwkoy (pvrwitvsy. Geoponica XL 18* •/ i^ ^
eXiprsg furci rSy ft^v xurctuiirrwiv sig TuXecteruuu fuyi^
rariart rBrpctiaxrvkteSaf rig fl^ot^ rs uof ro i^ cwrSv ix««
(puxoQ udl rdprot ri rfUffictrx ^uretW/y iri%ovrot djkjjhcv ci^
T^%i/y. Radicitus additur, quia tefte Piinio 91« f* 10. et ocel*
lis radicis vt arando prouenit rofa. Ideo etiam paulo antea
dixit: quod iam ^ radicem rojetum* Violkria deidcepi
Pontedem de leucoiis noftris interpretator.
terra adruenda'] Hanc librorum antiquifnmorum Ieftio>
nem> a Gefnero reititatam, (contra morem fuum) probauit
iam olim Fruterius Verofim. II, 22. deinde Pontedera.
abluunt'] Fruterius diiTolaunt interpretatur ex vetera
luo, kvcc apud Feftum in lues, probante Gefnero.
macriorem] Ita Viftorius ex libris fuis. Antiqaumta-
men minorem probabat Pontederii; rationem non addidit
Videamas, quid fit puluinas. Palhdius IQ. 24. 6. de cauU-
bus brafficae : ctiuis deliSatur, ideo ponendaefmt plantas per
puluinos arearum. Idem f. 13. de idula: Jeritur oculis vt
calamif quod abjcindere et terra leuiter debemus obruerefoffa
et fubaSa, excitatis ad liueam puluims, quibus eius ocuIom
cportet infodere. Columella in abiaqueatione vineae^ in colie
poiitaey neri iabet a fuperiore parte lacufcalomy ab inferiore '
puluinalum» quo plus aqoae limiqae contineat Arbor« X. 4«
Puluini igitur fiant terra alte pttHnata^ arei^ altioribas peT
femitas diftinjtis. Sunt qoas breaiter areas dicottt Scripto«
re^ R. R. De ipfis vioKs Columetla Arbor. 30. terramjter^
coraiam et repa^natam ne mimts afte pedm in pukduos rediU
gc^. Hinc manifeftnm fit^ aut Varronem nihil plane in hor«
tDnun areis feri voIuiiFe, aat leftionem vulgatam efle fid^
iam. Macrior enim terra fit nuUo modo \ ftercos enim (em*
per additur terrae paftinatae ; minor tantum ea ratione^ qood
m femitis, ^reas dtftingaentibus, nihil poteft ferL Qood fi
puluinos dqcliues cogites^ ftercus elutom ad inferkm dc« '
fertiir^ et iaperipra fiunt iMcrionu . VMxfifM pttlttiiionim
toroi
336 COMMENTARIVS IM
toros habet Plinliis IQ. €.4. pronam pulttiniun Plinius Epift.
V.6-I6,
Ab Fauomo'] Hoc fpeftat ad primum interuallam in*
ter Fauonium et aequinoftium vemum, monente Pontedera.
Columella etiam XI. 3. 40. circa aequinoftium vernum ferit
ferpyilum. Palladius Martio IX. 17.
quodferpWl Ita etiam Graect. Vide ad Nicandri The*
riac. verfu 67. Contra Plinius oo. f. 90. SerpyUim a fer^
pendo putani iHFhim: ^tiodimfilueJMeuenitf in petris maxi-
me* Satiuum nonferptt. Scilicet Iiortenfe diuerii plane ge-
neris eft a iilnemi, aquas amat, muros et arbores fcandit;
vt hedera, flore inter coronarias herbas» et fruftus odore,
qui et totum fruticem occupat, antiquiscommendatumGrae-
cis, qui genere mafculo ifrvkov dixere, vnde alii SfrvXLoVf
Latini ferpyllumeffecerunt De eius cultu dicetur ad Palla-
dium IV. 9* 17. Frutex ipfe ignotus hodie eft; ex gener»
hederarum cffe, fufpicatus fum adNicandriTheriac. verfu67.
XF. dielmsl Columelia V. 10. 17. pofuit XXV. fed
vide ibi notas.
Cap. XXXVI. propojka ] Ita ex iibris cum Vrfmo fcri-
j>fi. Idem Vriinus paulo antea hibemo omiflum malebat. Vi-
detur igitur Varro ephemeridem in pubUco fcriptam propo»
nt velle, vnde viliicus ipfe cognofcat atque alios adraonere
pHo/Iit j quid quoque tempore fit agendum. Talem epheme*
ridem viilico etiam proponi poftuknt Geoponica 11. 45.
Cap. XXXVH. bipartiti'] Vriinus ex fequendbus ar-
^guebat, quadripartiti legi debere. At ii quadripartitam lu^
nam dicere voluit Varro^ non (blum intermenftruam^ (ita
enimVrfinus malebat) fed etiBm dimidiatam ponere debebat
Hanc enimqfuadripartitam rationem docuit Plinkis i^ f.75.
Forte tamen nouamcrefcentem, decrefcentem^ plenam et
intermenftruam nominare contentas fuit Varro, eamque vo«
cauit lunam quadripartitam.
ad nomm lunaml Haec verlia omitti voluit VtfinilS}
et fequentia fane ad fententiam fuificiunt
quod veniatl Antiqmim quoad reftitui et deineeps iu'
termenfiruam iegi volebat Vrflnus ; negat entm, latine diem
iBtermenftruum dici, contra red:e iunam, apud Caton. 37«
7. etPlittium ig. i2.
•^no rfi>] Vulgatum e quo die cum Vrfino correxi. Vnua
•nim eft dies quo luna' ita vocatur ab Atticis, Idem Vriinus
vocabulom/iffiiietiamvolitit^Meri. •
atii^
VARRONIS LIB. l CAP. XXXVH. 337
aUi] Primas Solon AtkenU hxAe nttmerandoram die-
rom lanarium rationem recepit et fanxit, tefte Diogene
Laertio. Primos etiam Viftorius h. 1. ex iibris ftiis confti-
tttit Varro de L. L. V. p. 45. AmenJSms intermeftris di'^
Bu5 1 quod putabantf inter priaris menfis Jenejcentis extreinos
dies et noium tunam ejfe diem, quem diligentius Attici SvTfy
ueif vUv appeilarunt^ ah eo, quod ea die poteft videri extre*
ma et prima luna. vbi Vrfmus corrigebat: intermenftrua di^
ffa et deinde prioris delebat De dierom Atticorum nume«
randorum rattone vide Scholia Ariftoph. ad Nubes verf. 1 1 39.
caeduas] Refte Pontedera monuit> legendom eife et
caedas vt filuam. Caeduam enim filuam crefcente-iuccidi,
quo citius refurgat^ iiluam vero caedi decrefcente, peren-
nitatis materiae caula.
vt de crefceute'] Le6tionem Edd. primarum refHtai va>
luit Vrimus^ laudato Plinii loco XVL 39. Tiberius idem et in
capillo tendendo /eruaui interhmia. M Farro adtier/us de^
fiuuia praecepit obferuandum id a pleniluniis. Scilicet Pli«
nius monet ig. f- 75- omnia, quae caeduntur^ carpuntur, con-
duntur^ innocentius decrefcente luna quam crefcente fiunt.
tondens] Antiquam fcripturam tondes ccUuos illuftrabat
ViAorius exemplo praegnas, pro ptaegnans dl^; addit
Pontedera ex lapidibus: clemes, crefces^ dotes, lacrimaSp
libes.
quadripartita?] Vnde haec quaeftio? In prioribus
nihil de quadrataris his lunae, quas vulgo vocant^ praecef^
jit; et tamen deinceps Varro ait: dtxi ae quadripartita for*
ma culturae agri. Igitur vitium alicubi latet, autlacunofum
eft hoc caput Nifi enim ftatuas notia crefcente, noua de"
crefcente, plena et intermenftrua lana a Varrone cenferi
qoadripartitam illam rationem, (qoae tamen latis obfcure
ita docetur) deefle videtur dimidiata luna. Deinde quomp'*
do quadripaf(||!a forma cultarae agri dici poteft ea caltum
agri, quae ex quadripartita forma lunae pendet ?
rure] Vrfinus rure^ deinde et ante crejcentem delet^
poftea oporteat, tamen metiusfieri ~ tunam. Etfi quae eC
cet. legi vult
lanam Imumii Gefiier luMm Veluti gloflam bis incla«
fit, iimiliter et ante tamen, nifi malis attamen Iegere« Ma^
crobius Satum. L 9. Pronundamt NjgidiMS Apottinem lanum
effe Dianamque lanam, adpofita d tittera, quaejaepius i Ht-
terae decoris cauja adponitur. Gefner etiam conferre inbet
Scaligerum Emend. iemp. lihto X p. 174. Pontedeta putat^
lanam lunam effe plenilaniom^ vel ita dici lusgua liaikin, .
.JJm.MP.Il Y vt
338 COMMENTARIVS IN
vt fol Tanus ; ideoquc VIII lanam lunam effe o6lauum ante
{deniluniumy i. e. diem lunae feptimum, item po/i VIII Ic^
nam lunam diem a pienilunio omuum, id eft, ianae circi-
ter vicefimum primum. Nnnc video, Scaligerum ad Varro-
nem de L. L. p. 8o. comparare cum hnius loci fententia ver-
ba Hefiodi^^Epyw verfu 717. iyiottTTi r ivarri r«, iiia ye fih
ijfiMrot firpfig i^x i^^OfiivM Ppor^tx ifyct TivMa^ctf. Pon-
tedera addit, Dianam faftamfibi videri ex dia lana. In loco
de L. L. V. p. 49. Primi dies menfium nominati Kalendae^ ab
eo quod heis diebus kalentur cius menfis nonae a pontificibus^
qmntanaene anfeptimanae fint futurae in curia Katabra fic
aiSae: Quinque kcUo luno nouella: Septent kato luno nouella.
Scaliger ex noc noflri coniiciebat legendum lana nouelia.
quod tamen facere vetat locus Macrobii Saturn. I. 15. de lu-
none Kalendari.
quadripartUa'} Geftier cenfet, eam ipfam effe, qua lu-
nae periodus in quatuor quadraturas diuiditur. Nam ofta-
vam lanam crefcentcm eUe primam quadraturam, o6tauam
lanam decrefcentem, quartam efle. Sed vide notam ad
fea.2.
£fi altera'} Hanc diuifionem exfequitur hinc vfque ad
finem libri.
quae infex] In hac leftione vitii aliquid latere fulpi-
oor, quod arguit etiam antiqua quinfex partita.
Ad aiia'] Vrfinus ait, in Codice vetere eiTe. In prae*
parando ad aliafcrobes faciendi. Ceterum fcrobes genere
mafcuio dixilTe veteres, monuit ex Nonio Vi^orius.
Ljfceo] Locus Theophrafti eft in H. P. I. 11. vnde
Plinius 12. i.celebrataejiint primum in ambulatione Acaie*
miae Athenis cubitorum trigintafex , vnius radice ramos an^
tecedente. vbi Vrfinus corrigebat; Ljffci — triginta trium
vnius radice ramos agente ; Harduinus ; cubitomm XXXUL
aradiceramos anteccdente.
Quaedamfil Vrfinus malebat Ad quaedam fi — pro-
fciderisj iterandum et ceL
. fi quae] VrGnusfi qua — pratis ea efi corrigebat, et
deinceps verba a pafiione 4>uria effe cenfebat^ qoia alibi
Varro non addit.
piro florente] Vide ad Caton. c. 149. i.
; Ca^. XXXVm. vtfemen'] Ge<^onica H. ai. iii nvsc
foi ffHsvd^wTBQ itmlu ukki iwcln iarnf Oh^ cuv rS ovopf .
VARRpNIS LIH I. CAP. XXXIX. 339
nawtium'} Varrotiis romanorumque agricolarum fen-
teatiae adaenatar germanicus interpres^ Mayer, rerum ni^
fiicarum experientia fatis emditus^ anferinuin ftercus bene
quod confracuerit egregiam agro pinguedinem largiri af«
nrmans; idem anatinum facere. . .
bubus] Pliniua 17. 9. M yarro principatum dat tur^,
dorum fimo ex auiarifs, quod etiam pabulo boum fuunique.
magnijicatf neque alio ctbo cekrius piHgue/cere ajfiuerat.
Comparabat Pontedera narrationem in Samariae obfidione
quartam partem cabi ftercoris colttmbini quinque argenteis
veniiTe.
Cajfm] Crefcentius !!• la. Caffius vero /cribit , vt r&.
fertVarro, columbinum ejfe praecipuum , pojl ipjum Jlcrcut,
homimsj tertio capriuumf ouium (antiqua mei^ ouinum) et
afininum, equinum non bonum nifipratis. Plinius 17. g...frar»
ro praeceptis adiicit equino , quodjit leuijfimum, fegetes aleth
das , prata vero grauiore et quod ex hordeo jfiat , muttafque
gignat herbas. Sed hic plane a fententia verbifque Varro*
nis aberrauit, vtrefte monuit Pintianus^ ecrorem tollere
voluit Dickfon. I. p. 270. lcgendo ommno pro equino.
tertio] £x loco Geoponicorum , vbi tertius locus afiv
nino, quartus caprino^ quintus ouillo ftercori afHgnatur,
Vriinus maiebat legi: tertio ajininum, tum caprimm, ddnde
ouillum. Plinius etiam: proximum deinde awrarum ejl, ai
hoc ouium, deinde boum, nomjjimum iunientorum.
Sterquilinium'] Haec claufula,jterum afienoloco pofita,
pertinet ad Cap. }dll. 4» vbi e&:Jecundum villamduo haben
oportet Jlerquilima.
robujla"] Hinc Plinius 17. 9. pato e robore de paSofie^
ri iubet. Vrfinus praepofitionem iu onutti malebat propter
locum Columellae U. i^.Jed eodem mcdia loco robujlam ma»
teriamjigere conuenit. Germanicus Interpres , Mayer, cua
robu/lam materiem non intellexiiTet, pontillbus tobuftia
medium fterquiiinium conftemendum voluiiTe Varronem
fufpicabator.
Cap. XXXDC Nam refcrt] Mali^ cum Heruag. Nam
vt refert, quam cum Vrfmo Nam refert, vt in agro legere.
fieos'] Crefc. V. 10. Varrofcribit, quod ea quae vema
tempore inferuntur, pojfunt etiam circa Joljlitium injeri vf
ficus quod denfa materia non eji^ £t idep Jequitwr calidiorem
et cet Ceterum adficos inferi Geiner cc^itatione l^et fup«
pleremeUuseA, ne opns fit corre^one £dd, ^uarundam^
qmehsibentficusfolet*
Y a " hrumO'
340 COMMfeNTARIVS IN
brtifHOtibus} Crefceiit. V. 5^ Farro fcribH nuod injeri'
ttnr teniporibus brumalibus, hoc eft adie duodecima Decentbris
vjque ad Calendas Februarii. •
generum} Pritnum genua deefl*e omnes fatentur Inter-
pretes, varie fupplere conati» Scaliger addebat: primum
quod priulquamfatumj natum. Popma: quae nata vel quae
prius quain Jatd nata. Vrilniis: quae primigenia; qua»
tranjfiruntur e terra in terram: quae ex arboribusj et quae
inferunfur, Reliqua intermedia verba fpuria effe cenfebat.
Pontedera tdtum locum egregie fanauit et explicuit Pri-
mum igitur ponam locum Tbeophrafti H. P. H. i. vndehaec
Varro duxit: t^ ysvime rSv iivioiov %oq tXac rSv (pvrSv ii
dvrifiictTeg , Tf iiti (nciffiaroQ^ tj ivff il^Qj ? oaei TetpotffTciio^
i oiTO itKpifiovoCf ^ ccvo Hkavo^f if oeto: rS o:rsXi%8$ iffrh^ ,^
fn rS S^ks karctHoitivTOc. Primi huius generis ctvTOfiirft ex
femine obfcuro fua fponte nati et aiterius induftria homana
ftti veftigia reperit Pontedera in iftis verbisj quae primae
Editiones alieno locopoft verba e terra in terram inferunt:
per fe a' natura , alia ex ihduftria , vt faciunt viuiradices.
Hinc igitur eSecitqudeperfefunta natura alia ex indujlria.
quae verba in ipfa Varronis "^oratione pbnere non dubitaui.
Hoc genus primigenium vocat cap. 40. i. et naturale 41.4.
vt fdciunt vitUradices'] Ita e)c Edd. primis h. 1. confti-
tuit egregius QDntedera, qur tamen male]»t cum libris fcri-
ptis viuas radias. Hoc alteriim getius eft «to ff^g | «ro
TccpounriioQ.
demta'] Ad hoc tertium genus pertinent Theopbrafti
Srenera «to oMfipiovoCf »ro leXivyoc* i. e. de cacumine ieu
arculo, et ramb feu palo, «'«wrS rif frTeXixnQf ^ rS ^A»
%ciTctU9itiyro^9 i. e. de trufico etcaudice. Refte monet Pon-
tedera, in loco Theotohrafti verba ual iwo |tJAir, qu«e paulo
poft leguntur ante Oco pi^s, fpuria et gloflkm effe verbo-
rum ri vpiftvit xotTaUoieTofiiifit
quae infetunturj Quartum hoc genns continet Theo-
^hrafti ift^vTaot^ xe^ ivotpd^ecKfufffiic. Gefner in explicandis
is generibus adeo poft diligentem et copiofam Pontedene
interpretationtai maie confuluit eruditionis Aiae laildibus.
t
Cap. XL. et fi aqua] Vrfinus malebat legi et aquOf
rH pluity inferre JblH.' Dbcus Theophrafti eft in H. P.
^ 25. et de C. P. I. 23. riv iiptt nrivTOJv ^etv nipfutrct um^
ravTot ffvynotTa(p8pofisi/u T^Sictu^ei^vSv Tcc^pvri.
, ad agricolds] u e. ' apttd. Sed VritflU« haec verlia
omniQo improbat.
z
VARR0NI5 LIB. t CAP. XL. 341
cimendum vffue] Viilgata poft Viftoriam genendum
propterea v/que adeo ferri non poterat, etfi propterea iam
n» damnauerat inclufum Gefner, , ;De vi generandi liic nonagi^^
tur, fed de nu^nitmline confpicaa feminis.
[:: ^ . vtfint obfcmrd] Theopliraftus C. P. I. 5. de cupreiTo:
r^ na^ iQ^ifKTM^ neu puxfx ndf rSv Hyipcti/ ifvsot aripfiarot rvfx^
.^ V€t noAixsf nol^ ryc nvrctolrru. ravnfQ yif ix ^^^c i napm^
-i ^(Pcufocii^f^ iariv, iXkal ro iyytvifisvov iv rir^ kavrol xdf utr^
rtef xirvStsQ ndf ifxsvTfvoVf iiref.iHTiramtf iiaxcmivrmv rS9
^cufSy. Piiniud 17. f. 14. d^femine cuprefli: minimis id
g^ams.con/iai,vtvix.perJpiciquaedampoffiHt^ InTheophr»
. fto ex cap. 33. legi.debere vfHMvSisQ, refte nuper annotautt
.; Moldenhauer in Tentam. ad Theophraft. p. 139.
l galbuti] Turnebu^ Aduerf. aa 16. globuli legendom
r* elTe cenfebat^ vt Gnieci v^cufo^f o^eiftx et pilulas dicunt
femina cupre/n. Scaliger emendatione hac reied» vulgatam
^ p^obat et veteres galbidos et galgulos, dixifle putabat pro
^ globulis feu piluiis. Aifert ex gloflarlis fuis: GW^/Mfi6^
ca, irvf sfy. Vriinus verba interpolita : idejt '^ corticiae ex
interpretione orta et fpuria cenfebat effe. Non nude l Ej&.
igua animalia, in aefculis nata^ galbas dipi| monet Suetonius
in Galba c. 3. Quod galgulum etiam et galbuhm dici mo^
net Scaliger, nititur fortalTe etiam obferuatione ea> quod
galbulam auem Martialis 13. 68* quidam eandem elTe putant
cum galgulo Plii\ii. Sed anis a coiore galbeo feu galbineOi
ideftflauo, difta fuit
intus'] Formnm interiorispilae operofe et accurate de-
lcripiit Aihertus Vegetab* p. 436. -
Theophrajlus] C« P- !• 6.ci;^oi ik.udi df Spof^ ftak*
kAlf ik TffooQ ivayndiocf, 11«^' ae ndf SXa^ iirifiXamfme yhw^
recf. furiroopiv re ndf ifap ndf nwi^ inemikfi. .
in ficco'] Theopluaftus C. P. L oap. 7. iS ik ndf wpoQ
T«c X^pucirpoffXafiBivetv ra^ olnma^ SpaQ ndf wooe rac rSu
iivipoov (f>v<r€ic. Jira ra /uiv ^ipoh ra ih ^aa neq koirriytuh
mdf ifieivov ro iap. ohteiov yap irtoo iia ro iktyov ifxetv ri
vypiv. iv ii rij ivydtp ndf mfhiim ro furirroopov. ri yoip ^po^
roKkif klav vyporTje irpoQ ro iianfpSv, 2w( IVi it^tfUuei roii^
npvov. ipf^ovrotf iinvsQ rSro rpianovd'^ ^fUpouc*
fecwuia femiiia] Intelllgit viuiradices, fecundum or«
ndinem, c. 39. p^opoiitam. Non inteli^Ot ouis error animum
Geiheri tantopere caecaaerit^ vt putaret» iecunda haec feml«*
Jia non elTjs interpretanda ex diuiftonfi, tradita c« 39. fed ex
generali, qoa modo femina diniferit CHnnia in prima et ie«
conda. At enim vero haec ipfii fenuna fecunda funt,, quae
V y 3 experien-
84^ COMMENTARIVS IN
experientia coloni inueDit; quae cap. 39. dicantnr efle ex
indoftria* Verba deinceps tempus mm et cet. ipfe Geftier
oenfebat pertinere ad diftinftionem» cap. 39. traditam. Sl-
gnum igitur lacunae, a Geihero appditam^ foftuli.
caniculae] Generatim de inutione et iaoculatione haec
Theophr. C. P. I. 6. ac/XoYO/ ih nett Spai %oA' «c xa^ "iha^ in^
fiXxarii^etc ytyovrmiy fisrorvpip rs %afif»p ko^ kwo^ iitirokif*
Pertinent igitor haec ad fecunda femina, omnia' ex indoftria
nata eoloni^ viuiradices» furcolos et c^tera.
inficeo et fnacrd] Theophr. 1* c. c; 7. i& il na^ xpi^
^^4 OC^pa^ itpoffkxfifiimy rw; ohmot^ £pag luu xpig roQ rth
Uvi^ <Pvfretg. ir^i r» f/Liv AvipcCf ri ih ^px xeif kerriyeieh
»«/ ifietvov ri iap. oAiooy' yip Sr»c *« ro oXfycv ^etv ro
iypiy. ybi ex h. 1. legendtim eft oi ifmvov ro Ifap. Varro
de fuo argiUofim addidit; fed praeterea h. 1. iegendum eft
fuod miHus.
^ bona ac pingui] Theophr. iv ih if iuym^ nd) rTfhiiei
To^furiTwpov. rs yocp Ifpoc *oAi.jf Xfxv vyporTi^ rpoQ ro iMmi^
fSv £w« iri. itotfUvm ro iecHpvov. opf^ovrof ii nvsg rSro rf lo-
upvra lifUpcug.
; defartur] Vrfmus malebat differtwr ex cap. 43. Quod
in Cod, Vrfini eft d^eritur faepenumero cUm differri et i&.
ferri permutatur in libris fcriptis, vt optio flat diffieilis; et
vulgatam bene defendit Popma. Nec opug eft multis ver-
bis ad Scaligeri coniefturam, dejeritur legentis, conuin-
cendam,
(fic in — tamen) eft] Vritno haec verba fpuria viden*
tur. ScaHger iam antea daninauerat verba fi in kumum ifc-
mittiturj itfque in margine Codicis adfcriptam primum fuiffe
putat annotationem hanc: in quibufitum eum (cum effe debe*
ret non) eft, eamque ipfam deinde orationi ftiiffe iilatam.
Equidem tueri non aufim verba inutilia; fed cum Scaligero
in margine fuiffe adfcriptum: Sic: in humum demittitur in
fuibu/dam tamenk. libris legitur fcriptum. His igitur in-
elufis, vti feci, reliqua apte et bene procedunt: quod — t»
terramj eft videndum. Sic feft. 5. quortum genus feminis^
quod^ in atiam, videndum qua ex arbore in quam tranffe.
ratur.
drfringas] Virgilii locum Georg. U, jca ueue flageU»
fimrna pete aiafumma defrif^e ex arbore plantas ex h. !•
Varronis aiiquo modo expreflSm , certe verbum defringere
hlnc tranfiatum effe cenfebat Viaorius. Sed aiii Ubri de^
yJni^f^habentin Virgilio, quodverbura minus eft ineptum
rei; dicimus enim ferro deftringerej contca maledefrin*
guntur
VARRONIS HB. t CAP. 3CL. $4J
gxmttir ftiglslla. . Paulo allter CoJLomella II. s. 36. pofult dx*
flantare ramum, vbi videtur efle prp defringere.
quo tatiusl Hinc apparet^ quid Varroni fit deplautan,
Plinius XVn. f. 15. auuljique arboribus ftolones vixere. Qm
in genere et cum pema Jua auelluntur^ partemque aliquam 0
matris quoque corpbre auferunt /ecum finibriato corpore. JIoc
modo plantantur punicae, cortfli, mqlii forbi\ mefpiliy fra-
xinij fici inprimtfque vites. De vite item feft. 35. no, 3.
poftea auelli cum fua caice coeptus eft, vt in fico. nequeefi
aliud viuOcius,
. demittendum. /«] Ita vulgatum cUmittunt. Demum
in ex veiligiis antiquaefcripturae quae dum babet ^todemum
cofrexft Scaliger, cui affentituf Pontedera, nifi quod malit
admittundum. Vrfinus dum librorum fcriptorum mutabat in
tum. Ceterumh. L refpicit Nonius: tdleas fciJjSon^ ligno^
rum vel praejegmina Farro dicit de.re ruftica Ub. L Nam et*
iam nunc ruftica voce intcrtatiare dicitur diuidere vel eocjcith
fiere ramum, ex vtraqm parte aequabiliter praecififm y quds
atti ctauolas, atiitaleas appetlant., vbi reliqua ex marglne et
glofla Itali homiiiis irrepfiJTe putat Pontedera. Italis enim
tagUare efl: putare; verbum autem intertatiare non efle lati*
num. Sine vlla tamen vitii nota in Thefaurum fuum retijk-
iit Gefner. Parmenfis Nonii Editio 1480. praefegmina.
Varro miilis verbis quas alii ctauolas.
'■ tateas'} . Graeci, inprimis Theophrafl:us, cacumina ar-
borum VQcat 3^aX«ay, vnde Latini f^i^^w effecerunt, fehfii
tamen variato aut mutato, vt monuit Scaliger ad Theophra-
flum p. 78. pofl: eum Bodaeus p. 7 j. Ita Theophraftus C. P,
nL 6. ^ocKesccv rSh nkoHoov. Idem H. P. II. 3. iiv rspiKoirryg
TTJv ^cthoiv oleaftrum ferre phaulias ait: vnde Plinius 16. C
92. oleaftro deputato quod gignatur , vocant pkautias. Ita
enim pro phamios refte emendauit Salmafius ex PoUuce I. C
241. V\. 45. In genere etiam oleam decacuminatam proflr
cere docet Theophraftus H. P. IV. 39. xepixoTrresv dicit de-
cacuminare. Latini fcriptores taleam diuerfo fenfudixerun};
rami partem, vtrinque praefeftam, eandemque a fimilitudine
clauam. Ita Cato 45. tripedaneas oleagineas taleas habet,
Taleas oleae f^rquipedales, vtrinque praefedtas, dicit Colu-
!^ella V. 9. 3. eaidemque paulo poft libri optimi joa/oj appel*
lant. , Plinius .17. f. 27. ficum omnibus aliis modis fatam
iiafoi.ait, praeterquam talea; ex TheophraflX) fcilicetH. P.
n. I. vbi eft: iro ii Trpifivuv xoij rSv SvXoov i (fvero^. Igitur
taleam Plinius interpretatus eft £vXoy,i.e.ramipartem, vtrin-
gue praefeftaoi; cum truncus in partes diffecatur plantan-
y 4 dus.
J44 COMMENTARIVS IM
dud , iir&or dicitur plantari £iti itfiftuw. - Contra Paliadiiu,
qul in arboram difciplina multo accuratior et copiofior Ca-
tone, Varrone et Coiumelia graecos fcriptores inlatinuin
*fermonemconuertit, taleam a ckua diftingttit IV. lo. I3.
clauammanubfii craJIitudine vtrinque 6x ramo citri praefe»
ftam dicens; taleam contra graciliorem et breuiorem efle
monetj clauam totam obrai, taieam terra exftare debere.
vbi Geoponica X. 8- ramos dicunt rofWoAjfc» clauam wofwnfv,
taleam novtoi iPMffaXuL Deinde altero loco Palladius fe(it
113. taleam ipfe cacumen interpretatur.
Oleaeplantam, cum parte trunci ablatam et vtrinqup
praefeftam, Graeci generatim (Pvrgvnjflov dixere, tefte Xe-
Hophonte Oecon. XDC 13^ Generaplantarum oleae nomi-
Hant Geopon. IX. 11. cruvriikx^ %ip«xa^f noffiic feu rfifivee^
tfoxou». XxvrxXotf dicuntur ex ramis craffloribus in magnf-
tudinem cubitalem defecari. Verfio male coduJer dixit Sunt
cnim clauae; in vite trxvrecXfisc diftae ibidem IV. 3. 11. %»-
jpaH^tffeU pali, ex ramis craffioribus inmagnitndinem duortittl
cubitorum defefti, plantantur in fcrobe refti. Sunt ergo Xot-
foixsQ eaedem quae clauae, longitudino tantum diuerfiie.
Hinc Columella taleas (i. e. clauas) pofteJi etiam palos dixit
"Tfo^^oux itsL parantur, vt de tranco refecentur adlongltudi-
nem cubitorum qiiatuor aut quinque, iatque ita plantentur
in fcrobe, Hac ratio&e, fi bene celTerit, plantam citius
compreliendere et fruftum educere. Vnto , rfirouot dici,
quod trunqi pars infime relinqultur et in fcrobe ponitur.
Eft enlm rfirie carina feu infima hauis pars, Alii plantad
antequam tranfferarit, In ipfo tranco adhuc ifeliftas falce
vndique purgant et clrca Arfturi ortum in fcrobem demit-
tunt (^^ ivTH rS (rrekixsQ ifri ovra, (fvrd.) Quod genuft
plantarutti quale fit, nondum fatis intelligo. Alii truncos
olearum,^ concifos in ftipites, (jtofjxic fiet^aQ) deponunt in fcro-
he, cortice furfum verfo, et terra obruunt Hoc igitur g«*
lius alteran^ partem nudam cortice habere debet; et vereor,
vt refte'vernoftipItem appellet Quidam ex trunci parte
terra obrata fegmenta palmorum quatuor longitudine cum
cortico exfcindunt terraqiie obruunt in fcrobe. Porro Geot
ponlca XI. 13. (alicem plantari dicunt dji TiofivKiQ xotj ircur^»^
latTKouv, quod Columell^ IV, 30. 4. dlxit cacuminlbus et ta-
leis, Eadem X 65. 6. in nuce vocant npfivp r^mi (Ummaiii
parteni feu cacumen, inferendum in alla arbore. Similiter
Theophfaftus H. P. III. 6 et 9. germinis arborum cacumea
uofvvTjv fikccffri dixit Nunc de fcytalis videamua, Geopo-
nic4 X 22, in pyroram plantatione aiunt quoCiam ex trunoi
J)arto
VAS.RONIS LIB. I. CAP, XL 345
parte geMrdfifltma fecere' wtfnika^et plantare vk oleas^ ex
feytala faftas. Nominant ^ikex^a i. e. trancam fuperio»
rem; nam inferiorem feu codicem irpipLvov Graeci vocanl^
terra obrutum magna ex parte. Tbeophraftus H. P. 11. i.
oleam nafci ait ex trunco^ caudice^ ligno (i. e. ramis crat
fioribus) et radice concifis, {iu T7<rre}Jx^Cf »to ri itfifiy^
xaretuMeropiivHy iri rijg fl^rjQi «ro r5 ^iihi) avii^a, i. e. fto-
lone (^«/3&) et palo ; i%(lif<t%o^) cacumine negat prouenire
(iri xkofvig). Caudic3>us feftis oleam prottenire, cecinit et-
iam Virgilius. Oieaod propagari ftolone, in matre reli(lx>,
HUt cum parte radicis vel trunci recifa, monetTheophr.H.P.
n. 7. illud genus yocat trfofio^sveiv ix ivrSSy rSp iivifm^,
boc (pvra ineif^ti^ et iriirfsfAv», StoIonibUs a radice feu
.fapite <deam propagat Cato c, 51 et 133. Denlque.addit
Theophraftus oa[x ^ i% rS arakixnQrViMj itxxerrofiavot (pvr8vt>-
rctf9 nirof rfirovra rrjv rofi^v iS (pvrivetv^ itxKorretv ii fiyj
ikirr» irrk^oLfiicuiav^ notj rov.iPkoiov rfoffSvctf. (Pverctf ik iit
rSv rofitrwv spvTf BXMarxvovrwv f tUi rpoaYwWvetv , «vp^c ?
XV yivTfrof xfrfov. xvrri fikv sv rTjg ihctiotQ iiix xotf r» fivfffv».
quem locum vertit Pliwiis 17. f. 28. Haec erant monenda^
Be leftor in fcriptbribus hiset comparandis cumGrtiecis ab*
erniret; etfinon diffiteor,nondttm frtispotuifle me ad liquii
dum perducere omnium locorum interpretatioaem, quae
lupra poftti. • . •
* iu afiatn'} . Vulgarem dlftinftionem atiam* fldendum
thutaui, monente Pontedera. Poftea idem verba ita voluit
diftingtii'; neqnB^ eiiamfi maf^s pirum\ (recipit) koejequun*
furmuitip qui art$jfpices etc. Egregie ct vere, nifi fallort
Sed iamailtea Vrfinusconiecerat, legendum eflTe! neque emm
fi matum pirus fkoc fequendum, Sfutti aru/pices aud. Gefner
malebat: nequs enim fi mafusphrumrecifkt etiam,pirum re-
cipit quercus. , *
arufpiees'] Plinius i$. f. 17. neque omnia infita mifce^
fi fas ejt^ fici4 nec fpiwis inferi^ quandofu^ura expiari non
tjueantfaale ; quotque genera infita fuerunt ^ tot fulgura vna
ifiu prpnuncia^itur. Idem 17« f- ^8« qukmiam tn vlmo eam
"(morum) inferi rcligio jfvfguruTn prokibet. Palladius Februa-
rio 25. 30. Morus vfmo infita comprek&ndii, fed parturit ma-
r\e infeticitatis argumenta, Huc pertinet locus Macrobii
16» vb! pontifices alunt fiicum albam ex felicibus, contra
nigram ex infelicibus arboribus efie. Piro infita mala meli^
mela bv/bent Geoponica X, 9« Arofpicem fblguratoreim ex
C^tone habet Nonius,
y 5 mm
346 COMMENTARIVS IN <
wm fore tam mnmdMmX Theophraftag C P. L 7. ko/
pJXtcrr» idv r» iffupx bIq ri ccjfi» rt^of rSv (fk^iSv. %irfc*
(pfx ioip cvfifiou¥ei TkBluif iti r^v /a%t)y rSv vroHsijUvmf. iii
nc^ xsisiiuri uorfvH^ (pvrevvxvrs^ ivoif^otkfju^uy | ifjjpvreim
iarspov* oafaXxfi^vovrc^ yip fj^iX^v /(j%irporc^y lu^roo^v
iwtnifisvA notXJiMfvov ro idvipov votsi. ird eiyg rt^ oofirot^
hv ro oiyptov slg ro ijftsfov SjfipxAot,itx9ofiv fidvrtvx ronnrth
ro H MfitilLiKCifrstv i^ SSei. et cap. 9. cirxvrx x^fa rx i%
9r£pfJLxro^9 m ir/rxv. iv H ro7o ijfAifotQ, oTov pix^ avn^f xfn^
rukoQ xfivyixhf* Kcif yxf okx yiv^ furxfixA^t 3ux^ iKrcerri-
rxf roXLcMtQ ivtcL Ceteram h. 1. refpexit Crefcent. II. 22.
itm ait Fdrro, quod meUor cft mfitio m arbortm damefticam
quamfytueftrem, quia meliores /ruBlus producU*
vtfi vtraque'] Ita cum Vrfmo fcripfi. Valgo vt fit.
Exemplum affert illaftrandae fententiae aptum:
referentem adfruRumJ Otiola Ihaec verba cenfebit Vx*-
fiaus; quae fi abellent^ vnde iudicabitur genus melius fur-
culi?
traducit'] Pontederae nptam ad h. 1. priorem quidem»
vbi vir doftus varietatem leffcionis e CrefcentiOy nuUo ta-
men interpofito iudicio, adfcripferat, omifit Gefherus, vt
nimis longw; neque adeo ledtionem Crelibentii inde excer-
pfit, quam nunc ex eadem editione, qua vfus erat Pontede-
ra» pQdTui, In Curis fecundis Pontedera leftionem lenfonia-
ftiam merito probat, quam fecutus et ipfe locum ita legea-
dum eife cenfeo: impticat eum* Tfam rdmuli locus, qui cou^
tingitf ex vtraque parte, quafijfuram intrat, falce extenua^
tur, ita, vt ao vna parte, qua coelum vi/urus e/i , corticem
cum corticejofoequatum kabeat. Quanquam reftiorem et
naturalem verborum ordinem hunc elCe puto, a librariis, vt
tot aliis in iocis, turbatum; traducit. tum ratnutum ex vtra-
que parte, quafijfuram intrat, fake extenuatum in eiusramo
praecifo ac difijjo impUcat, qui contingit ita, vt ex vna par^
te, qua cQclum vifurus eft, corticem cum cortice exaequatum
habeat. Gefnerus vulgatam interpungendo poft contif^:
loci interpretationem adiuuare voiuit, cum antea punftum
efiet po&implicat, quod reflitui. Sententiam loci quafi per
tranfennam vtditGeuierusy ieftionem tamen coi^tuere non
eftaufus : Qua coelum vifurus eft redae interpretatur quapat^
tejurculus exfiiat^ in ipia conuniirura debet liabere cordceni^
matris cortici accurate aequatam, ne commiiTura tranf luceat.
Propaginis hoc genus» cum infitione permiftum, veluti fuum
commentum^ copiofius expofuit Coiumeiia V* ii« li* ^^ ^^
eo
VARRONIS LIB. l CAP. XLL 347
cO.PIinfais 17. f. 30. no. 7* qua de re miror nos admonaifle
Pliniizm nec Editores Ccdiiniellae et Varronis.
in/eret']. Ita refte Bn Ald, Crefc. Cum Vi6borio male
Gefneriana in^eret, cui Gelher inferit vel i$iferet fobitititi
malebat Cacumen ad coelum dirlgitar^ ne plauia in fitit
obliquo conliftftt .
ab altera arbore'] Gloflam efle putat Vrfinus^ aiTentie^*
te Gefiieroj qui incluferat Verom defideratur vocabulum^
quo ramus praecidendiu %Kiificetun Nonc dicitur, vnde fit
praecidendua. Igitur mallem : comprehenderit^. id quod pro^
pagatum ejt ab altera arbore praeddit, Cteic, habet vmm
prppagatmn, ab alt£ra.
Cap. XLL jQtftitiali'] Crefcent V. la Farro fcribit,
qmod ea, quae vemo tempore inferuntHr, poj/imt etiam cirea
Jot/liiium in/m, vt ficus, qmd denfa meteria non eji et ideo
Jequitur calidioremf aquojit, vt — aqua recens intmica eftp
tenetlum eito Jacit putrejacere, ita quod caniculae ftgno com-
modiffime extftimetur ea inferi -^Jupra ligatur -— prius are^
/cat — et ita exacuendum — * diuidetur meduUa ~ et tibro ti^
gandum^ Cato /cribit quod' etiam per vindemiamjicus inferi
potefts vbi Editio mea antiqua habet: decifa materia -* aqua
reeenti in ftco in nuca tenellum etiam cito Jacit putrere ita
quod — exiftimatur ea — . nimis /unt moltia -— obliniendum
— Cato enim/cribit. Idem Crefc. U. 22, Jit etiam, vt ait Var-
rOf haec infitio commode injotftitio aefttuo et caniculae figno
gt praecipue injico^
catdoremj Pontedera probabat leftioneni catidiorem
et iatelligebat locum aut menfem. JMihi aiiter videtur.
aqua recenti iufito fwmira] GeoppnicaX, 75,. ip^Qf^t
rS piv iyuevrptcfiuf Xf^oipjd^ r^ i* ifyvTLuriJiJ^ itfvp/Pof^^.
Eft vero iyHevrpt^fiicf cum furculus fiffo trunco, iii^vXU-
cfioQ autem^ cum inter truncmn et corticem inferitur. Pofte-
rior ratio locum hab^ in arboribns humidis ; igitur ex ra«
tioue Theophrafti, qui ifi(PvTe/^ reliquae, praeter inocula-
tionem pluuiam vtilem cenfuit, nifi arbor fit natura humida^
aqua et inoculatione eti/x^Aacpif recenti nocet,
itaqtie quod} Vifton Codicum leS&onem, itaque qui
probabat Pontedera ; antiqaum enim qui fuifle generis com-
munis. Idem Caefen. Codicia te^nem quodfit C / com^
niodijjime exiftimatur ex ea inferi, Veneti : quifit CJ* conm.
exijitmatur injeri memorat. Cetemm totum hoc caput ex
Theophrafto C, P, L 6. tranf latum elTe, egregie admonuit
Vi^rlus. Ita igftur Theophraftos: ri f ii»e rffiiv iv.
348 COMMENTARIVS IN
^(P^xkpu^ftS itoUfuov. iwr^ru yif xeif droAvci rafttphv iti
. r^v ia^ivuotv. iio xof M Kwi toKsT i^oiJJffraro^ sTvai ^
ry i' if/^vrtloi xpi^ifiov (ro 2*»f) iv fol S vyfov if ^wr«.
^/0 xo^ ol fikv avrSv infXov irmoSLeisfftv ^ of ik xitfKV xfo^.
piHLiSfrtv viaroi^ HarB xeiisi» fuupiv ittt^^A. iv»§^pcuverai
yip iv TAX^ffi^ «%ov vy^onfra iti ro ftiysSoc ti^ Ooteitreaec»
op^S^ ii ok fo iMrTfpeHf u^^BTrov o(f>^eAfiov ne^ rov (pXotiv,
Heij ro ifv&Bfiet 'ir»g Aro^veiv lirre ftif yvfiviv rsfv fJBfrpeof. faf-
yivroc yip f yvfivted^sftnfc iyet^peiveruf Keif iteUP>^eIpereef. iti
rHro yio %etf rtptHkft (PikvpetQ M^i^ev (pXiotou;' uaif hr} rirotg
Tco/aXgKpKo-i •rijA^ rsrptpcwfUvw f vkwc fftfiovoc 3f vyoin/c » jm^
fiTjd^ ifkioc ft^fd^ yietp pairs -^irxfic rapakvwf -• xfi^ '* »«/ ^
vypivjroc r^c avrSv ervfifisrpbtv rtvi wripxeiv, ito xeif r^v fikv
'afirekov rpoarortfivnctv ^fUpeuc rptff} (ita ex Varrone legen-
dum efle pro r/^j» motfuit etiam Viftorius) reerepov, ^ee^
rpoarofpwj ro iinpvov xeif /ty ajjrTfretf pufi* evpoerta. ^a ia
xeif orvnTJ neij oaa rirwv irr} ^ifporopa, rapaxpijftet. In qai-
bus vertendis magnopere aberrauit Varro, et quaedam te-
mere omifit Primum infitionem ab inoculatione non di-
ftinxit. Inoculationi enim aqua nocet Deinde quae nattt*
ra ntinus moUiafimti debebant vertt humida. et pertinent ad
inlitionem, proprie di(f)lanu Poftea tranfitum facit nimisab-
ruptum ad vitem.
defecanf] Crefc. IV. ii. Varro fcribitf vitem infereH'
damficcari debere triduo antequam inferaturj vt, qm in ea ifr-
mius (antiqua mea nimis) ejl humorj diffluat a vite^ antequam
ift/eratur, aut paulo infra infitam incidatur vt inde humor^
V nde comprobatnr emehdatio Pontederae, ftatim memoran-
da, Ex Crefcentii ^rari efFicit Tontedera deAcant, qoam
formam multis in locis Polit liber praefert Ceterum dein-
ceps poft ante (Uftuli comma. Vltis» quam irtferunt, oppo-
nitur ei in qua tnferunt.
aut in aua'} Si fcilicet ftatim furculum inferere volunt»
non antea aeitccato nimio humero. Ita enim reAe ex £dd.
primis et Codice Caefenate fcribi iuflit Pontedera. Ceterum
haec verba hodie non exfliant inTheophrafto. De furculo in-
ferendd eadem docent (jeoponica IV. 12. et ratio&em edant»
{)auIo diuerfam a Theophraftea X. 75. 14 feqq. vbi edam re-
iqua Theophrafti doftrina de infitiQne et inoculadone ex-
ftat In malleolo plantando alia ratio eft ; is enim quam re*
<:entifKmus deponitur.
tran/fcttur^ Vlftbrianam tranffirat Pontedera osuta-
bat in tranjfcra^ yel tranfferatur. Eqoidem fequor Edd.
Itl-G»'
D$
VARRONIS LIB. L CAP. XU 349
Di his primt ] Gefner voeem primis, vt fuperuacuam^
inclofit, Refpicit enim Varro ad qoataor iila genera, de
quiblis tradiderat cap. 39. f. 3. Triller Obferv. IV. 27. di
nis inprtmis vel dt his priuis, i. e. iinguiis, coniecit
tardiofay furculis'] Thedphr. I. %.jvpkotTn ih irtt) av-
av^ rx iu rSv (pvrev^fiivvv ftSJSLov ^ rSv cnrepfiaroov. «t/Xo-
ya;c* ct^m re xiv tJro V;^» >^V^^': PHnius XVIL feft. 10.
Quaedam non dllter proneniunt qnam feminey vt cajlaneae,
iuglandes. Ex/emine ea quoque, quae et aSis modts Jirun-'
tur, vt vites, mata atque pyra. — Omnia haee tarda pro^
vcntu ac degenerantia ct inftto rejtituenda. — (piibu/dam
Hatura contra omnino non degcnerandi, quoquo modo feran-
tur, vt cfiprejjfs, lauris.
/emen naturalc'] In fico roi irpoTtrar» Ifptvx florls vicfem
obtinere ait Theophraftus H. P. I. 6 et g. i. e. groflbs, pri-
mo vere erumpentes et cadiuos. Flore carere ficum dixit
etiam Plinius 16. cap. 15. Grana, quae refte Varro femina
dixit, Theophraftus et Graeci nejxpxfitioc^, Plinius grana
et frumenta dixit. Totiafn interiorem ficorum pulpam Co-
lumeMBifarSliim vocauit Semina, inclura fico, nafcuntur ex
JHoribiis malculis et foemineis, eodem fruttu inclufis, fed
loco fuperiore atque inferiore diftinftis, quod primus ad
Theophraftum fofpicatus erat Bodaeus a Stapel. Flores
mafculos accuratiflime nupfer defcripfit et pinxit Bernard in
Memoires d'Agricultttre de la Societ^ de Paris ann^e 1786.
paruis, quod'} Vitium yidit Gefner, qui malebat: quod
paruis, quod interim probandnm piito. Male vero cum hia
paruis ficorum feminibus copulauit verba Theophraftj, vbi
pefilme fiM/i vertit minuta, quae debebat taxa» Quae enim
denia et arida, minus efle ait Theophraftas ad increinentum
prona. Sed nunc demum video, poft longam parenthefin
Varronem ad fuperiora haec: vix queunt, redure demum
feft. S' in his yerbis: quare ex terrapotius etc. et oratio-
nem flbft)lueref
fmmtta'] Tbeophraftiis C. P. L %.ru fth yip muvu uei
j^fi ^CBufifru* iriv yip ri ipmffoy mmvop uof ftifiv ual rt^
upoVf imrs fipcMicaf e&eif rijv ixiiociv. ^aripip ik ri vypiit
rroXv iii ripf iiavirTfn* %a\ 'iku^ ^ vypirw; svfikasrivrB uci
mvrpo<Pw. i^avwpiS^ ii ucu ivl rSv oMmv {tmv rsro avfifieSvw
%cii fMAiuffra irl rav iv^pmeav* svavfirspa yap ru ^Xmu rSh
i^iivoov vjptrMpa ueid fiovcirepa rifv (Pvciv ivru. ^Xov ii %ri
ucu ire uvrSv rSv iivipwv fiu piiv ueu av»» ueu afMr*\og sv^
mviSf ^ttf^f^ ^ uvroftrT^ um ^yy uai m«»f umi)^
. . ivff9V$f.
35<y CQMMENTARIVS IN
itHfw^. In Varroiie deinceps mallem cum Edd. L I- G.
legi: etqme laxiora ea et /oecundiora.
et proportione'} Ita rette PoUt^libri pro ex proportione.
Peflime Gefiier in Indicem h. L retulit cum altero L i8« }'•
vt au^ritatem vocabuli proportio comprobaret De«ioco
Catonis ig6. fupra dixi.
tfi hoc enim humidiora} Vrfinus haec cum fequenti ex
ierra fpuria efle cenfebat et totum locum ita concinnabat;
tarda. quare potius in/emifMriis etc. Pontedera fufpicaba-
tur, a Varrone fuifle exprefla, quae fequuntur in Theophra-
fto : Su ik tfC(; riroic kvm vro r^c 'iffd^svefocc^ xcti yif roMcv-
r« ivvw^ %m ivcrpo(px. Igitur emendabat: in hoc etiam
imbecilUora. Sed verba ipla haec qua ratione eam fenten-
tiam reddant, non explicauit Equidem tranipofitis verbis
lego: tarda. ea quae taxiora et foecundiora. in hoc enim ku*
midiora, quam aridiora. ExpreiTit enimTheophndtea: ^o.
tipf ii ro vypiv 'foXv iix r^ fiotyotifTx.
ex terra'] Vrflnus delebat haec; Gefner in et terra
mutata tolerari poflie cenfebat ; quod mihi non videtur.
vbi obrutae ] Vriinus malebat vt obrutae. Geoponica
X. 45. iiy ru; Bfi^x^ cvxa rsptvXiffeii iu irx^ivla %eu rSro
(PvrevcuQ ipievcy, ifi^v^asrotf iro/SLci ^vr», ccrivx %f7j furx*
^vreieiv. Aeneas Gazaeus in Theophraflx) p. 67. olyeosfyesw
ieivo) ffvnov crxoivfy irpoTrpf^xvrec nou nsyxpcifLtiuv ifurk^T
vxvrec nxrixwoLV ro 0%o/vioy. %f>oyo« fipxxv^ ncu trpoi /tcrpoy
rSv neyxpxfiJiwv cvncS xxtx ctIxov neffievxf i(pxv7i<Txv.
quam et cUeisl Haec verba fpuria efle cenfebat Vrfinus.
Deincepsy^m»r malebat Gefner, quoniam praeceflit tnafcS"
hatur.
Cap. XLH. De medical Haec duo verba, in libris anti-
quioribus non reperta, Viftorius alieno loco pofita pertinere
uifpicabatur ad yerba: in iugerum vnum. reliqua vero dein-
ceps verba ad oleae femen adhuc referenda efle. Quem fe-
cutus Scaliger opinionis iftius argumentum quaerebat in
▼erbo demittas. Medicae enim femen fpargi, oleae demitti.
Sed reAe cenfoit Pontedera, haec omnia ad raedicam perti-
nere ; et oleae femina feu nucleos in fatione oleae impro-
bari a Varrone. Praeterea in medicae fatione adiici de*
bttifle a Varrone terrae naturam, vt in cytifo fa^faim eflle
videmus, #
variam 3 de qua vide ad Catonis cap. V. fe6t 6.
/^quimodium] Colum. IL 11. in locum, decem pedi*
im longina et ^piaqoe latum., deputat byathos Qogalos it-
" " mkus;
VARRONIS LIB. L CAP.XLm.XLIV. 351
minis; Plinius 18« T* 4)- tn uigera tnodia vieena ponit fed
ibi ffi HtgerufH modii bini fcribendam elle fafpieor.
id/eritur] Iti Codice reperit Vrfinos id difirtur. Qaam
le6Honem edi etiam Pontedera probare videtur, ipfe tamen
plane abiiciendam cenfeo. Dicitur enim difFerre de plan«
lAa, in alium locum tranfTerendis ; medica aatem non tran&
plantatur.
iaffatur'] Gefn^r et PontederaioirM/flir malebant; hie
quidem etiam /emei iaciatur, ne fcilicet fit necelTe inter^
ferere.
/cilicet'} Pro voce hac in Codd. Viftorius icriptam re-
perit literam L. atque omnino vt aiienam deleri voluit Pon*
tedera.
Cap. XLIIL brajficae] Colum. V. 12. cum terram bene
/ubegeris areolar /acito , ibfque vetut ocimi /emen cytifi au^
iumno/erito. Plinius 13. f. 47. /erttur cum kordeo, aut ve*.
re, /emine, vtporrum. Varro igitur voluit intelligi, ferefi*
dam efle in areolis^ velut femen braflicae.
/efquipedem'] Columella 1. c. pkmtas deinde vere di/fHhi
nito, ita, vt inter /e quoquouer/us quatuor pedum/paiio di^
ftent. An potius de fcrobe Varro intelligendus eft. Pliniu»
enim I. c. plantas cubitales in fcrobe pedali feri iubet.
virguiae'] Columella cacumina cytifi vere deponit; et
ramjs ferit Igitur male h. 1. Editiones primae bAentdu*^
fiares^
Cap. XLIV« fi macer, mnus] Contra plane praecipit
Columella IL 9. vbi accuratius de ea re difpatabitur.
erit/erendi] Vffinus omitti malebaty^fiMiff. Ceterum
refte et egregfe is b. i. ita corrigebat: conftietudo erit , vt
tantumfacias: quod tanium valet -^ terrae , vt ex etc. Bre*
vitt0 etiam fic corriges : facias. Titntum vaiet etc.
decimo] fc. grano. Vfum loquendi exCicerone edom^
Verrin. HI. 47. annotauit Gefner.
Garada] Cum Bocharto Geogr. L 34. p. 5^. Gadara
oorrigebat Sdioet^en, approbante Gefnero^ Alterum no»
men ignotum aUunde eft.
nafci ceutum] £x Plinio centum et quinquaginta corri«
git Pontedera. Scilicet Plinius 17^0. 5. contra in Byzantio
Africae itlum centena etquinquagena fruge fertitem campum
etc. fed ideffi 5. f. 3. IMnfpkoenices voeawtuirj qui B^zacium
incotunt. Ita appettatur regio CCL. M* paffuum per ctrcuii
tmms /efrtit&etHi sximiae, cumimtefimpnfgi agnsMi/on»
red»
55a COMMENTARIVS IN
reddente terra. Idem ig. t 2f. cum e wodto^fifit aptumfo*
lumy quale in Bjfzatio Africae cdmpo centem quinquageni tmh
dii reddantur. Campi hitius nome^ in monumentis antiquis
yariatur. Libri enim Plinii quidam fimiliter Byzantium no-
minant; et Graeci, tefte Stephano Byz. incoias Bv^oanct^
oppidum Bv^iyrioy vocant. . Varro oppidum dicere vifus dl
Salmafio ad Soiini cap. 27. fed redie monet Schoettgen, ad
etiam dici pro a/MMfy itaque campum ftiam inteliigi pofTe.
Herodoti Gyzantes male mifcuit cum Byzantibas his Ste-
phanus. Vide Interpretes Herodoti IV. 194.
veruaSo'] Reftibili opponitur. Columellae libri fcri-
pti appellant vbique veteretum^ quod refte probabat Scali-
ger, qui monet, Gallos fuos hodieque agrum eiufmodi par-
tim Gueret, partim Fdret appellare. Locus eft manifeftus
Columellae n. 10. 5. fabae pwguijjinius locus vel fiercoratus
defiinatur etfi veteretum erit in vdikfitum — fin autem pro-
xtmae meffis occupandum erit reftibile — et fimiHter cum fe-
men crudo Mo ingefferimus ^ inarabimus imporcatumque oc*
cabimus, vbi crudo folo, et reitibiliagro, opponitur vete-
retum. Faba autem femper in agro non profciiTo ferebatur.
Gefner vbique praeferebat veru^mum, fed rede eum refuta-
vit Pontedera.
quotannis reftibilia'] Puto quotanms vitiofum elTeaut
redundare, Refubilis enim ager eft^ qui quotannis obfe-
rltur.
Dicetury inquit'} Refte Pontedera corrigit: Dice igi'
tur, inquit. vt irJra libro lU. 16.
De nutrucationibus atque alimomis eorum'] Haec ver*
ba ex capite 94. inepte repetita fuilTe a glofratore cenfebat
Vrfinus. De tertio hoc gradu vide cap. 37. £4.
. LiciniuSf ^uae'] Refte antiquam ieftionem t/i^^ quae
praefert Pontedera vulgatae.
cumfunt matura] Inepta haec effe, yidit etiam Vrlinas»
fic ordinans : praegnantia pariunt poma dutfpicam ; fic aUa,
quae cumfiint matura, fimile ci, a quo profeSafiint, redibmt
/emen. Ir^erim vulgai^em dtftinftionem cumjunt , matura p.
poma correxi. Neque eniin vel arbores vel fegetes ftitim
pariunt poma matura aut fegetes maturas> fed praegoantia
pariunt demum, cum maturatuin .fuerit kmen conceptum.
diem idem] Antiquam leftionem reftituendam efie vi-
derunt Vrfinus et J^ontedera, confirmantes ex loco Theo-
phrafti C. P. I. 14. iul rSro ydcp iik iiv tiq dipiXy riv wfrrii^
7f ciy^oe, ivv^tce^ Tcihv erspdt ysvv^Vf.itci ri fi^ ha^fidyeiv ri»
ff$« icvfV<4V.^^^y. .^ yade VrQxm voceia 6»iideffi ettam
voloit
VARRONIS LIB- L CAP. XLV. %$$
volait Gefiier vnlgatam praegnatiams veliiti pro pniegtiA^
tiones diftum ineptiflime defendit.
Cap. XLV. prodit /eges} TheophraftiM H. P, yni. i.
vnde haec font dufta habet: xiofiOQ ih uc^ rSv ^irdiSv Hf
«-Xc/otfiv. vnde maiim h. 1. quamjeges, i. e. quam fhunentau
In Plinio i3« cap. 7. qui eadem tranftulit legitor: kgumina
quartOf vel cum tardtffime /eptimo. vbi Vrfmus corrigebat;
quinto. In hoc Varronis loco Vrlinus deiebat verba: /e^e^
ojlendit. Crefcentius III. i6. His temporHms et eodem modo^
vt triticum /eritur et/eptem diebus /iA terra moratur tt cum
egreditur, vt ait Varro: legumina vero quinque diebus prae^'
terquam/aba.
natajfi toca'] Malim : quae in/eminario nata moUi m-
tura/untffi toca erunt /rigtdiora , per etc. Crefc. habet:
nata/unt — erant frigidiora — ne alictjin — vemmm ejl
proptergeh. —
gelum'\ In Catonis cap. 40. feft. 4« gek$s pro gela» es
libris fais dediC Vi^rius. Varro apud Noniam p. 491. Mer»
cerii: Pieridum eomes quae tenes iata geto putri montium
laxa. vbi antea erat: Pueri dum comite/que tenent. Quidaoa
corrigebant yfro^a pro cata. Libri Mercerii habentrom^i,
in reliquis pofuitScaligeriemendationem, de £cho interpre-
tatus cum eb. Editio Parmenfis 1480. pariter come/que ha»
bet. Scaligeri probata corredtione cauatagelo -* montinm
/axa legi vult Gebhard. Antiq. Left. IL 19.
quam qucte/upra'] Ita refte eihendauit Pontedera ao*
flore Theopfaralio H. P. I. 13. Vulgo quae deerat Ita vera
graece legitur : riAq ^otal ruc fx^v §1%olq ai^ivw^on fiMroToipu
xcq XsifiSyoc. r» ik crsXixf ^ ^^^ dnfs^vnQ iufOQ nc^ d^i*
ps^f xal iiikivy viti ri xTTfoif.
terrae tepore"] £x graeco: crsyn^Sfisun fjf Tjf Pontf^
dera malebat teffae terra.
dnguntur'} Viftorius dederat tinguntur* ipfe tamen m«-
lebat tanguntur. Pontedera malebat /7rfii^fifi^»r^ Scaliger
reftringuntur, Vrfinus re/Hnguntur. Graece eft: on rn f^
av» nwkisraf iii riv itipiS. aifoc '^^vxfov Hvrcu vnde facilii
emendatio cingutUur, quod habet etiam Crefc. Vltem poft
vindemiam ab onere racemorom liberatam et nondam a gla-
cie afieftam vhres recipere et inprimis radices «agere tr»>
dant Geoponica V« 6«
nam prius radicis^ Graeceefl:: iv im&n yif fily ^^nf
TffirefovrivfiXeunivMkvmvAneu " '
Tom.LP.U. - Z hngiuJ/^
354 GOMMENTARIVS IN
/bi^ff»! Graece eft : we tii tXsTov nxrxKxfi^xvMtTaf j3»>
i^ec 7j vfkt^i u^tTtveTraf. TkTJv iiv xa riroQ siihioQ Jf. vbi Sca*
liger legt voluit: ^ ^ o ^fX/oc i^invsTrt^. fentcntia tamen ea-
detiL vnde h. 1. emendabat niji quo peruenitJoL Vrfinus de-
leri tongius et tmpore mutari in tepore volebat; addidit Pli-
nianam eiurdem loci interpretationem i6. f. 56. quidamtion
attius defcendere radices, quam/olis calor teprfaciat ; idque
natura toci tenuioris Jiue crajfioris dixcre, Contra Pontedera
volgatam defendebat, et ex Charifio admonebat, Varronem
radicium dixilTe non radicum. Itaque videndum ejGTe ait,
liaec forma mim fit inducenda. Crefcentius h. 1. ita iaudat:
mamprius radiccs na/ci/otentj nec longius procedunt, niji quo
tempore venit/oL Equidem malim: nijiquotenus peruenit
/61; aut cum Popma : nifi quo tepor venit/olis, Nam fequens
kis velut inutile refte omittit liber Pol. et Crefcent et po-
tait nafci ex/oUs, Teporem iblis ad altitudinem quatuor
pedum penetrareinterramfoium, nifiiitrimofa, affirmant
G^ponica V. 12. ^tque hinc definiunt menfuram fcrobium
arbomm feminibiis deponendis. In Theophrafto ex Codi-
ce. lege %% iv cum Moldenhauero in Tentonu in Theophr.
his dupkxj Polit. omittit his cum Crefcentio qui ita
habet: duplex cau/a radicum. nam quaedam arbores naturO'
Uier kn^ius producunt radices quam aiiaef et quia atia terra
faciHus viam.radicibus'qucMt aua dcU. ex qua ieftione veram
hulus loci fcripturam inueftigaffe mthi videor. Vulgo enim
erftt: quod et-radicwn materiam atiam quam atiam. Andqua
mea editio Crefcentii habet:/2inVi«f vic^m dat. breuius et
rettius.
Cap. XLyi dici poteft'] Ex Theophrafti H. P. l i6.
Xevxf avfipcuvov. crpiCPeiv yeip iouSffi rx ijrrix fisrx rpori;
%«//{t6f/j/(W* .ncq rirfjyveop/^isfftv»- on yeyevTjvrecf rpovoq. Pli-
nius n. 41. oleaet populus alba etJatices/olJlitio/oHa tircumr
agunt, — Miretur hoc qui non ob/eruet quotidiano experimen^
to herbamvnam^ quae vqcatur k^tiotropimn , abeuntem/btem
iniueri /emper , omnibu/que horis cum eo verti vel nubito ob^
vmbrante. Idem i8* f* 68* nominat oleam, tiliam, popu-
lum albam, vlmum falicem^ eq/que nit alla parte coetum re^
fpicere brumae con/eSae die, quam qua/peSauere pridie. Ce«
tefum.Pontedera.malebat b. L fcribere di/cif eamque emen-
dationem loco Theophrafii confirmari putabat et lemmate
buiw capitis, vbi efl:: ex qiHbusfotiis copio/ei ponint amU
ter^
VARRONIS LIB, I. CAP. 3avn, 35$
tempora* Plantaram plarimaram folia et petala florom lu-
cem foHs fequi cmn antiquitate agnofcimus hodie; de arbo-
ribus dbferuationem rocentiorem ignoro. Ex annotata hac
foliorum natura videntur quidam oiim botanici cOnieciflTe,
folia tum etiam conuerti, cum folis curfus conuertttur; fed
ex verbo crpi^erj ortus efle videtur error, vt fuperficiem
folioram circumagi putarent Scio equidem, plantas ailiquot
pinnatifidas conniuere in tenebris et noftu foliis conuerfts
et complicatis ; fed haec foliorum natura vix pertinet ad ex-
plicandum veteram crrorem. Oleam Panthei foliorum can-
didam iiiperiiciem pronam, viridem contra fupinom habere,
refert Audor mirabil. Aufc. c. 53.
Cap, XLVn. Jn/eminario'] Crefcentius IT. 20. oml/lls
iis» quae caput 46. loco plane alieno interferit, haec cum
cap. 45. ita iungit: Si autem /eminafHum JiircuHs conjitum
fjl^ cacumina^ auae molHora erunt natura^ vt olcae autficus^
tntegenda Junt hinis taOellis, dextra aut finiftra ligatis. vbi
antiqua mea Editio habet: aut /eminarinm Jurcnlis confitum
eji. cacumina quae metiora erunt natura oleo, vt olea autficus,
tntegcnda Jtmt etc.
molliora'] Vrfmus malcbat molHore. vt fupra c. 45. 2.
quae molli uatura/unt.
deligatis'] Hoc verbum veluti gloflam deleri volebat
Vrfiuus, defendit Crefcentius. Aliter licorum cacumina tUr
tatur Columella V. 10. 21. et Palladius IV. 10. 23.
et dum tenerae Junt'] Vriinus malebat: aut dumtene»
rae/mity vellendae potius. nam aridae /dSae rixantur ^ i. e.
reliilunL
prlus enim aridae] Pontedera emendabat: priu/quam
adultae /aSae ; etenim rixantur. Deinde nliam conieoniram
propofuit; hanc fcilicet, vt legimus: prius enim, adultae
/affcte rixantur. Gefner, inveftigia induftus a Pontedera,
hanc reperit emendationem: prius enim adok/aSae. et com*
parat TertuIIiani abole/aSlus, Valeriique ob/otefalfus. In ipfa/
quam praeterea laudat, Infcriptione Fratrum araalium, ab
Vriino edita, adotendamm et adote/affarum dicitor potius
pro comburendarum. Leuiori mutatione po/lls legere vali-
dae/aStae; quam emendattonem video nunc occupalle Trit-^
leram Obferv. IV. 27. Quamcunque licet emendatlonem
fequaris , vul«ita certe falfa et inepta eflr.
rixanturj 1. e. renituntur. Ita PJInius 16. f. 2. rumos
inter/e rixantes dixit. *
Z 2 /omti^
J56 COMMENTARIVS IN
foenificiael Infra cap. 49. fopnificiac cuniuluni addcre.
(^^p. 56. foenificiae conduntur. £t tamen idem Varro cap.
XVII* 2. foenificia dixit neutro genere, iterumqoe et tertio
p. 1 1. 7. III. 3. 6. Honim priore in loco Polit. liber.
in fuUricatu'] Haec verba fpuria vifa funt Vriino. Se-
qnens quo licet interpretari quarc , nift malis cum aliis Edd.
quin legere.
Jhlum'] i. e. veftigium, plantae folom. Exempla alia
dabit Gelheri TheC L. U
Cap. XLVin. in quo'] Ita cum Pontedera correxi vul-
gitum quod cutmus extulit. Spica. Edd. primae, Codex Cae-
nas et Venetus habent extulit fpicam. Deinde pro quod in
iifdem libris eft quo. Vrfinus in vetere codice quom reperit;
vnde malebat: infegetibus autem quum culmus extulU Jpu
cam. Contra Gefner corrigebat: frumentorum qnod cutmus
extulitjfpica; ea quae etc. Quam pofti*emam rationem nur
hi magis placere non dilfiteor. Cum fpica crumpere inci-
pit, atque iutumefcerc cuimus extremus ^/ra^rare dicitur,
au6lx>re Fefto.
fpicam"] Cato apud Ciceronem c. 15. quae ntxajibris
Jlirpium fenjim cubte/citf cuimoque ereSa geniculcUo vagims
iam quaji pubefcens inctuditur; e qutbus cum emer/erit , fun'
dit frugeni^icif ordine JlruHam ct contra auium minorm»
motfus munitur valto arijiarum. Idem de N. D. II. 43. Jjpi^
€um iUuJlre tenensfptenaenti corpore virgo. Feftus edam ma-
fculine fpicum dixme veteres annotaliit. Nonius ex Varro-
iie p. 107. b. pofuit locum : neque in bona fegete nullum eft
firicum nequam, neque in ntala non atiquod botiam.
mutiiata'] Confuetudo Varronis poftulare videtur m««
titata non e/l, vt in ordeo et tritico, Nam in vtroque genere
framenti Ipicae arift:atae et mutilae reperiuntur, agri quali-
tate variante fpicae naturam.
tonga eminet] Nonius p. 57. a. feu p. i ig. ed; fecnud.
gtumam Varro foUiculum grani frumentarii dici putat 4e n
rujlica tibro L Granum diflum quod eji iwtimum folidiem s
gfumaf qui efffotticutus eius; arijla^ quae vt acus temus lom^
^e eminet. Sed Edido Parmenfis anni i^ga diffum ejl quod
mtimum «- gtuma quod. Codex Guelferbyt Mercerianam
lcffionem exhibet; nifi quod/rfiffim^ari, vt in fimilibos ge-
jiitiuls, y elnd conjiti j deinde cum Polit libro^oMiim anti'
quum retinuit ex fuga, quod probo.
Euhemeri] Polidanus ex Codice Mediceo et compara-
to La<iantio 1 11. et Columella IX. 2. fa. 1. cqrrexit Vide
eius
VARRONIS LlB. 1. CA*.XLVm. J$f
elus Mifcellanea c. 35. et Reinefii Var. Left. m. 2. p. 3^4.
Monuit Gefner.
degbtbitur] Feftiu : Gtuma hordeifimiculaf diffmh quod
gtubatur idgrannm. Idem clumae foUiculi ordei. vbi Seali-
ger ex Gloflario pofuit: dunar upt^Q Xtjrvf^.
id enim vt gerat'] Ita ex Edd, prirais vulgatunl id enint
feritur^ vtijpica gerat frumentum correxi, fuadente eti^iii
Ponte<fera ; etfi non ignoro, fpictim ab ipfo Virrone etian*
diftom in aliis libris, tefte Nonio.
afpe"} Eandem cantilenam in libris de L. L. repetiif
Varro. Spicum acutum quiduis dicebatiu- olim; vnde fpP
culum. Infpicare faces Virgiliiis dLxit Georg. II. 291. Gra-'
tius verfn 1 19. exigui fpicant hoftilia dentes. Faces incidere
Columeila K. 22. j.
S^pica mutica)^ Feftus: pennatas impennatafqtfe agnai
mfaliari carminejpicasjignificat cum ariftis et akasfihe ari^'
ftis agnasnouas volunt tntelligi. vbi egregie Scaliger compa-
rauit locum Theophrafti H. P. VHf. 7. vbi fpicae paruae di-
cuntar ruftico vocabulo «pvc^. Ceterum h. 1. Vffinus nude«'
batr mutila Icgi.
comua'] Cato apud Ciceronem de Seneftute cap. 15.
fundit frugem fpici ordine ftru&am et contra auium minorunt
tnorfus munitur valb ariftarum» Manilius V. 271. iSJwV^/Jr*
ret praefe vallantes corpus ariftas.
vagina'] Supra cap. L 32. i. ej/i in vaginis. Stipulam
dixit Virgilius Georg. I. 316. fntmenta in viridi ftiputa ta-i
Sentia turgent. Frumentorum vaginas ex commentariitf
Pontiiicum memorat Piinius 18. f* 3. monente Pontedera.
gladium'] Gencre neutro dici ex Varrpne de L. L. et
Ifonio admonuit Viftorius;
frit] Vulgo a friare deducunt, Pontedera contra a
graeco (Ppt^aenf,
quod in infima'] Vrfinus malebat: quod infima ad cuP
tnum ftramenti. Sed is ie^onem £dd. primarum in firmA
corrigere voluiflfe videtur; quam ipfam probabat Pontedera.
vrruncum'] £x graeco iffvynov qva^ferum taSis de«
ducit Pontedera, infelici fiine conieftura. Geftier verbuni
vrruncum ortum putabat ex initio capitis fequentis : verufiH'
cum tacuijfet. Ineptiffime! Defideratur enim vocabulum;
quod refpondeat alteriyW^ Miror, ab vtroque omiffum lo^*
cum Bocharti Hieroz. T. 11. p. 590. qui comparauit locum^
Aeliani H. A. VI. 43. vbi de formicarum pabulatione eft:
ol il ifyefiivsQ ivipxMt uec^ ri^ nuhsfiitng^ ipdxicrSv TCaprf*
pm iMTfajivrsg ry iijfitp tf uir» ptTrrm.dlikt^pie^i^'''
Z 3 r«tf
358 COMMENTARIVS IN
rsQ r^c fii» iSifcti dnnirTmf htkirwi il rxQ riv xv^v
irrsyiaetcrM nei xspiec/tTBxi^*^ &vKcmfietQ. Bochartus in Ae-
liano ex Varrone legi volebat ifvytusg. Sed praeftat A^liani
ifOLyiif interpretari de iniinia fpicae et fuprema culmi parte»
qua fefta fpica ipfa decidit FortaiTe in, leftione Polit, f/m»-
wm et verucum latet vox vragum vel vracum. Aruncus ca-
pranim bnc vix poteft trahi , quem habct Plinius 8« ^* 76. de-
pendentem mento viliam interpretatur refte ex Ariftotele
H. A. IX. 3. qui Tjpvyyov dixit Latini tefte Fe^o /pirWum
dixerunt caprae barbam. Sed nunc malim deriaare a graeco
%poyMOQ, quod apod Nicandrum Alexiph. verf. 42. cacumen
Qnontis iignificat; eft igitur vruncus quafi culmen culmi.
Cap. XLIX. Dicam, inquit'] Agrium loqut et Six>Io-
nem vocare ad reliquam partem explicandam , patet compa-
rato Cap. 44. 3. Dicetur^ inquit ^grius, de tertio graau^
4e nutricationibus atque alimoniis eonm* Atque infra c«. 56*
Jdm dudum, inquit, in viUafedens expeSo cum ctaui te, Stolo,
dumfruSus 1» vitlam referas. Vulgata igitur leftio huius
loci inepta eft, inprimis propter feqnens et ille* Praecefiit
enim dicam, inquit. Quare probo leftionem 1. 1- G. diCf in*
J)^uit j^rius* Tum vero verba ct ille ad Stolonem referenda
unt Pontedera vero vulgata contentas et ilte voluit deleri.
Vffinus ex vetere Codice malebat: Perum quom tacuijfet.
de nutricatu'] Diitinftionem vulgo pofitara poft hoc
Vocabulum fuftuli, et poft interrogaretur incidij, refte mo«
l^ente Pontedera.
fruSibus maturis] Hic eft gradus quartus eorum, de
quibus I. 37. 4*
et itle2 Licinius Stolo. Ita fupra c. 34. 4.
de his ] Edd. quaedam de ea. Scilicet Varro loquiturf
fUaii hcrbas vet gramina antea nominaflet Sic infra opo-
rodbecan nominat, deinde, quaii pomarium dixifiet, pei^it
loqui. Vrfmus duas voculas vt gloiTam tolli voluit
tum de pratisl Verba de pratis fufpefta fuerunt Vrii-
ho. Infra cap. s^^fi^ificiae leguntur, fme varietate, at
h. I. libri variant A graeco (pw, feo/fetus, fenus, fenum
deriuat cum Varrone Feftus. Varro L. L. VI. p. 'i/o.faeniJU
cia ^tfenijicia dici tradit; item a rufticisjpr^torw , hedMm
pro praetore, haedq. C^tonem fenus dixiile iine Utera a, vt
fetum etfecundum, Varro de L. L. IU. tradit apudNoniump.
54. Merceri. Feftus : Orata genus pijcis appetiatur a coton
quri , quod rujlici orum dicebantf vt auriculas oricutas. Sic
oreae^
VARRONIS, tlB. I; CAP. U sj»
oreaif fremiUf origat auriga, phjlrum, oUa etfimiles for-
inae, rufticis vfitatae.
cumulwnl Heiniius ad Aeneidem III. p. 170. corrige*
h^itcumulos.
Sicilienctd] Gloipie veteres Sicilam interpretantor 9ftU
Xav^ ipfiijhov^ ^fovffxvrso^. Inde Siciliam di6iam fuifle»
volebat Scaiiger ad Fe/lum. Contra Plinius VI. f^ 15« ex
Varrone hBbetJicitis fimjlitudine, vbi libri olim editi/c^thid
arcus habebant. Feftus haftarum fpicula lata interpretatiir
et exEnnio laudat: Licedii veles volgo ficilibif latis. .
tuberojum'] Plinius ig* cap. ag. quoties jeSa fint , fici*
tiri prata , hoc efi, quae foetiifices , praeterierunt , Jecc%'ii Efi
inim in primis inutile eHqJci herbas fementcUuras. Vnde con»
illiutn iilicitionis ilt manifeftum ; idcmqije exprimere voiui&
fe videtur Varro ; fed verba eius vitiofamihi videntur; fal«
tem non intelligo campum, herba tuberofum. Sicilimenta
condere iubet Cato c. 5. Vfum filiciendi non plane intellt*
gere me non infiteor; putaueram cnim, purgari prate ab
herbis naxiis et fruticibus, cum ficUiuntur.
Cap. L. metuntur] Viftorius edidit ex libris metimurf
abufus loco Varronis de L. L. 8- P- 114* q^i ad rem plane
non pertinet, vt refte monuit Gefner. Quanquam nujla ita
abfurda etymologia excogitari poteft, quin a VarrOnis in*
genio polfit expeftari; quod monet ad h. j. Gefner. ^ed
nunc* non agitur de etymologia, quae poftea tradetur, ma-
gis etiam inepta, quam ea, quam fibi h. I. reperilTe vifi funt
Viftorius et Gefner; fed voluit docere Varro, de quibus
rebus proprie dicatur meifis. Itaque habet leftio qoidem
Vi^riana, quo defendi poffit, magis tamenmihi placebat
antiqua leftio.
eft] Ita cffe in vetere Codtce pro effhf mcmet Vrfi&us^
idque adeo recepi.
frumenti] Vocabulum hoc^ abundare putabat Vrfiiius»
Male inEditione Gefneri eft/rffnfM^a exprelium errore ope-
rarum. *
,tria genera] De his vide ad Columellam 11. ai . }•
batiUum] Inepte comparabat Gefner batillum, qiio ad
ftercora coUigenda vti iubet nofter III. 6. 5. Manifefte ex
h. I. Plinius ig. f. 73. GaUiarum tatiJundiis^vaUi praegran^
des dentibus in margine infeflis dudbus rotis psr fegetem m*
peltuntHr, iumento in contrarium iHuSa: itadireptae in vat*
ium cadunt fpicae. vbi Dalecampios ex Palladio maiebat pro
¥atlo iegi velUcutum praegrande, Harduiaus vehicubun in-
*Z4 ter-
t«o COMMENTARIVS IN
JMrpwfaibiitiir mni grtndioris infiv compa^bEun. In Pfinio
poft verbutn iuuSo Vincentins addit vel afl&. A valli miii*.
Inris firailitudine dieittir valias bic propter deHtea mar^inia
infeftoSy ^uos cum ferrula comparauit Varro. Ita vulmii
jieftinis dixit Oudins Amor. I. 14. l$. *Hinc tn Varrone
«tiam baeUbnm vel batUhm in valbm mutuidom efle cenfeo^
Multo clarior eft eiufdem vdKiculi mefforii deferiptio, a Pi|I*
kdio pofita lunio 3. Pars GalHarum plankr koc compendh
wtkur a4 metembm et praeter komimtm labores vmus boms
opera fpaiiwm totius megis abjumit. Flt itaque vetdctdmm^
fuod duabus rotis breuibus fertwr. kuius quadrata fuperfi'
eies tabulis mumtur, quae foriu/ecus recliues injummo red-
ekmtjpatia targiora* oi> emsfronte carpenti breuior ejl alti-
tudo tabutarmu. Ibi denticuH phmmi ac rari ad/ptcamm
mnfuram cmJHtmentur m ordinem adjupcriorem pariem re*
smuL A tergo vero eiufdm veUcuH duo breuijlfmi temones
J^uranturf vebtt amites bajtemarum. ibi bos a^te m veki'
embm verjo itfgo aptatur et vincuUSf mem/uetusjane, 9«» non
modum compmforis excedat. hic vbi vekiculum per mejfes coe^
pit impeUere, omnisfpica in carpentum denticulis comprehenfa
mmmiatur, abruptis ac rettSis pakis, altitudinm vel kumli-
tatm plerumaue bubulco moderante, amfcquitur etc. vbi vide
aotas. De fiilcis genere aliquo h. !• Varronis interpretaba-
tnr Diekibn IL p. 354. nec.is animadnertit, de eadem machf-
Wloqui Plinium et Palladiom. Poflquam haec fcripferam
multo ante tempore, eoepi tandem ipfe dubitare^ an macbi-
aa, a Plinio et Palladio defcripta, intelligi h. 1. poffit Taba«
he enim quadratae fnperficiei reclines vlx poterant Varroni
yerfiiadere, vt batiilum incuruum ligneum nominaret; niiin
mAa ia illa machina incurui , praeter dentes marginis ante«
rioris. Quid fi le^o prifca baciUum vera , et a lucundo te«
aMre mutyita fuerit? Columella n. Sf • falces veruncidatas,
velroflrabiSj vel denticulatas nominat, quibus medius cul*
ms fecetur; fed hae pertinent ad tertlum modum Varro«
sds, Deinceps Columella: multimergis alii peFHnibusfpicam
^/2im l^unt. vbi liber Polit mergita: pcSinibus liabetr Pe«
funes qoo pertineant^ docet locus Plinii i8« fe^ ja.Jlipu*
tie alibi mediae falce praecidmtur ^ aHbi inter duas mergas
t^a diftringitur -«<- pauicum et miUum Jingutatim pemne
mama& legunt GalHae. Ita enim oum Pintiano legendum
eft pro atque inter duas mergites. Vincentius habet merge^
te* Mergas velut inflTumentum mefibrium nominat PliHi»
Ins Poenulo V. 2. 58. et Rudent Hr, 4. 58* Feflns : Mer*
§aefiirMa$ quibus acerui frugum fim^t ^ Jic m^ores- eas
in
VARHONIS LIB. L CAP.U. s6l
mfri^es demergmt^ vt eteuare pofffnt maniputos. Sbemnia^
Puaeinon de Di^rentiis Vociim editas in Obferv. Mifcelh
nouis T. IX. p. 990. inergae funt fufies deduffi^ qmbus meti^
iwr in aquis profimdi quantitatis. vbi puto faUTe didkRi -«
mrms profundae quantitatis. Sciltcet fuftes deduAi viden-
tur fitrcmfte dict; et Plinii verba inter duas mergas videntur
gemina fbrcae feu mergae cornua arguere. Hunc ipfum
fiiftem Varro bacillum incuruum dicere videtur> quem cum
merga comparautt etiam Dickfon^ quanquam dubius p. 359.
fed male is vulgarem Plinii le^lionem defendere conatur.
In loco Virgilii Georg. III. 51 7. eerealis mergite cutmi. Ser-
tius interpretator manipulnm fpicarum, igitur fafeem fpica-*
rum mergis comprefaenfum et colleftum. Peftinem manua-
lem iine manubrio , contra mergae haftile incuruum fuifle'
fiifptcor. Si furcata fixit merga, tum ferrulam ferream cor-
nu altemm mergae effeciiTc piito, additamque fuifle alteram
partem, quae coUigcrct et feruaret manipulos decerptos.
Nani merga cum fuerit haftili infixa, manu fpicae coUigi
non poterant Videtnr igitur mer^ae exempium vallo de-
inde conftruendo occafionem dedi{fe, quem Varro et Colu-
mella ignorafTe videptur.
corbibus in aream^ Hunc morem hodieque efle Britan*
nomm, monuit Dickfon II. p. 354.
vt fiamen'] Hacc verba ex giofla fiiiffe orta; fufpicaba-
tttr Vrfinus.
cum in ea ] Verba in ea deleri voluit Vrfinus. De ob-
finiritate loci conqueritur etiam Gefner. Equidem totum
hoc membrnm alieno loco pofittmi efle fufpicor, aut exci-
£fle quaedam. Neque enim fatis apparet, ad quod metendi
genus referatur haec operarum definitio, quae tribus enu-
meratis mddis omnibus eonuenire non poteft. Nec repe^
rio aliquid ea de re annotatum a Coltimeila vei Plinio, In-
terim malo legere: cum in iugerum etc.
Cap. LL rotundam} Seneca Q. N. I. c. a. quiafete fe-
remRs frugibus toca deftinatafimt rotunda. Partem extu*
midam extremam rikov vocat Aenophon Oecon. vnde ttpptt^
rety cfum quoque aream rotundam inftar iphaerae fieri voluiC>
fe. Nam in iphaera mundi neik^i dicunnir partes extremae
vtrin(]^ue.
Jolidam '•"pauita'} Ita monente Vrfiio fcripfi profoU^
da terra pauitam.
paemfnofal Nonius hanc leftionem habuit et a paedo-
le deriuans mali odoris interpretatuc Sed idem fitu pra^
Z 5 aefiu
36a COMMENTARIVS IN
aeftu rcriptum exhibet Gefner paedorem cum ^vxfiic ^m*
parat, et paeminofum interpretatur avxM^iil* Sed mihi le-
ftiohaec difplicet oon folumproptereatquodftrufturaverijo-
rum vacillans vitium aliquod arguit; fed notio ipfa verbi, a
fframmaticis tradita, ab hoc loco plane aliena eit Ceterum
Vrfinus corrigebat: ne aeftafiat pemnofa et recipiat aqumn
et oftia aperiat muribus ac /. Nonii Editio » Parmae faftft
annp 1480. hsibetifolida terra pauita — fitu penmiofa esus
grana obtitifcant. In Codice Gueiferbyt. antiquo et bono
eft: pominofa virimis eius^ quod deinde correraim pofterio-
re manu. Cum Nonio faciunt omnes Codd. Vi6lorii; pr!«
mae tamen led;iones praeferunt perrimofa. vbi tamen nimis
ingrata accidit mihi repetita ftatim vox rimis. Originetn
vocabuli paeminyofa ignoramus ; equidem nulium fuiflfe fufpi»
cor, fed errore ubrariorum natum. Hinc Virgilius Georg.
I. igo. de area: neupuluere viSta fatifcat. vbi Burmannus ia
Varrone praeferebat perrimofa.
eft inimica'] Haec duo verba in libris fuis non repertai
ViJborius omitti maluit; quare Gefiier inclufit Nofter ia-
fra cap. 55* de amurcae vtiiitate: et vbicunque in agro herbm
nocet.
Bagiennis'} Plinio m. f. 7. et 20 et f. 34. audiunt Va-
gienni in Liguria collocati; et in Lilio Vin.6o7. Pernix LU
gus etfparfi per faxa l^agenni ediones vetuftae Bagenos ec
Jiagennos habent Auguftam Ba^iennorum ex Infcriptione
apud Sponium cum Ptolemaei AvyvoTf BurtmfSy comparat
Cefner, qui red:e monet, in locis montanis haud procul m
tnari iltis, nimbos eJDTe debere frequentes.
refeSa} Male Scaliger Bvimviv, adloca referens^ reA»
Vrilnus aream apertam interpretatur,
tempore meruUano} Sufpefta Vrfino verba haec vifk
funtimmerito^ vt puto,
Cap. lXLfeorfum'\ ex ea fpicas feceriui oportet Vrfi-
Qus tamen mjebat: Quae efegete gramdiffmae atqueoptimae
fuerintfpicaefeorf.inareamfecemi oportet vtf.H. Quidni
baefit in habeat ? quod cum Gefnero muto in habeas.
tribulo'} Nonius p. 109. a. ex h. 1. habet : auodfit apud
atios iumentiSf hic tributo fit. fed libros Nonii rcriptos cum
Varronis editionibus confentire, monuit ad h. I. Viftorius.
Tribulam dixit Colomelia U. 21. 4. cuius fabricam et vfum
illuftrauit Schoettgen. in Antiquit THturae, Traiefti 1727.
p. 35 et feqq. Interrecentiores vfum tribuli, apud nationes
AiiAe multas adhuc vigentem^ de&ripferunt Schaw Voyages
Lp.
VARRONIS LIB. I. CAP. LH- Xm. LIV. J65
L p. 287. Kaempfer Amocnit p. 683. ;GmeIin. Itiifer.
RuiliQ, III..p. 14. Suecl adoptarunt eom et correxerant,
narrantibus Aftis Stockholm. XIU. p. 53. XXDI. p. 220.
XXXI. p. 236. veriionis germanicae.
quod Vfigulis] Schoettgen rede legendum effi? motttut
quoad.
et ibi agitatq perticisl^ Ridicule! Gregem iumentorum
perticis agitari in area, vt /rur?ienti grana extserant! Infer-
pretes tameu tacent Quid vero caufiie effe dicemusi cur
Varro omiferit modui^r iUum, quo fuftibus excutiebatur gra*
num? de quo vide Colum. II. 2 1. Igitur lacuna eft manife-
fla, ex qua reliqua habemus verba faaec de grano^ fuftibus
excutiendo ex fpicis. »
ventilabris] Feftns^: Euelatum eimtilatun^^ tmde vela»
bra, quibns frumenia ventitantttr. ; S^d ibi Salmafiu^ corri*
' giti euall ,htm ^ vnde valii. ,r . -
. euaunatur] Nonius : euottHrtur ^Shm eft vewtUetuTf
vel moueatur a vannOf in qua kgumina ventilantur. Deinde
locum kudat, vt valgo legitury ntfi quod habet acus acpa-
Ua. Mercerus edidit vannu, fed Editio Parmenfis 1480.
vanno in quo, et in loco Varronis vannatur habet Prifcia-
nus V. p. 654. ex Varronis rerum ruflicarum tertio kudans
verba acus in area exeutitur refpicere h. 1. vifus eft etiam an-'
te me Gefnero in Thef. L» L.Feftus vakiolifolliciMfabae ap^
getlati/unt, quafi vatliuotij quia vallo fralK excutiantur.
Scilicet a vanno fit vannere, • vannare et yannuere. Huc
enim ducit leftio Edd*. principum et Codicum ViAorii, vbi
cft euannuatur. Hanc formam verborumy in vere et vare Ae*^
finentium> antiquitas romana ftequentauit^ veluti caeduai et
flmilia apud Plautonu
Cap. Lm. Vfnf rV| i. e. ▼endi. Col opponitur domi
I<egere feu mauis cum Gefoeroifomannlegere, et referre^non
vendere. Cum Gefnero facitDickfon^ qui putat^ fpicilegium
dici, cum ftramenta reli(ibi defecantur; quod milii falfum
efle videtur. Grauius vlcus iatere fufpieor.
Cap. LIV. nigram] album mifcellum nominat Cato
c. 106.
in vindemid} Ita ex Ji. 1. laudat Nonins in legere et eti-
gere. Vulgo erat to vindemiam. Sed altera editio Merce-
riana p. 444. dedit vindemiam diligentiuSy cum prior^iVi^m-
tis haberet Vtraque deincepsT^rf etiam etigitur habet Co-
dex Guelferbytanus hahet fcriptum: ds rufticistione tibrb L
jlfrica
364 COMMENTARIVS IN
Africd prius d. defcendere vitae vindemia diligentis tma non
fobm legitur, fed etiam eligitur ad viuendum, eligitur ad
edeudum*
fed eligitur'} Nonius hshetfed etum eUgitur , probant»
Pontedera.
kSiusl Vitium viiigatae corrigere voluit auftor Edd^
Ba- G. qui leBlae i«j dedit VHinua in Codice repertum kdta
mutat in kfta o^iftf; Pontedera corrigebatyfnW, i. e. vnt
deterior defertur in torcularium. Equidem cum Sclioettgefi
probo kSa, cui deinceps opponitiir ekSa.
forum\ torcuiarii. De quo Cato ig. i. etalii. Do*
Hnm inane deinceps milii difpiicet; fatis entm intelligit ipfe
le£ix>r^ inane eiTe debere, qup vinum fit indendum.
addatur'] Vrfinuscorrigebat/ifti0^iifr, malebat tamen
m oUulaSf eae in d* p. t/. condantur, Catonem enim expret
fum elTey cap. 7. vbi eft: Hae iu otlis, oUae in vimaeeis con*
dantur. Vulgatum addatur Gefner defendit comparatione
ni. 1 5. 2. et fimilium locorum.
pifcinani] Quo muftum etiam defertur, vt fiat ielyXmh
u^f aere exdufo omne et feroore inteftino mufti.
aream\ Vrlinusmalebat: horreum aut camarimff, ex
Coiumelia XIL 43. in horreojufpendunt, in quo tritkumjup-
pojitum ejl. Idem ait, alips corrigere arcam, in Codice alt-
quo efie aerch Pontedera cprrigebat: cdia quae in aream,
vnde in camarium qfcendat; verum inCuris fecundis mutata
fententia probabat: alia qucte in aena (i. e. ahena) vt in car-
narium efcendat. Gefner aream probabat et ad ipfum carna*
rium pertinere putabaty laudato Catonis ioco cap. VIT. 3.
vbi vua apud (al^um ferrarium fufpenditur, quae vocabatur
fabriUs. Mihi etiam area difplicet, et praeferrem aram, fi
locus Columciiae X. 354. innataue aris nigra fatiare fauiUa
fatis efiet certus ; ' sdii enim libri kuris babent Quid fi olim
fdrreum fuit fcriptum? Ita enim veteres faorreum vocabant/
tefl» Fefto.
extrema'] Pedem vinaceoram ciroumcidere dixit Colu«
mella XII. 36 et 43. vbt vide notas.
rurfus cum exprejfum] Vrfinus malebat fuccum ex*
preffkrtU
circumcifitum'] £x leftione Poi. Scaliger circumcijitiufn,
cum Vrfino PopmBL circunfcijiuum corrigebant Cato clrcum-
cidaneum cap.. 33. Columeiia et Plinius tortiuum mufhmi
vocant Equidem vulgatam ipfe etiam improbo.
quod exprejlum efi] Gefnerus haec verba abundare fu-
fpioaoatur» Varro apud Nonium p. 55 1 • Mcrceri : Autiquae
mulleres
VARRONIS LIB. L CAP. LV. 365
mulieres maiores bibfibunt hram aniAfaipam aut defruhm aut
paffum^ quatn murrhinam quidani Ptautum gppeUare putant*
Idem VaiTO ibidem: non modo vinum dare^ Jed etiam vt
Plautus aity niurrhi$am^ paffum defrutum. Alibi idem:
Tum autem murrhina» Loram dicebant in vindemia, quum
exprejpffent adnis nmftum et foUUulos in dolium conieaffent.
Idem ibidem p. eadein : Moriolam. Vino addito loram paffi
vocare coeperunt: moriolam nominabant quod ex vuis expref
fum erat paffum . et ad foUiculos rei , quos et vinacia ea dice*
bantjapam. vbi Alercerus et ante adfoUiados addidit» prae*
terea nihii aifententiam expediendam adiedt. luMus corrim
gebat: et adfoUicuhs reUquos, et vinacea adiiciebantfapam.
Feftus murrinctm interpretator graece neftar, eandemqae a
mulieribas murriolam , a quibuff^am murratum vinum voca*
ri refert; ab aliis denique deriuari ab vuae genere murrhi-
nae. Varronis locum recitauit etiam Geliius X. 23. Mur-
rhinam Plinius ex Plauto interpretatur vinum myrrhaeadore
conditum XIV. f. 15. et fett. 19. Sed Varronis moriolm
a Fefti murriola diuerfa videtur effe , et expreflk ex vuarum
pallarum folliculis^ addita cum fapa aqua. Fuit igitur lorad
genus deli^tius.
Cap. LV. OHueto'] Refte Pontedera emenisiktLtolimtats
Vide infra cap. 6o.
' fcalis} Geoponica IX. 17. triangularia fcabella (ivaPa*
rsfp/a, fcalas) commendant, luperimpoiita lata tid>ella, vbl
ftantes bleas iegant
quatere'] Plinius 15. f. 3. Qiti cautiffime aguntf arun-^
dine leui iffu , nec aduerfos percutiunt ramos. Sic quoque aU
temare firuffus cogitur decuffis gemiinibus. vbi Vincentiua
iBhi leui deiiciuut — Jic enim aiternare. refte! Graeci perti«
CM, quibtts decutiebant baccas , 6aHrptaQ dicebant, tefte
Polluce. Crefcent V. 19. Menfe Nouembri oliua toUitmv
com varia eiTe coeperit, vel manibus vel excutiendo pertici$
fuauiter, ne ramufculi laedantur. Ipiis enim lAeiis leqaenti
anno fruftui plurimum derogabitur. Cf. Theophr, C. P. L
aa. et Geopon. IX. 17.
I^itur'] In libro optimo Viftof. fcriptam reperiC^ quo4
ex PoUt etiam annotauit Geiher: laudabUiorL.quam e^cet»
Vrfinusait, in vetereCodiceelTe pro legitor fcriptamL,qaam
literam alios in laudabiliter^ alios in kgitur mutiMTe cenfet
Literam iftam faepius in Codice fuo appofitam explicare naa
potatt ViAoriu«, nec alii. Vo^abalum. taudabUioTp m pri-
mii
3§6 COMMENTARiyS IN
ini|3 etiam Edd. repertam, forte debet rubftitui alteri melior.
Verbnm iegitur, qaafi ex litera Lx^rtum, expungit Soaliger.
eaf quae} Vrfinus malebat et quae. Sed quae manu
fbingitur , non diuerfa eft ab ea , • quaie digitis. •
digitalibus] Libri Medicet 'digitoMis » a GePnero in
Thef. L. L. omifium> probiibat Scaliger, comparans ignita-
bulam^tacetabulum/ et Vrfinas, qui ex GIoflTarto attulit:
. diffitalmlim ixKTvhf&pAfJitie digitcue. Vbcem iooirvikiij^fa
hiJbet Xenophon. Cyrop. VIII. 8- 17. Manicaah. L cogitare
non licety fed inftrumentiim ligneum, in effigiem digitorum
diiiifum 9 quo comprehenfae baccae flringerentur.
non joliim\ Nonius dib verbo^ ftringere h. I. ita lau-
dat: Quod nonfolum celeriter praeterire ftringere vocaHt,Jed
€ticm te tranjglubitf vbi verba celeriter praeterirett gtojQkto-
re adiefta fuifle, vocani vero ex vacam pro bacam ortxmu
monent Vrfinus et Viftorius. Fcu:am pro baccmi b. 1. etiam
eft in Medic. tefte Vi^torib. Idcm Nonius fub verbo gluberi
habet ex h. 1. durities enim ea quod nonfolumftringit bacanVf
fed etiam ramos glubit , ac relinquit et cet Eiurjem leftio-
nis vefljigia funt in-Edd. primis, vbilegitur: quia mnfolum.
In Medic. eft quod nonfolum, quam probabat Sc^iiger. Ve«
rum ita fententia imperfeflii relinqiiitur et apodolis deeft.
Pontedera ex leftione prioris loci Noniani colligebat, olim
h. 1. fuifie: nonjoium nonftringit. quod gloiTatorcm piitat
expycafle per praeterire. Nonlum enim locum Varronis
laudaife in exempium figniilcationis eius, qua Virgilius eam
glandes ftringere dixit, pro decerpere. Deinde fuipicio-
nem aliam fubiicit: iegendum nonjbtum nimium ftringiL
Scilicet vir egregius duplex digitaliumincommodum memo-
rari putabat, ita, vt aut praeterire bacas multas, aut nimium
ftringere et cum amurca qlei quiddam exprimere dicatur,
Equidem^ prioris loci Noniani leAione contemtay alterius
lecbionem quod non folum , quam etiam libri fcripti optimi
exhibent^ accuratius inueftigandam et explicandam puta-
bam. Forte igitur Varro graecum ftTJ on — cckKi xocf ex-
primere voluit, et dvnit durities enim eorumnon quodjotum -
ftringit et cet. Mercerus in Nonio p. 403. edidit qnod non
Jbtumjhringit bacamfed etiam ramum gtubit. et verba ceteri'
ter praeterire ad fequentem notato Nonii reiecit libris fuis
au^ribos. Idem in optimis Varronts libris efle ait quod
nonfolmn. Intellexifle videtur Codicem regium Parif. quem
alibi laudauit Ex fcriptura librorum Nonii ram gtubit fii-
ftum monet tranfgtubit. In pofteriore Nonii loco Editio
Parmenfis i^ga habet dmitia eft enim — ramis gluuU. Co-
dex
VARRONIS LIB. I. CAP.LV. 567
dex Gaelferbyt duricia eft mhn — raffiis gluuit ac retiqiUt.
Prior Editio Mercerii ex Varrone reteSos afTuit In alterd
loco Codex optimus, certe optimis Mercerii par, habet:
quod nonfolum celeriter praeterire , ftrigit vacam Jed etiam
ram gkMt.
percujfa oka'] Vocem olea vt fporiam deleri volebat
Vrfinus.
plautam'] Germina Plinius, ^otXiiotc dixit Theophra-
ftos, rette monente Viftorio. Locus eftde C. P. I. 24. vbi
de arboribus» ex ramis annotinis fru6him aiFerentibus;ponit
exemplum oleae^ naj &fi» fu^it&fiivTj voyS noil KccruKeMptfii*
yif ric d^etXaxc, ittei xotf otroi ys /e^ iroo cvXLiyfsany «JAua xoe| av-
rofMTooQ aei rjfy iico^^iwoaf iiromwrsQ , #T<rcM(pbpciy t^otffi
pLoiAjov. Confentiunt Geop. IX, 17. irei eJ^ ro fiiikjoy ^rrw
uaproiPofS.
Altemis annis'] Vitium vulgatae bene vidit Pontedera^
contra neq admonitus quidem Gefner agnouit. Ex compa-
ratis locis Plinii et Columelliie V. 8- Pontedera legi volebat
fingulis annisy aut non altemis annis, Equidem maiim at-
ternis anms non Jmgulis ferre /ruffus. Vulgatam Gefner in«
terpretatur cdtcro quouis anno non fetre frSSus. Cetemm
cau(am hanc efTe veram, negat Bernard p. 143. et p. 248. vbi
docet, ea olearum genera^ qua^ cacumina longa proferunt,
iinguiis annis fruftum eJFerre, contra, quae breuibusger*
minibns diftinguuntur, altemis annis frufhmi ferre, vt et
lila, qnorum cacumina longa nimia frudnmn fertilitate ex-
irberant. Praeterea tinearum genus quoddam ramulos ranl«
tos erodere atque exii<?care, qui deinde percuili pertica fa-
cile deferantur cum baccis. Scilicet larua phalaenae olea-
ris, pifta et defcripta ab eodem p. 290. non folum frondem
oleae erodit, inter duas foliorum tunicas habitans, (de qoa
erucaram noxa locus cft' PUn^i XVII. c. 34.) fed etiam vere
germina perforat, atque in nucleum oleae crefcentis fe per
vmbilicum infinuat, ita, vt olea plerumque praematttrata de-
cidat fterilis .oIe|. Quaecunque menfe Augofto et Septem*
bri nucleoa verme perforato decidunt^ inutiles ad oUuita-
tem funt, quia parum olei tum habent inclufum adhuc; ve*
rum quae poftea deciduiity cum vtilitate aliqua coI%i et ex*
primi poilant, etfi nigris vermium excrementis in nucleo
reli^, mire iaporem olei vitiante^ fi mideus frangator»
Atque hinc ortam efiefcriptorumnoftrorumopiniotiem, a
nncleo vi^ari faporem olei aeftlai et viridis^ refte moneC
Pemard p. 299, Qiiare etiam molas olearias ita ruQ)endeii*
das efle cenfaenmt, ne nuidei eum camibiifl oiearum 0021-
fria-
368 COMME.NTARIVS IN
friiigerentar. Camofifliixia olearum genera praeferontlii
vermes , oleaftris raro nocent Cafum oleanim falfo hodie-
que iiccitatibas adfcribont. Theopbrafti de vermicoiatione
olearom falfam pofai ad Coiumellam XQ. 5a i. vnde expli-
t»tur altera quam pofui ad Catonem cap. 93. Morbum aUum
pl(B«rum Florentini la rogna vocant, cum crebri corticis
nodi vermes includunt, tefte DozzetH Itiner. T. L p. 6a*
verf. germanicae.
reditl Antiquum cedit pro it mulds exemplls proba-
tom confirmat Pontedera.
el^Uur'] Leftionem librorum laedatur plane damnat
Scaliger, et omitttt vel laedatur vel iligitur^ c^ia interpre-
tatus alia via , viam enim in biuio iatere. £x leftione dtUur
Vrfinus efficit vt condatttr. Pontedera vetus laedattir pro-
bat vel in caedatur mutat, de varla conditura interpretatus.
Sed in Curis Secundis Morgagnianum inuentum laadatur et
ipfe magis probat
et balneas] Hanc ledlonem Vi6fcorius ita defendeba^
y t dominum fequi dicatur olea cum coenae adhibetur ; quafi
non eundem in gymnafium et balneas fequatur eadera. Ita-
que Gefiier intell^i cenfebat praepofitionem in ante balneas
ft gymnafium^ eamque eUipfm fatis freqaentemeiTe in libris
fcriptorum putabat Quod mihi aliter videtur; puto eniffl,
iliam praepofitionem plane addendam eife. Ceter um balneas
pul)licas ejQTe, contra balneum eife priuatum, fiagulari nu-
mero pofitum» cenfebat Varro de L. L. VII. p. 93. et VDL
p. 114. quam formam tamenceteri fcriptores nonfuntfecati.
£ft a graeco fiukavSoy.
per diesj £dd. primae cum Codice Ryckiano omittont
per; idemque facere libros Nonii, qui haec verba laudat in
verbo fraccefcere cumCodice regio Varronis, monet ibi Mcr-
terus. £quidem vulgatum teneo ; iubet enim Varro fit^.
lorum dierum vindemiam, mediocriter antea fracefcentem^
mature expfimete^ nec fimul omnem olearum copiam in ta-
bulata congerere.
mediocriter fracefcatl Crefc. V. 19. Ariftoteles dicit,
quod nunquam parfea:e inarbore maturefcunt, etiamfi per
itialtos annos ibi eiTent, fed vt veram et perfeAam confe-
quantur maturationem, oportet^ vt late coUefUe de arbore
per jplures dies in vna congerie coaceraentur, vt lic per
preiuoa.em mutoam confortato calore el^r^tentoad interior»
,ad plenam maturationem producantur. Locum pbilofoplii
«qoidem ignoro. Falfum etiam.quod ex Plinio addit Crefe*
^uameku m artifitt dMnittw^tur, ,eo fiifiUw.is fiwU i /emper
VAKK0MI8 LIB. I. CAP. LV. tH
mft^9ouasviruJummt,etdigi€Ums eadmi. SedverbafiMMi
4iu ^ famt hodie in Plinii loco 15. f. 3« non legontur. «
Jmas2 Leftionem vetuitifEmi libri Pol. /ena Scaiigeff
de faio inCerpretabatar, quod in fcriptis Nonii libris vbique
Jhmm non Jtnuni fcriptum repererat Nonii locns eft IX. 34^
Scaligero aflentitur Salmaflas Exercit Plinian. p. 165. Con«
tra Vriinus legi voiebat: demiittUur adjirias per trapeta.
Oka kffa et cet Verba enim interiedb» ac vaja okaria in«
terpretatioHem vocabuli firiaSf et reliqua gloilam trapetia
ddieftam eiTe cenfebat Popma leftionem vtramqueynia et
Jerias damnat Serias enim eiTef in quibus oleum exprel^
fum reponatur ; fenum atttem vel finum vas vinarium gran«
dius , te&e ipfo Varrone Tibro IV. de L. L. nulliufque vfua
in faftura olei. Itaque fufpicabatur, legi debere demittatut
fir Jiad vqfa: L e. vnufquifqae aceraus feparatim^ feor*
lum ad trapetas demittatur. Deinde putat» trapetEis Varro* ^
nem ipfum interpretari molas oleariasj etfi Columella molas '
a trapetis diftingBat XH. 50« 6. Formam loquendi quae res
illuilrat aliis Varronis locis^ velut iilo m. 10. quos alii fi^
li9^orpp(pSu appeliottt, edmdem rem alii quidam melktria»
Pontedera ex ledione Crefcentii, fuprapofita^ quam gemina
verfip italica, antiquior et recentior^ expreiTerit, conieftu-
ram hanc duxit: dmittatur perfenas partes ad vafa okaria
et trapetas. nuUa tamen addita interpretatione. In Curii
tamen fec. leftionem perfena ait probat, vaiis genus inter-
pretatus. Equidem ex eo, quod intelligi voluiile in ernen*
datione videtur vir egregius, aliam conie^ram duxi, mul^
to quidem, vt mihi quidem videtur, probabiliorem. Cen«
feo enim, iegi debere: perfena vaja okaria* aut perfeua jam
ga va/a okaria ac trapetas. Cato enim in torcuiari pofixdat^
vt adiint va(a olearia infia^ufta iuga V. cap. lo. quem locum
repetiit Varro L aa. Idem tamen Cato cap. 145. vbi oleam
faciundam^oCat: Ji/ex iugis , inquit, vajis opus erit, /adto.
Sciiicet in magna olearum vbertate vafa iuga quinque noa
fiifficiebant, quorum numerus fuiife videtur ea aetate fole«
mnis in mediocri oliuitate« Poifis igitur h. 1. legere etiam
per fex iuga va/a okaria. Vlx temperaui mihi, quin Imno
emendationem, in cuius veftigia me Crefcentii leftio et
Pontederae conatus induxit, in Ipfa oratione Varronis re-
ponerem. At bene cecidit can6faitio mea! Ecce enim Var«
ro HL a. 8* ^ villa Seiana: uikilo magis torcuk vafa vinde^
fniatoria, autferias okarias aut trapetas vbi Aldus iimili
aodacia pofoit trapeta. Vides igitur, ibi ferias ac trapetas *
Mponi vafis vindciniMoriii; hiiic loewiBk fiuua lu« obtinere
Tom.lF.U, A« foeUe
370 COMMENTARIVS IN
fiunle pttiar, fed wfa okaria cum Vrfino damiio. Neqne
enim alia vafa ad faAm*am olei adhibentm* qnam trapetes et
torcalar; feriis vero coaditor oieum. Nifi malis vqfa oka-
fia torcular fen prelum olearium inteipretari. Praepoile-
Tom tamen ordinem vbtque mirari vei m iicebit Denique
jn eadem cbgitatione perfiftens errorem a Popmaad reliqooB
interpretes tranflatum efle animaduerti. Sctlicet is feriad
oleo condendo vbique feraific cenfebat; quod faifum eiTe
nunc video. Quid enim Catoni cap. 12. feriae, in torcolari
pofitae^ volunt? Seriam vinariam idem in Capitis XIII. tor*
culari , in cella vero olearia tfullam(ibidem) punit. Viden-
tur igitur feriae in torculari vfiim excipiendo oleo pri-
mum exprefib et in cellam tranlTerendo atque in alia va&
tranffundendo praebuiiTe. Quanquam bene fcio, Columel"»
lam Xn. 50. f. 14. teftari dolia et ferias, in quibui^ oleum re^
condatur. Operae etiam erit, annotaflcy in loco Catonis cap.
\2.ferias inCodice Wratisl. traniiiire mutatas mfenas.
quae res^ Veterem leftionem, a Viftorio etiam reli<
ftam, reuocaui, quam probauit primus Scaliger, iifdem et
pluribus exemplis vfns , quam Popma, vt formulam quae res
pro quae trapeta> aut qui trapetes, illuftraret et confirmaret
Eandem le^onem etiam in libris Vaticanis exftare teftatur
Pontedera, ipfe tamen iudicium fuum non Interponit Prae-
tere/i affert Crefcentii leftionem, fupraetiam politam: trape^
taSf etfubmittitur tnolae okariae 9 quae eft de duro et q/pero
lapide. quam magis approbare vidctur, vt multo lucidiorenu
Quod qUidem et mihi videtur, etfi miror, ne leuiffimum qui-
dem eius veftigium in reliquis libris fcriptis cx/hire. In Cu-
ris tan\en fecund, verba qim res — tapide damiiauit vt glof-
lam, e margine infertam, et ex vocabiilo trapctas du6tam.
afpero lapide] Trapotum vetus, Stabiis repertum, habet
molam ex duro et afpero lapide elus generis fritaram, quas
Vefuuii incendia reicftant. Teftator i^refta in libro fecun-
do p. 141. qui lapidem vocat pietra duraet bucherata.
fracffcit] Cato c. 64. olea in terra et in tabulato pute*
fcit — faftores volunt, vt in tabulato diu fit; vt fracida fit;
quo facilius eiHciant. Situ fcilicet oleum coalefcit, amur-
caque putida oleum inficit foetore fuo. Fracesproprie fuiit
carnes fra^Urum oliuarum et preio expreflarum reiiquae ;
htnc verbum fracefcere, quod proprie mollitiem fru6):uum
initiiunque corruptelae indicat, vt h. 1. Caldorfem et frigus
oliuis , praefertim in aceruo compofitis , mollitiem et cor-
ruptelam inducere, notum eft. A frangendo dicunturfra*
ees, vtredemonuitetiamGefn«r. * In Columellae de Ar^
' -'• -\ ' ' bor.
VARRONIS LIB, t CAP. LVL LVH. 371
bor. libro cap. 14. libri optimi dant fragibus pro Jracibus,
Sic pira fragiliA Celfus 11. 04. opponit iis, quae ponuntur
feu feruantur; et alibi/rflg//fa poma et piranominat, id eft,
quae facile fracefcunt, ceterum aullera«
Quod ignorant2 Si Codex Vrfini habait vere eam fcri-
pturaqi, quam inde vif fagaciflinius laudat, non efl: quod de
au£ix>ritate £dd« Ba. A. Gr. G. dubitemus^ vbi eademcx^
ftat. Sed interdum fubdubitare coepi de Codice iiio Vrfini ;
et nottimus, Meurfium Codicem vetuftum crepare, vbi leftio-
nem voluit antiquanim editionnm aliquot dicexre.
torcuUs} Torculiim et vas torculum feu torcular dici-
tur. Varro apud Noniiun p. 47. vineis^ vbi atnp/a caella,
torculum refpondeaU quod Notiius torcular interpretatur.
modicus] Itiepte Pontedera corrige1>at medicus.
Cap. LVt^ £f»] Eandem fcripturam pro en Mediceum
librum habere in Epift* Ciceronis ad Caefarem Xni. 15. mo-
Quit Vi^lx>rius.
aceruis"] In metas exib-uftum foenum vocat Columells
n. 19. Vide ad Caton. c. 55.
quoditafit] Vrlinus ex vfu Varronlano malebat legi
fiet, Geftief, magis de fententia loci foilicitus, fcribendum
eJTe cenfebat: id ex eo — illud libentius eji^ aut Quod Cu e*
vtrttm)yi^ iucundius, ex eo int* — ittud libentius efl. Rette 19
vidit, illud inferendum effe ; rellqua equidem fie lego 2 acer*'
vis. itafit iucundius pabutum^ quod ex eo «— illud iihentius eft,
Cap. LVn. u4b exortu ac} Plinius XVm. feft. 73. atii
ab exortu tantum aefliuo autfeptentrione [afflatixmiidmitxixnts)
Geoponica 11. 27. naXSc dxoukeUrof trTroQ iv ipity^otc, ri
ifwc diFo dvxtoX^g Sxacrs, irponvw^M Si 0 rorog lurp/wc ifri
argilli] Geoponica 1. c. niAtov ik rjfv etfijMxoy/civ (1.
e. calcem areuatam) iixofyy ppixetv. ciurri yip Uotf xivrot ri
J^pfx iift^d^p^pet «0/ rov crTrov arepeurspov uetl ruKvorsf
fOV VOlS*
acere'] Feftns in acus ex h. 1. habet argiUam mixtarH
acere. et iic etiam Prifcianus V. p. 658.
confpergunf] Codex vetuftiflimus Viftofil liic et ybi-
que cohJpargUHt. Plinius 18« qmiam ipfum triticum diu-
turnitatis caufa adfpergunt amurca in mille modios quadran^
tal. yllii CliaUidica — aut Carica creta aut etiam abfinihio.
Clialcidem Euboeae intelligi puto, cuius loca hietnc it-
pere, aeiiate ferucre ait Columella I. 4. 9. I)e terra Ceritt-
Aa 3 tlii
37a COMMENTARIVS IN
fhi in Eabo«a idem affirmat Theophraftus H. P: VHI. cap.
vltimo. Vide Reinefii V. L. III. 5. p. 418- Geopon. 11. 27.
Item kmus generis] Vr/inus corrigebat: Item huius
gimris quidam nabentjub terris vtijpeluncas reliquis verbis
tanqoam gloflis omiilis. De ipiis firis laudauit Vriinus lo-
cum Curtii VII. triticum vbi in firis conditum dicitur, et
Plinium 18. 30. vtiliirime autem in fcrobibus feruatur, qaos
firos vocant, vt in Cappadocia et Thracia. Artemidorus t
Sdioettgen laudatus 11. 24. vocabula eiufmodi fcrobium, vbi
femina feruentur^ pofuit apolf jtaersroiy nifXsoL Hirtios
BelU Afric. c. 65. Efl in Africa conjiutudo incolarum^ vt in
agris et in omhibus/ere viUis fub terra Jpecu^ condendifrU'
menti gratia clam habeant. Vfus fux>rum durat hodie in
Hungaria, docente Mitterpacker in £lem. rei ruiticae. Bu<
dae 1777. T. L p. 439. vbi monet, alios frumenti cumulos
leuiter et laepe confpergere aqua, dum grana fumma germi-
nare incipiant, radicibufque inuiccm implexa corium indu-
cant aceruo imperuium fpiritni^ alios cumulum tegere prae^
terea calce. Vide etiam infra ad cap. 63.
aut a/pergit2 GloiEim verbi adfriat haec duo vociibula
tSe cenfebat VriinUs.
folum'} Crefcentius ID. 2. korumjblum et tatera pa^
lAs — promitur <— gurgulio — manet annis — muttum vero
ptus annis cetUum. vdi antiqua mea promittitur. vnde Ponte-
dera h. 1. addi volebat verba: et tatera. £a enimeiTeneceC-
fiifia, ii fnimentum excufum et purum ponitur; quodfaffaim
arguere verba: niji cum promitur ad tfum. Cootra Piinins
L c. In ISfpania et Africa ante omnia vtficcofotofmt ch*
rant, mox vt patea jubflernatur ; praeterea cum Jpica fua
€ondmtur itafrwntnta^fi nuUus fjpiritus pcnetret, certum ejt,
uihil malefici nafci. Farro auftor eft^fc conditwn triticum du-
rare annts quinquagmta , milium vero centum. At in Curis
fec. Pontedera fententiam mutauit; fatis enim, ait, intelligi^
lateribus quid faciendum, ex verbis: ue tiumor et cet
Aputia quidam'} Ita fcribi volebat Pontedera Vulga-
tum jlpulia. Quidam nimis ineptum erat. In Edd. antiqais
multo redins erat olim : Aputia , ita vt nanfotum. VrGnus
in Codice fuo non reperlt ita: In libro Caefenate Pontedera
reperit Aptdia quaedam quae nanfotum.
refrigerare} In libris fuis regerare reperit Viftorius,
vnde effecerat, quod eieci, regetare. Vriinus etiam in fao
libro repererat r^erarCy fed refte mutauit in refrigerare^
laudato Plinio XVni. feft. 73. Aia cofUra fufpendunt grama-
ria tignea cotumnis et pefflari vndique makmt, atque etimn a
fundo^
VARRaNIS Lia I. CAP. LVin. LDt. 37 J
fwido. Contra hanc rationem tnbnebatit aUi, qaae refert
Plinias ibidem a/f f Qmfmo pendente tabulato extennari gra-
mum arbitrantur, etfi teguHs Jubiaceat , con/erue/iere. De
poftremo hoc genere iatellieo verba Geoponicorami. c. i%^
rof ii rxmviQ comjvotq ii »v ^re SspM;^ irfik initvdoi nal
etSfx yl^890i tiarvioi* Infra cap. 64. regermt, tum ilmili-
ter ex rrfrigeratum efle ortum^ docebo ad cap. 61.
Cap. LVm^/ate ef} Male Viftorius et deleuit. Pon-
tedera ex Crefcentio HL 8* malebat/^ cetera. Sed noftra
medicina eft fiicilior. Plinius I. c. Fabam et legumma in
oleariis cadis oblita cinere longo tempore feruari. vbi Codex
i>*/itfi reftius habet. Plinius addit: Idem (Vmo) fabam
a Pyrrhi^ regis aetate in quodam fpecu Anibraciae vjque ad
piraticum Pompeii magni bellum duraffe, annis circiter ceth
tum viginti. Quae h. 1. excidilTe videntur, eorumque locum
occupaiTe verba, ex Cafcone excerpta. Varro claffi praefuit
Graecae in bello Pompeii piratico, vt ipfe alibi narrat Geo-
ponica 11. 35. fabas aqua marina afpergunt» aut filpbii de-
cofto. Lenticulam ita feruat Colum. U. 10. 16..
in lora'] Haec verba exCodice fuo addl voluit Vrfinus ;
eaque funt in Catonis loco cap. VII. vnde Plinios etiam tranf-
tulit
Scaniianus'] Vrfinns verba et Amineas deleri volebat,
quia Plinius XI V- f. 5. Amineam proxime diStam (maiorem)
Varro Scantianam vocat. Et Edd. optimae omtttaot et:
poflunt igitor iungi Scantianae Amineis , vt notius vpcabu-
Inm ignoto nomini ; aut et mntandum ^midefi. Cato
nominat folas Amtqeas maiores. Accedente aoftoritate
Pontederae in Cur. fec. com £dd* primis copulam omifi.
Cap. LIX. meUmela'] Plinios .15. f. i$. mufiea a eeleri^
^ iate mitefcendi , quae nunc metimeidweuntur a fapore metteo.
£adem inter mala nominat Coiameila V. f o. 19. et XII. 45.
5« Sed muftea Columella facit tertium cydoniomm genus.
JMartialis 1. 44. dulcibus aui eertant quae melimelafamis. Idem
VU- 25. iftfanti melimela dato fatuaf^ui marifcas. IdemXHL
24. & tibi cecropio faturata cydonia melle ponentur, dicas
Jjoec meUmeta licet. vbi Ifiddras Orig. 17. 7. l^it: ponat^
. tur, dUes, haec tnetimeta ptacent^ (^donia jn melle condi-
ta mel ipfam medicatum cmicere, quod melomeli inde voce-
tur, ailerit Colamella Xn. 45. 3. Eadem ratione etiam me-
limela et alia mala feruari pofle in meUe, addit kdi. $. Hora*
1 tias Serm. n. 8* 3 1 • metimeta rubere nUnorem ad tunm d^
i Aa j leSa
374 COMMENTARIVS IN
kSa vbl Schol. cydonia mala interprebitar peffime, quia
rubere dicuntur. Videntur igitor gemina melimela diaai
faifle et cognita veteribug ; genns mali cydonio infitom, ru-
beum colore, alterum genus cydoniorum.
ad aquitonefn vtfeneftras] Plinius 15. f. iS- pomaria
tn tocofrigido acftcco contahtUari, feptentrionalibus feneftris
Jereno die patere auftros fpecutaribus arcere^ aqtiilonis quo-
^e afflatu poma deturpante rugis. coltigi mala poft aequino-
Stium autumnafe, neque ante XVJ Lunam, ncque antepru
mam horam, Cadiua feparari: ftramentis^ ftoreis pateijue
Jiibfterni. Mara fomponi^ vt tiptites peruii fpiritum aequaltm
accipiant. jimerifta maxime durare^ meltmela minime. vbi
Plntianus malebat ex h. I. legi Jeptentrionifeneftras deinde
rj^menta,fcobes paleafuejub/iernii contra Vrfmus volebat:
Jeptentrionatesfene/lras legi.
pe^ftentttrj Pomis cotoneis fpiramentum in conelufo
omne adimentum effe, ex Plinio XV. 16. excipit Schoettgen.
foricutis'] Fores funt, quibus feneftrarum foramliia
clauduntur; quarum vices gerebant fpequUria, feneflxis iu-
4ita, quas patefe nolebant.
Pfrtinaci] i. e. cQntinuo Hante, Pertlnacem in lufci-
nia fpiritum mirabatur olim Plinius, qui et famam, et gra-
tiam candori^ pertiiwcem fimiliter dixit. Haec prima verbi
QOtio,
camaras'] AlVi enlm contabulabant pomaria.
facUmt] Quod reliquerat Gefner ante hoc verbum po-^
fltnm taudabiliter , etfi damnatum a viris doAis^ omifi, vt-'
pote ffententlae inutile. In fibris fcriptis fuis Vifljorius re-
perit, quod Edd. etiam principes praeferunt pamntentaque
L tatidabititer faciunt. vbi literam L effe notam grammatici,
fententiam fcriptoris approbantis, in margine appofitam, vti
folent graeol Grammatidi *in eiufmodilocisXapponere; coui.
tra vero, vbi improbant looum aliquem et obelo configunt,
Jitera Theta in margine adicripta, praeclare docuitScaligcr.
Atque in nptis Probi eft L, L. qua loeus taudabitis annotarl
ibleat. Hinc ortum effe vocabulum taudabiUier in h. L mul-
tifque aliis in locis Varronis, vbi reliquis verborum formis
▼arie acconunodarunt librarii feriores , egregie vidit Scali-
ger. Inepte igitur Vrfinus ex nota hac effiQiebat pammenta
toriccta; quae nemo veterum vnquam dudt Ex^ emenda-
tione viri dofti orta efli etiam leftio Edd. Ba^ G.
frigiditis'] Quafi pomarium non oporothecam (Uj^Ufet.
^W ^m^pdirunt looum £ditt. ^uaedam»
y JStcfUm
VARRONIS^ LtB. t CAP. LDT. 57f
. Etmm in iis] Malim ^tenim ii, fmbus. Deincepf
iVt inp.faciant interpretor vt coment ia puiacotheca.
ab arte] Pidoria, cui fpeftaculum pomarii bene difpo-
£ti et inftrufti opponit
quod natura'] Vrfmus malcbat : quod a natura datum,
^imitamur. Leftionem imitamur, quomodo interpreter^
non habeo. Quod anatura datur fpe^taculum, eft poma*
rium bene ordinatum et inftruftom; idque opponitur pina*
cothecae, vbi ars pi6borum fola fpeftatur a conuiuis.
in venufiate — pomarum] Haec fpuria cenfebat Vrfi*
nus; male!
Romae] in fagra via veoalia. Vide ad cap. 2. lO. Se-
qoeps intulerit ex vulgari regula debebat efle infemnt; fed
eam fcriptores vetuftiores contemferunt.
in op. — cau/a] Haec etiam Vrfinus fpuria cenfebat;
temere!
in tabuUs] Gefner veram leftionem in tabulis efle cen-
febat, fc. fiftilibus, quae operis marmorati inftar eJTe pof*
fint. Quam equidem interpretationem non capio. Oporo*
theoas alii contabulabant, alii cameris et pauimentis inflrue-
. bant, quo frigidiores efient In contabulato igitur pomario
poma ponuntur in tabulis, in camerato vero in pauimento
feu opere marmorato. Legendum igttur fufpicor: autiu
op. mar. Columella XII. 45* tabulatum frigidnm et ficcum
nominat Poft commode diftin^tionenx ineptam fufinili.
fiocds] Meminit etiam Pllnius I. c. et plura ea de re
dicentur ad Columellam.
dolio arenae] Plinius 15. f. ig* M. Farro punica et im
doliis arenae feruari iubet. ipfe Varro deinceps matnra in
arena feruari ait Intelliglt igitur dolio indita, qnod in are-
na conditur.
iunflis] Polit vinBlis. Vrfinns ita aut tfinSas malebat
legL cum Scaligero. Pontedera vinSlis interpretatur didam
pro vinFfuis, vt donmis^ et fruStms vefienum (xxpvK^. 2. 19.
Pendere vinilu dixit nofter I. 8« 6. Gefner interpretatur^
tanquam penfilia; et comparat locum I. 68- Mihi rationes
haedifplicentomnes. Varro infra c^. ipia pomavocat pan-
Jilia. atque etiam Plinius. Cotonea vero et ftruthia omnes
conciudunt, ventumquearcent; folus Palladius : atUtantum
locisjiccis reponunt, a quibns ventus excluditur. Igitur nd
poma penfiiia non pertinent cotonea et ftmthea; conta;a
vuae, forba et mala quaedam penfilia fiierunt Multa ergo
h. i. excidifte puto. In oporotheca enim lAentio fieri debe-
bat penfilium pomorumjL vbi reliqua feroandorum firudxmlii
Aa 4 gcnera
47« CdMMENTARIV$ IN
^nera eaamntiir. Poft verba 9nala cottma » Jtmihia nota
lacunae apponenda eft, ex qua reliqua et vi^ia habemM '
terba penJUibus innSis.
Jmentiua'] Sant matnra. Ita fromenta fementlnt itfttt-
^itopn fea matoro fata. Cf. ad Columellam U. lo. 8-
• forba diffeSa} Dio in oratione Enboica T. I. p. 347.
ed. Reifkii %a rsrptTifiiy», Diofooridea L 174. 2« rdt fiTfkl^W'
■r» HOf p.'^» rirmp» rfUf^ivra nmj (ifpoafSiyr» i» pJ^ vroA^
rtni yfyirof »oA/«^,
rapa con/e&a} Male Edd. antiqaae diJfeSbi. Modum
docet Columella XII. 54. vbi vide notas^
immatura} Pliniua 1 5. f. i8« A£ l^arro et in doliis are^
nae/eruari iubet 0t immatnra obrui terra in olHs fimdo effra-
ROfJid/piritu exclu/o acjurcuh picc iiHto: Jic etiam crejeere
'Omplitudine maiorey quam poJJSnt in arbore. Crefcent VUL
7, Farro — iSi' mala punica mmatura, cum haereant iu/na
virgat demerferis in oUam Jtnefundo^ ecmquejipofiiieris in
terram et operueris circa ramuim^ ne extrinjccus Jpiritus afhi^
$a non modo integra eximi,Jed etiam^^ penderint: vnde Vrfi-
nua h. 1. emendi^at obrueris feu obruas «- ui extrinjecus i.e.
ne extr. Popma etiam ni u e, malebat; pro obteres vuigato
Crefc. operueris. Pontedera malebat objeris vel ob/eres i. e.
Ittto circumdas. et «# ex Crefcentio praeferebat In Curia
vero fecundis obteris interpretatur, terram circa ramum efle
oomprimendam, ad includendum fpiritum intemum, e terra
emimim, e quo crefcere poma tradat Theopiu*aftus de C. P.
V* 5. ideo fine fundo oUam efle velle Varronem, ne humo-
rem ft)i et aer extrahant At vero ita ex Theopbrafto emen-
dare cogitur Ji intrinfecus/piritus afflct. Scilicet Theophra-
ftas 1. c. quem attulit etiam Vrfinus, etfi de fundo eftraAo
oUae non meminit, punicum tamen ait humorem terrae at<*
trahere^ atque ita corticem punici fieri craifiorem, grana
• tamen natnra non maiora. Mala autem , ita fimul ficri infi-
pidiora. £)( Martiali idem experimentum tradit Palladius
iV, 10, 5.fed de fundo ollae et ramo obterendo tacet Theo.
phraftus paucum ex ramo nutrimentum pomo accedere ait;
qulppe ouruato. Quod tamen fi impedire Varro voluiiTetj
Soterat ramum obterere i. e, quflfiare^ vt fenflm marccfoeret
ed voluit is {||>iritum feu aerem arcere; igitur cum Plinio
lego: obliums. In Creibeotia antiqua mea babet: eamque^
. :Ji 0(necerir^
Cap. LX. De oHuitate} Hteo In libro andquiftlAno ver^
'^l* reperit ViAoriusf atqne ita b. k refi^rtNooiusin oHuitas:
non
VARKONIS LIK I. CAP. LX. LXI. J77
mm modo iniegra eximi/ed eHam maiora qum m arbore vfh
mam pependirint. De oUaitaie , okas ejid optme cotuS/cri^
titCato. £x quo loco Pontedera ai^ok» Catoois librom tem-
pore Nonii nondam faifle in capita difluid9im, vt hodie.
Praeterea monet, verbi oHuiMe e& interpretationem, quae
addontur : oteas e/ui; quare comma poft okuiiate toili male*
hat Eqnidem tamen titulum fuUle capitia: De o&uitaie.
credere maiim. In Nonio Parmenfia c^tio 1480» habet:
maior • — pependerii — exui optime de/cribii Cato. Prior eC-
iam Merceriana Editio maior -» pepaderit baibet cum Codv«
ce Guelferb^rtano.
aridas] Hoc vocabulam non eft in Catone eap. 7. n^
de haec tranflata funt, nec in Plinio> qui fimiliter locomi
Catonis excerpfit Pontedera pro eo malebat aihas legi.
Certififtme aridas vitiofum eft; fed a/^o^ reponere ideo re»
cufem, quod eaedem videntur efTealbae et virides» fcilicet
ttondum maturae, nigrae contrafunt maturae. Contufaa
Cato ira6bis appeUat, Graeci ^herriQ. Non tamen omnei
•oliqae albefcunt, antequun in nigredinem maturentur.
. coufriatail Ita ex libris fcriptis edidi etiam in Catone.
Vulgo cofifricatae,
manere idoneas/olerej Haec verba, quia in Catone non
fUnt, deleri voluit Vrfmus. Sed Varro non annumerare
iblet nobis verba Catonis.
condi} Ita legi voluit Vrfinus pro condire* Crefcen«
tios habet condere. Ex fequenti refte puto adhaefiile verbo
condiri poftremam fyllabara.
Cap. LXI. in dolas} In Polit libro , tefte etiam ViAo*
riOy oleis eft; vnde effecit doHis WiGcorins , quimonet, et«
iam apud Varronem iibro 3. de glirium doliis eiTe in eodem
Jibro doleis. Pontedera le^ionem oUis pro oUis probat, vt.
antiquam, quia veteres femiuoeales geminare nonfoliti fue«
rint Sed dolia amurcaria habet etiam Cato c. lo. 4.
iptod ftatim\ Antiquam leftionem Vidoriifo reftitue^
rat exprej/a effluxH, quod JtaHm de ea decoqmmtur duae
paries^ nifi quod Edd. prindpes liabent effluxerii ^ deco^
guitur, lucundus fententiam fittis bene vna vocula inferta
et verbis qnibufdam tranfpofitisredintegrauerat, vt eum fe*
qai h. 1, non dubitauerim; etfi fimum locum praeftare non
«ufim^ Confirmat lucundi correftioiiem cap. 64. ^murea
cmn ex otea eft expreffa^ tpd eft huenor aquatiUs ac retrinm'
tnm. Sed mirari iicet , cur altero demum loco , vbi pariter
^ecoquit. aamrcam ct decofifiun oondi^naturam «Mis doceat?
Aas SciU.
378 COMMENTARIVS IN
Scilicet fbrpicor, haecdao capita in vnam corpos effe iteram
redigenda, violenter a iibrariis diuulfa, vt ia reliquis Varro-
tiis libris multa orationis membra multis in locis dif iefb A
iifdem videre licebit Igitur locom fic equidem concinna-
vero : Qm efl otea expreffa 9 '^uod ftaiim ^uxerU de ea^ qm
eft humor aquatilis ac retrimentum , conditum m vas ftSHie id
quidem fic Jolent tueri et cet vbi quidam mutaui in quidem^
quoniam qui decoquebant amurcam, eadem onmes ratione
decoqoebant; et in vetere medicina et humana et veterina-
ria oranes amurca decofta opus habebant Tunc fequeban-
tur verba : tunc decoquunt in ahenis leni igni duas partes et
refrigeratum condunt in vafa; tum denique ad vfim reSeprO'
fuitur, Sunt item aliae couditiones — miUium. Tum ftadm
fequebatur caput 65. quod incipit Quoa muftum conditur H -
cet, Sic enim longe commodius caput iftum antecedend an-
necfcitur^ quam nunc fit Vnde apparet, amureae mentio-
nem poll fruges demum fadam fuiile a Varrone. Verba /fe-
coquuntur duae partes male coeunt cui^ fequentibus et rrfri^
geratum — conditur^ fi vulgarem ordinem capttum fequa-
ris, fed fatis bene iunguntur eo ordine, ({uem monftraui.
lam tentaueram corrigere: decoqidtur ad duas partes 9 qoo
melius fequentia iungerentur; quoniam videbam, Gefneram
in altero ioco corrigi voluifle: decoquunt ^ ignit ad duas
partes quoad redegerunt. fed opportune me admonuit locus
Columeilae VQ. 5. fe6b g. de fcabie: eidemremodio^ amur^
ca duabus partibus decoSa. quod idem remedium (felfiis V.
16. fic tradit: amurca ad tertiam decoSa partem. vndeet
amurcae decoAae conditionem atque vfum loquendi ladnum
accuradus perfpexi. AiteraratioGefneri, tentantis duaspar*
tes quoad regerunt interpretari igne expellunt et abigon^
vfiim iadnae linguae contrarium faabet Equidenunon du-
bitOy verba quoad regerunt^ tum denique orta effe ex vitiob
verbi refrigeratum lcriptura, atque olim fuiire: quod rtfri»
geratum denique* Ita fupra cap. 57. feft 3. ex andquo re- ^
gyrare, regirare Viftorius regdare^ aliae Edd. r^erarep
Vrfinus refte refrigerare efficit Amurcae igitur duas par-
tes decoquere (eu amurcam duabus partibus decoquere idem
fignificaty quodadtertiamdecoquere.
muftum} in vfu medicoiangituramurcaeacetum» vi-
num vetus et mulfum, tefte flMo L c. ied de eo non lo«
Juitur Varro. Igitur alium quaerenms. Ecce Piinius 15,
4. oliuae condiuntur amurca ftiqifaue. Aiii fcilicet muftuni
amurcae adiecerunt, vt in multis condituris muriae muftuoi
addit CoiHmeUsu Hju amurcae conditionefl ii voluk docere
Varro»
VARRONIS LIB^ L CAP. LXIL LXIIL 379
Varro, caput ipTvim fuperiori potius adiutigendam erat Re-
liquum vfum tradere videtur demum cap. 64. Sed vereor,
vt duo haec capita fana omni ex parte Critici praeftare va-
leant Equidem ex vno capite duo fafta a librariis fufpicor«
obrationcs anteadiftas.
Cap. LXn. vel fexto] In nota Gefiieri icriptum eft f;t
fixto; quod praefero. Vide de hoc gradu I. 37. 4.
fromufW] £x leftione Polit. quam etiam Vidorius in
cunais fuis libris reperit^ et habent Edd. primae, primum,
Pontedera efficiebat promundum, vt fequitur tuendumt
vtendum.
Cap. LXm. atifui aquae'] Ita ex Edd primis fcripfi
pro oportet aquae. Scilicet curculiones inique ferunt et fri-
gus nimium et calorem. Igitur frumentum fi in fole pona-
tur, eique catini aqua pleni imponantur^ curculiones» infe-
ftumfolem vttantes, adaquam concurrent, ibique fubmerfl
pcribunt. Vutgarem tamen leddonem ex h. I. iaudari nunc*
demum video a Nonio in voce Catinus p. 264. vbi efl: pro^
mendum enimfrumentum; fed Mercerus p. 546. edidit no-
ftram le^tionem. Editio Pafmenfis 1480. habet promendum
infruSum q. c. exfefe — promptum in fole ponere oporteret
atque catinos. Simili ratione blatta capitur. Laberius in
Virgine apud Nonium p. 543. Amore cecidi tauquam blatta
in pelmm. vbi malim Amorem incidi.
interetufa animd\ Idem accidere interdum iis, qui aquas
puteis qnaerunt, monet Palladius; et qui latrinas purgant,
«utcellasvinariaSjmuiloferuente plenas^ intrant» idem peri-
enlum fubennt Deinceps dedi aperuerint ex Edd. aliquQjt;
nam vulgatum apemeris fenteotia et orationis ordo re^
probat.
vfiis cibatus'] Ppfteriorem vocei6 omitti malebat Vrfi-
nus; ita enim folere Varronem loqui, veluti cap. 64. 67
et68.
pinfatur"] Viftorius pifatur\n libris fuis repertum pro-
babae^ etfi Nonius aliter p. 78. b. pifare frangere vel tundere.
Farro de re rujiica Ubro primo, promendum hieme, vt in
piftrino pifetur ac torreatur. Infra cap. 69. mefjum far pro-
mendum kieme m piftrino ad torrendum , quod ad cibatum ex^
pecBtum ej/e velis. Feflxis : Fomacalia feriae infiitutae fnnt
farris torrendi gratia, quod adfornacem, quae in piftrinis
erat f facrificiumjbfrifolebat. FomaccUia facra erant , eum
far in fomaculis tofiiboHt. Antiqufi Nomi £ditio, Parmae
1480.
380 CO.MMENTARIVS IN
' 1480. fafta» btbet: promendmn dim. et fic eft in Codice
^ Guelferbyt. optimo. Cum ipfe Nonius alibt ex Varrone
pin/ire pbfuerit, btnc fotmam ex lantina reftitui; alioquin
\ pifietur legi debet Cetenun baec verba de farre promendo
II ad cibatum hinc In alienum locum migrarunt in initium ca-
pilis 69. vnde apparet, quam mifere Varronem etiam Itce-
rarint canea Ubrarii! Curio maximus fomacaiia indicebt^
nec ftatae feriae erant» tefte Ouidio FtAor. IL 535. Semius
ad Eclog. Vm. yif^mesvefiales tres maximae ex NonisMO'
Hsadpridie Idus Maias aUemis diebusj/ncas adoreas im cor*
bibus mtffwsms pammitt eq/que/picas ipjae Fir^jmes tarrent,
pinjuntt molunt, atque ita molitum condunt. Vide td Ctton.
II. 4. et inini ad cap. 69. Hic fatis liabebo pofuilTe locum
Piinii ig. f* 10. no. 7, Jh area extenmtur triticumfitigo et
hordeum; fic et Jermiur pwra ^ qualiter mobmtur, quia tofia
nonfimi. E diuerjofarf mUium et panicum purgari nifi tofia
non pojfjmt. Itaque haec cum foUicuiisfiusfiruntur cruaa;
et far in vaginutis Juis /eruOitt adjatus atque nan torrent,
Vermiculum, in ftrre btbitantem, idem memortt 92. f. 57. t
farre ftrintm difttm idem trtdit; ex £urint tenoiflime molitt
farriB tthertm fieri et cum U&e coftam (brbitionis inftar in-
fanttbua vtiliter praeberi apud Aegyptios» tradit Diofcoridet
II. 1 14« qute Piinius aa. f. 57. ad alvram et arinctm r^tuiit
Athertm Aegyptiorum, ex fiirre fiiotm, nomioat Hierony-
mn» in Genefin^ Caflianus in Coilat XV. lOr et Hefyehius
fub voce^A3^f«, quorum loca pofuit Harduinus, qui ea de-
bebat Caopo in GiofTario. Triticum Aiexandrinum licebit
farris fpeciem interprettri. Geoponica IIL 3.9. obiongi no-
mine diftingunt; fimpliciter nominant Tbeopiirtftus H. P.
VIIL 4. et Piinius ig. f. i3. no. 3. Tritico ftrris gramim
•iongius elTe, conittt inter omnes.
Ctp. LXIV. hmnor aquatiUs^ Vide td Ctton. c. 97* de
nttura tmurcte» vhi Cato emurca decoffa vtitur. Modum
amurcae et fincerae et ialfae colligendae vide ad Colum.
XIL 50. 5-
tueri, diebus^ Vulgtrem diftinftionem muttui, fen-
tentia poifaiLinte.
exeo, quod'} Vuteatum Gefner interpretttur ^0 nmfe.
maie! praeceffit enimyur. Igitur probtnda erat ieftio ex
Vo; nec ttmen ideo ex iifdem libris deflatum mnttuerim in
depietnr^ Sed deinceps inde refiitui iifdem interualUs. Nam
vuigata inepte ratvrokoyS hoc idem — item faciant. Re&e
etiambanc leftionem prc^uiltGefiieo n^nens^ aequalia in-
teruallt
VARRONIS LIB..L CAP. LXV. 38«
teroalla qoindenoram dierum intelligi. Qudd eft leuiffl*i
mom et fommttm, olei natorimi et pardcolas immixtas ha*
bere debet.
trauci(mt2 Reliqua verba poftiilant ^iUfWffii/.
liui igne^ Vi&orms ex optimo exemplari affert ieni
tignis. vnde Scaliger efficiebat lembus lignis^ interpretatas
Mdnryac Sed in amnrca decoquenda hac diligentia non erat
opus. Vrfinus eandem le^tionem km lignis ex archaifmo
defendity comparans exLegibus XIT. tabularum prae/tfnteam*
bobns. Equidem in vulgata acquiefco; fed Gefnerus male*
bat : ad duas partes qnoad redegeruni. Nam ita Varro apud
Nonium in Sapa: drfrutumfi ex duabus parttbus ad tertiam
redegerant de/erue/aciendo. Ri^tio vero iiia^ qua vulgatam
defendere conatur Gefner, vt fit pro: quoad igne expeilunt
et abigunt : eft plane inepta^ Sed vide fupra ad cap. 61. vbi
totumhoc caput tradaui. Pontedera in Curis fec.iooniicie»
bat cremi lignis, de gremiia Cohimellae fea cremiia inter^
pretatus.
Cap. LXV« etiam dum'] Ex vulgata etiam eum effecit
lianc Scaliger, probante Gefnero, qui Plauti auAoritatem
ej^spfeudolo 4. 2. 2. et Rudente 5. 3. 25. attulit. Vrfinus
vulgatam tuebatur, fublato tamen vetho/aSum.
aeceUerit ] £x ledtione librorum ViAorii Scaliger effi^
ciebat: quod nonfit ante quam acrfcemnt: bac fentcntia: non
fequendi funt noftrates bomines , qui non prius vetus doIia«
re bibunt^ qoam acuerit; quod vt ne fieret» anniculum pro*
mendum cenfeo. Putat praeterea, efle enallagen nomeri, vt
fit ace/cerunt proace/cit Sed et feutentia haec inepta eft, et
ipia locotio aliena ib ifta fententia et dura. Magis vero pro»
bkbiliter ex ledione vetufia hanc efFecit Pontedera: quod
mnfit amii aemaccefferint* et in parentbefi haec verba col*
locat; quafi. Varro mores fui fecoii increpet atque obiurget.
anmculum'] Appeilatione veteris vinum etiam anni
prioris contineri, ex Vlpiano ad Sabinum Libro XXHI. et
PanliLibroIV. adSabiniimadmOnuitPopma; etMercuria.
iis V. L. L c. 15. ex Galeno docuit» Romanos vina annicufai
•vt plurimuffl^ Graecoa contra ftec diimiextammenfimiadeptB
potafle.
prom^2 Veterem leftionem» a Vifiiorio etiam inll.
bris fcriptis repertam^ refijtui, cui nefdo cur Vidoriug fob*
fiunierit meptmtprodit. Mecum fentit Pontedera*
/ruOuofioraj In nepotatu fcilicet romano^ vt ait Pii-
nius 14. c. 40. /unto/os Falernos ex TibuUoli. 1. 37. attulit
Gefiien
3ga COMMENTARIVS IN
(jefiier. Falerni vinl geminam fpleciem memorat Gstlenus
Antidot. I. 3. aiteram, aetate amarafcentem, (Tixpiy vri n-
KcuitTiroQ) aiteram, diiiciorem aetate fa^bm^ proprio nomin6
Fauftianum vinum appcllat^m: ivcTv i' ovrotv eliSk «vrS /cuf-
isvi iJl^ko9V iw^eoovruv iferv, ^ilovx rjfv avr/iorov oyXxntv*
repo^ ipyi^sretf %cu xoOiciv ounov lil»^ ^avTnoafoy. Plinius
XIV. f. %.JecuHda nobUitas Falerno agro eratt it ex eo maxu
me FauftiaHO^ ~ Exole/cit Iwc quoquef copiae pothts quam
iwmtati Jludentium.
Cap, LXVL condierisji Viftoriua in iibria fuis reperit
conderis; ibidem etiamyif: celeriter reperilTe videtur, et con-
ie^tura fua immutaffe. Vuigatam ita corrigebat Vrfinus:
quas condideris in vas vt cekfiter — niji condieris. omiflb
pronomine iUas. Pontedera vulgatam diftin6kione adiuua-
bat legendo: condideris^ nouas fi ceieriter promas , nijicon-
dieris propter amaritudinemillas. Equidem, hanc viri egre«
gii opinionem fecutus, vulgatam diftinxi. Aliter enim vo-
cabuium nouas ferri non potefat, niii cum Vriino mutaueris
in vas. Deinde alterum condideris cum £dd. L I- G. muta-
vi^ fententia flagitante.
Cap. LXVn. patlidior] Situm feu pallorem trahit, qui
fiiporem etiam vitiat Ita re^te Gelher. Vide ad Colum.
XII. 41. 4. et c. 50. x6. cap. 55. i.
Cap. LXVm. minitantur] vuae fcilicet, qoas folas
omiflis pomis nunc memorat; forbum deiDceps. Vrfinos
ex Codice vetere affert minitaturj et monet, dejcen/hrum efle
verbum irxpifjUParoVf autore Geiiio L 7. Vide Perizonium
ad Sanftii Mineruam p. 106.
matunmt mite"] Vrfinus vocem maturwn vt gloflkm
delebat Sed re^ monet Pontedera et Gefner, maturua^
colore prodi, mite fapore, fucco et moilitie. Eandem di»
ftindionem ipfe Varro pauio poft fequitur.
quam mitefcat'] Pontedera malebat 911111 fnitefcat. Sed
refte monet, in vulgataetiam fententiamconftare; quamnd*
tefcas enim referri ad antecedens prius, At ita diftinftio
erat ponenda poft vocem arbore; quod feci. Cicero Oeco^
nom. apud Quinftil. XII. 5. Cum vero affeSa iam prope ae-
Jiate, vuas afole mitefcere temvus cji. ybi Xeno^lion Oecom
habet: xcufoq y ineo rH TfXlH Tji^ yXvKcuvsad^Of r«c Trec<Pv?Ji;-
In Nonto p. 160. Mercerius edidit mit^iere ex Codd.
Cap,
VARRONIS LIB- I. CAP- LXIX- J83
Cap. LXK. torrendum'} Vrfinus af&rt Virgtlii ver-
fum : et torrere parant flafnmis et frangerejaxo. Sed ini-
tium hoc male huc traa:am videtur ex capids 63 fine. Far
toftum in fpicis pinfebant, atque inde far, graneamet alicam
conilciebant; nunquam vero farinam mola inde confeciffe
videntur RotTiani, £x hordeo, fimiliter tofto et pinfito, po«
lentam conficiebant; panicum item pinfebant, vt pulte inde
faflai in cibo vterentor. Pinfere verbum dedufhzm eft ex
graeco irr/^rac/v; a pinfendo piftrinum difhim eft. Male
enim Varro L. L. IV. p. 34. pitum, quod ea far jnnfunt. id
vbi fit pijlrinuni. L et Sinterfaepc comtnutant. Antiquum
vrtiTffetu poftea dialefto fuit mutatum in nfr(c9tu»f vt 'arikajMC
in rrSkefMg; TrfGasiu eft deterere frumentorum corticem;
hinc pinfere 9 pifere, piffare^ piflarc latina verba eandem ha-
buerunt fignificationem in iifdem frnmentorum generibns»
quae fupra nomtnaui. A verfoo graeco nehifeiv fiunt Tctrv^
ftirfures latine difti, vtriculi feu giumi frumentorum detriti
pinfendo. In loco Varronis apud Noninm in pinfere eft:
^nifi eum qui in pifirino pin/eret farinam. Sed ex altero ibi-
deni pofito loco aliifquepatet,legi dehere : pin/eret far. Non
folum ferui, fed etiam rotae aquariae ad pinfendum adhibe*
bantur. Paliadius I. 42. fi atfuae copia efifufuras balnearuim
Miebent pifirina fufcipere t vt ibi formatis aquariis nwlis fine
animatium vel hominum tabore frumenta frangantur. Sed
' longe antiquior eft locus Terentii Adelph. IV. 3. 30. apud^
ipjim tacum efi pifiritta. Nunc inflrunientum et modum
pinfendi expUcemus. Pinfendo nihil nifi aoerem . grani^
(«Xt/pas) qui furfurem facit, deteri , docet locus Ariftoph,
Acharn. verf. 507. vZv iafiiv uvroi rBpteim^juJm , rig yif
fisroAutc oixvfoc rSv wrrSy Kiyw. Fra^ba legumina et hor*
tleum graece ipefKeffd^cef, vnde ipsKri^f iptyfii^ dncuntxir,
latine ireCa, dicuntur. Plinius ig. f. 33. tentem torrere prius,
deinde cum furfuribus teuiter pinfi, aut addito infextarios
XX lateris crudi frufio et arenae femodio. EruiUam Hfdem
modis, quibus tentenu Sifamam in catida maceratam expor* '
rigif deinde confricari et frigida mergi, vt pateae fiuSfuent,
iterumque exporrigi infolejuper tintea. Alicam ipfam ex
adoreo femine^ feu trimeftri femine ita parari, docet Plinius
i8* f. 39. no. 3. jllicafit e zea, quamfemen appeltauimur»
Tunditur granum eius tn pita tignea^ ne tapidis duritia-conn
terat. Nobilius, vt notum efi , pito vinSorum poenaH opere.
Primori inefi ptfxisferrea. Excuffts inde tunicis^ iterum iif
dem armamentts nudcUa conciditur medutta. Itafiunt ati^ae
iri^ gcneta^-^^fteci •admi/cetuy,. crctar quas*tpanfit incor-
pus
384 COMMENTAKIVS.IN
pus eolonmqui et tmerUatm (^irU Inumtur hflec tniet
Pmtealos et Neapolin^ in coUe, Leucogeo appeitato, exftatque
dm Augufti decretum quo annua vicena milUa Neapolitams
pro eo wmerari iuffit efifcofuo, coUmaim deducens Capuam^,
adiecitque caufam afferendi, quomam negqffent Campam, alir
cam conpeifine eo metalto poj/e. «- jllica adulterinafitmaxi*
me qmaem e zea, quae in Jfrica d^enerat; latiores eiusjpi-
tae^ nigriore/que et breui ftipula^ Pijunt cum arena et fic
quoque dMculter deterunt vtriculps, fitque dimidia nudi men*
Jura ; pofteaque gypfi pars quarta in/pargitur. Deniqae ad-
dit^ alicae, ex tridci granis fa6faie, candorem pro creta laAia
incofti mixtaram conferre. Quae verba nunc fingula funt
excutienda. S^tim ab initio ante Harduinum erat: nam la*
pidis duritia cowteritur, atque ita Vincentius h. 1. excerpfil^
e libro Cbifflet mutauit ille. Codex Pintiani fcriptum habet
t^nea vel lapidis duritia. Cdnteritur.mobili, vt nqtum eflp
. pito. vnde maiim conteratf mobHip vt notumeft, pUo, viu^
Borum p* opera* Nam vulgatum nobilius , fi ad granum rer
feras^ ineptum eft; alica ettim ipia nobiiior erat ex grano
Campano fafbu De gypfi 4ore, alicae admifto, teftantur et*
iam Geoponica m. 7. vbi zea pinfitur, deinde ventilatuTp
poftifa.aqua feruenti elota exprimitur et cum quarta gypfi
parte miCbetur. De vfu cretae et gypfi vide germanicaflt
veffionem GaUici operis Defcript des Arts et Metiers VoL
'VnL p. 175 et 6ii. Deinde quod Harduinus ait efle ia
Codd. anuo cubueenaf habet etiam Vincent; fedChifflet liber
praefert plane coniefturam Harduini anuua dueena. Qpod
Augufti donum ex parte deinde ad Neapolitanos tranfii^^ et
frumento commutatum faiSe, vt ex £pifix>la Symmachi 6tk
UbriX coniicio. Poftea Vincent habet etfit iu dimidia mo*
dii men/ura. quam ipiam leftionem.ex Codice iliquo appo«
fiiit Dalecamp, vulgata tameu non melioremi Alicae ex
tritico confectionem vbi docet Plinius, verba eiusvitiofii
efle videntur: ex tritico camUdiffima graua et graueUlfma
eligunt, ac/etmcoBla iuollis pojiea are/admlt/oU ad imtium,
rur/ufque lemter adfper/a mohs/rangmt. vbi Cod. ex Reg^
Colb. et Chifflet aaiuitum habent^ Vincentius verba ineplii
ad iuitium plane omifit Harduinus corrigebat: ad motmih
quae leftio vulgata non eft meiior. Deinde verba iu olHi
mihi etiam funt fufpefta» et malim iis eualU fobftitiiere e;t
fe^ 33. Vbi ex Magone rationem pinfendi bis verbis tradit^
triticum ante perfimdi aqua muUa iubet, pofteu eualH, dem-
de/oleficcatum pilo repetu vbi e valli reifte tlarduinua inter*
pretatar decorticari» ISu fcilicet Geoponioi ffi. 8. m tragl
VARROJIIS LIB, li «QAi. XXDC. |||
eonfe^ione: rii^ifPtoy ^/«^jfoy;»4(J 'grm^ %0^f9t:ir(fiit Hi^
^kluf d^sffiS, sTrcttd^tg ri ciiri t^iifthvjS^^t^^n (oY/rs vft^vj^.
ri ^lrH Koif ri tySi^ chroitiiy. Poteft tatneh iJiyerh\s4d'ifm ,
thm latere yerbum, qiiod defid^i*o, evaUi vel cof^icett^l
quo vtitur de feJAiob pixifendo.PCnias,'vel ilmiie aliqttbd;.:
Sapereft loci Pliniaat pars dJjpficnUaia de .pjUa .^Canjipanay.
ffli prifnori imfft pgxi^.ferrea^ qoo .taadet)atu|^, g^aiiJN^ j^^^^^
pila lignea. Redeundam igitar eft ad fed. ^'i^PiJh^^^f^ii
amnium/acilis. quippe Etrwriajpicamfarri^ i^i pjf^ntlj^do
pfaeferrato, f^hUaferrata etfteUa intus ci^ttculatc^^yt nifi
ifUeuti pifant^ concidantvr gratj^jferrumijp^rfrai^atur^^J^ch']
ior pdrs Italiae ruido vtitur pito : rotk etiam qms aqua verk
fet obiter et molat. cum quo loco I^terpretes Catojnis^fi.
iank et, pilam farrariam coriipararant; (aefueras etiain in .
Iddice fafairicam Interpretari conatus oft. Re6i:e is.fiftuJam
trapeti apud Catonem ai. f. i. comparauit} vbi Gallicus .io*
terpres boite defer, canon reftevertit. Deiiide contendit
orolas illas manuales» quibua h6die:gran^ vel femina Cof-,
feae frangimus, quibufque plures etiam opiiices ad opeva
foa vtimtar. Sed non fnteiligo» quidfibi iv)Iaerit| dum pi-.,
lum praeferratum quadratum in cauum fiftulae femtae imi
mitti potabat, atque buias piftiiii. ope ipfam fiftubm. intra ^
ftellam denticulatam, vt cochleam in matrice, circnnuigi)
ita, Vb^fHna inter ^9xdatn et fteliam denticalatam interiecbi
elidi et comminui debeant. Pptias dicendum erati piium
intra^iiftalam ferratam circumagi. Multo.minus placet inter*
pretatio lo: Becmanniin HiiL ^u^ntofuiii VoL IL p. 3.. qui
pilam iplam intuslatera, fttiis exa(perafea, pilmm feu piftil«
lum bafini crenis <fitti(am, faabuifle. ceirfet. Mii^or nedrum
virum dpdum alterum Piinii locum.adhibuiiTe, vbi pila Canl»
pana lignea ad far adoreum decorticandum feu pinfenduni
et alicam inde parandam defcribitur , et cui primori pyxig
ferrea ineffe dicitur. Fiftula igitur hic minus obfcuro voca-
biilo pyxis appeOati^/.eigue lodui in^pHttia.Vel fumma pilae
ligneae parte aflignatur. Sed verba Plinii ipfa cum varie-
tate k6ioms infpidamus. Daiecamp ^x vetere libro iaudat
pro pittfente quod. proba jPf^( vei pinjit. Deinde ChiiQ. libefs .
vt fi intriti pymt. Tumebi liber fi interriti pinfant. * Atittf
Harduinum iegebatur etiam/m-o^fie/ray^an^dr; qoae leStkf
ex libris fcriptis fnit mutata. Poftea ruidum pih$m inteF*
pretantar rniffifaf^y q/perumt impoUtum, ferrum non habens.
FoFte tamenin eo vocabalo materies pili latet; Ik>c eertomi
effe videtur, eittfinodi pilo plane diuerfa pilae &briea dpifS^ .
fuiiTe. SteUaevocaabuliQadijSuHielicsbiteKplictf^
mm.LP.IL Bb Plinii
3S« COMMENTARIVS IN
Plinii rft; it 74. vjbi in prdo Gre^cBhUiojmtis afixam arbori
fietlam memorat; vbi Meifter de torcalario Catoms p. 15.
radios cochleae mari in ftellae fimilitadinem iafixos intcr-
pretatur. Ita^ae pilum praeferratutli ftelb denticttlata co-
cfaleae maris^ fiftola feirata matricis vicem gerebat in pila
£truica farraria. Ad reltqoorum fromentorum grana fraif«
genda et in farinam eommolendam mola truiatili ^bantur,
, cdiu& fabricam ex monumento antiquo docui ad Catonia
oap. X.4.
pertinefU adfaiioHint'] Crefc. L 13. item quae p^rtimeni
adfationemjuo quoque tempore pramenda^ idytf maaifeftaa^
dafimt. Hoc loco nudimyiio quodque tempore.
quae quoque"} Crefc» ita: videndwn^ ea enim quaejer^.
vari non poffunt, tunc vendat^ cum caritas ejl, aniequam/e
conmutcnt, ceteriter promat et vendat^ Saepe etiam diutius
-» duplicantf .f$ expeBSato congrua tempore promat. fed ibi
Editio mea andqiia faabet: Saepe enim.
prodeamus] Teren6lAi^ph.eiuscaufainfimusprodeo
comparauit Vrfmus.
perperam'] i. e. per errorem. •Ejcemplum gk Paiilo m.
tit 9. appofuit Vrfinus. Perperam accipere pecuniam, i. e.
qoaef non debetur; Fomponins in Digeftis^ admonente Gel^
nero in Tfae&uro.
Non molejle'] Ita refpondent, Hberto moram excufante.
In vulgata oiim Id nos molefie refptoitur ad cafum domini,
fubito occifi. Vi6torius monet| in Itbro manufcripto ante
haec v6rba fuifle pofitam litteramL^ de qua vide ad L 59. 2.
et in margine aliam mendi notam^
d&fccdimus'] Vrfinus dtdum putabat antiquo more pro
difeefliinas, vt in Pandeftis Florentinis decedsrit pro de-
eefleriL
AD LIBRI IL PRAEF.
vt turi enim] Ex comparatione locl Cohunellae L
praef. i7.-qai haec imitatione elegantifiima exprefiit^ Vrfi«
aos plura refecanda effe verba fufpioabatur, vt ftatim ab ini<<
tio rurif deinde viuercnt malebat,. pofiM verba m atiquo
apere faciundo toUebat Ego vero nifail abundare cenfeo.
reHquisfeptem] Vrfmus^i]?^ abundare cenfebat pro«
pfcer locum Colum. vbi eft: nmuUnarum etiam comuentus ma-
ui^efium eft propterea vfurpatos, vt uonis tantummodo diebus
wrbanaa res agerentmr^ retiqtds admini/brarentur vrbauae.
Inter
VAWLpNlS L1B.il PR AEF. jg^y
Inter tiandttias binM fepteminterceduntdies, vttfmdnog
ofto dies niimerantar ab vqo fiie folis ad aiterum. .
cultura — vaktniini] Haec dqo vocabula ex gibl&i
tiTe orta ibituit Vrfinus.
. retimant'} Gefueri eft conieftam rctinnia^^ |L e..refoM
net^ legentis, fane non ineiegans!
ir^ox«irfl?v^] In villa fua nominatPlinius Epift. |[. 17.
to. Locus ante cubicuium^ vbi feroi plerumque degebant.
iitoivr:ffmiff vbi veftem depond^ant^ balneum veLpalaeftram
ingrefTuri; Spoliarium latine 4i6lam deinde; haec annota-
vit Schoettgen. Reiiqua nomina^ in&a a Varrone repetita,
explicabimus. • .. •. .
agii docuerunt] ColumeUa V itaque in iwc latio$t,Sa»
iwmia terrci, vbi Dii cultus agrorum prt^eniemjucinidocue'
rantf ibi nunc cui Aajiam locc^mus, vt nobis ex tran/piarinis
prouinciis cutuekatur.frumenfumf ne fame^laboremis ^ etvin^
demias comUmus ex infulis Cycladibus ac r^ionilws BjAeticif
GcUUcifque. Vnde Pontedera h'. 1. iegi malebat Dii docue*
fwit paftores. ^ood mihi non.videtur. Varro paftores vocat
conditores Vrbis^ quos CoiumeUa deos ; atque omninpCo-
lumella locum Varronis imitatione fiia ct grauiorem atque
elegantlorei^ effeeit. Tranfpofuit etiam et commuts|uit ora-
tlonis membra, vt ordine pondua et grauitaa oratioi^ ac«
cederet.
aliudae] Vt antea fuit alius ojfdlio et aratorf ita liic
debet elTe alius ae bubulcus^ (jraeca eft locutio. Sic in Pla*
tonis Critotie fe(%. 8* P. 85* ]^d. Berolin. fecundae: «A.* 1»
^avfiiffie^ irig ye i koyoif ov itsX^^kvSocfLev ffAOtyfi louerdcvi'
(MOtoQ eTvctf xctj « rfirepoc. itaenim refte legit Priicianas p.
1 192. cum vuIgQ peilime £jt editum opLOio^ etyc^xf Trforiff.
lleAe Bafd. editio fecunda, nifi quod faabet no^ 'icfirefo^
jiliudfentire et /oMf dlxitCicero ad Diuerf. VDI. i. et alibL
non crecU] Vrfinus malebat colit, cui refte obnititur
Gefner. Aptiusenini opponuntur creat et toiiitur. Verbft
id quod natueri in agro iignificant (ruges.
^ coioni'} Scr^turam veterem Spaliger probabat hanc:
coloni aeque agricuttura faSnm vt ncyierentur e terra; con*
ira pajtoris $a quae nata ex peqore, interpretatus: aequoa
vtrique labor^ t^alonus {atagit ex terra fruftus percipere^
paftorea ex pecore. Contra ^ontedera ledionem eam ita
refi^gebat: CoUmi ea, quae in c^gricutturafaciuntf vtfp^eren*
tiar e terra:^contra paftoris ea,quae nata e pecore» Hanb
^ • lententi^m ait CblumeUam paucioribus verbis j^xpjeiTiire in
^ Praefat Kbri VI. Uk (ugticoh) fruffHm e ierra^Jperei ;' hic
^ .. Bb a (paftor)
ii^ '• ;<;oM i*E )n4^ a^i v^"^ f» '
(paAer^ ijfebore. ColAn^lldc Iforic*16cum'eompaJraueraffc
iam aritfca ^Popma, valgarta teiftiohe aequiefccns.' Vriinus rf-
hil ifil? nq/cOKiitr mliSbat in nafcmturj (jtWcilm equidem
fentio. . ^\ ' . .■": *'
^expeiirfl friiautnficiant, Mile Vrfintts fupfjlet; fwte
fu^ajuntierra^pafcantpecora.
' • quarum 'quoniatn% Ex fe6t}one, quarum tonjbtietas Pon.
federaeiFiciebat5r«or«.mnimy&riefaJ. - »
feti\ tibty . Pontedera. inferit hmc tHjiJ' \tkbm omna
pfateftAre audet . Vltiuin fanare voluit Vrfinta* ita, vt verba
propierea — equarmi parcnthefi includeret
Niger Tiirrani nojler'] . Eundem in fine libri alloquitQr.
In-Ck'erone nominatur ff. Tttirdnius alibi T\tranmus et Tu-
rafiius.- PliHius Turanium Cfacculam, Vel vlrrn libris fcri-
ptis^ft , Gracilent nomiaaf Hifpanum , virum doftum. Poe-
tam'tragicmn Turranhxm Omdius.IV.. i6. ig. Epift. ex Pon-
to. Cicfero id Attic. L 6; Xf^^re/tA^yodaLt; atque iterum
• J^acrosJ ' PliniusTll. f. 7.' flumen Macria Liguriae iinls,
Ittter Lunam et Pifanl Strabq librb 5. coUocat ro i/Ldxp^^
Xo^P'^^9 eoque fine Tyrrhenlae et Ligtirlae quofdam vti alt.
CafelitnLunenfemin ai^umerfto fertilitatis jierfuariae ex Pli-
Tiio elr MartiHlr laudautt Scaliger. Cf. jle M*Cra Oberfinum
a<l Vibium Sequeflrem p. ^45. Hodie luuius Magra voca-
tur. Columella VII. 2. de-puibu^^ jna^ rfrra Pamiam et Mt*
finam fltacris Aabukmturc^fHpis^. • :. '* '
• . : -Qua dtrej De feiitentif^ Vrfini Gefner ^ inclufit,
Tt ihlffileY Viftorius malebat:' Qttar^ i^ pcivaria. Gefner
verba itarcollocari voluit: mihijlresy de repecnaria breuitpf'
''acfum. perc: auo3 eo /acit^ J)mm(i^ — equrxrias : * ita tam^n,
vt verba quoa eofac. -^ eqndirids in parenthefi difla effe iti-
telligas. Popma coirigfebati deque de re picuaria xA ea^
'quae de re pcci ,.' ' * :'
• \ pecuarihs'] Cfcero ^vo Quentio c.* 6g.' i^in agro La*
riiiati praedia^ quinegotmi ijur res pecudriay^ent Idem .
pro Quiritio 3. erat ei res jbecukria *naghd^ 'Hini gregj&s pe-
cofum Iplbs vecuatid poft dteiquos fcriptofes dScpre •^fa-
tins et Nemenanus. De 16c6>.rbi pecorirmgr^es confiflittnt
*et pafcuntur, dici pecuarhis, nikle ex lofco vafromshbcipfo
pofiiit^Gyfner in Thef. L. L... Quod denlque ibidem vuk
pecuana dici etiam de pafc«&, falfum eft; In Ibco cnim Ci-
ceronis 6ri:it c. 22. reaiu^ veterea.Editt babent 'picarias^
tjuodreftituit£rnefliana. l^ '•*
- • ix/ermanitm'] Nondam occQgitaui , qxmjfijii» imp»>
lerit Gefoeruiiii vt leftionem priq^MfUm E^dd. veuooaf et^^
fimam etjermombus. Cicero ad DiuerC XL 4< fit^fiefiM
exjermone furnU te/mpM^ ammaelu^to. • / . . , » ,
SidUaml Male Vriinuai C^AVi^iii corrigQfe^^pur^^PoQ»
tederamoQuiinViJBa Varronls.^ 7. . , ... . .^
* Cap, L. CSiViJftii. rfj/r. ] Ex librpruni fcrlptoru» ihdi-
(pioJacunam liiQ efle in VaTronia oraiioae,«^iBae Miji piim fu-
fpicatas erat Vi.tlx>riiis, affent^entibu$, Scalig^ro et VtfiKO^
Hic quidem^argumejiium addidit ex eo, quod inj^a oicp..J^
eft: yenit a Menat^ libertus^ qui difat^ liba ab/qt^tBfJfei ^
deinde ex cap..5. vbi eft: cum 0. Ldcienum aliw^;fiiiitft(^et^
flUus eimuitiatMs e£et, qui tam JerQ veuiffet aH M^ituttm
X>enique ex e^dem capite 5. Vriinus^ufpioatiir,.%ti9S de peC
cuaria re fermones l^alilibus foiffe.habitos. Qui^uid fit.d«
tempore, fceria certe nondum ita.eft apparata a.VAJTonejf yt
perfonas -fingulas nofceremus^ caufsvmque^quae- eas.|;olie«
gerat in vnum locum. .Fateor,.,ad ip^ius argumenti tiia<^
tionem nihil defiderari poiTe a ledoota ; vtique-ad fceinintf,iet
initium fermonum. -QQare inepta .eft GefQeri d^feniUli , . qui
Varronem putabat affeftaffe poetarum epicorum icutiii bff
abrupta fua aftione. Ceterui^r eam fqripturam ppf^^l npimT
nis, cuiiimijem dedijb lacundos in Aldina^ et qu«m:lpQufir7
mat locus cap. m. f. n. vt Ue^as. . • .r '
Cofftnius ] L. Coifinium Tiburteni damnatp T.. C^liQ
ciuem romaiium fadum non^nat CieeFp.ip.Or^ti^^pro B^lb9
p. 23. Idem L. Coffmium S^ruii Sulpicii ex tribu LeitiQn{«
tribulem et anucum fibi babet ad Div. Epift. XQIi.3^3i JoAiA^
tic. L 20. JL I. Ciceroni amicus faftus per AtdGum fuit
Hunc a Varrone intelligi, bene fafpicator Eniefl^ i^ I^^
Ciceroniano. *i. •*• -/» - *'*^
here'\ formam antiquam ex libris Varroni reftitMJi^^qWl
€^ Plauto et Fefto notam habfemas». Simiiem fapra t^. f.4«
Polit. liber.dati/foprovW exhibeiis. . r • »rri: '
Fetam'\ £x leaioue lihri Polit Scal%ercorxigpbat:
Cim portam iu e. in pori;am)y5/(iiii vis e re v«iil5WfW. th «*
feffum vix commodiim ven.) ne medici adv, nos inredifet^
|/e. irretiflet-ac.fcttardaffetf. Pelsi^vomea^j-ctqiauutn effe
Hegans» • Vriin%.Teft& PetOfn^.mtmtln Paemmf fc/fm
interpretatus aegrotum. Sic infra IH. .i6. regem fyjfunh
BopaucDvi%ebaU-l^;/7f)i^^ et.j&xfiNMes, a
V}«r<one ejim Epjwtici^ homSMlW^iiWHiw^/^fpi^^^
re pecuaria tum^ cum claffi praefedus in bello piratico pro-
Bb 3 retim
W ' COMMENTARIVS IN
rttipwi ««^riiiii itmireret E/(faAiem Vrrutiim lobeiis fequor
cam Gelhero^ qu feffiiBi pio aeffro uhotMtit praeterea ei
V«w>!ieL 13* I.
intirrt^jffit} Vrfinua «ut in Codd. «ntiquis effe mre^
mlffet^ vnde corrigit impediiffiip «pprobante Gefiiero. Con-
tra TriJler Obferv. IV. 37. probabiiius leftionem Codd. in-
terpretatur inretiffet fea irretiiffet.
1*1 efi del Vrfinoa malei^t^«f ift di. Refte^ putb!
• C iMdUi Hirpi} Vrfinus /&](W reperit in V. L. vulgo
eft £^ri. Pro Lueilh Edd, primae nominant lAuUtmn , Po*
Itt. Uber iMcutbm. VtBnosBirpim interprrtabatur ex Feflo :
^Ti^i ^VpeUati nomine lupi^ quem Irpum dkunt Sanmites.
Sed Ita dicendurt erat HirpiM. In genteiucilia nuUa Hir-
porpm vel' Hirpinorum fiunilia nominatur a fcrfptoribus ;
potittfl in gente Quintia et Fuluia, monente Popma. Luc.
oeiorum c<^omen Himis fiiit, quos mulfcos nominauit Ci^
cem. ' An igitur olim b. L fuit C Lucceii Hirrif
in BrtftUs'] pecuariae hae ollm in Ciceronis Bruto c.
^a. erant, fed picariae dejnde locum obtinuenmt reftius.
Vide fijpra Praet U. feft. 6.
^ athleeae^ Viftoriana correftione non contentus Pom
tedel* mal^t ex veftlgiis antiquae fcripturae: quieJHspe^
furis (vel pecuarH) atkletae remuneremini nos. Sane m fcri-
ptora CodiCla Viftorii non infiint Epirodci, fed in leftione
Edd. principum infunt Quod addit Pontedera pro argu-
teento, Varronem nec foiffe Epiroticum pecuarium, nec
taleni fe finxiffe, id vanum mihi videtur. Seroh enim, cum
M,ita a hobis accipietis^ fecum dicit fimul Varronem^ qui
pnmai; ioquendi partes flifeeperat
;, inmedium'] Xenophontia locOm in Sympofio ejLpreC.
fm a Varroiie putat ViAoritts hunc: ucu hrtiel&t y«, «pif^
iw noii umTc kruifrei etg $U^9v ^ipffr» p, u &«flrroc *r/drr«.
• aefepifem} Vrfinus corriglt aecepiffeHt. Refle! nam
yarro iam antea accepiflet: Ego vero dicam duntaxat etc.
pHmae'} Scilieet hifix>ricae, ad quas exfequendas libris
et memoria magis quam vfu opus effet, refte monente Get
Bero. ' ,
Haturaifiue} Vrfinus cofrigit: Nam fiuB aliquod. Ex
MM Hbrarios finxiffe natura. Egregiel Aldifia ante na/iirtf
etmtm pofuit
. « kumande} Vrfinua cofrijrit: kumdnatH wtmn — adfteth
iW^rtJii&til Partem j^anie^brae firmat Cfefcent Louan.
V ARRONIS LIB. VL CAR l 55«
4U ^vfatfl 'Vrfinus htec 'm legi xittlelNit: Us, qiuu ««
tirrn,^ a ^mic tti ficmdum dtfuiuUffe, cum t fms atqim
agnJHbus arboribtis.^ fic amtiaUbus ete. Rellqaa i^ark
ceniebat. Vitium loci ieniit etiam L Fr. GronoiiiuSy cuiuii
hanc emendat^onem prodidit Graeuius vx Leftipg. Hefiod..
ad Verfum 115. Ille igitur legi vofebat: vomaquc eaUes^
rantf.et deinde manjuefacerent. Poftea ryvoim intelled^
et confltudione ad initia retrahebat , quafi efiet: Qm eferis
atque agreftibus, vt — cotlegerant — Jic ex animalibus —
manjuefacerentl Contni "^^XxaAmanJuefceretxt defendere^
et primum vt gemina notiGne^vcaufaii et comparatiua, pok
iitnm tueri conatus eil Gefner* DiJficiie eft iudicare de Kia
virorum do61:orum conatibus, nifi quod omnium ineptif^*
mam rationem Gefneri efiTe facile video. Nimis multare*
icindit Vrfinus; contra faciilima ratio eft GronouiL Addi^
quod Crefcentii Bafileeniis editio ex h. I. manfuefacere po«
fuit. Antiqua tamen mea ibi babet mmjuejcere^ Ceteriwi
mirabile mihi accidit, le(itiones eas^. quas Gefnems ex eiB«
tione Louanienfi Crefcentii laudauit in varietate» in dua-
bus.iiieis no^ apparere, fe4 tdtum locum piane dtuerfum le- •
gi; ex cuius varietate forte ingenium felicius conieAando
veram huius loci leftioifem inueniet. . Video nunc demum»
Salmafium de Vfuris p. 363. locum iic diitinguere: jM^on->
tiam eferifi et agrcjlibus. Vt ex arboribus — cpUegerant etcw
JVlihi breuifiima ratio corrigendi nupq videtur haec, vt lega^
jnus pcfftoritiatn. f^i ex arboribus «r- coU^erant ad vjwn%
fic ex animaiibus feris atqus agreftibuscoqfermt propter «*
deprehendere — manfuejcere.
, decerpenda'] In Codd. yidx>rtu$ reperit (crtptnm dt^-
carnendo. et fic habet Brufchiana. . .
dj/umtas'} lofra c, 9. 2. eferi^ m^B pecudibus primsm
dicis oues comprekenfas ab hommibus ac manfi^fdSUts.
placiditatem'] Magis probo CrefcentiiySictr/rYa^^ <D-
ius explicationem fequenlSa aptiorem praebent,. alias tasdB
inepte retvroXiyoi.
hae natural Haec. verba damnanit Vrfinufl» in oiiui
jiota fcriptum legitur naturae^
laSe'] Hoc ex libris fuis repofuit Viftorius alii^ae
Varronis locis apud Nonium comprobauit
adikibitum ] Verbum Vriinus delert volebat Crefeeff*
tiua Bafil. Jac et cajeum.competunt^ kd antiqua mjeiL.lac.H
cafeus competuut» Ad vulgatuni adhibitum intellefta adiun-
gere oportet feouens attukruut. . Gafeu^tvnen Cato etiam
generje neutro dixjt.
Bb4 (ror^
99» * COMMENTAHrVS IN^
"fcoifitf)^ IiieiiiJi voma, inepto loco pdfitan, « Cre-
-fisattjo meo etiam vtroqoe omiilluii , - inoiiitiu pneterea «
*onfcedera. Forte ex led&one Crefcentii «ompettmt oWa ^
Imcio cof^mt.
tt taium^i HJas «Joas voces ex Crefcentio atldL debere,
«t^BQit ^am Pontedera', comparans Varronis locum infifa
Ipi il, et Colurijellae Vn, a.
_ a vHa paftatraW} Haec verba deleri malebat Vrfinus.
Atm ad nos} Ita lihroram omniom le6tionem tkim «■■
im emen^auit Viaxrfios, cains correAiooem firmat Cre-
fcenbus ^LoiMnien&, a Gefnero laadatos. Nam in vtraque
.i»eajiic locus pianie n^n exftat
-: Zo^m rolas'} Leftio inepta. Qnomodo enim caprae
&amothraciae, &ndo tantnm notae romanis fcriptoribns, fa-
«le potuerunt appellari , et irotae quidem ? Igitur certatim
*. I. emendare ftndaerunt viri difti. Pclifferius apud Tur-
JJtebiMn AduftKTV. 6. oonigebaH: platifcerotas. quos Scaltger
«lade mterpfetabatur cemos palmtitos invitaGordianonun;
fluo» nunc damas vocamus. Idem fenfit Vrfinus. Sed ex
oerumo genere platycerptes locum hic non habent Vrfmus
«ppofeit locdm Mdori xn. i. Gxpros et capras a carpendis
•fgwtis qlMam dixerunt — nottimUi a crepitu crpnim, vnde
M» capreas-^cttatas, quaejimt eaprae agre/les, qttas Grae-
*tpro eo 'qu6d ttdttijftme videanf, irS n m Umk^oi dor-
fMos apnHauenkt. vbi Codices alii creas et crepas legnnt
«^fljf ^^doKb retnlit Vlncentius ig. c. 37. Feftus in Ot.
^at Gtpfae dtSde, qitod ontne virguitum carpant,fiue a crt.
itttu eruram. Fndt ef crepas eas pHja dixere. UemCape.
ratum rugofum, a iormiumeaprinorum/tinilitw^ne. Sed ifte
«ocus Bon pertlnet ad hanc dili^ubitionem. Equidem h. I.
/rm««,.o/«, inteiligi cenfep, de qnlbus Pllniul XI. f. 4$.
ir ^.l **** Senas ouis vulgari ipaius diflFert etiam ab
TO cttfnibus fereaig, intortis feu contortis, quae in %tro^
qne fejcn adfunt Habitat montola Cretae, infdaram Archi-
p«agi,.Huj|gariae, WaTIachiaeque vfque ad Auftrlam. Quas
vero Varro m Italia reperiri ait capras filueftres, flint puto
«ip«sapr*fe et ibices, qiias. refte Plinius Alpibus aflignat
Kupicapras Galli Chdmois, vel crnn Italis Camorzas vcjcajjt
^ fcriptorftos medli ainit dicuntur Caiw/fi, Camociae, Ca,
•BOMW.» Vjde Cotement ad Friderici H. Rellqaa p. 84.
^.«•^I*^?, J Gelher.eprrigebat/»»t,«fw»». atque ita AI-
dfHa h*el, ctim ,Giypldan« 1535, et Editlpne anno 153J.
VAKRONIS LIB. H. .CAt, L g^j
PjfaHuml Yio&er\xik2L%.^.inSauraSiFtfceUo. PH-
nios ni. r. 17. Fifcellumnnontem et iuxta Vacunae nemora ,
^emorat.- Hodieque nomen , retinet in confLniis Abrutii
vlterioris ad o^TsHdumCivita Reate, monente Harduino. Dq
Tetrica Siiius VIII..417. nec no^i habitata prmnis Nurjia et
a Tetrica comitantur rupe cohortes, Ad fines agri Picetii
fitum monet Schoettgen.. Tetricae korrentis eft in Aeneide
Vn. 713. vbi vide Heinfium. Ceterum fenfum loci plane
diuerfum retulit Crefcentius, vt ex varletate fupra pofita
vides.
Jiies vaeari'] Pltnius 8- f- ^^•'flacuere autem etferifues^
Apicius Vni. 4« ouemferum habet.
^ Medica'] Hanc Polit. fcripturam praetnli vulgatae ilft,
^. £ft enim pro KcuiiDtfli. Vide Interpretes ad Libruhi
AriftoteticumdeMirabil.Aufcult. p.4. ed.Beckmanni. Mae-
dr-funt fttb monte Pangaeo. Intelligere Varro videtur bona*
Jitm^ in Maedica et Paeonica olim habitantem.
quodipfasl Gefner malebat ^t» i£/^.
queritur'] apud Pacuuium, cuius verfus e^^nt KpvA
Ciceronem de N. D. IQ. 37. agnum inter pecudes aurea eta*
rum eoma quondam Thyefiem ctepere aufim effe e regia* mo^
Bente Viftorip.
ad Hefferides'] Puto ad delendum efle; de perfonis
enim loquitur. Jgitur inclufi; vt fequens quas inclufit Ge&
ner. ^
7. ea enim'] Vrfimis corrigit: eas enlm afua voce. Re^
fte; igitur a inferui; et deinceps ViAorionam leftionem'
correxi.* * .
hetare dicunt']^ Vrfinus malebat*ififf«fff# Verfum Cra<^
tini apud £uftathmm ad librom SC. Uiadis memorauitiam
ViA:orius: 0 ** ^fX/^/o^ Stnrep vfi^tv fiij ki^o^ ficcif^su
Extritafytlaba dixti eft apud Quinajl. DC 3.
muki numerani'] Aratns tamen Phaenom. 546. a cam
cro exor^itnr, monente ViAorio Var. Left. 32. c. 30.
Gemini] Atii interpretri^antur Caftorem et PoUucem.
Vide Hygini Aftronomicum pw ai 5. ed. Commelin.
a pecuariis addiderunt'} ViAip haec vert)a abundare
videbantur. . .
ab his regionmn notao^ «f /ror*) Haec verba omnia,
vt ex gloffemate orta, damnauit Vffinus ; Gefiier verba a pe^
rw^ tantura inclnfit. » -
Graecia'] Poiltedera addi voluit iwflgrir/i, quiaPliniu^
ctim VirgiH6 hoc oppidum, alias Argyripam diftum, in
Itaiia collocat^ Sed (xraeeiae ^Apro^ ftjnoy et hnrSportvHti»
Bb 5 BOtum
394 COMMENTAKIVS IN
notum ^. C. Seii, Varronis amici, eqaom ti^anm ex
Thraciis Diomediji eqiiis oriondiim iaudat Gellius in. 9.
Pi/o'] Repetet infra cap. V. f. }. Feftus t ItaUa dtSa^
fuod murnosItahSf hoc %fi houss habeatf vitnUi emm italifwU
difti. Cf. Varronem apud Gellium XI. i. Piibnem poto
inteli^i fcriptorem andalium, Frugi diftum.
natridiml A Gloilatore vo<^bniwm hoc additnm cen*
fet Vrfnus,
obtinebit^ vincet etk verum.
Parilibus'] Infira cap. V. t. PatiUbus fcriptntii exftat;
in Columellae libro VIL 3. 1 1. eft etiam fcriptum ParUibus^
vbi libri optimi habent ParUmSp tn altero Varronis loco
Palibus. Eodem modo variatum eft vocabulum in Cicerone
de Oittin. 11. 47. vbi Tarutii Firmani mathemadct ratio tra-
ditur» qui diem natalem Romae a. Parilibus repetiit, com
luna efTet in libra» Sol in tauro» lupiter in pifctbus, Satnr*
nus cum Venere, Marte et Mercurio in Scorpione. Vide et>
iam Soiinum c. 3. Hinc fidus Pariiicium apod Piinium iB*
f. 66. hyades fignificat» quae ipib die natali Romae XL Csl*
lendas Maii clariflimae apparebant hx Varrone fcriptora
aeqoalis obferuari debebat Manilius IV* 773. Hefperiam
fua libra tenet, qua condita Roma vrbis m imperio retiaet
difcrimna rerum. ^ qua genitus cum /iratre Remus kane
coikiidit prbem. Diei 3 1 Aprilis Paliiia aifignant edam Fafti
Verrii Fl^^oi» vbi Foggini p. 56. egregie de ipfo fefto die
difpnteuit Vtdeinfrac.V.fea:.6.
bubus et ouibus'] Vrfinus malebat ouU^us et babus ex
loco Plinii i8* C 3* MuUatio qnoque nonnifi ouium boumque
impendio dicebatur, uon amittenaa prifcarum tegum benmo*
lentia* Cautum quippe efi , $te bouem priufquam ouem nami^
naret, qui indieeret muttam. Gellias XL i. JUutta quae ap-
petlabatur f^prema infiituta efi in fingutos duarum ouimn^
boum trigmta: pro copia fcilicet boum, jproque owum penu-
ria. —>" Pofiea tege Hateria confiituti jwn^ (» <^^ fitigulas
aeris deni, in boues aeris centeni. Minima multa eft ouis
vhius. Varronis de eadem multa locum pofuit Feftus m
IUutta et Ouibus. Huc pc^rtinet Ipcus Varronis L. L. 4. p.
2$. ISnc pecutatum publicum primo, vt eum pecore dicereiut
mnttaf et id effet coaSuminpubticumf fi erat auer/iim (i. e.
fubtraftum). Huc perj^et locus Ciceronis ex Ubro Keipu*
blicae apud Nonium in Pecumofus: muttaque diti^ouium
et boum, quod ^uuc erat res iu pecore, et iu ioeorm pojfeffio^
nibus exquo ptcuniofi et tocuptetes vocabantur. quae repetens
Ifidorus OrigMt. X» habet mutta quae editipne. Fertinet huc
etiam
VARRONIS LlB. IL CA?i I. 39$
ftiam loctid Seraii ad Georg. HI. 387* ap^ maiores homid-
dHpoenam naxius arietis damno ktebat: qnod in Regum legU
ius tegitur. Ceteriim apud Athenienfes ex lege Solonis ei,
£i lupum interemerit» dracfamas V datas, qui lupam> vnam#
1 pro pecuniae caritate ilii boaem, huic ouem datam fnih
fe, ex Plutarcho r^fert Pontedera in Curis fec. De numis
Atfaenieniium idem» quod Varro de Romanis ; refert PoUux
DC 61. Cf. Salnuiiius de Modo Vfnrar. ^. 374.
f. lo. vmo vrhis'] Ita refte h. I. correxit ex Codice
fuo Vriinus, niii quod deinceps inferui iunlHs. De vruo iic
Varro de L. L. IV. p. 32. Imburumfi&um ab vrbo^ quod ita
Jlexum , vt redeat/ur/um verjhs , vt tn dratro quod eft vrbum*
Idem p. 33. Bura a bubusf aHi hoc a*euruo eurUum appellant.
&A iugo medio Couum, quodbura extrema addita appeilaturf
vocatur eouuma eauo. vbi margo Durdr. oppilatur habet
Praeterea ibl lege curuo umum. In priore looo Editio Par-
meniis anni 1480. habet Imburo -*- verfusin aratro quod eft
aruumf Idcm Varro p. 34. Qua viam relinquebani in murOf
qua in ofmidum portarent^ifortas. Oppida condebunt in La-
Ho Etru/co ritu (vt inferit margo) muttaf id eft, iunSis bu»
buSf tauro et vacca, hiteriorearatr& eircumagebant /ukum.
Hoc faciebant reUgiouis canfa die aufpicata , vtfojfa et muro
^ent munita. Terram vnde exfeutp/erantj fojfam vocabant,
et intror/um faSlum mufiim. Poftea quodfiebat orbis , vrbs.
Prindpium qnod efat poft murmnf' pomerium diSlum* vbl
Editio Parmenfis': orbii Wbis prineipium auod continue<bri-
ptom habet Seruius ad Aeneid. V. Omaituri ciuitates tau»
rum in dextra etvaccam tntrinfecus iungebant et cinSiSatrino
ritu, ideft, togae parte caput velaH, pearteJitccinSli\ tenebant
/Kuam i$tcuruam\ vt gkbae omnes intrinfecus caderent et ita
Juko dnMo loca murorum defignabant , aratrumjiffpendentes
circa toca port&rim. liidorus Origin. XV. 9. Pros vocata
— * vet ab vrbOf parte aratri , quo muri defignabantur, vn4s
efk iUud Optauitque hcum r^no — et conelwiere /uko* Locus
gnimfuturai ciuitatis fuko Jifignabatur, id eft, aratro. Cato:
qm vrbem, inquit, nouam ccmdit, tauro et vacca aret, vbi
arauerit , murumfaciat; vbi portam vult effe, aratrumJuftoU
tat et portet, et portam vocet: Ideo autem vrbs aratro cir^
ctemdabaiur rH/pari/exu imuincorum propter eommixtionem
JamiliarumetimaginemjfereiUisffvSumquereddentis. Ifido*
nis Seroii locum integriorem in fao Codice legiflfe videtur*
Feftos: yimat Em^s in Andromeda figuificat cirxumdat^
ah eo fuko \ qul ft in vrbe condeuda vruo euratri , a curuatio»
m burisy quae.fit/armafimiaimasmciuip et detUiSy ^uiprcttfi*
gitur
39« COMMENTARIV*- IN
gHur vomer. Itaque biira et vraaoL in mixa eft «t park»
quam Graeci Tvfy dixerutil:. • VideadL IQ« 2« ExGloffis
Placidi Vrllaus pofiiit: obwrhbs^ circutiycribis^ diSim ab
vrbo. Eundem nxorein in coioniia dedaQendifl obfeniabant;
tefte Cicerone Philipp. II. 40. Seruii et Fefti k>cuni Vrii-
nns , Ifidori Schoettgen a^otauerat In Seruio Voffius ad
Velleium IL 2. corrigebat vaccam infmiftra ~ OMfif riim
Gabino ^Jtiuam oblUmam. ManiHus tV. 556. itmSifque ».
veucis mo$ma fubciuaus curuo defcribit aratr^. Donatns ad
Terentii Adeiph. IV. Sc. VII. Porta autem iiiSa eft, qued iu
$0 toco colouiae deduSor et conditorJubiunSis vacca et tauro
aratrum, quo vrbem defignatfJiffpeikiitmanUf ue imprimat
fulcoSf vbi duitatis adttus reliuquendi fint. De Couo addo
iocum Fefti: Cohum lorumf qno temo buristumiugo con^ga>'
tur, a coMmdo diSum* vbi malim hcum iegere.
Ouiuius'] Etiam Ouius nomen fuit quorundam:
TauriusJi Hanc formam reliqua nomina poftulant;
valgatum Taurus potius eft cogncnnen.- Vitium et lacunam
huius loci primus animadueFdt Vrfinus^ ita corrigens et fup«
plens : Equitius Thorius, Afinius: a maiore item cdgmomiua.
Vidorius tamen iam antea Taurius fcriblmaluitcumEdd.
L L Familiae Thoriae nomen a tauro deduftum fuifle» ex
numis argenteis arguit Vrfinus» vbi taurus incifus reperitur.
Scilicet ex nomine Taurius fadbun deinde Tbrna luiefit &•
miliis aiiis, inde pronuntiando formatum Torius etadditt
afpiratione Tkorius iterum familias quafdam a reliquis diftin-
xit. Formas eas omnes reperimus pofitas in Scripttxibos
et' iofcriptionibus vetuflis. Ceterum quod attinet emenda-
tionem.Vrflni» non necefle eft, Afinium addi; at re6te iu
cognomina a jqiominibus diflii^ui voluit Quomodo veri>a;
Cf^n. adfigniftcari voluerir emendari, an podus omitti ma-
hxetitadfignificariftion^ixit Equidemmalim: itemcagmU'
Pfina adfigngkant , vt infra cap. XI. fe6t 10.
» maiore et minore'] . Haec vefba abefle malebat Vr*
finus^ . -
jlnmi Caprae'] Erant etiam Annii Afelli. Statiliorum
TaUf orum familiam nouam fuifla^ ex VeUieio admonoit Vr-
finus. ' •
Fomnomi] Negat Vrfiima» Pomponiae familiae oogno*
men fuifle/ contra Voooniae tfibuunt numi argentei; ex
gente Oftaaia vitulum «ooiinat InfcriptiD vetost a Popma
laudata, qui Pomponiae genets famiiias duaa RufonmL et
Mularum annotauit Sed de his cognominibus Pomponiae
fiumlke dubttad \ad^; ds.Voconia noa ^teqi.
quod
VARRONIS LIB. II. CAP. 1. 397
qudd tft' dicendum'} Vulgabttn de qua eft diccfidum, quod
•^ nteHuspoteft dfeif cum — tmnes. JBrro/i, primus ScalK
fer reftius diftiiTxie, et legi voluit dic. Pelifferius apud
'uruebum IV. 6. dicet praefepebati quam leftionem equi»
dem faciUimamef]^ cenfebam; itaqae recepi coniunmm
crnn emendatione Vrfini^ qui qiibd iu fuum locum repofuit;
«t praeterea cbrrigi voftiit: o Scrofa nofter — ffotvft diet.
Gefner fuam coniefturam qwhetius pates, dice poftiit ' Apo-
^lraphe mihi h. I. inconmioda vifa €&: quo meHus potefl, di^
ent interpretorv ijuod opHme omkium de pecuaria dicere pot'
eft , kanc illc partem dicet
ex ea, a quiSus'} Gefiier malebat ealms, vt ad pecudi^
bus, in pecore intdleftis, referatur. Duram efTevulg^bim,
ootifiteor et iple,"abjue haud fdo, an bene a fruftibus pccu-
dum,hon ab ipfis pecudibusorigb pecuniaederiuetur. Forte
qnibufdam non imprebabilis videbiturleflao primarum Edd,
fpfa pecuaria — omnis pecudriat. vt nunc Varro pecu«riae
*origmem atqne nrgamentnm explicet. Dicit igitur, fcien-
ttani pecoi^isparandi ao pafbenili, ita/ vt fruftus, quani fhar-
ximos pofiuAius, ex ea.capiamus, vocari pecuariam ab his
•ipfis fruftfbtis ; efle enim pecuariae omnis*pecus fuiifdiimeif. •
^m. Vi^ mant^m abftiniii, quin eam ipfam leftionem reft{*
HU^f em. Peeuttiae enim etymologiam iam fupra pofuit Vaf-
rpj cuius alter Ideus eft de L.L. 4. p. 2$.pecus — a quope^
ttinia ifniue^Jiirquod in pecote^ pecunia tum confiftebat paHo^
rffhiir. quimed^biurh^adhuctenuit. '
" adtresjpeciei} Edd. 1. 1- G. aiiaefpeeies --^^ifcretiii.
Edd. primae dtfcreta habent; qnod^ fi pecora inteltigas^
^nlefereildum putb Vidgato.
' prdpteted, riPj '• Mahii ita cam VHino ex Codice fcri-
-bere , quam tn • Vufgafai eam aut^ explicanda cum Gefneroc arw
]g;trtari. *^ * •
-'■ ." hcAetiionen^ In leftione VSbftinua opUiiiarum /?«r*
f 2rT omnium relkaminum latere milii videtur hic et paulo poA
^rocihubnn omniud.- . •
••* . 1 5. vHum fdre} Vrfitio vnum fpilriam et ortum vMe-
<ur €x inteipretatScme vocis prfmutn} vt apud Caefarem B.G.
^, c. 19. nt ne vnum qt^dem nofirorum impettifj^ferrent. vbi
fk^debat vt ne prihntm quidem. • ^^ ""'^^
^ ' qu(m*;€itbfs\ Haec verba, vt Aeinc^pi^ifkam paruam
te^thcre damriat, pofliea etiairi parandum non quaerendum
le^lt Vrfmus. . .♦ —; .
iffriar9»)r/i26rfe?] yarroDianam elegantiam haec Verb» tiOA
tciJjicerec^nferVti^mw. - • . .
• ^* miUilms
398 COMMENTARIVS IN
miUibus ZrX] Infra IIL 2. 7. quae a/inmn tMm, qvem
ihihi quadra^iUa millibus efutum ojhndebas apud te. quem
locum ex Pltnio 8- f* i38* emendauit VriinuSi vbi eft: jljuuim
fuadringiutis fidftbus emtum Q. Axiojenatori auSor ejt M.
Parro, kaudfcio awommumpretio ammalium viBo. jgitur
fimili modo etiam li. 1. corrigit Vrlinus-, praeterea vfiiue
adeo legit Praeterea Gronoy. dc P..V. L4. p. 22« mooe^
iegendum eHe/eJlertium vei)^^
quadringniUis miilibus} . Vrfinus legit XH HS» ex looo
infra c. 2. 3. Reatino, vbi trecims acquadrigems milUbus ai^
mijjarii atiquot venieruiit.
1 5* de iure in parando ] Haec verba ab Vrlioo damna-
ta inclufit Gefnen
e valetudinario'] Haec veri>a £dd» primae et libri icrt-
pti omittunt, damnat etiam Pontedera. Vrfinns contra haec
ita corrigit: jiipulandmH /anum e/fe, aUqs non e vatetudinar
rio. Ratiotiem, qua Pontedera vtitur^ vt verba baec danmet»
plane aliena eft. Quisenim, inquit, pecus e valetodtnario
emerit ? At emtor ftipulatar.infra U. 6. in.ouibus de peco-
•re morboib uon efte. Idem facit in fuibus cap. 4. 5. Aiibi
emtor ftipuiatur sjano elTe, aijbi Cina ipfa pecora, in capria
.denique (vide c. 3. 5.) e neutro llipulatur^ id eft, nec ip&i
iaiiiiSy nec ex fano pecore, quia capras (anas &nu^ nemo
praeifait. Igitur verum \x6\Sk V^riinom cenfeo.
et queis']^ Codicis fui ledionem et qui praeferebat Vi*
Aorius, (^uoniam infra te6L 17. fic eft. Sed refte moiiet
Gefner ibidem^ efie eadem notipne^ qua 1l1. L e. quibus
rebus.
in/criptum peeus'\ Vriinus comparauit locum Locilii:
/acit idem , quod iUi\ qui iajhiptum ex p&rtu portaui clancw-
Jum, m portorium/obtant. Afconius in Diuinat. Cicer. mum.
cipes /unt pubiicanorum principcSf romani komiues^ qui queto^
ftusJiU caufa -^ji pqfcna pubUca rcditmmt, pecuarii appei^
lautur, quorum ratio /criptura dicitur.' Feftos: im/criptm^
rarius ager: publicus nppeUatur^ in quo vt peeara peycantur^
certum cus efi. qma pubUcanMs/cribcndo conficit rationem atm
paftore. Hinc Jcriptura Siciliae ex pafcuis apud-CicerQnena
Verrin. II. 79. ,;to icriptuca pro magiftro d«re operam apuf!
eundem tpifc ad jjiuerf. Xlll. 65. Scilicet apud pubUcanpi^
fcripturam e^^erceatesi, jjiaftores quotannis puhlice nomitia
fua pro£tebantur; quod d^ aratoribus teffatur Cicero Venw*
HL 52, qui agros publicos araturi apud decumanos nominm
/iia profitebantur. Bepe de icriptura tradidit.Erneftianus In*
dex. Hodieque ouei ex Samnio (AbruzflQ) autumqo \9
Apn*
VARROMIS LIB. D. CAP- L 399
Apuliam(PagIia)«bigaiitur, ibiqae foetns edbnt. Scriptu-
ram exercet TiibtmaU Mla Dogana deUa fHena delie pecore
di PugUa. CL Swinborne Itinen N^pol. T. I. p. 164. verC
Germanicae.
cenfaria ctmmittantl Cenfores enim agros et veftiga-
lia locabant Quinftiiiani locum ex Declam. Qnod quts pro*
feffus noH efi apud pubticauos, pro commiffo tenetur. annota-
vit Vrfinos; ibidemfeqoitar: pubiicano Jcrutari liceat^ quod
ams profej/us non fuerU, perdat. Vfum £!iceronianum da-
oit Clauis Emeftiana.
Gurgures'] Vrfinas malebat deleto aitos legi querque-
ros. cuius gloilam efle putabat aitos. De re ipfa vide infra
ad cap. g. fra^ 5.
faba interdum ] Vrfinaa corri^t : fabam interdum oui-
bus obiiciendum ^ meeUeam et cj/i^um. Etiam I. Fn Gro-
noY.fabam correxit.
opilioms'^ Polit liber cipHones htkhet, vbi forte aipilO'
nes Iztet, vel aipolones ex graeco WoXoc» euTtAJwv, vt ^
nokoQ, ySaxeA/aiy; quanqoam opilionem ex graeco phtckoi;,
oiwoiJav derimmt.
19. monte Tc^o'] Ex Colamella VI. 97. 7. monte Sa-
^o corrigebat Scaliger; Vrfinus Plinii locam pofiiit 18« c*
34. ConJUit, inLufitania dreaOlyfippomm oppidum et Tagum
amnem equas Fauouiofianti obuerjas animaiem concipereJpU
ritmm, idque partumfieri, et gigni pernicilfimam. vndedu-
bitabat, an amne Tago feribi d^^t b. I. Salmafius ad Soli-
num p. 196. corrigit monte Artabro. probante Schoettgen,
quia promontorium Sacrum nimis fit longe ab Olyfippone
remotum, vicinam vero Artabrnm adeo, vt Oiyfipponenfe
mufthvbcareht^ tefte Plinio IV. 21. Cum Surita Scaiigero
«ccedit WeiOfeiing. ad Antonin. p. 417. Seruius ad Georg.
]DD. ^73. Hoc etiam Vairro dieit: In Hifpania viteriore vemo
termpore equas, nimio ardore commotasf contra frigidiores
Sfsktosora patffacere od Jedandum caiorem, et eas exinde
amoipere et edere pulios, Hcet veioees, diu tamen minims dura^
ieeros: nam breuis admodum vHaeJunt»
Mrtfy/AUft] £t zephyria, latine irrite dixit Plinins X.
6o. Cf. Ariftolelis H. A. V. I. VL 2. et Cerda ad Virgilu
Georg. n. 273.
Us eqnis'] Antiqai pro equabus. Fabalofiis hic con-
ip^fitiis eqoanim eft» et falfiia. Gallinacewii quidem genas
oila paErit, fed infoecunda abiqae coitu ; fed in brutis et qua-
drupedibus aQimalibus et viuiparis. corpora^modo itttea re*
pexiuntur fine coito ^ata, vt demonftraoit BloflMnbacIiii Spe-
aimen
400 COMMENTARI VS IN
ckneft PhyfioloKiae compafiatae inter animalia calidl IktigQ!-
nls viaipara et oaipara^ Go£fttingae I789< P*^- In tnuiabus
ead^mlutea corpora reperiHe Nicoiaum^teaonis teftaotor
A^ Haanienfia T. 11. p. 229. reperit etiam Bragoone de
Cara eqoor. p. 213. verf.^ermanicae.
trienmum'] Silius III. 383. feptennium eis com:edit;
Sed non multa dies generi , proper^UqmJineSus ^ /eptimaqne
His ftdbulis tongijfima ducitur aeftdSi la Vettonum regioni
equos hos afiignat
voluisl Vriinas malebat vatuolis mtimis quas vocanU
ex Feflo^ qai valMohs mteTptetalbar JblUadosfabaef quos no-
minauit etiam Columella VII. 3/ Sed Plinius XI. 37. de
vtero: quod alio nomine iocos appellant^ hoc in reHquis ani-
malibuS vubum* vbi loca (tint Graecoram %of ioy quaii %wf /«'
Etymologiam Varronis ineptam eiTe ^cenfuit etiam Scaiiger.
Eodem tamen modo Graeqi fua fureixoipu funt interpretati,
vt infra videbimus. li funt porci fero nati. Ecce Seruius
ad Georgica UI. 136. genitcUi- aruo , pro mutiebri folUculo,
quam fcilicet vutuam vocantf^ vt etiam Plimu^ docet; »am
foUiculus ante dicebatur. Locos mulieris vocat Cato c. 157.
£ II. vitium.locoram fimiiiter dlxit Celfus V. 25. f. 3. A
valoa eft vuloa; fed votua pomohfm ap. Scribonium Comp.
104. cnm H. lunio male huc refertur a Geihero. Locos
enim ifte vitio laborat fcripturae.
. chordi'] Antiqai tefte feko/rumenta corda^ etfoenum
eordum dicebant, quaejero mature/cunt, Plinius VIII. 47.
Cdrdos vocabamt antiqm poft id ttmpus (legitimim) natas.
fubiicicft'] Paftor. Anpottus,^'trfaylegendam?
/ubrumi'} Vide infra ad H. 1 1 . 5.
quompuvil ilefte Vrfinus vidit, vulgatam quofdmtsisa^
tari debere, quod feci approbante ipfo Gefnero. De porcis
iacrii vide noifaiun IL 4. x6. Feftum » et Piautam in Men*
aechmis n. 2. 15« item ia Rudente IL 6. 4.
vtitesl Vide infin cap. V« 10. Almeloueen maldMt
pataies, h e^ oomua patentia et diuerfa habentes ; de qoihas
Scaliger ad Varronem de L. L. p. 43.
21. et quando non valit'} Haec raihi otiofa et fporia
Ifidentar verba. Scaligerdeincepsantiquamledtionem^*
pe magna adficiuutur probatam defendebat figura emdlages»
Pontedera etiam^ quia peco» flt nomen calleaiuam. Idem
in Curis (ec. de vitioia eiufdem rei repetitioneh. I. mfMiuit;
igitur cum PoHt legebat: ^ vitkjfitm, i. e^ vitia et morfaos
«liii adfert atque immifceC;
• ----■.•'» ■ . i , . . . • . y. ' . j
JHt»-
VARRONIS LIB. IL CAP. L 461
Jcieniiae'] Hoc vocabulam et deinceps vt in komincm
ipuria cenfebat Vrfinus. Gelher in hominem fiiAum inter-*
pretatur pro m homine.
quo'] Vrfinus corrigebat ^«0«, fed vuIgaUm quo, yt
antiquam etiam datiui formam ex Perizonio ad Sanftiuin p.
525. defendit Gefner. ^
morborum caujae'} Crefcent 9. 65. morborum canfae
in bobuSf vt ait Farro^ hae fere funt — aut propter nimium
taborcm vel e contra — potum dederis.
Signa'\ Crefc. et cognofcuntur cum febriunt , quiafunt
calidi taffu et maxime in Ungua et curibus et anhelitus ipfo^
rum efi fpjffus et calidus.
vt eorum'] Pontedt*ra malebat vt equorum; feu anti-
que ecorum. Deinceps Codices Vi6torii habebant fcriptum :
5»/^ e labore febretn kabent. vnde Scaliger corrigebat: qui
fi vet ab ore feruentf habcnt adapertum, humido fpiritu,
Vrfinus verba vteorum, qui —febrem liabent delet, et reli-
qua fic legit: et erebro, corpore calido. Curatio autem haec;
perfunditur aqua etc. Pontedera librorum Viftorii leftio-
nem probabat; vnius enim modo febris curationem traSi. •
23. fufiinetur] Vrfinus abfiinetur maiebat, Gefiier cum
libro Ryckiano cibus. In Vegetio eadem phnifis occurrit^
in Varrone tamen non probanda. Mihi videtur legendum
effe et pauco cibofufiinetur. Ita etiani Apfyrtus Geoponlc.
XVI. 4. In Curis Sec. Pontedera vulgatam probat. Quia,
inquit, e labore febrit, cibo fdtineri expedit^ quippe labo-
rando vires exhauriuntur.
caedat2 Vrfinus laedat malebat
aqtia ttpida] Crefcentius frigida. Columella etiam
VI. 9. et Vegetius I. 3. frigidam dat cum Geoponicis XVU.
30. contra tepidam propinat Apfyrtus ibidem XVl. 4.
demitur] Vulgata leftio dimittitur vel demittitur flimltf
efi: inepta, quam vt probare eam poflem, Igitur meliorem
ex Crefc. meo fubfliitui. Longe aliud quid fignificat in pe-
core fanguinem demittere in pedes vel genua, vel aliam
cbrporis partem. Vide ad Colum. VI. 90. 6.
34. de numero] Haec verba Vrfino fpuria videntor efle«
Vide fupra feft, 12.
quantos] Vrfini hanc emendationem probauit etiam
Gefner, nec tamen recepit
reiiculae'] Ex leftione librorum quot epulae Scaliger
coniiciendo efficiebat quot p.tiiae, vei quot taedulae? vel
potius quot pullae? Popma quot depul/ae. Pontedera ipfum
illQdepulaetenet, interpretatua agnos etverueces pingue^ ad
Tom. L P. U. C c epulas
4oa COMMENTARIVS IN
epulas vendendos. E^fdem oucs Catoni dici deliculas, id
^ftf feleJtas e^ptiBias, a dekco pro deligo. Varronem II. 4«
delicum porcum ita dixifie. Gefner cum I. H. Vrfmo Ob-
ferv. Phiiol. c. 6. p. 65. epulas oues cenfet efle, quae epuli»
ftruire poJGTunty et ad lanium perueniunt. Nefcio quid tanto-
pere vulgataih corrigere conati fint viri dofti hic et infni
cap. V. fe&T 17. Ecce enim Varro apud Nonium p. i68.
JMercerii : et vt in grege ovilio oues minus idoueas remouen
Jokt^ quas reiadas appellcA ; faepe enitn vuus puer petulaus
atque impurus inquivat gregem puerorunu vbi Editio Par*
menfis 1480. rheiculas habet. Nonius aetate aut morbo gra*
ves interpretatur.
Atticus'] Vrfinus malebat Facdus^ qui deinceps etiam
feft. 37. refpoi\det Refte! Gefner tamen oggerit, inter
perfonas huius libri c. 2. f. 2. apcrte Atticum etiam referri.
/altat'] Vrfinu^ malebat /ailant tiouenae — partes et
ntm exeant. Aliter 1. 1- G. numerus /allat ^ et ne nouenae,
mille']^ plures Dlftys et Dares tradiderunt; quod valet
edam de ludicip centumuirali.
deme'} Cum in libris optimis fit quarc demeSf non in-
epte Vrfinus correxifle videtur: Sic, inquam — quare
demaSu
. f. 27. Romae peperiffe'} In prodigiis Liuius et lulius
^. Obfequens iktis frequenter faftum Ronuie retulerunt.
Cap. H. Pergamide'] Neutrum locum aliunde notum
habeo. Scripturam vulgatam ex libris fuis pofuit Vi^rius.,
Aliter Editicnes reliquae.
cogn^mine eodemj Ita emendault Vi6lorittS leftionem
Edd. primarum et librorum fcriptorum, vbi erat: cum nomi'
fff . Scilicet pofl: adoptionem ab auunculo fuo nomen habuit
(^4 Caecitius Pomponianus ^tticuSf cum antea eifet T. Pom-
ponius Atticus, tefte etiam Cicerone ad Attic. ni. 20. vbl
gn^tulatur Attico adoptionem iftam, in Epjuco tum commo^
r^tij cum Cicero d^ reditu in patriam et domo fiia recu<
peranda anxius efiet Theifalonicae. Pertinet fj>ifiola a4
A- V. 696.
primigenia pecuaria ] Ita ex libris fuis correxit vulgt'^
tum antea pecuariae, ad^iditque exempla vocabuli primige-
nius ex Nohio.
quofi ita ab aetate] Crefcent IX. 67. oues bonae cc^tio-
ffuntwr ab aetate — nam alere nondum pojfuntf nec darefiru-
Sum. vbi antiqua mea habet: alere nonduni iam nonpoj/imt
., 4a^i^ruS^ Co4?x,. Vjcfoi^ habi^feat ftriftwi ^a «!!«•#
aetate^
VARRONIS LIB. H. CAR n. 40S
aeiati, quae ita ertmt, eamque leAionem probat compara-
tis locis IL 4. eligere oportet primum bona aetate* et II. &
vt mares foemino^que bona aetate /umaL Equidem ihalui
cum Pontedera ex Crefcentio inferere vethwnx cognofcuntur.
Bonaf^ t>aes' fcilicet animaduertuntur primum ab aetate , de-
inde a forma et fic deinceps. Ita noilrer II. 4. bomjiminis
/ues animaduertuntur a facie et progenie. Quanquam in Cu-
rls fec. mutata fententia nullo fulcro opus ei& cenfet, ii in-
telligamus ita bonae/unt ab aetate. Feftus : Adajia ouis ve-
tula recentis partus. Ilidorus : Adafxa ouls maior natu. Ite^
rum Fe/lus : AuiUas aff[Has reccntis partus. In priore gloHa
verba recentis partus fpuria cenfeo; neeenim commode in-
terpretari licet.
aetas ] Crefc. addit eft*
De forma'}- Crefc. itemcognofcitur aforma^ nam ouem
etc, Geoponica XVIQ. i. ccpivroif eht rcxciiBQ cif ^piot ^vh*
eetf fcXioi juij ficiKxni , ri^ fiotX^ fioi^eTt; xemnyuifilvui xoe^*
qXov fiivri trSfiot^ fiiXiTTu ii vepi riv rptt%)fXoy jro^ ri^ f^^^,
vxQ» ix^^^ 'i ^ ^y uotXfocv okTfv iotfftiOLV if/w Ttkifd^ai ueij
fiotXMjtirjfrs xalf o^o%po/^. Addunt in fmc: Optimas eile oue^
habentes lanas fimplices et pianas {ifxXoofiivuX crifpam vero
lanam (votpnXirfixoi) naturam argnere debilem.
villif altis\ Hinc in Infcript, Fratrum Arualium apu4
Phtiippum a Tiu^re Monum. Antii p. 389« I<^ berbues IL
gUtHoHeoSf Marti arietes altUaneos IL
quae ti] Polit.iiber quo id^ qpod Pontedera quoniam
interpretatus {^robabat.
apicas^ Feftus: Apice dicitur outSy quaiventrem gla^
brum habet. Piinius g. f. 48. quibus venter nudus ejfet^ apih
eas appeliabanty damnabantque. vbi Vincentius bAbettapi-»
tas. Refte Dalecamp et Scaliger deduMnt a graeco vemo^
Hn^siMO^* Nefcio quid Gefnemm impulerit, vt fufpicaretur
apilas^ vel Pontederam, vt atricas ex irfix^ corrigendum
putaret.
cruribus'] Plinius g. 48. C 75* in ifja oue/atis generojt
ii^is oftenditur breuitate crurum^ ventris vefiitu -^ SjfruH
mbitaUs euium caudae^ pkrimumque in ea parte tanicii*
caudit} Crefc. caudis proUxis in Italia^/ed in Sirim
breuibus. Item cogno/cuntur ex progeniif fi aguQs/olenJt prom
crearc formojos. Geoponioa i8* >• ^etf H xri nvri^ ev-^
^^-oXiMtc umi fiMnfoanM!^ mi^ pmxfm^fu^ Sfsgreif ^ «IS^
retf iTf «< ifvrfo^ioaf.
pccus habeasX Mnttikimelt, logi deUM-flfw^M» h^
bias.
Qca f. 4.
4o4 COMMENTARIVS IN
r. 4. tartis'} Antiquutn' intortisj' ex h. I. retulit etiain
Columella VU. 3. f. 3. vbl de forma cornuttm dicam.
/ronte^ Crefc. IX. 69. cauda bngijfima et lata^ curtis
carhibuSf pronis ad rojlrum, lana apertis auribus yamplo
peHore y fcapulis et ctunibus latis velleHs depreffi^ frd^ lata
etc. quae ex Palladio lul. IV. 2. funt admifta. Geoponica
iS* !• f«4 i^ xp^C eiroi.yBTQy koXsq rij ^ict %a!po7J^ toTq o/x-.
fUKTit ixffVfiSToirac 9 BVKdpoorxg, oktyoHipcarot^ , cnsxofUvH^ ri
Zrx T^ irvxvoTjyri rSv iftoovy xXarwoorsQf ^ovtocq thq iiiv-
ftSQ fiByoihiCf fiTiiiv irepixfHv ixl rS aoi/jMToc exovTKg. vbi
vocem oA/yox^p«r«€, quae curiis comibus reddit, omittit Co-
dex Gottorp. Sed Varronis vulgatam tortis defendit fequens
pronis ad rollrufn et locus Columellae VII. 3. habitus pro*
batur cunt ejt altus atque procerus ^ ventre promiffo atqueJO'
natOy cauda hngijjtma denjique velleriSj fronte lata^ tejSbus
ampliSf intortis comibus : non quia magis hic Jit vtilis ^ nam
eji meliar mutitus arieSffed quia minime nocent intorta po-
tius quam furreSa et patula cornucf. quae repetiit Palladius.
Inde igitar patet, /ron^^ lata h. I. veram eSe leftionem^ quod
monuit etiam Vrunus, etfi Geoponica, ^«ov/tfrfJrac reddeut
Hsiyfronte lana vejliti expreflerunt. Deinde ante Vidorium
h. 1. intortis legebatur, qnam ieftionem retulit etiam Coln-
mella ; eandemque repraefentat Crefcentii curtis. Vulgatam
fronte tana conciliare poflis cum Columella, fi fequaris la
Coiumella leftionem Polit. libri, vbi eft: veUeris denji im
fronte lata. et in Varrone legas : fronte tata latia veftiti bene*
Verum equidem in vtroque fcriptore praefero liinpliciCer
frontem latam; et in Varrone verba lana vejliti bene ad ven-
trem omiflum pertinere puto. * ^
amplo peSore'} Ita ex Crefc. correxi Vulgatum ampUs
peSlore et, atque itA voluit etiam fcribi Vriinus. Geoponica
'breuios : irX«rvv»V «c. Pontedera probabat libri Polit ampUp
quafi antiqui amplis pro amvlus dixerint
cauda tata et longa'] Vox lata ad caudam non pertinet.
Nam in Italia prolixas caudas fupra Varro requirebat» ia
Syria breues, quae fimul efle folent l^tae et pinguedine re*
fertae. Igitur lata excidit fuo loco.et poAfronte reponen*
'dum eft vocabulum; etfi ex h.L Crefcentius faabere vide-
tur: cauda longiffima et tata.
eam habenf} Geoponica i8< 6. iocv svpi/Q yXSccoof otvrS
fiikcuvotVf fUkav Ti^srnf, iiv ii Kevx^, yewiftrsi Xsvniv. ieaf
ii TCOiHthjVf mnlkov sffrotf ro Ttxrofuvov. Sed male haec ad
ouem pvagnantem refert capitis infcriptio. Reliquadabo ad
Columellam.
VARRONIS LIB. IL CAP. tt 405
procreanf^ Crelc. prQcreareJoknt.
Iex2 fc. mancipii, Magius MifcelL IV. 3. comparat lo*
cam Horatii Epift IL 2. ig. prudens emifti vitiofum, diSa
tibieJIUx.
procedant'] Le. valeant, ducantur, numerentQr. Ita
Gellius V. 19. Vfum bunc ioquendi egregie illuftrauit Gro^
nov, ad Liuium V. 48. p. 213. Tom. 11. ed. Drakenb.
expromijit'] De verbo hoc copiofe difputauit Gefner
ad h. L in Indice, quae deinde tranAulit iil Thef. L. L» vbi
vide.
' f. 6. qna de re e^ttw'] Formulam iuris et legis fuilTe
(blemnem, ex Ciceronis Orat. pro Muraena cap. 12. admo^^
nuit Vriinus.
pecus ouillum'] Haec verba ipuria efle cenfuit VrQnus,
qui fimul monuit» fuifTe iuris formulam Q. R. F. E. V. apud
Probum. Geliius 16. 4. vti quod reftefaSum effe voles. eo^
que refpicere Varronem.
minam] Feftus : minam ait Aelius vocitatam mammam
alteramp laSe deficientem. Hunc locum appofuit Vrfinus, qui
fimui de formula antiqua iuris extra quam admonui^ Api<«
x:am eandem effe cum mina, vix credam interpolatori , qui
iocum Varronis vitiauit Mecum fentirc video nunc Pon*
tederam. Apicas feu ventre glabro oues nemo facile exci-
piet, quoniam in oculos incurrunt ftatim. Pontedera fteri.'
lem intelligit, mammis ficcis Vel exilibus; et verl}a id eft
ventreglabro deleri iubet. Interim inclufi. Italis paftoribuai
fterilis y?^jt?a audit, monente Pontedera^qui locumColumel-
lae de eadem re appofuit: maiorem trima dente minacemffte"
rilem repudiabis Vll. 3« feft. 7. vbi Sangerm. trimae dentem
habet . Sed ibi iatere puto fignum idem iftud, quod Varro
pofuit, qui forte inde emendandus eft; quanquam iUud Co-
lumeliae fignum nondum iatis intelligo. Scaliger, ab inter-
polatore deceptus, credebat,eire,quasAriftoteles H. A. VIU.
10. xoXspoig dixit. Ita vero iile: kM ik svx^^J^speirepoi c^
vXotrvnipMi oYe^ rSv fuoipoiUpnny xcif ctf xoXepetf rSv XKtriav.
vbi Albertus : Similiter autem, quae habent pilos multos, me»
Uusfuftinent hiemem, quam habentes lanam paucam^ Adhuc
autem quaecunque. anima&a habent piios curtos et crifpos^ hie»
fnem gtauifer patiuntur. Thomae verfio : mc^ime bene hie-
fmUes. Sed ex Alberti feu Scoti verfione refte iam oiim
Scaliger et Cafanbonus emendarunt: iv^elfiepor atque ita
faadet rerum natura» vt exiftimemus, laticaudatas oues et
nokspou; effe frigoris impatientiores , quam hirfutas et longi-
caudatas. KoX^pce; Albertus de pilis curtis et crifpis, Gaza
Cc 3 fimi-
4otf COMMENTAMVS IV
fimiHter: eri/pcte etkm algoris impatieiUes/tmt* fediiantea
dixerat: et glabrae extaiores quam veftiiiares. Thomae ver-
fio w\epcU aperte interpretatiir membris groffae lanofis. Sci-
licet verfiones onmes et fcripti libri veteres verba, quae viil«
go feqtiuntar: ivcfX^tptMfi j^ JMf oaf nffeii matant in d. i. %ai
eij iketf. Itaque tria ouium genera difUngutt Ariftoteies
Xu7tiQ, i. e. hirfutaa, (Codices a«^/« habent/; iXMCf i- e. cri-
fpas ez xoKif^. quae, cum hirfutis opponantur, debent efTe
breui piio. Hefychius : noXepx y^«(» vejd^peif Hih^i Hk xfifiei^
r» rpaxiocf i. e. aiiqui dicunt efle oues afperas feu hirtas.
inepte ! Galiicus Interpres non mclios dixtt qm ottt ta lai-
me claire. Miras et perperas oues, ex Plaoto alktas, Scaiiger
interpretatar inutiles et glabras. Locus eft in Tracu!ent»
III. 1. 9. vbi de pretio OQlumTarentinarum, a patre vendita-
rom, quod fult viginti minarum, ftlius fic: condo in crteme-
nam, Uk abiit. ego prrperas^ minas ouei in crumcna hac im
vrbem detulL Sed Muretos legit: propere minas oues. Forte
lufit iuuenis in eo etiam» quod minae dico^ntur oues quae-
dam, et forte Tarentinae» quas antea nominauerat. Sed
tuto looo illo Plauti vti non iicet in re dubia. Ex Geopo-
Jiicis fupra admonui • oues Jana fimplice et refba efle fortio-
res, coQtra lanam crifpam arguere debilitatem naturae. PIi<'
nitts g. f. 73. Apulas ooes breoes villo nec nifi paenulls ce-
lebres eSe ait, Scriptores ronuni rei rufticae mrtas oues^
woUes et pelHtas nominant Varro hirbas a pellitis diftin-
guit IT. 3. 18 et 19. pellitas aotem fimul vocat Tarentinas et
Atticas. Locns alter n. 2. ao. vbi pellitae antea nomina-
bantur, corrigendus et caprae fubftituendae funt Simtliter
Coiumella I. Praef. s6. birtimi genus opponit Tafendno;
atque iterum VII. 9. 5. fairtas mollibus opponit. Plinius 8.
£ 73. Ouium Jumma genera duo^ te&um et colonicwn. Te^^ti
meminit etiam ColumeUa VII. 4. Plinios 8- f« 73- tft et hir^
iaelanae^ pilo craj/o in tapetis antiquiffhna gratia. Breui-
jter nunc definiam fmgula genera. Hirtae oues funt Xavta/
vel iptasTaf Ariftotelis, vulgares feu colonicae Romanis fcri-
ptoribus, quarum eae^ quae pilo funt breuiores, dicuntur no-
hepc^. Pecus graecum Geoponieis wp»Kirptxn xfiBxra^
debilt natura, hinc raoUe genus Romanis, et peltitiim» Ari-
ftotoli iXe^* ^uae lanamm crifpa naturaoritur inde, quod
pelle tcguntur , et lana faepius vngftur.
Jponde/ne^ Ita emendauit Vmnos vulgatom Spondes?
Nee cum. emendationem aofkore libro Polit. recepit etiam
Gelner.
5/1
VARRONIS LIB. 11. tAt. 11. ^bf
ift adnumeratum'] Hatic le^nefn refte reftitelt Ge^
ner propter locam, iam a Magid laadatam 1. 35. §. 5.decoii»'
trab. emt. Si pro nufnero corparum pretiUm Jitit fiatutumf
Sabinus et (Mkts tunc perj^ emtianem exiftimantj cum ad^
numerataj aamenfa appen/aue fint: ^a venditio quaji Ju^
kae conditione mdeturfieri^ vt infiftguias metretas aut tn fin^
gulos modioSf quos qucf/ite admenjus eris, aut infingula cor*
pora, quae adnumeraueris. Ergo etfi gtex venierit, fi qtd*
dem vnmerjaliter , iMo pretto, petfeaa Videtur, poftquam di
pretio conttenerit. SS vero ht finguUt eorpora certo pretiOp
eadem erunt, quae proxime traftammus. Vide et ad Ca-
ton. 14S.
ex emio vendito'] Hanc ex libris foig (et Edd. primis)
leftionem reftituit ViAorius, inteft*pretatas aSlione emti ven^
diti, comparato loco Ciceronis N. D. III. ^o*
primum prouidenduml Crefc. de paftione primum vi*
dendum eft, vt per totttm annum etc. vnde refte monuit
Pontedera, ex more Varronis legi debere: De paftione, pri^
mttm etc.
ftabdtta'] Crefc. inftabulo idonibfint, non ventofo, quod
magis adof. ^ meridiem JpeSet. vbi ftent — effe virguttis
aut pakis amt aliis ftraminiJbus Jlratum atqtte dectiuum , vt
mundari ae purumfieri ab kumiditate Vrinae /aciie pojfit etc«
Geoponica ig. 3. ri^ otih^^ ri^tig uo^ fiajHoy '^KetTvXoip^C
•Tvof isT, ^efpui^ TB xoq ^pi^ uocrwntfiOMrUv , tu^ r» ii»(pif
ii rir»v xsuia/iivx kfd^oicrs uarMrrope&ivrot ifiahffriov, ra*
xriov ii xou rpoQ ro ca^XoV rS iii^HQ rxQ (pirvxe xXlfMxic
fB Mp xvrSv ifntTjxriov^ ofta^ rx rpipxrx r^v rpo^^ Kxft'
pxvovrx xotkutiTotf uiTBpirTii^v. .
tempus, vbijlent'} Haec verba fpuria efle cenfait Vrfi«
nus; Popma folum ^em/Mi^.volait deleri, adftipalante Cre*
(bentto ;. atque inepte omnino dicitur locas aiiquis fpeftar^
ad tempus merid^anum. l^itur inclufi. Reliqua vbi Jteni
fetis defendit Crefcentii auAoritas.
eruderatum'] Crefc. pro hoc ita hcum &portet ejfe vir^
guttis aut pateis aut atiis ftraminibus ftratum. vnde excidiil^
h. 1. qoaedam refte fufpicatod^ eft Pontedera, quod arguit
etiam fequens: fubiicere oportet virgulta Otia. Columellt
Vn. 3. deturque opera, ne qnis humor confiftat, vtfemper
quam aridijjimis filicibus vel cutmis fiabuta conftrata fintf qn6
purius et mottius incubent foetae^ neque earum vatetudo infe^
fietur vtigine, Geoponica : sosi ri iix^ij xBnhfUvx Xl^otQ ro
MarxaropBd^ivrx ofiaXt<rriov. Pellitarum ftabula Varro infra
fe^ 19. h^ide ftrata eSe voit^ vt vrina necabi in ft^bolo con-
Cc 4 fiftat.
408 . COMMENTARIVS IN
. fiftat . Jtaqae h. 1. erude ratam ex GeopomcU interpfetor
ifji^^riQVt foluin eft aequaadum*
. ea vligo} Haec lemo poftulat, vt antea cum Crefcentio
• legamus purum ab humiditate, vel: purum ab vrina, monen*
te Pontedera. Idem Crefc. lanas habet
ac/cabras'] Crefc. vngulas /cabras. fed antiqaa mea
jnterferit aut. Columella I. 6. humorem cauet^ ne vnguiae
pecudum oorrumpantur. Virgilius Georg, m. 29g. de oui-
libus : et multa duramjlipulafilicumqui mampUsftemenJub'
ter humumt glacies ne frigiaa laedat molte pecus /cabiemque
ferat turpejque podagras»
f. S.fteterunt'] Crefc. fteterint,Jubiicere oportet alia vir-
. gutta VitpaUaSf quo melius requie/cant etc. vbi antiqua mea
requiefcunt, Vnde apparet, quod monuit iam Pontederai in ,
antecedentibus quaedam excidifle ; quam lacunam» vt aliquo
mpdQ explerent Edd. I. L G, habent: virguUa et atia. Forte
tamen traiedtione verborum locus poteft fanari» ita, vt lega-
tur : fieri cogit. Jtaque /ubfternere oportet virguUa vel pa-
leas, quo moUius requiejcantf puriore/que ftnt. Cumaliquot.
diesfteteruntyfubiicere oport$t virgulta c^lian Ubentius enim
Ctc,
virgutta'} Quod eft in libro Polit vircutta probabat
Pontedera, deriuans a vi cum r finali et colOf vel ab hirp
yola manus, quippe virgulta putari atque, vt refta furgant;
in diuerfa fietti; quare hominum manu culta dicit;f>^a.
Quid? ii contra virgam ab dptxv* ^^^ vimineo, deriua-
vero?
faciendum'] Cretcenda&i faciendum quaque inftrmis et
his, qui aguos paruos habent Jecretafepta ab atiis^ quo eas
rectudere pojjjis. Vnde egregie comprobatur emendatio Vi-
6;orii, qui vulgatum enitentes emendauit ex libri fui ipicien-.
tes. Feftus in grauida -^ inciens propinqua parttii , quod
incitatus Jit fetus eius. Plinii et Arnobii locos, abVrfmo
memoratos, pofuit Gefneri Thef.L,L. Rhemmius Palaemou
^ditus in Obferv, Mifcell. Nouis T, IX. p. 986. iniciens in
. partu. Arnobius VII. p. 225. incientibus /crqfis. et p. 227,
Telluri matrijcrofa inciens immolatur et foeia. vbi Vrfinua
priore in loco vulgatum ingentibus fimiliter correxit
haec magis'} Crefc. haec autem magis in vitlaticis (aiiti*
qua mea viotaticis) gregibusjuntferuanaa. nam in his, qw»
pqfcuntur in/attibus, cuftod^Jecum portant etc. Vnde Pon-
tedera vulgatam huius loci fcripturam: ittae — quae pafcun*
tur, ita emendabat, vt legeret: conira ad itlas — quae "^
CHftodes portantjecum, In Curi$ tajnen fecundis accefiit Vr-
ilui
VARRONIS LIB. D- CAP; II. 409
Imi fenfcentiae, emendanfcis iUi — qui. quam equidem rafcio-
nem, vfc raciliimam« fecufcas funu
retia'} Plinius ig. f- S^-funtf qui opHme fiercorari pw-
tent fub dio nunc retibus inclu/a pecorum menftone. Retia in-
telligit fpartea, quibus Columella XII. 44. 3. arbores aduer-
fus aues contegit, Hodieque in Hifpania greges ouium mi<
gratorcs in ciufmodi ftabulis retibus fparteis conclufi tenen-
tor. In Piinio tamen Codices cratibus habent
et late] Crefc. addit et varie. Contra Vrfinus verba
et iatef vt fuperuacua deleri volebat. Pontedera fupplemen-
tum Crefcentianum probabat
jtpulia hibemabant'] Supra L feft. 16. et llbro ITT. 17,
f. 9. Refte Heinfius Aduerf. IIL p. 495. comparauit locum
LucanilX. 183. Sic vbi depa/iis Jubmittere gramina catnpis
et renouare parans fiibernas jjppulus herbas igne fouet ter-
raSfJimul et Garganas et arua f^ulturis et calidi lucent buce-
ta Matini. Horatius Epod, I. pecufue Catabris ante fidus
feruidum Lucana mutet pajcu^.
f. 10. Jirpiculos'] Scaliger interpretabatur carrorum,
feu vehicuh generis, quod ftrpeam dixerit Varro L. L. IV-
p. 34. Contra Gefner intelligit corbes duos, iugo feu ligno
tranfucrfo incuruo iuriftos, dum portantur. Scaligeri fen-
tentiam improbauit etiam Gronov. ad Plauti Pfeudol. I. 3.
98. et ScheiFer de Re vehicul. p. 360. monente Gefnero.
calles publicae] Hanc fcripturam refte reuocauit Gef-
ner ex primis Edd. reliquae publice dederunt Sequentia ita
legebat Vriinus :^difiantes pafiiones, atque vbi pajiantur. In-
fra cap. 9. quod acddit iis^ qui per calles filuefires longinquos
folent comitari. Vrfinus calles interpretatur vias publicas,
pecoribus deftinatas, ex hibemis in aeftiua redeuntibus.
Laudat Ciceronis locum pro Sexfcio c. 5. Italiae calles atque
ppfioruni fiabula. In eiufdem Orat, pro Cluentio c. 58« eft:
Cum quaedam m collibus, ytfoletf controuerfia pafiorum ejfet
orta. vbi Ernefti fefte monet, catlibus legi debere. ^eto-
nius Caef. c. 19, vt prouinciae futuris Conjulibus minimi ne^
gotiif id ejif ftluae cattejaue decernerentur. vbi vidc Interpre-
ti?3. Equidem Calles eite et dici cenfeo toca filueftria, per
quae tranfeuntia pecora pafcuntur, dum in longinqua pafcua
hiberna abiguntur. Feminino fexu calles dixit etiam Liuius,
^iique fcriptores apud Nonium.
eafque\ Ifca Gefner fcripfit pro eaeque. Praeterea ex
Vetere Codice Vrfinus memorat leftionem: quod aefiate
pum prima luce — fote autem exorto. Monet etiam, Varro-
pen^ apud Nonium dixiiTe ctaro etprimo luci^ Locom No-
Cc S ^^
410 COMMENTARIVS IN
nias landat ex Ciceronis Offic. HI. 31 . Tbt faodie primh bue
legitur , fed Anemoecius edtdit cum primo lucis. vnde fufpi-
catur refte Heofinger, in etits Codtce foifle primo tmcu In
Philippica XII. 10. editio etiam Erneftiniana poftrema babet
Uui, pro interdia.
Oiftate'] Geoponica ig. 3. ^tf^^ /e^sa %v %ai uruiSfix
rpiC^ovraf xal b^ etvkt^opraf (i/k*ony 0 ikto^ o^aroc ^»
1^0 ^iiv iyiff^»* i ftifu re ivirotknf* ^oifct yif pkirrti
ri ^x^^ ^^^ "^ '^' ^^ '^v vouJjv i^xnriov d^ipsg pth wph
ijhov ivot^efVf frt r^c ipicrs nBifUvnjQj xBtfjMvo^ ii xaj rf^
ir«%yifc ^iil ucu iri^Q riJQ ipias ito^hjfiivTi^ hucffTors ii ro¥
ilkiov notr ipiv i^Biv oturi xpovoijriov.
potum^ Ita fcripfi cum Pontedera. Vulgatam puto feu
puro probabatVrfinus et deiticeps l^gebat: propellunt mrfus
ad paftumf vt redintegrantes alacriores fiant. Sed verbuni
redintegrare fenfu aftiuo vfurpat Varro ibttim poftea. Ponte-
derae emendationem comprobat comparatio Virgilii Georg.
III. 334. quem fequitur Columella VU. 3. 33. Is puio ortum
putabat ex antiquo i7M/ttm pro potum, vt legimus Cungrum^
funtiSf frundes, Ackerunta.
meridianos aeftus] Infra cap. 4. poft mericUem rurjus
tenito feruore pafcunt. vtideh. 1. Vrfinus maiebat legi meru
diem, aeftus dum deferuefcat. £dd. B. R. habent ipfum de"
feruefcat.
r^rigeratur aer ef] Ita duce libro Polit dedi pro re^
frtgerato aere vejpertino. etfi maiim legeret dein refrigerato
aere, vefpertino rurfus pqfcunt. Pafamt dedit idem liber
Polit pro pofcant.
auerfo fole'] Vulgatum aduerfo vitiofum efle, monuit
Vrfmus , qui mutari voluit in auetja JbU, vel auerfa a fok,
vel auerjbfole. Poflremam rationem, vt facillimam, probauit
Gefner, fed operae aberrarunt De re ipla*vide Columell.
VII. ^. et ibi notam.
redintegrabit'] Ita fcripfi ex Pol. pro ridintegramt.
Paulo antea : Jble exortu potum propetiunt , vt redintegrantes
rurfus ad paftum akuriores faciant. Monuit etiam vrfinus.
Nofter ni. 7. 6. vt redintegrentur columbae fnfiidientes.
mejfes funt faUae\ Crefc. Cum mejjes fuut faftaef tenean-
iur in ftipuHs , quod eft vtile dudbus ex caufts, nam et ccuiucm
fpica Jaturantur etobtritisftramentisetftercorationemfadunt
in annumfequenten.' etfegetes miiiores. vbi antiqua mea re&e
omittit poflxemum ctk
C 12.
VARRONIS LIB. It CAP. U. 411
C 12. itiigtre] Vrfini efnencktto&em, t Poptnt «t Pon-
tedera probatam, i^ecepit Gefner et confirmat Creicentias.
Vulgo erat interefl.
hoc tnutatul i. e. differunt Alia Varronis exempla
«X Libris de L. L. et Nonio, deinde GellioXnL 3. et XVIIL
13. pofuit Vrfinus. Vide ad cap. XI. 12. Ceterum obreruare
ticet, Graecos gregum duces mares conftituiile, a hiuentute
vfque aJTuetos, quos diutius viuere aiHrmat Ariftoteles H.A.
VI. 19. lios, voce compeUatos, antecedere gregem. Ideifi
hodie Hirpani in gregibus ouium ambulantibus faciunt*
£cQ|Seruius ad Georg. III. 446. vbi de ariete eft: MuftmO'
nei^icit ducem gregis , quem ita et ykrro eamtnemorat. No-
nius locOm Catonis habet, vbi poft afinum et ante arietem
nominat mufimonem. De nominis notione diPputant gram-
matici ; mihi non liquet De mufimone ad Columellam ite-
rum dicetur. Nunc fufpicor, veteres romanos fcriptores
equos non cafiratos^ forte edam pecudes quofdam mares
mufimones vocaffe a mufone vei mutone, id eft membro vi-
riie, quod mutimtm etiam dixerunt In loco Lncilii apud
Nonium mu/co»is efk, vbi Dacerius ad Feftum mufonis refti-
tuit In altero Lucilii loco mufmones^ equos^ mulos,
afinos breues interpretatur Dalecampius ad Plinii locum
Vin. fett. 75. vbi de mufmone Hifpaniae et Corficae tradit,
addens : ^orum e genere et ouibus natos prijci Fmbros vocch
runt. Scilicct vt Scaiiger ad Varronem noftrum I. ig. 6.
vntbrum, imbrum, ibrum dici monet genus animalium am-
bigenarum et fpuriorum. Laudat ex Glofiario Imbrum^
ijfifovovf irpipctrov. Item: Iber, TJfttovcc. Hinc hybridas
«Ciam homines dixerunt Horatius Satyr.I. 7. 2. Suetonius
Aug. c. ip. Martialis VIII. 33. Proprie tamen hybridas
.natos ex uie cum apro vocabant, tefte Plinio 8* f. 79. et
Martiali VIII. 23. Canes etiam, imparibus parentibus natos^
boc eft ex venatico et gregario, hybridas vocari» et aquilam
eam» quae ex aquila et vulture nafcatur, traduntPorphyrion
et Acron ad Horatii locum. Ifidorus Orig. XII. i. hibruie
ex apris et porcis, vt editio princeps habet; aliae Bibridae.
£ugenius Toletanus Carmine XXII. de Ambigenis Burdo^
netnjonipes generat commixtus ajellae, mutus ab Arcadicis
£t equina matre credtur, THtirus ex ouibus oritur kircoque
parente, mu/montmcapraverueno/eminegignit, aprisatque.
fuejeto/us najcitur Ibris, at lupus et catuta formant coeundo
/^ifci/cam^ De Lycifca cbnfentiunt Ifidorus XII. 2. et Ser-
vms ad Eclog. UI. i8- De origine graeca quae commentus
eft Soaliger ex vocabulo iiififlnaJ^ii faUa lunt Ceterum
ex
4i.a COMMENTARIVS IN
.ex hU locls omtiibos feqnitar, ploresouium, ctpraram» faura
canumque varietates, ex diuerfis generibus natas, fuiflfe no-
tas, qCuis vtinam accuratius defcriprijQrent!
aries'] £x graeea ifix» if^w Tpipxroy refte derioa*
vit Varro de L. L. arietem. Sciltcet alii ap^uS dbcere, vn-
de apud eundem apptvrf crriccp, £iX€A.o/; Ladni^ amiM.
bimeflri tefnpore'] Geoponica i8 3. rirc upiig Tpo ivo
jjaivm TTjc oXfictQ x^pio-rcoy naif iai^iksffrip^ rpo^ XPV^^^^*
Palladius 8- 4- 5- aliqui duobus ante menjibus arietes a CQih$
reuocant, vt facem iibidinis augeat ditatio vol^ptatis. Ad-
dunt Geoponica; oruv ih ivaapKf»y ne^ iivctfuv i^pobtcvh
rcuQ dyjXj&uq ineoUPerim.
ab arfturi'] Plinius 8* ^- 72. Coitus omnibus ab ArBb$ri *
occafu, ideft ad tertium Idus Maias, adaquitae occqfiem in X
Cal. Augujias. Gerunt partum diebus cefitum quinquagintaz
poftea concepti inualidi. Cordos vocabant antiqui pojt td tem-
pus natos, ita refte Pintianus ex Codice Toletano legenduni.
elTe docuit» cum Harduinus cum reltquis pofuerit: ad Ar^
Suri occafum ideft a tertio. Nam inCod. Tolet et Salman*
tic. Pintianus reperit: id eft adtertium Idus. quod eiTe de-
bebat ante tertium L M. Praeterea ibi Petauius emendabat
in XIIICaL Aug. illi enim diei ipfe Plinius 18. ^69. aquilae
occafum affignat. Arfturi vero occafus incidit eodem au-
ctore in ante V Idus Maias. Plinii locum ex Vetere Codice
emendauit etiam Vrfmus ad h. 1. et reftituit ab ArBfuri ocm,
caju. Sed deinde etiam ommbus mutandum cenfeo ia
optimus.
concipiuntur'] Ita re&e emendari inflit exTIinio Vrii-
nus, qui praeterea malebat: qui— imbeciUL £am emenda^
tionem iibi vindicauit Popma. Similiter infra de equis iL
7. 7. quae poft id tempus nafcunturj fere vitiofa atque inutUia
na/cuntur.
f. 14. praegnans] Liber Pol. praegnas; idem infra
cap. 4. f. 7. praegnax habet ; cap. VL f. 4. praegnates; cap.
7. f. 10. praegnatibus ; feft. 1 1. praegnatis; cap. 9. feft. IK
praegnates. Atque ita in Terentii Hecyra Codex ronumus
vetiiftiirimus praegnas babct, tefte Pierio ad Aeneid«
Vm. 104.
/t partus] Cr efc. fieri debet admijfura tali tempore^
parius nafcatur circa ftnem autumni «— prioribas
euocata.
quod cimmutatio], Crefc. quia eommutatio aquae et ta^
nam variam^t corr. vt. vnde malim h. I. variat. Geoponica:
rtuQ9kvroli ih xoe/ ^^ iB^l^mv Sdw xn^^^- Plinius 8* 47.
mutatio
VA^RRONIS LIK. II. CAP. IL 413
mutatio aquanm potu/que variat lanicium. Primas ita ArK
ftotele^ docuit H. A. III. 12. praeter eum Aelianus VOl. 21.
In equabus idem praeceptum habet Anatolius Hippiatric.
p. 59.
omnes conceperunf] Crefc. oues conciperint , arietes fe-
cemendijuntf quia, cumfunt molejiiy obfunt. nec oportet pa^
ti -- faliri, neque natum — nec non ipfae fiunt deterioresi
Ouis praegnans et cet. Vnde Pontedera verba ita faSis
praegnantibus h. I. fufpefta habebat gloiTematis. Contra
Scaliger deleri volebat verbum otfunt, et putabat traie^tio-
nem h. I. efle limilem locis 11. 1.4. et 11. 9. 5. pro quod itd
faSis pr. funt moiefti. Scaligero obfecutus Ge&er incluferat
verbum obfunt ' De fuibus fimiliter Varro 11. 4. cum omnes
conceperunt, rurfus /egregant verres. vbi plenius Geoponi-
ca: opfiSifrsQ yap ir avrig xttf airoipoiTrovTeg, iurtrpaxrxeiU
ctvrecg itoiiaiv, Equidem interim inferuiyi; quo faftaver-
bum objunt et reliqua defendi poiTunt. ^
bimas /atiri'} Geoponica 18. 3. ^hx/a ik Tpic o%«i«y
XP^ffip^ ronf KpiSv «TO ivo irSv Utag.Ti, 0 jiiyoc ik uaj iirl rSn^
deteriores} £dd. duaedeinceps habent: minores quam
irimae. Columella VU. 3. G./emina pojl bimatum maritari
debet, iuuenifque habetur quinquennis, /ati/cit poft annum
feptimum.
fifcelUs'\ Xenophon Cyneg. VI. 1. et inde PoIIux V. 9.
canes deterret, 2Ldh\bens<nsXf^ovtivyC\fims infixam. Virgiliu9
m. 399. hoedos a matribus arcens : primaque ferratis prae»
figunt ora capiftris. Cato 54. f. 5. boues fifcettas habere opor-
tet, ne herbam feSentur , cum arabunt. Plinius ig. f. 49.
Si inter arbores vite/que aretur, fi/cetlis capiftrari, negermi"
num tenera praecerpant. Vides igitur, fifeellas eafdem effe
cum capiftro, nifi quod capiftrum potuit etiam coriaceuih
iieriy et infixos habere clauos vel acuteos. Vincentius Spec.
Doftr. n* c. 46. Capifterium quod agnis vel /uronibus in Ha-
putponitur. furonibus videlicet^ qui cuniculos latebris fuisi
expellere docentur et capere. Aprum capiftratum habet
Petronius c. 47. et Martialis I. epigr. 105. In alio vfu foit
iTfiaorax^^f ft/Xoi/ uafiitvKov roTc fiicFX^i^ ^^p' ^^^ fivnr^poc^ r^
d^dfuvov 0 lUffXvet JhjXx^av apud Hefychittm et Hephaeftio*
nem de Metris p« 13«
f. 15. parere coeperunt^ Crefc. DC 74. cum parere in^
cipiuwt oues, paftores eos iniiciunt in eaftabuta, quae cui eam
rem habent /eclufa, ibique agnos, recenter natos^ ad i^nem ap*
fonunt (antiqua mea propotmnt) et per bidnum ^ retintnt
cum
414 COMMENTARIVS IN
am matrilms (antiq. nea omittit duo haec verba) drnn co*
guqfcuHt matrem, et pabulo fe faturcMt. In libro Pol. eft
ad cognqfcant. Voluit credo quoad cogno/cant. Ceteniia
vocem agni deleri volebat Vriinas, in quo habet confen-
tientem Crefcentiunu Andquam leflionem inuciunt nefcio
an praeferam. Fait enim inicunt (criptamanttquo more pro
ini^unt; etfi Ennii vfum antiquum Jiterae c pro g poiitae
mutaflTe tradunt Grammatici.
dum matres2 Crefc. cum matres adpafium e. g. prod»
eunt (antiq. mea prodcrent) retinent agnos^^ qui cum creati
ad vejperumfuerint^aluntur laSte et rurjiu fecernnntur (antiq.
mea decemuntur) noSu a matribus^ ne (omttt antiq. ue) con-
culcentur. Hoc idem — - ad pabuium exeant — Geoponica :
r» ii Tsx^ivrn ftsr» ri 'jrhfpu^^vof ru yuXnxroCf nnroLfiivng
nviaoriov» wvmjlh^fuvn ydp radg rsnioeuQ <rvfAXxrSre^,
fatuUil Ctek.Jaturi. fed antiqua mt2LjatuUL — prae*^
terierint — ajigunt — libro et corice aut qua alia re leni — :
tota die — > delibent aliquodm. vbi antiqua mea cortice ^ de^
Ubint id efl defiinant. Ex editione Louan. Gefner laudauit
deflruant. In vetere Codice Varronis Vrfinus reperit fcrif
ptum: debiUtent. vnde malebat debiknt, quod verbum No«
nius habet, fed vitiofum, vt alii monuerunt Vocem Ja^
tulU primua h. 1. reftituit Vid;orius, qui Varronem apudNo^
mnmJatuUare dixilCe hinc monuit Ex Crefcentiu Louan. .
Gefoer laudauitya^ttrf. Verbi delibare, eadem notione pofiti,
alia exempla dabit Index et Gefneri TheC L. L.
accedet^ Cref. accedent.
Ubra agni ] Columella : er^ debet atque vberibu» ad-
m^ueri^ tum etiam diduSum os prejjis kumeaare papUUSf vt
condijcat matemum trakere cUimentum. Ceterum vnguini»
hui^s vfus aeque fuperuacUus efle videtur, atque coloftrae
antea emulgendae praeceptum apud Columellam.
fuiUa'] Cre{c.Jinllo , fed antiqua meA/uiUa. Lomn.et
fquiUa. Deinceps Crefc. molUtam -» exeant — • reuertuntur^
etjic nutriuntur.
obiicere ] Haec de agnis reAe habent ; fed qnae fequun*
tur: antequam exeunt — reuerterunt vitiofii funt et pertinent
«d matres. Compara Columeliam : fati/que eft mane priuf*
quam grex procedat in pafcua^ deinde ttiam crepu/cuh ruU
euntibus faturis ouibusaami/ceri agnos. qtd cumfrrmi efje coo*
perintf pas/cendi/unt intraftabuium cyiijo vel medica, tum et^
iam furfuribus t aut Ji permittat annonaf farina ordei vet
erm. Vnde «ppar^, quam inepte vulgatimima/bYMi defen-i
4ecitGeifier.
kis
VARRONIS LIB. II. CAP. 11. 415
his tcmporibus'] Crefeentii antiqua mea Editio his qui
tmporibus. — muigant. vbi Bajdi. his tempL -— mulgeut. do^
nec dipulfiJuHt —- eft adhibenda. vbi antiqaa raea: cum dS"
pulfi* Geoponica : fiix^i ii fiTjvm ivo un ifishiriov rS yikot*'
uroQ. %i'Aiov ih ei fiTfiirors, svrpx(piTrxroi , <y«p iWwraf 0/
apvBQ. vbi iibrarius ex numeri nota i' peffmie effccit ivo.
Ariftoteles H. A. III. 3i. rroXv ii yikx ttoiS xoii rSv (pvaaiSy
ivicf. XfoaiPepiiMvct , ohv xoi nvccuoov vKtj^oq oklyov ii %e^ ouyl
uoif fiof neHj x^f^'f^ ^^^ y^P ncid^levaf ro «9«p — ri Tpoy3«-
rct iftikyereif fjSfvctQ onrci. P^r men^es 06I0 molgebant oues
Graeci.
'meliusaui] Italegi voluit Vrfmus* Vulgo erat: qui
vt metius. ded vt ineptUm inferfit Viftorius.
agnos plures'] Vriinus malebat agni pinguiores^ ex
Geoponicis, vbi eft svrp»(piaruroi yip Xcovrof 0/ otpveQ. Vul«
gata certe inepta eft le^lio. Oues enixae iam non funt mul-
gendae^ vt agni iiant aiibiliores et quo plus nutrimenti ex
ia(ii:e materno habeant, non quo plures agnos oues enitan-
tur. Crefcentius haec verba plane omiut. Poteft tamen
forte vulgata leftio explicari inde, quod in Italia oues ge-
ininos faepius pariunt, quam in noifa^is regionibus; itaque
ii nunquam mulgentur, virium plus habent ad geminos con-
cipiendos atque iotra alendos. Ohi\^r moneo de loco Fe-
fti: Auillas agnas recentisjpartus. quod nifi eft pro ouiUa,
duftum videtur ex graeco upvsQ, quafi aniltas pro amillas»
detiniendum'] Crefcentii Editio raea antiq^ et Louan.
44dit id eft btandiendum.
f. 18« tum deniqui'} Crefc. tum eUniqu^ competiendi.
fed antiqua mea: tamen denique compeltendum.
Caftrare'] Plinius 8« f- 75- Caftrari agnos nifi quinqne»
mejlres praematurum exiftimatur.
Je /regerunt] Ita refle Viftorios, oomparato Cicero-
nis loco Orat. I. 62. pautum requiefcet, dumfe calorfrangat,
geminos] Ariftoteles H. A. VI. 19. i$ivftovronHct ik uo^
^pofictra noif euyeQ itin ev^Uof netfeoQfi npfo^ TJ i rpiyoQ ^
^vfUronoQ if ^ fu^p.
petiiias] fAegBrenBxm itpi^ra iipfjuiffiv icnaTotafUvot^
ex Diogenis Laertii Vita Diogenis memorat ViAorins;.
jpufc^ peltitis ouibusftmnen Gatefi norunt omnes ex Horalio;.
Ifi/em pofuit ex Mimo Laberii: Mhit r^firt moltem e lanitim
^Attica an pecore ex hirte veftitum geras. Pepraa memonit
^x Strabone IV. iwoii(p^ipctQ ro/fivot^, ex quarum lana Roma*
aos ait conficere laenas; Flinius ex Apttlis lanis» breuibo».
vjilQj pa«nula&<dld^jcitaafuii& ait Apubit.vera oiie» a4
pelllus^
4i6. COMMENTARIVS IN
pellibis pertinebant Denique pofatt Popma locam Lacilii:
Pafcali pecore ac fnontano , hkto atquefoloce. Feftus : Johx
lana crajja velpecus, qmdpajjim pafcitur non teftum. Poiy-
bius IX. p. 127. ed. Schweigh. pLoXanoi rpi^onrx dlcit pelU-
tas oaes » eafqae ait circa vrbem pafci folitas. Romani raro
foris pafcebanty tefte Columella.
^tticcie'] Ita ex libris fuis fcripfitViftorius comparato
loco Plutarchi rep^ rS ixietv : firfii !fiiri%v irEpiliaXiaS-eef d
fL^ -rpopiTm 'ArrixSv ors/ re ^ptev. His opponuntur pajcales.
ITeftus : pajcaks oues pro pajcuales incienter Cato dixit in ea
oratione, quanijiripjit. Pajcalis ouis — vetuit. itempelUtam
laxentinam (lege tarentinam) apjpellat in ea oratiane quam
Jcripjit. Pretio Tarenti plus C/eJtercus (fejlertiis) pellitam
ouemj quam^ ignaro (in agro) Tarentino quod pcfceretur.
Idem deinde': Paffdks et oues et gallinae app/eUantur, quod
pajfimpajcuntur.
putari'} i. e. purgari. Hinc imputatus nondum pur^
gatus apud Feftum monente Viftorio. Inficiuntur lanae a
tinftoribus. Vulgatum parari iam antea in pii/^ari.mutaae-
rat Popma ad Catonem c. 39. et I. Fr. Gronouius, antequam
Polit auftoritas acceftiifet
cuikibent'] Ita fcripli pro vulgato adhibeant. quod fe-
quens/o^ifin^damnat. ,
His quaecunque^ Bis fcilicet praefepibus, refte mo-
nente Vriino.
Jiculnea'} Geoppnica ig. 2. nominant cytifum, medi-
cam, foenum graecam, bromum (auenam) le^iminum et
hordei paleas , inprimis muria confperfas » grollos deciduos.
et foiia ficulnea liccata. Infulae Cei incolae o£es pafcebant
cytifo, foliis ficuineis, et oleae caducis, leguminum pa-
leiSy et fpina quadam, tefte Aefchylide apud Aelianum i6*
33. Vinacea in ouium cibo nefcio an alius memorauerit.
Bobus quidem dat Columella VI. 3. 4.
gmit lac"} Ariftoteles H. A. ITI. 21. jf firiiixij ria^pb-
yv9i ro yockci uctf fiikiar» to7q fiTjpvKi^HCu
f. 20. vt dtxi} Loquitur Atticus. De libro vero dixe-
rat Scrofa II. i. 3i et 23. item ad alios morbos aliae caufae,
etiam aliajigna in omni pecore, quaefcripta habere oportet
magijlrum pecoris. Itaque Morgagni Epift. L §. 97. aut b.
L iegendum efte dixti, aut verba illa Attico non Scrofae
tribuenda effe monuit
numero ] Multa h. I. excidifle, refte monuit Pontedera :
Supra enim cap. V. definit ipfe Varro, quas res numero com«
^prehendarefoleaCy hoc .eft non folom numerum paftorura,
i . ' ' fed
VARRONISLIR U CAP.,m. 417
fed etiam quot in grege fbeminas qttot mares habere opor^
teat, quot vtriufque generis foboles fubmito debeant, quoij
r^liculae fint alienanaae/ Quorum maxima pars h. L (leiSr
deratur. D^ pafforibus vero infra c^ iQ^^e/}:: de numero pa*
Jforum dtii angujliiis, alH taxius conflitnere Jbtent ; egotnoSoA
genas.kirtas oues ^ngulos pa/lQres conJHtui, Atticus in cente-
nds.' Argnit etiam ipfe Varro c. 3. de caprino geriece lo-
quens , deeife hic multa. Ibi enim eft : relinquitur de ntrnie^
ro , qui in gregibus eji minor captino quam in ouitto, quoi
caprae Iqfciuae. Demque Crefcentius DCcap. 69. fic habet:
Centum ouibus vniis aries fu^cere fertur y et quotqueju^t tef^
tenaria, tot drietes. fuffieere aitParro, ybi antiquameaEdi-
tio habet: tot anes. . Haec ita bene demonftrauit Pontedera
Ineptias vulgatae demonftrat etiatn illudy quod in velUtas
(centenas) binos homines poftulat, cum tefte ColumellaVti;
4. graecum pecus feu pellttum raro foris et pferumque donii
alatur. Lemo ip&, quam fequitur Crefcenitius , ineptilHma
eft. Quis enimarietem centum ouibus fufficere credet, pu»
hirci fmguli vue viginti capris admittaritur, tefte Varrone
cap, 3 ? yitimmn remedium -nobis foper,eft;in le^orie Jibroi.
rum Polit. et Edd. primarum, vbi exftat cdprae binds^/qimafL
egp mutatam in capras binos vuice v.^ram.puto; eamqiie
adeo reftitui Varroni pro yulgata ' peltitas binos* Noftep
emm cap. feq, JBitls magnurii gregem caprarum eJOTe ait cii>
,citer quinquagenas ;' itaquc centenis capris opus eft buijsp^-
!iboribus. Miror, egregium Pontederam potuifle captas prd^
.l^areet interpretari depeJlitis^ quafl.iiBpeditas, .
C^p.JH.baldfli] De ouibus docuifti. Voxouiiimex-
primitur verbo bdiare, quod vitiatum eft vfuloquendi ex an»-
tiqao betarCf de quo fupra VarroII. 1.7. Graeci dicwit.jSJlj-
,xSur^tn\ caprad vefo ft^rjiU^etv t fimili voci^ imitatione.
ch^rdo} Melajuthius. apud Homerum eft caprarulli
. Vlyifis paftor. GordQ r .quod eft in libris Polit Scalig^r mti-
tat in Pmdo i. e. r«;t/f ^ ailentiente Vrfino* Forte Vifrha
, j^elandHO paftpri dignilateqi voluit ^cete addere, cog^Q-
.mine fainiliarum rpmanarom familiari. Cordos enm ia it
!U6.fuiQe> moitetetiam Quiri^tilianus 1. 4.95^ ■ ^
' ammaduirtat'} Crefceatius DC a6. aninuuburteri^ -»•
prifno ^ it dg Us eam*
'^ 'wduett» «ito] ' Crefc. omittit enim. ^^ vtitior' ijt^' 'iW
forma ^ Jmt formai -^ ieue, crebrp ptlo.' Vrflnus mifeb^t
i^^mmemtnnnfketio¥.Miqvdaoni\fRB. ^^ *^
Tom. l P.IJ. D d ' *• /mr?^
418 cb»*MENTARl VS IN
firnune magnae^ * Pcmtedera dtibitebat aftfit ex Crefcen-
tio legehdum^^^r«d ntagna velmagnae. Se4 repetitio eiut
deift vocabuli m hac vicinia difpHcet mihi. Geoponica ig:
g. iS ii ixiJyav Ato rSv ro%iitoy rx^itntofffw juyukot^ n
Ho^ fieftvofftiua^. '^
corpus lehe'} VrGxmsleue malebatex Geoponicis, vM
eft: fivfikv xfSrctKSov ixi(rotC9 iotirvroix^f txi^o^a fn^kyi-
ha xe^ oyKciili ixi^otc* ^ ^^ roixSraf hc^ xpoQ ixtfUfviiy npar-
r^Q&aL
duo enim genera ] De quibus' vide ad Coiiimeliam VII;
6. feft. I. et infra ad cap.Xf. f. 12.
fobrofira} CTefc./ub mento duds vt fhammitias—qnia
kae — grandiore jmt f et lac muttum — kabeant. Mrcu^
cim fmilibus fub mento mammillis, gurguiione longi\ breui
flenaque ceruice: et cetera qiiae ex Palbdio Nouembrl i^r*
€lu6ta funt
mammulas'i Feftiis: Noneotae vocantur papittae, quae
exfaudjms caprarum dependent. Verrucuias ap{>ellat cum
Coliimella Vn. 6. Palladius.
proportionel Omifit Crefcentitis et vt fpurin damnauit
Fohtedera.
jFSrcus] Columella : Caper cuifub tnaxiltis btnae veir^
rucutae coilo dependent, optimus habetur, ampt^^i corpo-
ris, truribus craffis , ptena et breui ceruice, Jlacctdis et prai'
grduantibus aurwus, exiguo capite, nigro denfinpu et nitido
ettque tongijKmo pilo. nam et ip/e tondetur. vbi tamen refte
Sangerm. liber omittit nigrO. Crefcentius ex. h. 1. retalit:
hircus cumfmUibus fub mento mammiilis, gurguiione tongi.
Vuteita leftto: hircus mottiori et potiffhnum jnio albo'ineptBL
cft. hircus ertim pilum molfioreth noil habet Quare reftl-
tiii leAionem Edd. primarum metioris et. Ad quam ducit et-
iam libri Polit muiior. Sanftm tamen eam leftionem pn^-
ibre nolim. Potius excidifle deinceps puto verba, a Cre«
Ibentio feruata , et praeterea alia, vt apparet ex Geoponicis
Tbiiic eft: rSv ii r^ywv iyupfvwi tig fujikaQ um ipLTks^
f^9 i^xlot re /ley^yft J^ovroBC» iuffvrfiXficQf fumf6rpiXu49 ^^
ieoTotxuQ^ ixiva ueif r^x^kov fifux^ ueij leotxw fyfion^
fipoyxov ik fMHporepov. Vnde apparet, poft ^^'addendum
«ffe eraffis vel ptenis. . Gurgulio eft ^poyX^f M. non tra-
chea intelligitur^ feu fiftula, fpiritum in pulmDnem ducens.
£a enim in quadrupedibus non eft longior ipfo coUp; qQui-
Sua^m in multis auibus i4 vfu venire noulmu^. Sed eue vi*
etur hryngis protuber4ntia maior m quadri^pedivn g)enere
mafoHUno^ vC inhumano,
treid
V A^RRONrS LIB. IL CAP. m. 41^
^ bremj Hanc le^tionem recipi iocStt^ etaln Qiiiiiegieter ,
ad Aulani Fab* p* 93*
^ gurguKone'} Alii arterHim af^eranl feu fiihiUm pulmo*
nalem dkerunt; fed hoc loco larynx fea caput tracheste efl!e
tidetur, qui (bl^ in maribi}s generls humani atque animanr
tium eiTe exftantior. Graece yccpyotptdv eft. Vnde verbum ..
gargaridare dUxit Varro apud Nonium: Quinffiporis Clodia^
wforias ac jfofmdta gargaridans tlices, O Fortima, o JFbrs
Fortuna quantis comodUatihus hmc 4timh Ita enim tocum
eum correXitL.;Carrio Antiq. Left. III.7. eiufque correftiow
meniporuit altera Mer^erii Editio. Intelligitur Cn. Lentu^
lus Gflodianus^ cuius malas comoedias m^morat Varro apud'
Nonium in edolars. Malus item orator fiiit, iudice Cioera*
iieinBruto c. 66. Bene comparauit Demofliienicttm Xot-
ftnnt^eiy GefiierrTheC L. L.
-^.colU&isl. ColumeUa: meBius eft vnmn gregem totum
qudm ex pturibus partidtlatiim mercarii vt uec in paftioHefen
paratim laciniae diducantur, et if^ caprili maiore concordus
quietae conji/iant.
hoc aUter'} L e. hoc diuerfum, feu aiiter fentto et dl-
co. Similiter dicttur koc amplins, cum fententiam quts
fertf monente Vrfino* .
femen tartHus effe} Plinius Vm. idSt 76. nee imquaas
fehri carere ArcheloHS auSor eftr ideofartajfis amma his
Mam ouibus ardentior caUdiordque concubitus. Vterq^e ex
Ariftotele H. A. DC. 3. dyna^sUay ih^ i^vxfirefeii oy oi^ aU
ySv. eu yif eik« fiSAw ^%ff ^/ uuf '^pooifXpyra^ irpic i^^
^fmrn^ vbi ex Varrone etPiinio iegendum ^iioOiuat^eiim^
Caltol Cre(c^nti\i8lX.76.Cathofcrilritinflfcelhfc^
tati-ejfe capras quae ex faxo fatiunt phis fexagenos pedesS*
quae verba Bi^eenjBs editio pianeomifit. SoraSH habent
£dd. primae h. L Phoebo (acrnm SoraAe ex Silio VIII. 493.
et Vn. 662..annotauit Schoettgen. Seruius ad Aeneid. n*
785. montem Hiipinorttm ait efle in Fiaminia oollocatunu
Juxta Tiberim non procul Fideriia et Veiis fitum fuifle» mo-
net Schoettg. qui ntiratur, FifocUo iungi fa. 1. quippe ex quo
Nar fluuins oriatur» te&e Plinio DI. 10. Sed refte monet^
flmul t^minari, ^iia in vtraque ferae eaprae habitabant.
Fifcelli capras dixit nofter fopra S. i; 5. Ad Veftinos re>
fert Siiius VIH. 5i9- Q»^> Fifcelky tuas arces Piunamqut
muentem.*
artaejmd ahotubus} Malim vt ortae/imt eikombuii
Sequitur enimjSp ^aj^rn; et cet .. .:-
4d9 f tQMMEHTAKIl^-W V
Di tOfimi CreSaevti . ex eapris^ fneHoriifuni qudeHs
pariunt , ex kis potijfmmm mareisjimt eligeiufi dd admiffitrdSm
ybi (uiti^m^a £<iit;iQ'Omittit aa. VnSe h. L maltm: Ex
cdpris melxQrjds/eminio Jimty quae bis parhiKt* VrCmut» ma-
leHtquaebinos. Suprapilp^ 2. f8» ^ttof, ariefes /ubmitters
yolmt, potiffimum eligwat ex matribus, quae .gemtnos parer$
foUnt. vjbi vide nobim. Vrfini emendationem probo.
adMdmijffuras^ , JAwi vcrba Vrfinuifparfai cenfebat ««ffe.
Media'^ Infulam Melum Intetpt^tftturScaliger, Con-
Ira^gidlinas fif ^/traj /dicbas futfle 9 quae erarit-Medicae. Ca-
" pras.-ScjTias ob U.&xk abundantiam laudat 'Pindarus apud
Iktiienaeutn 11. p. sg- Scyrias et Nasda^ ih Samum infulam
tradufttts luifle a Polycrate, ait Alexisapud Athenaeuni XIL
p. 540. Et videntur^in piurlbus' mari* A<?gei !nfuK$ capraer
ob foium montuofum et filueftre bene prouehHfe - • •
.. £ 5. atqfi£ fi"] tfii emendauJt Viftorias librormtf (ho-
jrajtn isftipnem adquefiet. quae eft etiam in Edd. primis, In
aQis eftc atiter atqurde ouwus dieo. Quam equidem le6lio-
nem praefero. Quam enim vulgata veluti Varronis peculia-
Cem d^ ^tlone.capraruni.Cententiam exhibet, 6andem Ma-
miiius.informakpofuit^ Vtiiatim dicetur. ^ CeteramGed-
ponica: (Pt/tr/xS^ 4« mfirrei xcif & xotb inXehl^ 6 mpsri^
ha^e^fovT^. Arcbelao banc fententiam* adfcrlblt Plinius
' i^ loco ifuein fupra pofai ; iterumqiie 38* feft* 42;.
' fenaSli Crefc/anas enim capras nemo et cet Bafil.
editio otmfit emm.
JlfafmSus2 Hoc no^nen in Varrofte faepius reftituit
eK Ubris :fuis Viftorius.^ Sed in locis Ciceronis, a Viftorii
Igudjfttiay toagxla eft etiam.librorum varietas. ^ Vide Inciicem
Cicerbnianam in nomtiie Manii Mamilii. ^
Ulascapras} Exfimiiifbrmaiadeombus, fubos, bu-
^ bus etiuuencis Pontederalmalebat etiam h. 1; legi: iliafceca-
pras. Vocabulom reSU Vefipus inter pretatur > arbitrio bo-
ni viri ex L. 73. D. de Verbqrum Signifibatione. .
, Archelaus'] £t ante eum Alcmaeon apud- Ariftotelem
H. A. L II. De aeg^grifl idem traditOppiaims C^eget. n.
|[4a Pi? ri^picApia fabula tranfiata fuit ad capras oianfaecas.
In rupicapra tameA Qriginom fabutae dederuht finus^d^eci
catanei.ytrinque po^ oornua^pofitti. < vt docai ad Aelianom
pu;32. libril. cap, 5J. : .. j ;)•. :
' pajioresj Vitiumhis verbis Iiaejfiire puto, quod toUea
infectq vX^mte. etiam^iAxchekM. Ek paflbrUte nitf^ratione
^dem refert Aelianos L c« , >:> • , » -. •
t^a ii rVi ftabmUh
xm^emekoresyjimtf ifuae/peWgni adMbemos JhUs ottus,
^uw.Iapide aui^Ufi^JimtftriUc^ Mycaptikfuinus.jUnfl^fn^
Jum mt kftulsi$ttin^/iiij^'Ati/&^ Sersit
4^fk. Itim /f^Sf/f^rncmM^^^ obiimmtuir.ien^ j etpa/ei Siff
-pe^us ikbit qmfe/(miUmBifid habefptopriaquaefiameicet,
Vdtnus 11 1. vm&a^9tL \e%enioJhiMiim melius ad^^exor^
tmjpeffat^ pecuiiquoA et cet. * S^^aidem dnce Grefceriti^
mAm : StiUtuhmi huic: pesori ^mJ^-^ tt ex&rtus-Jpeflat.
CQlmtieih!: ip/um'Ver<i taprile vit^miunlirjaxd veFt^
Jiratutn €%Pdeb.et\i ^ftomam h^\pe£€^nihiljkf^lkrnitu$n;
Migenjquepafl»r guoMie /tabulumc^ntterrit, fteajiatitkr JitiP'
iim.mit hmnorem^.conMfiTB 9 lutHmoJwri, quae^^ciinHafmt
capris inimca.^ !V[QcaJb^Wi/^^49^^r<^picit 9A fiabttbtfn^ i
' .:, -atjiq/fim'} Geoponi^?».: <Pi{^;y^f tfttoymv Ti\(^iuierh
Ariftoteies,H. A^^Vilh.iQ^ A/^:3Cc&«*f>w 44 iw^ «/ cunc, vypetr,
itbiv^ Id^ IXi 3;^ «V*'^ a4*f€Q jt^fi^ir^^ tiSv ilim ' .Re^
D^^ium a^aejfi»^ ftemiiUttonet^vhirQQirum expierlrifti
tndunt SdboIia^AriiEijophBniaadPlQtam verfii^ij. puv&oio^
4mt'i<ntBfT^iffn\fr^.^m, . r.j.ry "> '• * ;< •
- tefia^ :i,(ieHjater0 co^y quem jtaftatn ^cl doeet Vi*
.. Juhfttrnitfer^}. Mitpt \%k\^
qi^Udemihiberno^^Iii^JMlVi^rgi^^ ow^t^Fon^
te is^^nos, br^ui yillo iiidQ^timi^noti ^temm prc^ixibFei 4t
por^rinUm ife^exit :.s...y
fruticibus] Cv^k^agreJUs JkttHm^'^ capraeidicmHuH
ideoqnt iniegp it- M(pivwft injMUdorpa&at'^ ,
^' r ,:4niheis^ cyltV''] ^f omt^era milrfjiit incuttis. . ^Sedde* hk
.45i4ti«. fett,fai|pa*a)i^./fc»liQU>»srftWik«dl^ty vi|>
igUliC^a frttti^i)iu$.fanl diuerfa^ i^\fi^$6d: ytrglulta funtetiam
«bPTUflXfatiiwnm!* 'Oleaf0etcet, .1 • , ■ .r^: .
..' i! xcapra nt^um^ ,.Aii lioet cafWn mAtrem, no>i iio0^
ilum^ . Ix)Lept«Ki6ft . vulgata led:io i \ seAitid Crefcentio5i taprtan
iH\jundopafcat,i ; .r .: :. . vrjt,,- •.- - t
timbum'] Vollt. liber iembum. q\Kld. ferri poti&ft ^ fie^
gr4#co X^V»^i/. dQfo^di&*nfiguf£cft$Lotre. ead<nn^ Varra apud
Frobum ad Eoteg. J?» jR^r ^fiwwi- HmiusqpiSus bisfex^ftguis
fietti mlcantibu$A\v. .^ ^ . . . • ^ • • • t
-Si^ii^ ^UQ «r^ /i«»ra J ^ Haete Y«tt)^«»^li|)fOi».huc ttamfi
latacenfuitVxfiws; igilwincluflttGeiuer.. ' . ;
. f. 8- afli^fiMiM».} ;^^cen^ius ;. pofi tMumnm eKigumt itk
gr^em ktrcosifma^ fjuMifoiKlpitepJtiwartum.meffi^
Dd ^ dii
4sa COMKfEjrFA&nr^IN
SiUmportVirw^ Cofuflieila: Tenifn admi^Jmw fer em-
imunum fere mU mef^m Becembrem pr4ucipimus\ vt pro^
pmqumUe vere gemmautibms /rttieiis oairtus edatur. Geopo»
jBtca: ipimf Umpi irfo^ «^ rirmf ox^ 4 ^fo rfvrSr rSv
^fieftvSr. PaUadios is» 13. 7. CvHcipmuit Nouembri meufi
pt Ahrtio porhmt. Vrfintu valgabHn liaias loci le6tionem ;
^seigmutagrmincumfios, Aircos iu caprilia: ita eorrige-
hoii /tvig^ifi|^XjrmM^^//ia,i%Iiqui$omiffi8. ContnPoa-
iliei.enLZ exigmU gregem iu campos: u 0. reooeant ex fitttbos
jot montibus in canqioft ^pt^f ^ hireos, aotea feorfimpa-
ibcM, in gregem ad tdmwu-am redacunt -Sed omifit vir
•«^e^iaadocere, qoomcMlo hird ita dici poflnit exigi in ca-
frilia, dum caprae in campis pafcnntm'. Septi enim, in qni-
a^ foris pemoftaDt, tpft Varro a caprifi diftinxit vUk
ms de arietibus,qiiem«e(^icit Varro; hio eft: arietes, quibus
fts vfikrus ad foeturam bimefiri tempore,^aule Jkemendum ^
/argius pabulo exphftuhrtk Ckift reetiermitisdflobuta e paftu^
ordemnfi efi datmnffirmioresfiuut ad laboremfiifimendum. -^
oum ommes coucepenmt 9 rmr/us arietes ficemeudij itafaSi^
praegnantibus quoJ Jimt 4eokfiL £x quolococonfiat; mi;.
gatam nuUo modo defendi poife» nBC-locunr M^ere^^envm-
datlottem PontedenifliL • -Nequtf •ettim in campia pafcun6ir ca-
prae ; igitur de montibus in eampos exigi vix dioi poifoiiC;
9t hirci apdmittantxir. Poinde esCtgl a gr^» defiftente au-
tumno/dici non magispoflhnlv qtn^ ^uc 'fit admiflura. Re-
ftat igitar> vt oum Crcfbentio et Vr6io leg:imus : exfguot iu
gregtm (caprarum) kircos. (ante feparatod) reliquis qmiifis.
]Porte tamen excideinmt verba quadriam. !
quartum menfem} Vrfinus quiatmH iegl vol^t ex
ArifloteHs H. A. VI.^ rp; PHnlo VK. Jo. et Geoponicis ig.
9. Plinius g. 50, Nouenihri eolicip^^rev Martlo p^re mX>%
aumero feamen mettfiuin dlerumque^ifon d«fiflito. Vvfitd
emendationem repetiit Popma. E^uidem verum V^n^nis
difleniUm non video, Alt^enim qatoto bienfe parere ; nec
vllus foriptXMTun» abVrJHno htudatdrunv affirihaait, poftquiri^*
tum demum menfem parere capram; fed qttinqoe Mfetifes
irterum'ferr^vt6uem«.' ••
twm fubmittmi$ur) Crefa oinlfit tam, Ceterum Edd.
I^lmae variant (bripturam jnter koedi et-haesU, VarrdUis L»
L. IV. p. 2$. JHrcus quod Sabinifircus, et quod itlicfeduSf tn
tath n^MnSi -qufd invrbe vt in muttts A addito haedus^
vbi £ditio Parmenfis «niil 1490« fotdus ^ rute Edtts ^
aedusn Haedam Mlietatem lex Liciuib ibintuaria in coena
vetaitappoiii^ ▼tMy0rfibU8Lamliiit|et*evfpiidGeiUumIL
34.
VARRpNIS. LIB. II.. qAP.IU. IV. 41)
34. moimit.Conradi Parergv p^32i* eoqae refpicit luuexudis
XI. 77* ^^i» poAqnam ad cdenam amico promiferat kdedulim
de, Tiburtino agro pitiguijrunum ,, kerbae infciumf nec dum au* '
fum virgas humUis moraere JaUSi , qui plus laSHs /iabereif
^[M^fanguimSf MMcit: kaee oUm noftri iam bmmofaji^
hdius coenafkiL ^'
quaedamfcritfta'} Refte Edd. Ba.> Q.quaedatn renMHA.
feripii oporietkab&e-^ijuibus vtantm':/^^^^ leftionem re«
cepiiTem, fi qiiis liber fcriptus aaftqr et cognitor accefliflet.
•Supra Q. 3/2a defahitktejimt mutiaffideaj vt iUxi in li'
bro,fcripta'majgift& peeons kabet: et ijuae opus i^ medeth
]4um, portatfecum.
Vfuvemt] 'Crek&Mnst^i/leiiditetiqmfaepe^ vtincor*
poribms. tmbferentfir , jmb^a Jiibuentmtum -eft, eo quod inter
Je comibus pugnant y acttiamfpiffi$JjHwofis<toMpafcuntur^
~ capraeiqfciuae X . Crefoeiitiiis i^tis mMgnum gregem —
jjmnqui^enas , eoquodcapraeUfduae^fiiid, et fe.dypexgunt.
contm ouesfe congregant ac conden/ant in X m- vbi antiqua
tnealubet condempfant.. . ^
f. 10. fefellit!} Quod in Jibris fuls bnmlbus eiTe ^ffir-
xnat- Vi^lorius, ex. yete^e Codice affert ejbiani et compix>bat
yriinus^ Comparat etiam Iqcuo^. noRrl I* ii. ibi ioniwi cir"
^omfiimrit mw ceruorvm* Itji en^gi M epc, eodQmt Cbdicc
legi volebat Sed iiHus Ibci alia i^il. ratip.;^.ijgitiir antiquam
ieWoaem reliitui. , : ,. . . ..,.'/.../
. . Ccf/ittati} . Vide infra a4 Jfl; s--J8v
, , dmas.eaprasj CreCQ&nt^fmgutisdecemcaprisfit^
Ji^ciunt hirci.vltra oSq annosyermndaenonfunt et Fellqudt
quae ex PalIadio,dua»,.funh ;vK't^en..verba prior9,,hodie
non exftant^.- iiec happ difputatio^s parteni atti^it Co-
lumella. , ' ' ...
. Cap.IV. S^d quisy yvilgAisipiefortupoftltaHM
fuTpeAam habuit iam olim ScaligerV eriiendans: Sed ^uis
■JEpirota poft itd ilicoprodit. Pecuarips at^etas Epiroticos
fapra nommat ll. r. 2: Et capite fequienti notninantur ffwy-
Tr&pSrctf eodem.fenfu. 'Sed in emeiidatione Scaiigeri ^ofte-
^rior pars dlfplicet^ Saltim effet epirotaltaticus. Pontedera
ctim Vrfino iri vulgrfta"trlcatur, iiihfl btihen* exfricat. ' Gef-
tieriana conlettura vix melins quid ekcogttaii poterit Tril-
'ler Obferu. IV. 27. coniecit: Sed quis expertos poft iftu, alia
prodit?
Lidnio Neruae} Intelligi A. Licinium Nehum lega-
ttOn a^ exercitus in Macedonui vi^ndos mifltim A. V. J[85*
:-.--;: • ■ - • --. •.!-.• It4^^ . ^ . •' * • «t
4M * COMMENTAltlVS IN
et deinde praetDrem A* V« 587- ex Liaio 44, i8- ^^ 4$ , 44.
moQet SchoettgcD.
vtJarofa\ Plautas.TniaiL JL%,\y. ^oU hic mulier^
r\pfus catulfis p^iibus prateranL . $c4 Seraius ad Ae&eid.
357. laudat ex Plauto: etmte umcukabq vtfues fi^ksdos
faos, Cetmm ^ji gneip yM^4^ fnd»» fcropha^ vt ez
fffvnif &xiitk, yfu^tOi krihop ^ka^», yXv^w, fcalpOf
fculpo-
vt dUiret^rScrofal Haec verba fporiavi& fuiitVrfino.
Aliaxm aequ^ kpidjifii fed-.minus ^QjieiUai cogQpmini^ ratio-
nem edidit Macrobiiis Saturn. I. 6.
mihi et fx«jrt#3 • • Bmm ioou&ditt In Addina imac iocom
correxHTe videtur, •Deincepaeadem Aldina Qms emm m-
ftrum colit fundum. ' . .
patresnojtros^ 'Cato apnd Cfc^rooem de Seneft; c. i6,
lam hortum ipjim agricofaeJuctkHam aHeram appettemt: PII-
niug 19. C tQ. Bine primum aeflimabanfar agricotie priJH,
€t Jic Jlatim faciebant iudicitm, nequam effe in domomatrem'
famiHas (etenim haec^cura femlnacditebatur) vbi indlligeus ef
fet hortus. Quiffpi e catnario aut rnacclloviuendum ^.'qaem
Ibcnm vitfouuri effe fufpicor; iieqtreeilira alibi4egitraditmn,
tniram hortorum Vnquam pertlnalfife^d. fbeWilnas i^manas;
qtiin foccidiaFam ctira' ad eas feflitpef-^pertltiuit, eiufijuemen-
tionem in loco PiiniLfuiffe faaam puto. Ceteram fucbJdiam
a fliibua caedendis deribauitVarro' de t; Li IV. J). «g. igitur
/ucidum fcribi voluit; eamque ftriptilram reram pnto. Ge-
nerale eft vocabulufn, quo cara fiis concifae omnis &le
et fumo durata (ignliicaCar. Hinc fuccid2as'hunumas fkcere
dixit Catb apud Gellium XHI^ 24. Vnde coargaxtnr etymolq-
gia; a fuccidendo dufta, quam fequi tamen maluit*Gefner.
vui cokn-is} Crefc. vmvs coUnis potius ^uam varn.
Gec^onica XIX. 6. ti^fjiiv ^}M»g Xoffrs^ ioiuiJM^wi roiQ^e^
fam^^rtpoQ xtif veptox^^ ix^^^ ^ fieyxkct^ roTc fxnfiaffcff
ixrqg r^C xe(f>xkrJQ acoy rSv itoiSv. aj yip f/LtuponitpdXoi xe^
fifxX^^^^Q ^ft^&ynQ wi ueij etj ifioxfo5ffot{:rSy iroix«U^ aipe^
r^rspotf. rir(p r^ rpi^rjip xc^ tuq uixp^Q iyiphwt. ncpoQ ik toTq
apTinidyotQ or«y ra Tspl Twotvxi^ec jto/ ric cvvwfi^totQ ^totji fu^
-yxKx^ riiv rs ko^iav ictorSav, uc^ orav .fyc^t rov Keypfuvw
, uoAor» xoXvv, Koji^orctA uakSfiev ro iv rij xri^^ kiyif/Levov
uxAofcov. V ides 9 uoj^oicu effe callum, callo(am ceruicts
parte^ ti;landul6&mi hinc glandia Latinis di^hm. Tp«y^
.yov Hippiatrica in €jquo dixerunt p. gg. Vide Caj^ii Glolt
Graecom. Kuwpdfu u^Xipnfe^ inter meniae delicias refert
poefca
VARkONIS-UR ih GAP. IV, 49$
poeta apuj Athenaeum; eaUum q^rngnmn dixit Platttoa iti
Periaet Pliniu^; • ....
tumvtique2 Vrfino? malebat /«fii rf/r •• .•
f. 4. regione (coe(t)']\ Inclnfimi coeH alienm» effe ab h.
L refte.vidit Pofltedera; rieq Ifeittceps coeli fit tnetiitio.
funt verHsV Ita PoKt et Viftorius verris in v^toaUR"
mo librq reperti Vulgo y&rf verres. Vrfimis malebat: fi
formojju/unt/crofae. quamlefttenem etipfepfafefeto; nam
de folis ftropms fermo in feqiientilrtjs eft. " -
prdgeniis'']' Crefc. itm ex bona pr<^enft vf * ponps muU
ios pariaty Aldina cum Bruibh. hsibet fnultos fbreosx^
amplfi quam.epciles'] Antiquam leftiohem tem^^e ma«
tauitVrdofiusedendo: diHpU^s qucm exilis.. Nam inbona
progenie erbona regione «Iquaeritur mimm^i' Vi-fties am-
plas emas, fed vt ex ea regione emas, vbl Dafemieur tales*
Vrfinus/malebat: amplaeyj^aih-exHii;pctraUui: - "
noxifque praejliari'] Vrfiniw 'raembraf leftfcmem m>xif*:
que/ praejlcfre. quam interpretktur noxifquejblutasprae/la^'
re, Sed nabnetlpfe cap. 5. ftft."'! T. bis nmititer fegi noxi/
que praejtdri. Ceterum praejtqn etiam h. !. reftitoi eit anti*
quis Edd. qtras deferuit cuih ViftoHo defntt"; • «*- -
' /C.n>] Beinefiusadlnfcriptp. 933. j&r& Ideft furia
legi voieUt. Surire enim*-Latini dicunt, quod Grae«t'^i^S»
ct uoLx^v. Sed /bna refte ^abet Nonius H. 353* intei^-
pretatbr ftt^tepra Kquidiorar ' ^x^cfprire ventrem exbnerare
apud Scb6naft. luUenalis SI. 38. Fortolus^ 'tcPi^iA ventris
*Mud Nonium. Foricae fjttrina;e' pUblicae tfpud 'Ittiienatemw
Foricafii iri Pandfeftis, qiif foricas conducunt;-edii^%f^ No-
ijius ex Pomponio affert De {^rofluuib venljrfs* igitur refte
h. l. interpretatiis eft iam olim Cori. Gefnerih Hift: Quadru-
pedum. • Jrfalum hoc fulBui irrtm^diabile efl]e> afiirttlat A!^i*
ftoteles, ^ " - " 1 .
fc^porem*] Crefcent JX. 77. Sed d^eknti^s altmeitA
per hiemefn praebencUiJuta kafmla glandtumg cajicmearunt et
JtmiUum^ yelf^a\ velhoraeumf vetjrumentum. Haee enim
'nonjbtimmpdd pingtt^dineni efficit$nt ; fed etiam earni^iitcun-'
^umfaporefnaddunt. Geopomca 19.6. e^ 4i upt^^xpic ri
refte Cbn. 6(^)her H. Quadrup.p.988* emettdaUif }' ny^ YsS:.
€r/v, et £viix^ppSv interpretatttr excellere, ttu^ipetv. Re-
'6:el Edltip afltiqua Crefc, Babet: cames iocundum Japareth
pajiutn exigunt et cet
aeji^tej Crefc. Aejtuti mane et antequam iOftus inH-
piai, Juhiguntlii locum vmbr^fum^ metximevbijitaqna;
Dd5 r^fi
4a6 COMMENTARIVS 121
poll mmikem rmrfus Imtofermri paJatiUiar — ei mu^aSla
en glacies. Geoponica: x«i/u«fyio« « itfirBfov i^wty rpiv
i$a^f^3ipfaf rev wayov^ . - -^
Ji»i^atU} Vitium.haefiL Lego JUeriSi JiMgmilt ia
vmbro/km hcim maxtme et cet Goluaielia VIL lo. per or-
tUa canicttlae noa (bluai bis id a^iam duci iubet; fed iuxta
Huuiam aut ftagnum detineri, quia com fit aeftnofiflimnm
pecus 9 non fit contentum potiooe aquaenifiobefiun illuaiem
demerferit et refrigenuierit» nec vlla re magis gaudeat,
qaani.r4uii| etlacucoenofo volutari. Interim infertumfirm-
die inclufi* Creic. editio antiqua liabet: /ubigmt i. va4mU in
heamvtabrofim*
/e^ernemii} et lagiaandi, vt robufliores ad veneren»
fiant; ^tfihocomifit Columella. Arifloteles H. A« V. 14.
i%itie$y4kp6o^Bx^u9^^i'
f. 7. optimMm'] Crek. /ecememiijimt.. optimnm admi/
/urae tempusTr vernumf iaeft KbU. Februdrus ai (Gem 13.
Martii ; ita euhu ~ pariaut ; meiffibus eff pre^nam» tt tunc^
pa^iat. • Geopoaica : dp/anf ii Siax m^ ^ rironf^ hc^ ^^
^sifvftt r.vp)li io9Q iuftvjJQ tmipefmQf iiare.ylve^^ai nuroi ri
^ipcg fiv roneriv. Loctim Ariftptelis ex H. A. qui hiemales
fbetu^prpbat^ dedi ad Columellimii Vll. 9. CrefcentiiEditio
•ntiquare^usbabet: optimamdsdmjfuram^ vernum i. a.
Kai. iij^ in ante Kalendas,.
CUm coeperunt} Ante Vi6)x>rium enkeoeperiut, atque
ita Crefcent qui id fic habet :. coeperint, dicuntur bac/acere, *•
rcSe, in iuto volatantur libenter, quae iUorum reqmes eft,
vt tauatio. homiuis. fed Editio antiqua: coeperunt — reae*
admiffuras cum /aciunt , iu luto.
lutojos'] £dd. primae dant UUuofos. quae formaforfe
aattquior fuit Similes dabo inira ad cap. 0. fe^ 4-
limites'] Limites videtur appellare a timo, fi locus eft
fanus. Maie vUs iaterpretatur -Gefher. -Ecoe F.eftus: Lu"
ftraJjgnUcant tacHnqs kito/as, quae /unt iu Jituis, aprorum
eubilia*, vbi Scaliger veterum Editionum lamas praeferebat
• In antiquaP6mponixediUonereperio /«faiia^feriptdm. Idem
f e|lus : iacuna aquae coUeSio , ^uam alii lamam , cdii iuftrum
dicuf^, SQfablia.ad Horatii £pii|. L 10. vctrfu 10. Jamaeft
vorago. >^noi'ifmm eft ingtuuifSm Ldmiae quoque dicuntur
deuoratrifespiferorum. Altf^r SchoIuUles^addit locum En-
nii: fttuarumjattus tatebriistamafquelutofas. Videtur au-
Aor 'prior fcholid in animo habuilTe vocem XoupiOQf quae
foitaile >e£te deriuatur a Uiff^ » . iMfkiu. Naqi \ifiiu , ru x a-
^J!Hir#tot^at#tyr£tymAlog,M..ia vpc^ Af/MaretHefycbius
yAHRpNlS LIU IL CAP. IV, 437
in Ikjififivi. Lamiam ipftm Nicander apud AatoQiniiin c. g.
int^rprdtatipr feram immaneni, in* fpolanca moatis Parnafli
^liabitantem et armenta com hominibofi depraedantem. Inde
.poftea feniinaruta forma Laniiae fuerunt effiAae. Quid fi
•Lamia ill^ » ^osak aiii J^ufieepiv appeilabant^ tette .NicatidrOi
aper fuit, a lama Aifua didvs? Deinde pifcem cetac^iim et
rapacem ex oetaceoram genere Lamiam^ Op^nus contra-
•fteAtf/tivAv. dixtfunt ^no deriuatum iMfu^.fignl&M,
.teraginofiim, capacem^ ni^^ak^.' horrendum^ immane.
Vide ad Nicandri Tlieriac.veif. 993.
comepevimt'] Crefc conefij^rmt r rmfus /p^regant -r
^fatiref idquenfqim ad quadrienmum reSlefacerepotefii deinde
Jaginatuspemenitad /affiifyii. •^Ceopunica:, ;fy/K« ik gi/ji^^
•fiuMf X9ipl{H9W^ i^ etvrSy ricni^^ ipfimne^ftif iw a^
-Ttt^nc^ nxfitreyBeeQ iwnrfdenuey avric itoiSa^. -
trimum} Ariftotel^^ imcfiOjt. tha^oc ioG^ienf fUxf*
Jmixft^rig^ quod. Pliniiis« VUL^cap. 51. vertit; maresvltra
trimatum non gensrant." ColomeUa vfque ad quadrimatum
durare att- VII; 9. Itaqpe. refte .vnlgatum' prmum cprrigi
iiliferuht Scaliger, Vrfinus et MorgagnL Trimtm reAe fo-
lus Popnn'€xpreffit
k retm 3 jAriftoteles^^ rSh ik itfB9fivrifot§x^pw ytyetof
si i6tyonL. i ^yif [On^ fftveifaf <«urS> iiemaic «di fiiifvip Sqd Al*
'dina dedkr ddnde-eafirettutfaffniaurque qmad. ^ Crefcen
jfciiis etiim Baifdeeiifis.: deistdeip^euaus feruenit^lamum
ied antiqnaineac*^'iMib id retroquaad pemenitKad Idnmn %•
impoJftbtiitatBm eoetmdi. Vnde apparet^ BaiilcmI(ittiCre£ben-
-tium ex AIdino'exempIo.'ini»j^Iatum efle*) 4&Uii9l vero
carreAionm doxitexCplumelkVn.^ :: ,::.:,,
f. 9. dvc diffus'] Ita legondum jede pra va(gatOf antea
^^vnfq, etquod^Yiflorius pofii]ti»'#i^y^». exio^iClw^ntis
Strdmatum II. Xh^retfyiv uva rSv (pikooo^pivrm itiifft>okoy^»
fittf rijy Zir^^liii 3ue^(fiivnf^'ic'A ^wv uif^offMyi^ fiivov
^mviiewvk mon«eraiit'Sealiger> Cafiiubonu^ «t.Pooftedera.
^undem Clementisriacmnv :.qui iegitur p* 40$\ Dy.|>ofuit
jRhoer ad Pcirpbylrlam de. Abmnemiil^ p. d^diet/eftioneiin
^VQ parftar probaoit. Pikphyriils ipfe: if A M a d/.^A<o r/
ikod; iyifiiisy. -^ eodem vqcoulo verlHim^vfi^, .(kbare,
ibrophariira lifaidimiiarnm efi^/moo^Scaligeri.iVjbde verre
.4icitxnr jiMf^i v. A •VeiJ)d.iJK(co^ Vibrro deriua^ ^yy^ :quam
bene^ nunc non difputo. Adien«ejiui IX. p, !40i. oi >U ow
'dfijwSmi «findt ^^ifriv ek ^^vdetvmi^myta, Vethffmjitlfare
^Jimre 4e/liUdiner fimminbetEQftus 'vxSuitiim Amo-
bius
4»8 CaMMENTARIVS IN :
bias L p/^w ammalia t$rris/u0iaatque4t$,.aqmi d^gentia
Juriimt mc €ondpiMtUP IdeoLde BttocfaQ V. p. ly^.iafciiiiam
JuriiHtfs habet. Feminae fin fijbare tribiiit Piinius'; atque
ita Apuleius Apolog. p; ^'ig^/efttmae Jubentj maresjiuiamt.
Nonins catukre » Jiu!ire vel muiiaari. De f emina Jubare di-
xit etiMn Hondos Epodon XIL II.
g€mre fe/soris ] VocabuhiiB peearis - vt gloffema deleri
volait Vrfinos. Ctfteram Varro L. L. IV:. p. sg. initium ab
hoc p6coE0-faf)nm etiam.Cacnis edendae argimre videtnr.
£n tibi verba: HiMc^^l^oierhv^adpeeucUscarnem perueu-
tume/t. SuiUafte ab UUs gmeriius coguanuuata. Jkmcpri*
mo cjfamt /ecuudo etixam, tertio b iure.pti coepifi uatura
docet, Sctlicet facrificium» foe fieiftam , ocsafionem praeboit
fiallae primum aflae comedendae^ - Aflamprimam Jionines
in facrificio deguaii& homities» tradit etiaar Athenio cami*
cas apttd Athenaeum XZ V. p. 6(5o*
/oedue cumferitur^ "Laudauit Vrfinos Vii^iiiamm^:
caefaiuugebaut/oederaporca. .
- in ^oniunSioue nuptialr] iHaec verba Vt fpiicia deleci
maiuit Vrfinnst *
nuptiarum'} Veneri facrificatam fbiflie etiam in Grae-
cia fileta« tefert AflieBaeas llh p. ^. vbt.^idQ notns Cafau-
boni. ' ' Matrideae incientemfcrofiim inuittlati folitam fuifle»
referti Arnobios; et F^xA. co9ffbetamJuem ^ci tradit, quae
cum omfti fetu adbibetur ad fiicrificiuiDu . Talis fait illa,
quam AeiKeas cum triginta porcts imkteuiL .£odem}fienfia
4mmolitf^(dicontur.iiaibegm'bokies et.vertteoes.
Qraeeae ]^»!^y ]- l^lurhnis * in Ipcis.Ariflopbmes ita di-
xtt xtit^Vf vt doQent InkUce^ eius poetae. Porcam Catonia
cap. 197. i6;hucitrahkSsaliger« .
d^nummfigni'] '^hrSam.rai^zti .^e id iufigne uit^
ptiama:^ - "■; -^ '.: ^. . . • "
\proinie^ae Jalem^i' Gemens Stromat IL.ioiiiF&eu^
rS ^^ >vSii^ i^^ 'ft94 iHi^ ^vofbv 4 iruuteS reU oupuuc
o<Pty^^^ ' AtlX^hryi^pom kqAorem diftumzMfetbCicero de
FitfibiiY V; 13^ Nat D^iTL 64.. Ad Oeitndiem; Clemens
Strdmat VEI; p. jt^l B. ^' akSyuvrieiilcBaffifr i^ox^
T^» iaf awir^ ri^ou Vid^^etiw Pliimim 8^>^^-?7« ^ Plotar-
ehabl^Symp.- Quaeft^ V;^'iO. ^qoos laudaait.ViAotius et Gef-
ner.' ^ Huno Dio Orbt S^ j^«>aw^'de pingiiSMis etventricofis
ba tetoicfe tifffttaait ReMlte^i. •» : * . ;> f,.:
tdmMinde^ . Vdnram tefticmm toM
ita MeaiibttG. Pcli&rlusMapod^Tur&ete JV^.«^v^ legpe-
... ret.
VAHRONIS Xm It C AP, IV. 4^9
ret eomadtutej a parte GaiBae Narftonenfls Comacina Pliftio
m. 4. ^^\ TuniebUs teniabat: e^ canatag^ mox tatnett
praeferehtt ;^^waifnrar> qoift de Seqaanis Strabo: ^v ^
^nn^of. Idem iil l6oo Phati apud Feftum in voce Naf-ciU flc
I^i volebar: Nafium b&aam etfequamcam ^d CofMsinas*
vbi vuigp eft:: naricain^ bonam et canutam et t^guma quiHas
fartae^ canckas pifeinarias. Gontra Sealiger vutgatam ita
diftingait et emendat': pmfaCf tomacinae et iaemacae. To*
macinas tnterpretator re6Le-t^imacuIa; vndelauenalis: can^'
eliduli dimna tomaeuk panci. Graeci vocant rifia^ 9 rifiixtf*
Taeniacas interpretaturoffi» oblonga6; grfl»ce*^«X/<}d(( ni^
rXevpdug, Gaiiis hodie Longes, ' Fopma intomadnis skifen-
titor Scaligero^ deinde tanastae legit, et eyi: gt^eco rxfitig
longaa ofras interpretatur. It» cum fepere plus vid^f i vel-
let quanr Scaiiger>Tifam dedit/ De tomacinis feu toraacu-
Us nalia dldtabitirtid. Praeteriocum luaenatifl X. gjTs.alia
vrde in Gerneri ThefaurO) et in Cangti^GloflaHo fub Vo<;e
'Ihtna. De taniacta quid fu(|>icer^ lettor flatim vMebit ex
loco Ifidori XX. l.-vbi eftr Tcixealardum eft Galffcedi&um.
Vnde didt Afranius: In profa.' ChtturH faginaUim pif^
partum taseea* vbi Interpres monet hinc for£fleHifbftnicum
iocivto, camemrfaiUsim falfam, etfq^jirfdcarnemfttum/or*
«am^elTi^. BdOrutf vnde faa duxerit, nMdaiM hiaefttgaui;
fed in- voce ta!icea veram buin^loci? fcnpturam latere lufpi.
• oor; Video nunc ScaHgerum-ad Feftata in Vdee/*^em, vbi-
affcMnpenitam inler^etatur offam-porcinamcum caudaf tf-
• ferre locam 'Arrtobii VH. p. ^29^ nojenias ^fa/que penitas.
altero in laco ett: quid tweta? qmd nkeniae? qidd offae?
Ibi igitur Scaliger emendat; taeniae et comj^arat Varroirf is
tet§iacas. Alii, qties (equitm* Gefner in Thef. L. L. inepte
naeniiEis interpretartmr inteftinum ieiunum. Poffis etiam Af-*
canieae legere ; qtois a patrift dixerunt^ vt Falifeos, feu vehc'
tres Falifcos porcinos. NuficJ dfeniqae video» 1n loco Am6-'
bli nihil ^e praefidii., nam vulgares libri eicScaligeri edi*
tione taimiaef prfnceps rom^a ^diti6 naeniae bis exhibet;
et refte quidem quod addita interpretatio docet: inte/fmi eft
porreftio (vel prO/eStio)> per quam protuuies editur, fucds p&^^
exficcata tHtaMus. Ita eAim Feftus: Noemae *— quidam
aimt haemae duUum ' nonten ab eXPremi intefiim voccdndo.
Kft igitur ]aiie;riftiniteftifir {eimii ptoM^Of m mrcimen com'^
pofita.
* • petafiones^^ • ^PtMwpetafimele cffedekere com Aoerfita*
^^pmiae et petifofiis^ doGtii tfd i^onis cap. i62,
f. lU
430 COMMENTARIVS lU
f. II. Itatial Vulgatxim ItaHa mJhyAesTnrQ^m& lii*
▼ecC IV« 6. emfi|idiibat legendo: Itaiia Infiibres — miUia
Jitccidias habere. Scaliger malebat : Afobreis — miUia a vi^
la Succi Duumireijus v/que. et iiofia .A^fMs.inteipi^tatar.
In Italiae agra Infubretifi. Dixifle enint vet^es Infubros et
Infubres* Deinde verba ter.na (^pui quaterua ndUia a vila
(i. e. villa)«Sk;ri Duuuiri (i..e. Diianii^i MediolaneQjSs) m-
terpretatur galiice: de Prais.d quatremtes d ^entaur. In
Tumebi emeudatiome Scaiigcjr reprehendit primum illod,
quod in ea magnitado faccidlarum non apparent ; deinde Ist-
tine dici negat mHHaJitccidias. ScaMgero. fuccefltt Vriinus
emendana : In GaUia verres tersta — mHUa iabent /uceidia^
Sas vefo vfque adeo, Memorat deinde.emendationem aiie«'
nam: In Jtalia in Scrcfae pemas auatemas miUiariaJiKci*
dia^ et ipfe monet, niti eam falfa leftione libri I]I. cap. i.
vbi apri miUiarit funt Popma cam Vrflno cenfet» Catonem
baec de Gallia tranfalpina, ifi qua Seqmmt fint» non Cifal-.
pina» vbi fint Infabres^ referre; itaque iegit: Infalita in
Jcrobes^ terna atque quatema mUUa^ GalHa Jiiccidia habere^
Sus. miUia interpretator pondo, etGaUia pro.Galiica. Pon-
tedera vidit edun, Catpnem de Gailids fiiccidiifi tradere vp^
luifle, fed de emendatione huius loci defperat Coniicit ta^
men, legeadum efle: In GaUia lujubres tema aut quaiema
miUia lautiajueddia kabere. Sus vjque etc Mihi vero lautia>
haec aeqoe difpUcent>' oaam ScaUgeri viUa Succi Duumuiri^
et Turnebum fequi maum. . Cato Juccidias kummasfacere
dixit in oratione apud Geliium XQL d^. Locu^i hiic mmttt&
eife videtur> ex Originibjtis. Ceterum magnitadin^mnume-
ro declarari et pro copia poni, monet Pontedera. Ver^net
hac locos Polybli 11. c. 1 5. de Gatliae Cifai^inae vbertate et
quercetorum magnitudjne: irW(rrMy yuf vitiSu JBfabiy no^
9rQfUve9¥ h Truij^ i$irs rie st$,ric ttlue fiAf^ uc^ x»Ci Bi^ri
OTfurifreiuitufei^itFst^t r^ okpg x^P^^^''^ X^V^^^ ^ ^^*
rwf cvfifiuivei rSy xeilmf uvroii vrufx^^» Haec iUe p^odi*
ditanno V« C.J609. .
Jks'] Crelc. ita : Sus vjque adeo pinguediue crefcerejb^ .
tetf vtfe ipfa ftans fi^nere non poJffU neque progredi vfquam.
Nam in fHjpania etc. Pleriqae virl dora confentiunt , vere
ex anteceoentibus adiiaeiifle alieno loco ; quod nrgait etiam
locua Creicentii» quam appofui; is eiiiin medi^ cum voce
vere omifit J£ditio antiqoa mea Crefe. faabet^y^ij;^ -* mm .
j» tuxitania fertur.
Hypanial^ Grefc. $tcme i^l^uf^aaiet ferfwr fit;s ^a^/.
Hfus^ quifiuk imeeutus viginti trikus.pinebt$ id eft quin^
gentis
VAKRONIS LIB. U. CAP, IV. 431
geirtis jeptuaginta quiMue Bbris^ eiujquefnts -a eufe ados
pedem et tres digitos finjfe, lardtm cum came imo pede ei
tribus digttis grqffum, vt ait Fdrro. , Credit igitur Crelceii.
tias pondo continere lihras d$. fed rediiiis antiqua mea.Edi*
tio habet ifidffe , ideflt habuiffe lardum etc.
JL yolumniol Quocum m^us fuit vfus iLnceron^''.
quem vide ad DiuerC^. 32.
bffiUam^ De qua vide ad Catoiiis cap. 163.
pedem et tres'\ Edd. primae omittunt digitos^ et Vetua
Codex Vrfini , qui fuQucatur, olim fuifle iimpliciter poiituih
%num quadrantis ^.
C 12. ejfe J^eflatwu'] Crefcent Mdit Farro, •etiamfi
in Arcadia vidiffe Juem, qui prae pinguedine non modo/ur*
gere non poJ/H, Jed, etiam in eam murem nidumfecij/e et pe^
periffe mures. Vrfinus in Codice reperit fcriptum fcio ijfe
fpeSatum, vulgatam tamen excufaft exemple Flauti in Milite
Gloriofo. Scilicet Vrfinu? fequitur leftionem fcio ejje fpe-
ttatumomySSo. inepto me. Ceterum ex Creicc^fitio malit quis
legere : fedetiam in eius corpore Jbricem — feeiffe — pepe^
rtffemfures. Antiqua mea editio Crefc. habet: Arckadiajpc^
Satumjiiem, qui in pinguedine etc. Plinius li^ C^s.Jues ^
^irantes a muribus tradunt arrofas.
exefa came2 lucundus primus came addidit; inepttim
vocabulum. Adipe debebat; et nifi^.fallor ex h. 1. habet Pn*
fcianus p. 657. ed. Putfch. Farro in IL rerum rujticarmh
adipes illa pro culeps. quem locum nondum fe reperiiTe fate* ,
turGefner in Thef. L. L..fub voce adeps. Igitur olim fuiile
videtur h. 1. exefa adipe illa ibilicet (brex. Verum nunc fu-
ipicari incipio^ Prifcianum refpexifie locum infra cap. XI. 7»
adipeJuiUa.
Pineta'\ Hoc vulgato iuuenca ex libris fuis fid>flutnit
ViftoriuSt ipfum tamen etiam vitiofum cenfens, Sufpica-
tur igitur, latere in eoFenetiam; in quo aifentientem habuit
Scaligerum. De iuuenca enim nimis eft ineptum commentnnu
Popma verfoa'haec ex margineetannotationele6h>ris irre-
pfme, nec de loco Vineta porro quaerendum efie cenfet.
Venetiam Liuius et alii fcriptores regionem eam vocan^
quam Veneti incolebant. Seruius ad Georg. I. 262. Ptira^
que pars Fenetiarum Jbmnnibus abundans Hniribus exereet
onme eommercium, vt Rauenna Altinum, vbi et venatio H
aucufia et agrorum cuttum kntribus exercitur^ Vide edam
Melam n. 4«^
Sus ad foeturam } Crefc. foecuncHias fcrophae perpen^
ditur, ^aim primopartu agit, uon umttum in reH^msum^
tat^
43a COMMPNTARIVS IN
M. Soeg ad apros iaepe admitte1>ant veteres raftici et htnc
natos poroos hybridas yocabant, vt docui fupra ad cap. 2.
feft. 13. Addo nunc VgRttoni cicurrin dici ^orcumnatum
ah aprofyluefirl et dom^ica porca ^ tefte Ca^io in Glofla*
lio Lat LocumEugenii Toiofani ita exprefHt lAdorus XIL
f. m (miinakkus bigcuera cUcutUur^ quae ex diuerjis nafcun-
tur^ vt mulus ex equa et afino^ burdoex equo ei afiua; hi-
bridae ex apris et porcis. iititJis ex oue et hirco^ mufino ex
capra et ariete. Eft autem dux gregis. Seruius ad Eclog. L
iJuonmn lingua Tityrus dicitur aries maior, qui gregem ante*
ire confueuit. In loco Vgutionis infra ad feft. ai. ponendo
Caogius edidit altero in loco^ctneurris. Sedecc^ Fefhis:
Bigemra dicuniur ammaUat ex diuerjo genere nata, at leo*
' pardus ex leone et pcmthera: ciciirjus ex apro et/croplia
domeftica, mulus ex equa -et afino* vbi corrige ciatrris ex
Vgutione vel cicuriness, vt funt .Veturii Cicuriai apud Var-
ronem.
in nutricatn'] Crek. Jubuicibittismen/ibusporcosfinumt
fum matribuSf deinde cum iam pafci poffuntffecemunt,
appeUabant'] Re6i:e VrJSnus emendat: appeUani.
fecundim ea] Hoc voluerunt fubititui.vulgatoTMfoi
Scaliger et Vrfinus, ex libro.PoJit shifeemidoeae^tcA'
ptam. Confirmauit vterque emcii4ationem verbis Florend-
ni: ia^uvrsQ rMka fura rSv Mtfriptov itpapfov, fi^ri rauka
^ft^wt. Addo nuQcCrefcentii au6coritateii^'Hipra ppiit&oi,
qui deinick interpretatus eltfecmidum ea*
nati hiemey Crefc. porci nati hiemefiunt exiks propter
frigoraf st quia matres ajpemantur eos, propter ex^guitch
tem laSis, quia ex hoc dentibusjauciantur eib eis edrum mam'
mae. Geoponica: r« ik rtrirouevx itx %e/^oc ^.sirihfk»
yfvsteqf itxrijy ivnfoalxv ri iipo^ uof rS fi^ fi$TaXafifiiv%sv
ydXaurce luuvS^t fSv fATjrifoov airx iiad^nfUvwif , iii ro ri^
d:jfkig axurt<^ifruc yakanroQ 0lef, Ah^of/LivuQ iro rSv iioirrw
iknief^* Fpntedera ex Crefcentio malcbat addi eos poft
afpernanCur.^ ^B? fententia dubia e/Tet. Vno verbo graece
.dicun(ur hieme nati porci furJix^^P^* et propter incommGK
dam. B/iiJBf\wti'X$4XoyuXoatrx apud li^uftatli. ad OdyiT. p. 533«
ed« QafiL . XBtro^ifXa a Florentino. Alio fenili,' fi&rixtifu
dixit Arifl^ieles li. A. VI. 18- 4e Gener. II. 8* III. 4. Cete-
rumvad,h.i.p!ertinerearhltror iocum Plinii VUI.. Jd 77. die-
bus deem' cirea brumam fiatim dentatos na/ci Nigidius tra-
dit. (porcos.)
(^)0:q^natur'] V^ilgatam olim quae diefips afper^
^ niatusFjsfxpx^it Vi^rius rej)onendo quo al\ qfpemakur. Vi-
* ■ tium
VARRONIS LIB^ U. CAP- IV. 433
tfum vidit et corrigere cottatus eftScaliger, legens: quoalie^
nas Jpemant > i. e. feparent. Ita enim Ennius in He£)x)ris
lytris apud Nonium:. Melrus ejl virtute ius. namfaepe virtu-
tem malt nancifctmhir ; ius atque aequum (Codex Guelferb.
ecum antique) Je a matis fpernit procuL Ipfum verbumyjb^r-
nere a Grae(5o n^lp&ii Tfripyo9f vt a TsffK» itipua deriuat Sca-
iiger. Senfum loci aperit Columella VII; 9. curet maxime^
ne quis Jub nutrice aliena educetur, nam facillime porci^ Ji
euajhrint haram, mifcentje^ et fcrofa cum decubuit, aeque
alieno ac fuo praebet. Itaque porculatoris maximum officium
ejlj vt vnamquamque cnm fua proJe claudat. Geoponica:
awc/ inMrrjv ik %oJjp«v T/:crifcocy iv iiui^ovTt cvd^s^ lfiphi\Tiwr
iiars p."^ fitfywfT^ocf dX^koi^ roi vupx itx(popoifv riKTofuvx —
ioiy yccp dXL^fkoiQ cvvoofXfLty^ ^ divvxrov iiuyvSvaq xvrx rxg
rsuicxQ* pikrtov ii , sl iKxcTTf rpi<pot rig tifni. In corre-
Aione Scaligeri perfona tertia ab hoc loco aliena eft, et
aliae funt rationes, quae eam afpernautur. Reftius Vrfinus
quod matres non afpemantur. Contra Pontedera, Scallge-
rianae corre6bionis veftigiis infiftens : quo alieni fpcrnantur.
quae quidem emendatio cumreliquis verbis aptius coit, ve^
ra tamen non .eft. Ita enim ratio non apparet eius fenten-
tiae, quae fequitur: et ideofi conturbatijmtf L e. fi permix^
ti fibi itmcem porci Junt. Itaque debet antecedere mentio
faciiitatis, qua fcrofa alienos etiam foetus ad vbera admittit*
£xcidit negatio propter funilitiidLnem extremi antecedentid
alienos. Propterea Vr/ini rationem ceteris praetuli*
infoetura'^ Foeturam Varro fupra cap. L f. 18. a con-
ceptu ad paftum vocari ait; praeterea foetiira dicitur nouus
prouentus, foetus ipfe in lucem editus. Nutricatio foetu^
porclni dicitur porculatlt). Igitur iw foetura vitiofe nunc
iegitur. Deinde vitium arguit iec^eixs fit detcrius^ quod quo
referatur, non apparet Gefnfer interpretatur damnbfum eft.
Verum ita non apparct, matri ne an porcis feu foeturae da^
tnnofum iit, fi permifceantur porci. Primum mihi Glofla
Fefti deteriae porcae, id eft, mcuilentae mihihuc pertincre
vifa eft; fed fententiam mutaui, pqftquam vidi detrimentum
omne, quod inde eft, capere foeturam. Itaque nuncma^
iim conturbatifunt, foetura it in deterius. Ita fupra ieOi. 8«
verris — permanety vt id reSe facere pojfit , ad trimum , de^
inde it retro, vbi £dd. primae id retro. Foetura autem in
deterius it, quoniam lac matris foetui faturando et fuo el
alieno non fufficit
f. 14. Natura diuijiis'] Crekent earum mam^fae. Di*
vifus eft earum anms bifariamf quia bis pariuut ii^xmiaOf
7bm.LP.IL Ee ^ qua^
434 COMMENTARIVS IN
quatemis menfibus fert ventrcin^ binis nutrit. Geoponica:
rsj]/ ii fiTjtlpx ^i^i^affiVf iiTre ri irayroQ ersQ rijv fihf oxro-
panvov £/V iiVTfffiV avriJQ juLsp/^effd^odt r^v ik rsrpoifiitjvov bIc inrpo^
^v yBvvriSivrvv. Crefc. editlo antiqua refte nutricat. nam
facere habet.
Haram'] Crefc. jiram facere — dum velit exire — ne
quis porcellas — facile pregnare pojfit cubile. ' Gefoer ex edi-
tione Louanienii iaudanit abbortiat. Antiqoa mea habet ab-^
kortet. Nonins pofuit hunc Varronis locum: Finum, quod
ibi natumfit in quodam loco^fi praegnans biberity fieri vt ab-
oriatur. vbi Nonius interpretatur abortiaL Arnobius 111.
!>. 105. habere conceptus aboriri, perferre. In PlinioVIII.
eft. 77. fadlitatem aboriendi. ex Codd. vulgatae abortiencU
refte fubftituit Harduinus. Gellii locus XE. i. de foetibus
ipfis habet aboriri. Atque ita Papias : aboriri^ maU nafci
interpretatur. Eandem igitur h. 1. ie6tionem reftituendam.
cenfeo; nam verbi abortire vei abortari aufloritatem nnl-
lam probatam equidem reperio.
circumfpicere'] Reftius Edd. I. I-G. defpicere. Nam
Columella iubet cuftx>dem a fuperiore parte numemmrecen-
fere, et confiderare, fi quem mater porcum decumbens op-
preflerit. Is altitudinem quatuor pedum harae definit
in haris oftium'\ Crefc. iVi aris hoftium — pabnipedatef
id eft 9 vna pede et palmo, ne porcetU , (Ed. antiq. porceUum,)
ex ara — tranfire poffint. Ceterum locum interpunxi, vt
fententia poftulabat. Vulgo pefiime iegitur: opprimatur,ei
vtfacUe piirgare pojfit cubile. In karis oftium effe oportet, et
limen etc. Ita vero non apparet, cui vfui oftium apponatur*
Nam altitudo haraenihil facit ad commoditatem purgandae^
fed oftium. •
inferius altum'] Vocem aitum incluferat Gefner, qao-
niam vt fuperfluam damnauerat Vrfinus. Sed altitodo limi-
nis necefiario addi debebat; nam menfura edita latitudini
etiam conuenit, quae tamen hic non debet inteliigi.
Quotiefcunque'] Crefc. quotienfcunque •- totiens arenam
mittere -* humorem et cum peperit Vulgo in Varrone le-
gebatnr: toties arenam iniicere. Verba in fingulas inferui
ex Edd. antiquis^ et deinceps verbapoft humorem addita:
tnfingulas iniicere debet omiCi, quod fecit etiam Crefcentiua»
etiiis etiam priori loco verba infingulas non habet
fuftmUare] CrefcMientet. .
folent ] Crefc. omtfiis ' quibufdam : faknt mane et vejpe*
re. Scrqfue bis in die laSis caufa bibant. Cetermn ma^kfa-
Sus)aquae3^ Columella debenvis inteipcetari ooftom faor-
-' \ ^ .i . ... ^ deum.
VARRONIS LIB..rL CAP. IV. 435
deanL Ita madere procoqaiVirgiliu^ atiiqae.. AntiqiuiCrefc.
editioyi alia — haaueiint re^tia^interponit
CHfh porci'} Crefc. cum porci a mamma depfttfifunf, fi
fimdus etc. I)elici videntur Conr. Gefnero H; Quadrup. p.
J020. dici ex graeco isktx^oif r» '^filxotpou De vocabufo
delici vide ad Caton. c. 3. f. 7,
decimo die'} Plinius VHI. c. 51. fids foetum quinto dig
purum effe , pecoris oSauo, bouis tricefimo. ex quo loco Var-
Tonem corrigebat Harduinus., Plauti todum pleniorem, fed
minus integrum habet Feftus in vocabuto Sacrem, vbi vide
Interpretes. Vrfinus ad h. 1. malebatlegi: cumparafitump
infanum.
f. 17. yinacea} Crefc. dare foleni vinaceae acfcropei
ex vuis. Apartu decem diehus etc. Scopi funt^ quos Co(u-
mellafcopiones appellat; quibus dependent acina. Sed prae-*
tuli leftionem fcopei, Polit. cui fimilis Crefcentii ycrojp^'.
vnde fiunt fcoplones. In Catone c. 112. f. ^.fcopius in mar-
gine Polit libri mutatur injcopionem; alii libribabent ibi-
dem fcapi» Supra tamen II. 54. 2. fcopi fine varietate le"
guntur.
nefrendes'] Refte interpretatur Varro. Mdrtialis IU.
47. nondumqne viSa laSeumfaba porcum. vbi Heinfius Ad-
verf. ni. p. 524. malebat/r^a. qui refte comparat Varronid
fragmentom: Grunit tepido laSeJatur mola maSatus porcus*
vbi Codex Palat. reftius obgrunit fciiicet maftandus porcus^
habet^ tefl:e debhardo Antiq. Left. 11. c. g- De faba frefe
vide Indicem et Scaligerum ad Fe&i fabam retriuam. Sere-
nus Samonicus: copia farris vti frendentibus edita faxis^
Arietes etiam nefrendes dici^ quod dentibus frendere non*
dum pofilnt, adeoque ipfos infantes, annotatFeftus inhac
voce. Apud Fuigentium de prifco fermone eft porcttm ca-
ftratum dici nefrendem^ quafi fine renibus feu vB^poT^s lU'
epte ! Alia ratione porca bifeta dicebatur olim autpre Fefbj
cuitts a ceroice fetae bifEffiam diuiduntur, cnm ian^eiTe itt'*
cipit maior fex menfiom. Idem Feftus drfiklcUs, inquit^.ji^or'»
cus diciturf cum idm in cermcsfetas diuidit. vbi Scali^er e%
Glofikrio annotanit: Bifaenus, xcTpog, i^ctfiTiyicSoQ* vbi l^d^
bifetus* In eodem Glofiarro eft: difulcis xoTfo^ iix^ni^^
Vides igitor^qttam diligenter animalium domeftioorum aeta-
tem veteres nominibus aptis diflinxerint. lubatasdorfi fetas^
poft fextum aetatis menfem enatas^ dittidi, obferuanerant ac«
curate ! Hinc Qaudianus de apro Eiymanthio verf. i€9«
horrebant tifidis nigwmiia corporafitiS4 / >
£e3 id
436 COMMENTARIVS JN
,id eft frangere\ haec fpuria videntar Heinfio A<Iaerf.
ni. p. 524-
Graecum'] Varro de L. L. I\^ p. 25, 36. ed. Dordr.*
Quod Athenis in libris facrorum fcriptum efk wSatf» m/
'foetul Debetur Viftorii emendationi. Ex le(tione
Codd. petu et pecu efficit Pontedera/b^ welfoehu Creicen*
tius deinceps habet in die rede !
parere tot2 Crefc. rarro aity quod tot porcos parerf
fotefty quot mammas habet; fi minus pariat, effe portentunu
Liber Polit. habet oportere, quod non fpreuerim ; itaenim
ftatim fequitur bis ejfe. Huc pertinet annotatio Plinii XI. f-
95. Jiies generqfae duodenas ntammas^ vutgares binis minus.
JVIammarum numerus etiam in canibus variatur, aliifque ani-
malibus domefticis ; fed ex natura ferarum non fequitur, vC
nunierum mammarum foetu expleant; plerumque enim pau-
ciores pariunt, fcilicet eae, quae in vniuerfum paucos pa-
riunt. Colorem etiam album videntur Romani in foetura
probafTe; vnde luuenalis VI. ijS.fcrofafoecundior alba. nifi
is ad fabuloikm illam fcrofam refpbxit, de qua nofter mox
refert, quamque albam {uiiTe tradunt ceteri fcriptores.
f. 18. 7'^«'^] Crefc. peperit. Vrfinus ad h. 1. po-
fuit locum Nonii : Grunduleis Lares dicuntur Ramae conJHtu--
ti ad honorem porcae , quae triginta pepererat. Quod dein-
ceps eft in Edd. quibufdamxron/ifr^, poftulat quidem vuU
garis fcribendi regula^ fed eam num Varro vbique (ecutus
fuerit, dubitari poteft. De fcrofa locus eft Varronis^L. L.
IV. p. 35. Alium eius locum pofuit Seruius ad J^eneid. HI.
393. Grundttles laresnominatetiam Arnobiusl. p. 15. Lo^
cum Cailii Heininae de iis pofuit Diomedes I. de dubia Ver-
boram poiitione p. 379.
Lauinii'} Hoc nomen effecit Vi^torius ex leftione:
iamne quod et Jim. Inaltero libroerat: iaiifii^yir». Ponte-
dera malebat Interamnae hinc eiiicere ; idem etiam videba*
tur Morgagnio^ qui quidem in leftionc Codicum non magis
Lauinii quam Romae veftigia apparere ait Quod equidem
non cenfeo. Monet etiam ViAorius, in lamue fjftciie potuiiTe
L deprauari in I. Hiftoria vetus de ipfa re fabuloia tacet;
igitur leftio dubia manet.
nutricare'} Crefc. nutricari nSo porci paruuH pojfmt
primOf incrementofaSo a porcis dimidia pars remoueri^ qma
neque mater Jufftctenter poteft Uu praebere^ neque generati ro^
borari. ViUgatam olim : nequematerfold^menimitViOxy'
rius^ et vocem /ola in libris fcriptis deefle teilatur Vi£na&
Nec
V ARRONiS LIB- IL CAP* IV. 437^
Nec habuit Crefc. & quo admonitus ordinem viilgatam: qu0(f
maierneque mixtsLnL
fufferre tac'] Ge&er m^ebat/ijj^r^r^; atque hoc ipfum
expreffit Crefc. babet ^nim: fuffidetUer praeb^re. Ita fuiHce-
re dixit VirgiUus Georg. H. 423.435. loftinus 44. 1.4. Gra«
tias Cyneg. 145. fi qms xntmm nociturus Jufficit humorf vU
^eribusflueff et venas durabit ineiies. vbi virgulta humore'
i;i0xio .tuigentia fcariiicari iubet Inepte nupems Interpres
interpretatur locum Helmftsdicnfis.
praeterquam potumj Crefc. nifi pfopter potum. etapfid^
dicem — proximum tocum vittaCf crebro reditu iaSte a^i
foffint jporcos. Scaliger et Vrfinus voceih taSle vpluerunt;
deleri; igitur inciuf(^at Ge&er. Editio antiqua Crefc. an^
crebro. Crebro reditu refertor ad propinquitatem paftionis ;
crebro enim redire ad porcos eofqae alere poteft laAe ex
loco vicino. ,
f. 20. creuetunt'] Cretc&euerint fecuniur matrem ad.
pafium^ denique fecerntmt ^feorfim pafcunt. Nutrices fubul^
eus affuefcere debet , vt omnia faciant ad bucciuam. . Pro ca^
piunt laudat Vi^torius ex libris fcriptis capiuntur. Gefner
alt in Poiit. libris efle cupiumtur, niii librarius aberrauit.
Turnebus Adaerf. VHI. 8- capiuntnr praefert, interpretatns
expetunt; Turnebum fequitur Fruterius T. V. Lamp. Critic.
. GruL p. 35. Scaliger: naturali niotu impellmtur. Neuter
exempium probum eius notionis iittulit. Contra Pontedera
capiuntur interpretatur impeciuniur , eiufque fignificationis
cxempla quaedam pofiGt, vbi t^en ihiinitam tempus non
fequitur. Miror Pontederam non admonuiiTe.de varietate
apiid CrefQentium. Supca fiut feft. ij. binis menfibusporr
cosfinunt cum matribus; fecundmn ea, cum iam pq/cipofunt,
fecemunt.
feorfum pafiuntj Vi^finos coniiciebat : /ero pafcunt, at-
que hinc didos putat ferarios porcbs Catonis cap. 150. Ita
etiam ratio apparet, quomodo defiderium matris porcis tol-
latur, fero fcilicet p»ftis, vt patttatim laftis obliuifcantun
Sed onmia, quae fequuntur.vfque ad fubulcus^ omifit Cre«
lcentius.
parentis] Hanc vocem/vt ^loi&m^ additam defiderio,
deleri voluit Vriinus. In libris fcriptis Vifborius additum
reperit nutrices , vt habent etiam £dd. antiquae. Itaque fu-
ipicabatur^ nutricis legendum elTe, in quo aiTentientem iibi
habuit Scaligerum. Pontedera ex leftione Crefcentii fupra
pofita fufpiciitur, verba vt defiderium — ajfequuntur in libris
fcriptis quibufilam non fuifie, fed poftea ex alio addita.
Ee 3 Refte
438 COMMENTARIVS IN
ftefte etiim monet, ntUrices effe ponendam ante Subulcus;
qood^ fecL Nam prias matres affiiefaciendae fant buccinae»
a quibns difcent porci. L Fr. Gronov« corrigebat : fojjmi
parewtis nutricum. interpret&tus n/uMces vbera.
fu/um'] Crefc. ^J»m JU in tongiiudiue — quam in
eteeruos foJUum-^fadliter accedunt ideoque ad bucdnam eon»^
vsnire dicuntur, nefyluefiri hco difperfi pereant.
ideo ad huccinam^ Vulgatam ad XII ipfe adeo Gefner
com Vrfiho et Pontedera damnanit, corrigere tamen non
auihs, Idem malebat docentur^ Sed vuigatam interpretari
ita licet: ideo dixi, debere conuocari buccina. Contra Pon'
tedera eUcuntur interpretatiir: iubentur. Diftinduonem poft
di/perfi fiiftuU. De v(b buccinae infra ad IIL c, 13. C l. vide
fiotam.
commodiffbne'] CreCc. commode annicuii , nee minores •*-
fnutant et pro verribus. Sed anttqua mea editio babet et ver^
ribus. Caftrandi rationem geminam tradidit Columella VI«
«6. et VII. II. Verrium iuuenculorum oaftratorum tefti-
9uIo8^ in ciboadbibitos^ memorat Galenus BL de Aliment.
Tacult
maiates} Ifidori gloiSie Maiaiis porcus pmguis , cmod
JDeae Afaiae facrificabatur y quafi Matri Mercurii. Glollae ;
^i^^ui,^ porceUus mauiUis, Alue: maiaiis, tofiinQ, x^ifo^
Vgutio apud Cangiiam: mfrendis dieitur porcus domefiicus^
carens tefiiculis: fic dtSus^ quia non frendet dentibus. Hic
oUq nomine dicitur maidlis; quomodo cineurris diciiurnatns
sx aproftfluefiri et domefiica parca* Vtitur vocabnlo Gcero
in Pifon. c. 9. '
vnum modo'} Crefc. mum/otum -— laffantibus '^^fyp^
fetUari uon potefi, — dare oportet.
f. 32. centumfuesl Crefc, trimefires; in centumfcro*
fhis — putantur.
Greges maioruml Ita dedi ex Polit libvo. VulgOfiut^
lores^ Pontedera malebat maialium inaequales f quafi feor*
fiim voluertt pafci Varro fcrophas oam verribus, deinde ma-
ialtes, poftea porcos. Sed ita numerus gregis fcrifphis noa
fuerit definitus, Varrb enim id folum monet, quot verrea
in centum fues, fi tot fcrophis grex compofitus fit, puten*
tur I Ipib qnem numerum probet» nondum edidit. Sed fia«
tim deinde diftinguit de numero gregis maiorum, quo no«
xnine fbropbae^, verres et maial^s comprebenduntur, et por*
corun^^ quos iam antea dixerat feorfum pafcendos. lam
olim Ariftoteles moQuit fiies gregatim pro aebite palti tole*
r« fuapte Aatura«
VARRONIS LIB. 11. CAP. V. 43»
iAfiM vtHiiatei Praefero lefluonem Edi principum;
ad fuam vttHtatem. Etiam in Polit iibro eft abjuam*
non vt quof^ Gefner maiebat: non ita vel non iterK.
Refte, pnto.
Cap. ^r. LMcienus] Graece nomen boc efferri liwueafiv^
monnit Varro L. L. V* p. 44. vbi m^e legitnr editum vulgo
iMianuSj monente Scaligero*
' - 9xfvifitei^e^\ Vi6h>rias h. L emendauit, reperta in
vetere GKiice Je6kione : ^ff. qBttro/^..
et Farranem'] Strufturam verborum infolitam apoiio4
pefi falutatoria defendebat Gefnerus, qui figurae eius exem-
plum aliud vtinam commemoraflet Debebat etiam docere^
cur Varro folus excipiatur.et priuatim falutetur. Contra ad
dialogi et dramatis formam appofite Brenckmann in Epiftola
ad Schoettgen edita in Obferv. Mifcell..BeIgicis VI. p. 579*^
emendabat en Farronem noftrum^ inquit Scllicet ingrediena
Lucienus primum omnes vna allocutusfalutat Interim dun»
illi refelutant, fe collegifle videtur, et.omnes aut plerof-i
que agnouiffe; cumque inter ipfos V^rrpnenjquoque vide*
ret, hahc, vt primarium et praecipmim, ante omnes alios
alloqui voluit . Itaque ad eum accedens., cum propius ad^
ftaret Scrofa^ quem praeterire debebat forte, ne praeter-
eundo tacitus ofFenderet, famUiariter eum refpexiffe videtur,
et velut pro excufatione in.tranfitu allegarej fe illum iam
mane vidiffe et falutaffe.
f^ebo iam vos] Statim^ adero et latiftaciam vobis.
Sed dubitatur de fignificatio^e vocabuli batatrones. Profe&
fionis fuiffe alicuius vocabulum^ apparet ex HoratioL Serm,
2. 2. Mendicif mimae, balatrqnes ^hoc genus omne. Vopifcua
in Carino : mimis et balatronibus deputarent. Nec effe Gon«
vicium aut probrofum vocabulum natura fua, colligo ex Ho*
ratii loco Serm. II. 8* 21. vbi Maecenas fecum ad coenam
adducit ^eruUium Balatronem. Qui Seruilius fiue id fami-!
liare id nomen habuit, feua profeffione, vt videtur fcenica
et theatrica aliqua habuit,,vt videtur, latis demonfixat voca-,
bulum ipfum natiu^a fua non fuiffe irJioneftum. Verum de^
inceps cum genus hominum theatro et fcenae famUiare
omne in defpeAum publicum veniffet, vniuerfe homines nu-
gatorii di6ti fuerunt balatrones; quocum Scaliger et Tur-
nebus Gallicum belitre comparant^ nefcio quam refte. Quae-
ritur iam> quo refpiciens Lucienus amicos fuos balatrones
af^ellauerit? Brenckmann L c; probat etymologiam eam,
quapi vetos Horatii interpres affert, fed ipfe damnat, vbi a
£e 4 balatu
44P ..COMMENTARIVS IN
#
talatu deduciter balairo. Brenckmann coritra ex balabi et
latratu finiul compofitum vocabulum fufpicatur, et Lucie-
num conuiciantes fibi amicos hinc baiatrones appellafle io-
cofe, vocabulo fcilicet quafi ruftico, et rei, de qua fermb in-
ter eos erat , apto. Scio equidem, Varronem etymologias,
etiam ineptifiimas, amare et frequentare; fed hoc in loco ni-
mis rttfticutn mibi videbatur conuiciumbalatro, fi vocabu-
lum deriuetur a balatu et latratu, Praeterea loca Horatii
demonftrant, fuiflTe id vocabulnm olim prctff^ffionis alicuius
fcenicae; quam fi accuratius definire liceret, cau& liquidius
poflet explicarl, cur conuipiantes fibi amicos Locienus ap-
peliet balatrones.
foluo Paiuibusl Palilibus, quae funt paftornm feriAc,
fcos de pecuaria re fermones habitos fuiffe, vt fementiuis fe-
nis reliquos de agricultura, fiifpicatur Vrfmus, vocem tamen
PaliUbus additam putat ab eo, qui voluerit indicare, qui dies
M ^flet> qpo aiTes foluerentur, Equidem iocofe haec omnia
dici et agi puto. Lucienus, qui fero aduenit, conuicia ami-
corum ita excipit, vt paratum fe effe dicat foluere multam
et deinde fingulis adeo de corfo fuo iatiflacere. Sed cui
muh:a deponitur? pali, p^orum deae, puto, et ex Pali pu-
to fa6tom ineptum Palilibus, quibus fcilicet diebus feftis hi
fermones habiti videntur. Palem genere maiculino dixifle
Varronem, monet Seruius ad Georg. III. i.
♦ C 3. vitutortm'} Scilicet a vitulis, graece /r«Xoi, Ita-
Iiam diaam fiiiflfe, volebat Pifo fupra c. L 9.
liercules'] Veftigium fabulae reperio in Fragmento
Catonis Originum : EtfiGraeci de tfiore qmdam a bobusHer^
iulis, vet quod optimos gignat Jtalia, vt ait HeUamcus, aut
0 vitulo egreffoy vt Herodotus, vel quidam Graeci boues vo^
iant IrukHQ, vtfabulatur Timaeus.
et Cereris minijler'] Haec effe lacunofe, mox ex Colu-
mella docebo.
capite'] En. tibi exemplum romanae feueritatis! Pli-
aius 8. f. 45. Damnatus a poptdo fomano die diffa, qui cof^
eubino procaci rure omafum ediffe , fe negante , occidfratbo^
vem, affufque in exftlium tanquam colonofuo interemto! Mem
narrat Valerius Maximus VOI. feft. 8.
Attice] De condemnata fecuri fefto Buphoniorum die
publice, qua olim bos fuerat occifus contra legem, laudant
Interpretes PaaCmiam Attio. q. 34. et Interpretes ad Plinii
8.f.45.
Buztfges'] Boues aratro primus iunxiffe dicebatur.
Vlde Plinium VH, 56. Suidam et Hefycbium inhoc nomine.
IpfQm
VARROKIS LIB. H CAP. V. 441
Ipfum Triptolemom Baasygem diftam fiiifle, tradit Serulus
ad Georgica I. 19« Suidas Buzygi heroi nomeii ait fuiiTe
Epimenidia. Scholia Ariftidis T. H. p. 130. B8<^vyctt tue^Sv^
rctf 0/ rxQ fepiQ p&Q iu ^EkBVtrTui iporpisffCiQ rpi(PcjfrsQ» i% ri*
rm ii UeptikTiQ xctrijysro, ro ik yivo^ rirccv ^v Ispiif» Hinc
Eupolis de Pericle: 0 B^^th^^ cipiTroe «Xmffio^*
*0voyvpoc2 Interpretes tacent In Attica ^Aviyvpov he-
roem, a quo demus aliquis nomen habuit^ memorant Scho-
Ha Ariftoph. ad Lyfiftr. verf. 67. Sed cum confidero locum
Columellae Praef. libri VI. feft. 7. ex hoc noftro du6lum, vi-
tium et lacunam deprehendo. Ita vero ille : tnas et ftmina
houes aratro tetmmum fignauenmt, vetut pecus: quod item
AttiHs jlthenis Cereris et Triptolemi fertur nifinifler: quod
interfidera particeps coeli, quod deinde taboriojijjmus adkuc
hominis Jocius in agricuitura. cvius tantafuit a^ud antiquos
ventratio^ vt tam capitat ejfet bouem uecuiffe qmut ciuem»
Qui quidem locus et ipfe iii verhisvetut pecus mire vitiofus
ct iacunoilis eft. Sed vel fic apparet inde, hunc Varronis lo-
cum olim diuerfo ordine et integriorem leftum fuifTe a Co-
lumella, ita fere: qui dicefetur Italus. Qua in re teftis At*
tice, teftis Pelifponne/us. Nam ab hoc pecore Atticts Aihe-
nis Buzffges, Qreris et Triptotemi nUnifternobilitatus , Ar^
gis Onogyrus. Me/ocius homimm in ruflico opwe; ab hoc
antiqui — oceidijfet. Nouif iriqmt ille. De Argiuo Onogyro
nihfl mihi alionde conftat; mfpicor tamen, huc pertinere,
quod Argiuae lunonis facerdos ad i^edem lunonis iunftis
bobus ire folebat, tefte Seruio ad Georgica IH. 533.
fiicvHovl Feftus In Bulimam. Uiyte eft quod grandes
pueros bupaedas appeUant et mnri/cam flcum bu/ycon.
bumammaml Columella III» a. l. maluit graece bu-
itiafton dicere.
£ 5. Menatippa'] Vide argumentum tragoediae Euri*
pideae inter fragmenta ct Interpretes ad Hygini Fab. 186.
dutciffimas^ Refte Vrfinus axkt apes deleri aut dutcip*
nd legi voluit.
^«YoW] Scaliger negat graece fivfovx^ diftas fuifie
apes, fed PnysvsTg plures dixere poetae. In Geoponicis li«
bri XV. capitis fecundi titulus habet: itspl fuh^aSv x^ itSc
iv i» jSoo^ yivotro 0 nctJjurai jS^ov^. vbi interpres legit yi*
voivro. Habes igitur exemplum vocabuli, ea notione difti,
quam h. 1. poftulat, nifi forte de auftoritate tituli iftius du«
bitare liceat; nam feft. 14. ibidem legitur o^ finyovsTQ. vbi
vide Niclas dtfpotantem etiam de hoc Varronis loco.
Ee 5 /cri^
443 COMMENTARIVS IN
fcriptum hahere'] Hifforiam ig^oramiis; iptar de le«
ftione huius loci reftituenda vera defperauit Scaliger^ im-
dens Tornebum Vm. g. qui corrigebat: in Senatu fcriptim
aueres. Popma vocabuium Rofnam delebat, M. Plautium
Siluanum interpretatus, cuius l^i de iudiciis» cum fenatori*
bus communicandis , obftrigilalle putabat Hirrium Praeto-
rem« Huie Plautium minanti reipondentem iacit Popma
verbis his : Sed bono animo es etc.
Bugoniam^ Salmaiius ad Solinum p. 603. Eumelo
tribuebat jSiryov/Wy eamque cum Scaligero ad Eufebium in-
terpretabatur opus de opibus. Sed deinde in notis ad Chro-
nicon Hieronymi, editis abH. L. Schurt<i(fieifch com Notitia
Bibiioth. Vinarienf. n. 1250. redte negauit, Bugoniam figni-
ficatione ea potuiiTe dici; iiaque in Eufebio Eumeli Bugo-
niam mutabat in Theogonlim. qmin Eumelum cenfet ex
Hefiodo vertiire. Igitur Varronis loco iKiUomporro auxi-
lium inde erit
f. 6. vetulorum'] Crefcentius DC. 60. aetatum &radus
~ vitutarum'^ inmentorum^ tertia boumf^uarta. ExLouan*
£dit. Gelher laudauit: primi vituiorum, Jecundi iumentorum.
taura'] Feftusc tauras vaccas fieriles appeUabawt ^ ait
Ferrius , quae non magis pariant , ^ua:» tauri , /ed verofimi'
liusfit ex graeco diSas, quia Graect vaccas ruvfuc appmanL
Copiofe dicetur de taura ad CoIumeUam VI. 23. i. Seruius
ad Aeneid. n. Quaefieiifis autem efi taurea appeUuturf vnde
ludi Taurei diSi. Inepta etymologia peperit vocabulum tau*
reaprotaura,
Hordicatial In Libro de L. L. quinto no&er: Ibrdici'^
dia, inquit, afordis btibus. Bos fi..'da quae fert in ventrem
Vnde fua deriuauit Ouidius Faftor. IV. 631. et Feftus in
Fordicidiis et Hordae. Fafti diem feriis affignant XVII. Ka-
lendas Maias. De permutatione litterarum i et h antiqaa
laudauit Vrlinus locum Velii Longi de Orthographia, GeC>
ner Quindtilianum I. 4. 14. et Scaurum de-Orthogr. p.3283»
Sabinorum fermoni pe^nutatam literam h cum f adfcripfe-
^riint veteres grammatici ; fed ip/is Latinis antiquis tribuere
mauult Foggini ad Faftos Verrii Flapci p. 73. la Curiis
fuiiTe immoiatas pragnantes boues, ait Varro i. c. • Matri
Deum fUes prae^antes (inciendes) immolabantur. Fordi-
cidia diei 19 Aprilis affignant Fafti Verrii p. 55. Suffimine
confefto ex cineribas vituli vtero fordae bouis exfedu lu-
ftrabatur populus cum \nrbe Palilibus, quae diei 3i Aprili^
affignant Fafti Verriani p. 56: Vitulum iftum fbrdicidioram
die cremabat Veftaiittm maxima^ neo licebat die Paliliorum
VARRONIS LIB- VL CAP. V, 44}
cniflutitm qnicqaam immolare. Vide Fo^ini notam ad Fa-
ftos Verrii p. 56.
namnantur] Vrfinus repertam in Codice vetere namu
natur probat; vnum enim fuiiTe diem feftum hordicidiis af-
fignatum.
compofitae\ Vriinus corrigebat: empofitis et iniegrU
memtnis. pfopter locum Geopon. XVEL 2. vbi eft ^vTcoufBB^
ertSfnctffip itifi/iifiuic , evfuyiS-ei^
nigrantibus comibusj De forma miror nibil addi> vt
fupra cap. 3. 4. in capris torta et prona ad roftrum probat
ColumeUa in bobus probat: comua procera nigrantia ac ro-
bufta. Palladius robufta ac fine coruaturae prauitate lanata.
In taurifl comua breuiora, in vaccis eomuavenufla laeuia
et nigrantia annotauit Columella. Virgiiius Georg. m. 50.
camuris hirtaejub comibus aures. vbi Seniius: curuisvnde
st camerae avpeUantur. -— Camuri enim boufnjunt, qui con^
verfa introrjum comua habenty quibus contrarii patutit qui
cornua diuerfa habeni, laeui, quotHim comua ierramfpe&ant;
kis contrarii ticini, quicomuafurfnr^ reflexa habent. Voca-
bulum Licinus hodie non reperitur in libns veterum, fed
reticinam comam et frontem dixit Apuleius in Floridis 9 et
GlojSa vetus Licinu^ iifi^pi^ habet . Pro patulo ex Piauti
Tmculento patatem bouem interpretator Feftus, fed in Pro^
patulum vocat patulum. Graeci 'rsrcihi^ dixere. Vide Sca«
ligerum ad Varronem InXn p. 43« et ad Colnmellam VD- 3*
£3«notam.
ocutis magnis2 Geoponica iMXoofoifS^ikfiHQ uaj fteycck*
fubfimifue\ Geopon. yya^Mg evveTrceXfUuac ixivaCp ^*
^lfiH^i fiTJ nvpr»C9 ivmrvyftha/i r:U ftyoLQ ixi^ac* vnde Vr*
finus corrige^at h. Lfitbfimae, ne gfbberae, fedjpina. Colu-
mella quidem habet naribus rejmis patuti/que, dorfa reBh
ftanoque, etfubfidentes etfic etiam Palladius. Qoam Vrfir
jii cdnieftoram phttefirmant libri ibripti et Edd. priiKiae^ vbi
eft ea le£tio quam reftitui* Genus enim oaafculmum nemiv
nem morari debet; de vitolis enim nunc Varro loquitur
feminis et caftratis; de. maribus.poftea. Sexna mafculinus
etiam< in fequentibus redit Subfima^. malas nemo interpre-
tabitar, fed vbiqiie de facie adhibetur in animalibus vocabu-
lum fimuSt hoc eft de ea linea^ •quae a fronte per narem ad
os ducitur. Igitur etiam Columella ex h. I. vti videtur dufta
iunxit verha nar^ms refimis patutijque. Gefneri igitur emen«
datio plane eft abfurda, qui cum in Geoponicis verba 7i)f
mgrui ad narea traxiiiet. b. L inde corrigere aofus eft ita:
444 . COMMENTARIVS IN .
fitbfinds^ ne gibberis^ pinna teuiter remiffa apertis naribus.
pinnam narium feptum interpretatus. Verum qnis in narf-'
bus boum feptum leuiter remiilum fpeftabit? Quis vnquam
boum nares gibberas aut vidit aut dixit? Aeque inepta efl:
emendatio nuperi Geoponicorum interpretis p. 1140. qul
corrigebat : fubfimifne , gibberis fpina ieuiter remiffa. Nam
J;ibber.vbi a^eft, fapra fpinam exftat, nec poteA Jpinagib^
eris dici, fed refte fpinae gibber. Graece gibber «t/froc
vocatur^ et gibberus nvpro^, Nec Pontederae rationem pro-.
^are poffum, qui corrigebat: covmreffis mcUiSyfitbfimiSf aper*
iis naribns^ labris/ubnigris, gibbenfpina leniter reiniffacer^
vicibus crajps. Nam Varro, vt Columelia, Paliadius et deo-
ponica, dorfum omnino planum aut fubfidens potius, (quod
V^o leniter remiiiam fpinam dixit,) quam ^bberum efle
voluit Melius procedit ratio viri do6ti Dickjon^ qui oorri-
gebat: fubfimis apertis naribus, ne gibbeyi fpina^fed etc.
Addo nunc locum noffari L 30. i. amplis carnibus ac nigris
potius quam aliter^ vt fint latafrante, naribusfmiSf lato
peSore, craffis caxendicibus.
f. 8- « coUo paiearibus^ Polit habet: a coUo corpore
dimtffo bene cofiatos. Ita etiam B>id. primae Pol. a. habet
ceruicibus crajfis ac pcUea a collo corpore demiffa, bene cofta-
tos. In Curis fec. Ponted. leftionem libri Pol. hanc pouiit:
a coUo corpore apoko demiffo. Cod. S. Reparatae cotlo cor-
pore demiffa. vnrle Pont. corrigebat corpore apato demffo
palear interpretatus, «fioniani fit ccrous molle, quod ibia
cute conftet Crcderem, oiim palea demiffa fcriptum foifle^
fi conftaret in boue, vt in gallo pale^m di6{:r.m fuiffe, quae
mialuerunt deinceps p&lcaria diceFe. Ceruicem longam et
torofam probat cum Magone Columfttta.
corpore ampto'] Peffore ampta, Evcrifvgc Geopon. re-
fte corrigit Pontedera, probante etian^. Dickfon H. p. 478^
In Curis Sec. Pontedera in diuerfa difreflit, vt antea monui.
coftator} Gefner aut cum Edd. primis cofiato aut cofta-'
tae fcribi matebat Graece eft fiu^VTKeiffiQ, tateribus por^
r^ ^is dixit Coiumella» .
latis humeris} Colvmelh armis^yaftis.
bonis clunibusj Columeilae clunibiis rotundis.
codam ] Kanc iibrornm antiquorum fcripturam ex No-
nlo etiam confirmat Pontedera; et miror, eum neglexiffe,
qui infra cap. Vli. 5. codam dederunt Praeterea Vrfinus ex
Codice praeferebat leftionem: inferiore parte fr. pilis Jub-
crijpifue. eoque ducit etiam iedio £dd. primarum. Colunu
caudis
VARRONIS LIB. IL CAP. V, 445
eaudis tof^JJimis etfetofis. Geoponica : ifoiy rfofiifnyi >^«y^l
cot» tSv TTSfvSv ToA,t5rp4%«.
cruritfusli Vrlinus ex loco Columellae : cruribus com^
paSis et reSUs^Jed breuioribus potius quam hmgis. malebat
h. 1. legere: cruribus potius breuioribus quam tongis reflis^
genibus emimiUs, dijl* ete. Confirmat emendationem loco
Geopon. ^fotxUvo^ PfotX^iQ^ axikTf of^x ffrsfscc, Totx^sfof
ftxAev ^, fiotHfirefot, p,7j vxfotrfi^fisvoi rfic ci/^ijXa, itiiot^
iv r^ ^otil^ew fiTJ rhtrvvofUvnc. uyotv fiTfii X^Xoic iieorotXfU-
vot^* Qenua Columella negat eJTe debere improba; et refte
Vrfinus diftinftionem hoius loci vulgatam cprrigi iuflit»
quod feci approbante etiam Pontedera. Refiis enim perti*
net ad cruribus^ non ad genibus.
dijplodantur'] Difploduntur, qui ad exteriora iledun*
tur. In canibus igitur laudat Varro potius varis quam va^
tOs, pedibus magnis et altis, qui ingrediekti ei dijplodantur^
Hinc plotus homo, qualis Plautus appellatus eft, cuiu^' pe-
des naturae vido extroffum vergunt. Quod in iis arte fit,
qui chorum ducunt. Hinc Virgiiius VI. Pars pedibus ptau-
duntchoreas. Plauti fimiliter vocantur canes , non pfopter
aures, Vti cenfebat Feftus , jlaccidas, fed ex pedibus diiplo-
ils. Hinc etiam Statius: vitreafque natatu ptaudit aquas.
Nam qui natat, brachia difplodit. Haec Pontedera in Ou-
ris fec^
diuaricent'] Mediceum iftjiarm^ probabat Pontedera.
Varare^t varationem habent Scriptores agrimenfores. Con-
iiliis obuarare dixit Ennius apud Nonium.
leues ] Graece eft r«c ovvxxq re Kefnc iMCf Trng.
attaffu'] Vetertun librorum attraSu praefert, et in
Cotumella etiam traSlu corporis motlijjfmo cdrrigit Pontede-
ra, nimis argutus in hoc vocabulo. Graecum etiam Geo-
ponicorum '^fcotv evotip^ nctf fiif Axe^hafUvnfv interpretatur
corium, quod faciie contreAatur.
robeo] Ita Pol. pro rubeo. Simillter in Columella VI.- f;
Codices habent robios pro rubros^ Scaliger ex antiqua in*
fcriptione attulit vituto robio et ex Seruio niteta mus agreftts
robeus^* Teflns : Robum rubro cotore, et quae rutopgnijicc^
rif vt boum quoque rujtid appetlant. Hinc in frumentis
reints etr^Mgo voc%itftur. Centum bobus fiiluis P. Decium
Murem donatum refert Plinius as. f. 5. qui alibi ouem ful;>
▼amnominat.
f. 9. prior quam] Sdlicet robeas. Ita Columella VL
I. ex Magone probat boues colore robio vel fiifco. Ita et-
3am Palladius Maj^tio XI. 2i '• Sxmt igttur fufoi i qui Vaironi
• ' ' helui*
446 COMMENTARIVS IN
keluL Feftas: kehacea genus ornamenti Lydii dSShm a co-
lare boum, qui eft inter rufum et album appellaturque hetuus.
Male igitur Ifidonis Orig. XIX. sg. elbidum ab elbo cotore —
Elbum enim efi medius color inter dlbum et nigrum. Floren-
tinas Geopon. i8« 3. iouiiMt^wi ih ipt^ct^ tuq toTc Xf^f^*
iea^Sri^uQ udi ru ^hj fMJxvx ix^irotQ. £ft ergo robeus
(ctv&f^av. De origine vocis ita fentio. Feftos : Heluela ho-
tera minuta. et poftea: Helus et Hetufa antiqui dicebant, cpod
nunc holus et hotera. vbi Scaliger ab Aeolico rQjpoc niger
furcus pallidus deriuat. Glouae veteres heluota kxxoofifiou
Sed fallitur Feftus , in cuius priore loco malim genus condi'
tnenti Lifdii. £ft fpecies certa herbarum hetuuy hetueta et
hetueUa di6ba. Docet locus Ciceronis ad Diueif. VII. 36.
fufigos hetuellas, herbas omnes ita condiunt^ vt nikU pojjit
ejfefuauius. Idem docet locus Titinnii apud Nonium p. 2io«
ed. Merc. tenti catido, eiuellat rapula rumUce. vtre^te, iam
olim correxit Scaliger ad Feftum pro elueUae trapula romi^
cae. Hinc vites heluolae Colomellae IIL 2. quas aiu varias
dixerunt^ nec purpureas nec nigras^
metior'] Codices addunt in eo prior, quam fcriptaram
defendere et explicare aufus eft Scaliger.
vtrique'] Pontedera legi plenius malebat vtrique ad
iaborem pturis; annotato loco Plinii: nigri cotoris candidiui
ad taborem damnantur. Ceterum verba nigri et albi varios
&u txLaculofos iignificare^ monetGe(her. Verum etiamCoiu*
mella et reliqui lcriptores geoponici robeos et heluos reli«
quis praeferunt; Geoponica graeca robeum omnibus reU*
fluis praeferunt, auftore fcilicet Varrone, cuius fententia
net manifeftior, fi mecum legas vtiquepluris etc. i. e. certe
nigris et albis praeftat. Itaque Ge&eri interpretatio vanm '
eiiet. Verum ita alla exfiftit difficultas, cur demum Varro
tolore potifiimiim nigro le^ere iufierit? Cui occurrebat
Vrfinus legendo: cotorepotif robeo dein nigro, tertio heluo*
Quae tamen correftio plane eft contraria Varronis fenten-
tiae. Itaque fi^ituere oportet, Varronem primum generatim
colores ponere, quibus emendi boues fpefbari foleant, eo
quidem ordihe, vt ex nigro ad lucidiores defcendat; deinde
Goloris notas fingulas ad commoda agricolarum relatas imfi-
care. Vocabnlum igitur potifftmum non fignificat Varronifly
approbantis faunc coTorem nignun, mentem, fed notat; tam*
ma efle genera qiiatuor colorum in bobus (bed»nda. CeAe^
rttm Ordo et verbonun et feQteatiarum rM:ius mihi videtnr
proceflUrus efle, fi legas meoum: quarto atbo* De miMis
^ mftior^ vtiqu4 flur^ — et a/bi^ maOiJfitums euim kic vt
duri/^
VARRONIS LIB. IL CAP. V. 447
durijjimus -primus. Aliam viam ingreffus efl: Dickfon H. p.
479* m^ verba priina colore potiJ/1 nigra etc. ad iudiclam de
firmitate et mollltie corii, ex colore pendente, refert^. reli*
qua vero ad iudicium vulgare^ vbi nalla iirmitatis corii vel
mollitiae ratio habebatur.
et qui ex his] Crefcentius poft verba durij/imus prihtus
pergit: Ca^/mim (antiqua mea ceteri) medii aetatis maximae
/ntifo^, (antiqua temiae) quia vfque ad decennium foetus pro^
cedit^ ex his vtilior Tauri cognq/cuntur hisjignis, vtjint alti
atque vigentibus membris^ aetatis mediaCf et magis qui in
iuuentute minor ejt , quam qui decttHant adjemum , paruafd'
cie, paruis comibus^ tortoja vajlaque ceruice^ ventrejubjlru
So f et qui ex kis ortifuni , re/pondent ad parentum Jpectem;
ix quibus regionibus natifunt refert.
nequenon'] Vrfinuscorrigit Mi^f »#im?i» vt mares boni
Jeminis Jhit , filiorum eft formafpeUanda ^ quod qui ex his or*
tifunt rejpondent etceti Comparat fimilem locum c. 4. boni
feniinis jues animaduertuntur a facie et progenie et regione
coeli^ Mihi quidem Vriinus veram viam inftitifTe videtur;
malim tamen moUiori oratione legi: neque non vt mares b^
fjint, et qui ex his ortifunt, eorumforma ejl fpeSCanda, Ji
refpondent adparentumfpeciem.
refert] Damnat Vriinus; equidem ad fententiam ne«
ceflarium puto.
nugatorii'] Hanc leflionem alteri iugatorii refte iam
praetuiit Scaliger, Gallicos in Italia boues interpretatus Pi-
cenos et Circumpadanos. Liguriam paruis iumentis infi*
gnem nofter ait UI. 8« 3- ^t Columella III. 8- 3-
Epirotici] De quibus vide Plinium VIII. 45. I-aus eo-
rum antiqua, vt ad Ariftotelem docebitur.
viFlimas faciunt"} Nefcio quomodo tot viri dofti vifti-
mas fartas tolerare in h. 1. potuerint. Equidem antiquam
leftionem reftitui. Gefnero baec non contemnenda videba-
tur, ideoquia facere verbum folenne iit pro facriiicare, QU)ae
tamen notio ab hoc loco plane eft aliena. Re£te tamen idem
memorat boues, a Clitumno anme coiorem album trahentes
et in (acriiiciis praelatos , de quibus Cerda ad Georgica U.
146. Forte aiiquis ad deletum malit. Supra c. i. ao. boues
altitesadfacrificiapublicajdginati^ dicuntur opimu Intelli-
git eofdem Meitanicos boues Columella m. 8**f- 3* Claudia-
nus Epjigr. L..IV. non tales Qitumne tauas in gurgite tauros,
Turpeio referunt quos pia vota loui. Idem XXVln. verfu
506. ^in et Qitumni Jacras viFHoribus vndas, eondida quae
Latus praclmtarmmta triumpiiiJt*
fkthiyu
448 COMMENTARIVS IN
piktt»9L «oXmr ] Vbi fe flanius Melas in tnare Aegaeiim
exonerat Mela IL 3. 93. Plihius 4. 1 1. In Eoboea iimiliter
booes pleriqoe omnes adbi nafcebantor, tefie Aeliano H. A-
XIL36.
L 1 1. MamUiil Vide ad cap. 3. feft. 5.
koJHae famtatem] Atqui hoiUas integerrimas et fine
▼itio legiile conflat; eC muitis docet Magios Mircell. IV. 4.
cains dobitationi ita occurrit Gefiier, vt ianam hofiiam ab
integra diitinguat; ianam entm oculis non agnofci, vt inte-
granu At nec hoc remedio vti licebit propter locum Plu-
tarchi'Orac. DefeA. p. 720. ed. Reif ke, vbi de viftimis, a fa-
cerdodbus probatis. imupui^sffif toT; fthf^rcwoos^ ak^iret^
roSg ik Mcbrfot^ iffihf^ni Tapart&iyrE^ ri yip fUf y&wifU9oif
vyiouveiv «x ^Jovretff rijy il cSyx iieXeyx^ to ^«X^V viap^
Igttur credere Varroni quidem oportet» hoftiae fanitatem a
vendltore non«praeifaui foiitam fuilTe; fed iacerdotes argu-
mentis quibufdam atque experimentis ianitatem hofliae ipii
explorabant
cum hibernant'] Cum Scaligero et Vrfino damnata in-
dufit haec verba Gefner.
et potione'} Haec vcrba abundare cenfet Vriinns. In
Geop. enim eit XVQ. i. ri^ ^ Tpo ^fUfSh rftinovrx rigfc
•%€!«« i% eiriov TkfffiaS^Of. ocr» yip «v i^xyw&Sct etc
Coium. VI* 34. 3. pabulum fubtrahit vaccis.
«yfri exortum'] l» efl: in. Id. MaiasCaeiari et Columel-
lae, aqua ad delphini vefpertinum exortum dies 28. perti*
nent» monente Pontedera.
mas an foemina'] Ineptum commentum faabent etiam
Geoponica aVII. 6. et Columella VI. 24. iimile in equarum
mammis Hippiatrica p. 58.
delphini] Plinius VIII. f. 70. Gritus a delphim exortm
a. fL prtdie Nonas lanuarias diebus triginta aliijuibus et o»-
tumno^ vbi Vrfmus malebat lunias legt ; contra Pliniam er-
rafitem coai^ere maluit Niclas ad Geoponica XVII. 5.
Menfe lunio et lulio admLflTuram fieri voluit etiamColumella
VI. 24. Ariftoteles H. A. VI. 21. menfeTliargelione etScir-
rophorione. Delphini exortus matutinus efl: pridie nonas
lanuarii, vefpertinus IV Idus lunii. Vtrumque permutafie
atque inde erroris occaiionem habuiiTe putabat Niclas. Con-
tra Pontedera*Antiqq. p. 430. Caefari et Colomellae delphi*
num emergere vefoeri IV Id. lunias, dierumque XL. inter-
vallum iiuiri XIV Cal. Sextiles poflridie mane Canicula ex-
oriente, monet,. in Piinio, qui Augufl:eum annum feqaitur»
legendttm eife: a. d. IUId.Inftias diebus XL. vidc^cet vf-
qup
VARHONIS LIB. IL C AP. V* 449
que fn itaatQtinUm Fidiculde occafum ^x k. d. prid» ld< Sex.
tiles. '
iaurum'] Ex Codtc^ Vk^fini addidl vocem, quam fen-
tentia poftulabat, monente etiam Scaligefo. Locum Afi-
ftotelis H. A. IX. 50. et de Generat. I. 4. vndi^ Varrg haec
tranftillil:, atlrtotauit etiam Viclorius. De Ariftotelici loci
prioris leftione dubia aliW didam. CeteiHim nil miri efle an-
notauie Pontedefa; geiiitUfam enim iam paratam feminaii-
bus vefiCulis fuiiTe contetltath.
ffiinutaej Cfefc. IX. 65. zentalos mufcas et tabanos
ilomlnat; zentali funt Italorum zenzare vel zanzare, Lati- '
norum culices. Varro intelligit oeftrum bouillum et hae?-
morrhoidalemLinnaeiyOUain naribuset ano boum deponeil-
tibus. Tabanos antiqao nomine vocauit etiam Linnaeus
peftem armentorum.
in cubilia2 Omitti malebat Vrflnus. Brufcb. cum Aldi"
M Bisfubjlem. Deinceps Brufch* aeftate appeU» ad aquam bis).
f. 15. appellendum'\ Pontedera etiam leftionem a/;p^/.
tandum probabat^ quia bubulci boues vbique vooe mode-
rantur.
egredientes2 LcftiOnem P. et Cfefc. regredientes pro-
bat Pontedera ; primum enim egreflas ait ad aquas voCaf i,
deindepafcicirca flabulum, vt redihtegfcntur. '
ne frigidus'} Brufch. frigidus tocus ne fit. ^c etiatfi
Aldin- ^
laRente^'] Ante hanc vodem ex Crefc. addi malim no&ei
aliter feceris] Ex Crefc. qntefeceris malebat Pontede-
fa; fed vulgatiim eadem ratiohe mterpretari oportet* *De
re ipfa ita Ariftoteles H. A- IX. 50. ot fiiv %v fjLi<Txo$^i%rL
fiyourotf inxicm* ei $1 jxtj cu^xlag xo/ bhxrrnQ yiyovrai oc/ (bt.ii^-
X««. iurifivovreu rov rpoxov rirov. itaenimrefte illum locum
correxit Con. Gefher in Vitulo p. 126. ftoaxoQ enini graece
anniculus vitulus y bimMs ixuochg dicitur. Vide ad Colum»
VL 26. vbi Mago fimiliter teneros vitulos caftrare iubet, fecl
Hon ferro, fcd ^)J\p&, bimos ferro. Geoponica XVlI. 8- bi*
mos caftrare iubent. Varro igituf a Arlftotele et Magone
nefcio quibus fationibus induftus difiidet
f. 17. reiiculae'] Ex leftione Pol. reUolde ei Florent*
Vtriufque reiculae efficiebat iauricolae i. e. taufae. Sed reii-
culae plures funt quam taurae. EC Columella Vt 43. remd:
vet praeter tauras enixa^ etiam qiiae Vetuftate pafefe defi^
fuflt. (jeoponica 17. <d. reiiculos ita defcfihunt: rio <rreU .
fetg, Hc^ roig dff^svSi, Hotl ry i^kmf» irpopB^ijnvftiiQ*
Tom.LP.IL Fl* dltquii
450 COMMENTARIVS IN
aliqmdtegatl Refte Gefaer damnauit aUquid. Cete
rum Attica eft ftruftura armentarium vt Itgat curo.
de tauris et vaccis'] Haec Vriino abundare videntor.
, greguml Recte de fententia Popmae incluiit Geilber;
de numero enimgregis poftea dicet
apud eum'] Popma a^ud Seium , Vriinus apud jAti-
cum* Nam fiipra eft : habeo tauros totidem quot Atticus , ad
matricesjeptuaginta duo. Gefner putat, eum vel kunc cum
demonftratione feu ietxuKSg dici potuifTe. Sed cor deinde
Atticos nominatur? Ceterum Pontedera verba quidam ha-
bent aut minorem ^ matribusjunt ex glofla orta eiOre iudica-
bat, non fatis idonea ex caufa. Brufch. habeut aut maioreni
aut minorem — * alius aliumfacit; iic etiam Aldina.
centum viginti"] £x leftione P. memorata etiam a Vi-
Aorio centaurum vigintidetnet eiTicit centenmn vigintu Vr-
iinus exCodice vetere malebat centum vicenum; Pontedera
centenarium viginti; contra quem monet Gefiier, aptius ex
centaurum eifici centuriam viginti.
Cap. VI. procreaui] Non inepte Incnndus in Aldina
correxit /Tromraiit. Nam Romae non procreauer^t, fed in
villa Reatina procreatos Romae vendiderat Arcadibus. Var-
ro apud Nonium p. 69. ed. Mercerii: An Ji equam emijfes
quadripedem, vt meo ajino Reatino admitteres, quantum po..
pofciffetl^ dediffes equimenti?
gregem qui] Crefirentius DC 59. genusquile^t; de-
inde primo ^fumat, firmas amnibus partibus corporis, am^
phfemineo bono.
vtique vt] Vriinas malebat: vti quam.
vnde optimi exeunt ] Crefcent in quibus optimi exifhmt.
fed antiqua mea Editio habet inde optimi exijbmt.
emant] Ita ex BaiiL dedit. Gefner. Vnlgatnm unten
emebant ita Vriuius corrigebat, vt legeret: vt potijfimium —
mant.
Jlutae'} Graece funt TXSraf, Cailiodoro Exomdftu
Vide Macrobium Satum. 11. 11. Plinium DC. 54. Martiaiem
Xni. 80. Eft Muraena Helena Linnaei. Loca fcriptoram
veterom examinaui in Hiftor. Pifcium litterar. p. 43*
eUops] Columella Vm. 16. Pamphylio mari tribuit
Vide Macrobium III. 15. et Hiftdr. litter. Pifc. p. 125 et 329,
Pifcis hodie ignotus nobis^ nomine tenus faltetA.
^* i*g^V^s mutti'] Crefc. korum generafunt duo, vmum
ferum qmdr^ I^caonia, vbijunt ^reges multiferi,
OHC^grms
VAICIIONIS LIB. 11. CAP. VL 4Sx
oMgrus idoneus} Creicedtiil^ t onagri utonii etigmidi
funt^ mqfculus etfemina. E fero fii fnanjueius fadki emam*
Jiietofmis fifflfuim. femper enim fimUes paret*tibus naftnn*
tur, Commoae pa/cuntur et cet fed antiqua mea Editio faa^
betx onagros idoneos qui e fero fit maufuetus facik ^ emam
fueto ferus nunquam, aui fimiks parentum najcmtur* Elu
gendifunt mq/cuJus ei/emina4 Commode et cet* Videaquatl«
tam fibi permiferint in Crefcentio Editores !
et mas etfemina} Haee verba fpuria cietifebat Vrfitiuflu
Idem refte cotnparauit iocum Geoponic, i6. 3i. iWo^ ik »*-
Xo;^ iroSvre^Kmifsg dyplnQ i^ftspSfftuetf irrtv ctvrSy ^ reui&itoihk
nuXUmif ara luj nkrnKeiiXei&fieyuv i/S^ a(pit»Vi i^psfiSreBf
<tk (T^oipa ri {Soy ncij iieTtors , nct^iirsp ru iAn ^Sn (ixuii
^tUpmSrjky dyptSrnf* rn ii frmrifjtmm if avri yhmrmi ineiy^
iot^ira,
f. 4. ante folftitiufH} Crefc. deftiuum addit^ et deind^
habet: ut in eodem tempore altemis annis ffdriant* vbi anti«
qoa mea Editio habet admittuntur dutem Jolftitinm aeJHmnm^
in eodem et cet Qui leAionem antiquam attemis annis dor-
rexit lucundUs in Aldina, nefcio an libros fecutus feceritc
NaoA ea latis bona eft.- Alternis enim atmid equas genero'
las ad equos, et ad aiinos admittiteftatur Colnmella«
leuant. venterl Crefdentius: aUemandae funi pras*
gnantes ex laborCf eo quod rationem deteriorfm reddiu fed
aatiquamealiabet: aUeuiandaefunti tmter emm ex labore m»
et cet. Pro nationem Polit liber recentior male aSSionem
babet Egfegie Feftus : Nationem item ctpud antiquos na*
tum -^ in pecoribus quoque bonus prouentus faeturae bond
nuMtio dicitur. quem locum cum Scaligero raale Daideriils eiipli^
cauit: planeomifithaiiCnotioiiemGefneriTh.LiL HUcper*
tinet natio apud Ardeates, quae quk partua matronarum
tuetur^ a nafcentibiis natio nominata eft^ teft^ Cicerone Nj
D. ni- 18^
remijfione taborii^ t^lmius 8* ^- 4f ^i"^^ «» remifiion^
hperis deteriores* Vocabulum laboris in vetere Codi«e de^
eOTe monet Vriinils. Poftea ttbri Viaorii et Poiit habenf!
fic deterior qOaiti leAioneiti pjhobabat Scaligef < Contra Vi<>
^torius malebit: hic deterior* Crefcentios it^ b. 1. excer"!
piit: mares vero labore allmandi manJueU f e4 qmodremijlio*
ne iabormm deteriores fiunti
objerudnt'] Cte\ii.jermandajmt. qudeme^s* Remo*
ffendi a matre proximo amnOi noBHbms patiantur effe emm eU
$t lemiter cdpiftris laqueati kabeanhmr imnRi. vbi antiqoa me^
se^fisiMoqmeatikibat Cq>jiftrttinefti^9f^«».iri^am4£a
tfa Xeno^
4$3. COMMENTARiVS IN
Xendphootis De re equeftri cap. 5. In Crefcentio vix pnto
ex aliqua re vitiatum exftitiflfe ablaqveati ; pptius capifiris
Maqyeatos Varronis olim in libris fcriptiuiP|||i(re fuipicor
et deinceps : aliaue qua re habent vinStos.
» dofuare'] Crefcentias domari incipimt et injlrui ad eas
res quas quijque. Ex Louanienfi Kditione iaudat Gefner:
domare incipiunt etftrui. In Brufch. eft : ad quas eos quifque^
f. 5. nifi f/] Crenfcentius : in ij/u. nam aliqui eos nou
iHgunt ttifi ad hoc vt ouera portent, alii vt niolas ducant,
mannulti eos ad vehendum difponunty et pltrique ad arandum^
vbi tems eft terra* Vnde etiam fit manifeftius vitium huins
lociy quod nemo Interpretum vidit. Grege^ /lunt mercato-
rnmy qui afellis doflaariis merces comportant ad mare ; in
reliqao vfu finguli aut paria iingnia adhibenfiir. Igitur ver-
ba ita funt coneinnanda : nonfatiefiuHt^ ideoquodplerique^^
Qmpania. jiliqui eos non eligunt nifi ad kocy vt onera por-
teut. Greges itaque fiunt fere mercatorum et cet. Libri Po-
Ht. pro nifi U habent: ni eft ei vei-nf efio ei.
liuis efi2 De ea Plinius ig. f. 29. terra eius puiuerea
/kmma, inferior bibula, et pumicis vice fifiulofa — crebros
imbres pereolat atque tranfmittit; nec dilui aut madere vo*
luit propter facUUatem adturae. vbi Chifflet Mher feUcitatem
habet.
^ qfetHs doffuarUs^i Haec verba auftore Cbdice vetufta
OQiitti voiuit Vrfinas et deinceps legi onera portant. Scili-
cet is ptttaatt afinos ipfos h. 1. dici mercatores; ridtcule!
Ceterom dofluaria et dorfuaria a dorfb dicuntur» ittFBhius Dor-
fao apud Valeriam Max. L 1. f i. Ita ojfua, ojjiiaria^ tignua*
rU et fimilia dicantar. Oftiiofa loca dixit Vegetius ; ita
monftruojus^ faftuojus, montuq/'us, faxuofus frequentaruQt
fcriptores iaudati ab Interpp. ad Petronii cap. 69. Supra c.
4* feft. 8. lutuofos dant £dd. primae.
Cap. VIL Q- Modlus^ Vrfmus ex vetereCodice l^
volebat: Q^, Modius Aequicotus ^ etiam in re mititari. Com*
parabat locum Plinii VHI. 43. Scythas per beOa fenmds vti
malle, quod vrinam curfu non impedito reddant: In volgata.
certe non video, qoo pertineat mentio patrifi milttaris.
quam praecipiunt, videndfm} .Vulgo editur: praed"
piunt. ndendum. VrJinus malebat legi : fpeSare aetcitem,
nejiut minores trium, maiores decem annorum. Geoponica:
'ff^ ** X9^v» iMfre ysuriftcc irSv y' p:^6 Tpevfivripae irw L
Crefcent IX. i. habere voiuerit — aetatem, videat — trntnf
auuoruH^, maiores deeem annorum. 1$ itaque emendadoneiit
Vrfipi
J
VARRONIS LIJJ. 11. CAP. VU. 453
Vrfini confirmat. Ceteram coniunxi verba praecipimt vu
dendum, etfi Vrfinp affentior, haec potiusefledelenda. Nonc
demam reperio in Brafch. praecipiuHt: P7deafnus.
quae — cornutorum'] Vulgo qui — comutarum. Ve-
rum in Geoponicis XVI. i. vbihaec graece verfa exfl:ant, efl::
«nrw KOf Ttean^oju rSy ficiyvx^^ ~ <^^iov ii *«/ rSv xspM^Pi-
fuu. Praeterea Cfefcentius IX lo. et XI. 45. bis veram le-
ftionem habet, vnde refliitui iofiit h.l. Pontedera. Ccterum
peilime Pontedera cornuta intelligi volebat animalia diuifis
vngulis^quafiquae vngulas in bina veluti cornua diflinguant
Nemo enim latinorum fcriptorum ita locutus efc. Quod
ait, inepte aVarrone omitti oues, canesyfaesetaliaanimaiia,
quorum aetas ex dentibus aeque cognofcitur, fi cornuta fo«
lummodo comifera dicantur, minime me mouet. Varro
enim domeftica animalia intelligi voluit; et cornutorum n0«
mine oues etiam comprehendi, Pontedera vix poterat igtio-
rare, vt capras bouesque. De faibus confl:at veteres credt-
difl!e, eas dentem nnllum mutare.
triginta menjinm'] Priufquam de leftione videamus,
aii6fcoritatem conftituemus. Locus antiquiflunus eft Arifto-
telis H. A. VI. 22. €X€t fiiv oiivrctc TeiiactpciKovT», fii^S^et ik
riii fiiv irpdTsg TitTdOLpoui Tpicc*ovTojX7jvvGf r«$ fiiv ivo Kvwd^nv,
ric i^ iio itciT»^€V* iiretixv ih yivTfToq ivicLvroQ^ fioiX^et tov
avTov TpintoVf TiiT9otpotG, ivo fikv oivw^eVf ivo ii HoiTa&ev. TtOf
fedktv oTotv oijh^Q iviKVTOQ yivifTOf « iripitc riTTOtpoLC rov otvrov
rpiirov. TSTreipoov 6k irSv irctpsk^ivToov xccf i^ fiTfvSv ikirt /3ftX-
^ei iiivot -.- oToiv 6k xivrotQ S(rt fieph^KireQ i&ifitov yvSvetf
r^v pjniotv. iio Hoq kiysfft yvcifitfv sx&Vj orccv ot^XoQ ij oroev
ik ^BfihfxooQ, ix^x^^* ofJMQ ik fjLoXtorra yveopf^Bretf tj Tjhxlx
p^ri ric f^iXffg rS xvviiovrt, rSv fiky yoip IjtTcierSv ytvtreq fu»
upoQf it» TTjv rptyl/iv, xotroi rirov yip ifi^iX^oq ox^^i^
rHv ii firj HtolstSv fiiyotc fikv, iX^ci dirTiprTifJtivoG. rSv ik vieev
oB^Q *«/ fitxpoQj vbi refte Codex Mediceus pro ixrottrSv bi^
habet nnrfltiTTSv, aflentiente verfione Thomae , vbi eft equi-
tatorum. Vocem (ix7ipT7ift.ivoQ Thomas interpretatur prodU'
ffus^ Putabam, reftius memorari dentem caninum iongum,
non folam detritum a freno et iongum, fed produftum et-
iam carne gingiuarum recedente. Varronis iocum graecc
vertit npfcio quis in Geoponicis XVI. i. vbi eft rptoatovrot,
fi9fvSv y$vifuvoQ^ 0 irSXoQ irpcero^XS rSv ifMrpo<r^i(av iiivreeVf
MQ xot\Hfi6V TQfJkSQ, ric fiitTHQ ivo xoirccd^ev xeq gti/eo^sv ofiofofQ ivo
ixo^ilS^. ipxifJ^BVOQ ih ri Teriprs ^q ixjH^et triktv «X*
XsQ ivojtirta^ev i^ iHccripH fiipSQ nccl ivoc^ev eoaotvrmQ, (pioehf
ii ioxS rire xeq ric Hvvmvro^Q. TeKetmetQ il rii' ikx luq iS
Ff3 iiiri.
454 COMMENTARIVS IN
HotrifH ihfo^. riq ii ^vpfidytt^ koAx^ ^cy. ifi^yrog ik ci^ ri
fUrov iftOQ ivarkiifSvTctf rSv Ttpthrwv r» x^tkoipifitrou iwikapL
fuvo^ ii ri ^ TftKroec^cr Wfiraithipoffiivfie xaliiiy 0X09^ ^w*
roc u^tkmfio^ rsrs ik ^fipdyrog tniin iiM iwtytvtineiv ri
tnf, vndepatet, eum m Vnrrone legiiTe: quinto annaimd*
J9iente Hem iodem modo amittere biHQS, (Sqilicetvtrmque)/Kii»
^uos caros habmt renafcsntes, eis fexto amio impleri (inci*
piant), Crefoentius etiam h. 1. ita laudauit : QuitUo auno in-
dpiente amittuwt Jmiliter alios quatuor, /cilicet duosju^^eruh
res et duos iftfertores, praediSis proximos, qui rena/centes
Jexto anna implere incfpiunt —• /oknt rclatos. Vides etiam
de caninis eie6tis faoere. Ad veram le5luonem ducit etiam
Cod. Polit cum canos habeat. Denique etiam Pilnius
nobiibam faciC, qui ita h. l.exoerpfit XI. fe6t.64. Jmittit tri-
^efimo fuen/e primores vtrinque binos. fequenti anno totidem
firoximosf cumjubeunt difH coiumellares. Qmnto anno inci-
piente^ binos amittit^ qui/extq anno rena/cuntur. ^timo
anno omnes kapet et renatos fit immutabiles. Omifit PUnius
mentionem oaninorum eieAorum; verum iimul caritatem
eiol^ue repletionem fuocedentem male omifitt Poft fecun-
4am dentium iaftum oolumellares feu caninos enafci, patet
ctiam ex looo Apfyrti Hippiatriq. p. 239. vbi equos mares
iwrspofioX»^ oaftratos ait dent^s minores oaninos enatos ha-
bere. Vgi^tio apud Cangiumh. v. docet, caninos deqtes pro-
pter longitudinem rotundam vulgo columeUos dici ; et vetus
verfio Ariftotelis apud Vincentiura Speo, natur. XVITI. cap.
*^. culmos dixit» dente apri exfbrtos^ graece xavXioiovre^^.
Itaque oum ex teftimonUs tot conftet, et natiira rerum com^*
probet, dentes oaninos non magia quam molares eiici vti-
quam, fed quaternos poftremo renatos ioco dentes primo-
Fes oauitate iba aetatem equi vil^ue ad initlum o^fa^ui anni
fignifipare, feptimo demum plane explendos (reliqui enim
longe oitius explentur) emendaui lefbionem vulgatam i quos
faninos hab^t; tnm rena/cent^s eis /extQ annq impleri, In
Hippiatriois p.227.flibnomineApfyrtieadem leguntuf, quae
in GeoponioiSy fed paulo oorruptiora. Ita enim ibieft:
xiq ik isvrdpftQ ixo^iJlLet ipx^fiiv» rS rsr^prs frbQ iv i^xfvi'
Vf . ^<rr^v ik oafw^sv Uva u2j mirooSsv ha i^ ifi(Poripwv r£v
fupSv, ^ueiv ii ionS ko/ tuq nwo^ovrot^ r^re, tripotQ ik fni^i
ivoHpiisxof rov uotrmprtvfiov ^vet. rsketoi<rctQ H ri rivrs ^eif fif
^ x<i^ ri ifiHfits iviXot^ofisvpQ uo^ whjpci^etQ r^v ^ydbov ivtxV'
rivk^^» ri ivt^dfutru uei^ ht fdrrt piitqv irtytv»crus^&ui
fS¥ irS¥ riv Xofriv ^fmv, <p%e RiielUu^ ita yertit : vfri quar^
tum
VARRONIS LIB. II. CAP- VH. 45$
tum agere annum coeperit femeftri fpatio proximos abUcit;;
nec tmtto poftin eodem quaarimatujuperiorem vnum et infe^
riorrm attenm vtrinque proiicit: quo tempore caninos ^ditz
eofque fecutis duodecim menfibus cotnplct Intra fextum aein^
de anmm molares fuperiores cadunt. Sexto anno quos pri*
mum mutauitj exaequat, afeptifno adoSauum omnes explet
aequaUter. Quae vides efle ineptifliine non ex fide graeci
Codicis, fed auftoritate Columeliac et Varrbnis conrarcina-
ta. Graeca itafuntconftitaenda, vtApiyrtas cum reliquis
fcriptoribus et ipfa rerum natura in gratiam redeat: dpxofii'
Vfg ri rsripTs ir«c ^v i^ftifvip totfuvTOifC ccvfod^ev, Foft fecun»
dum igitur iaftum re6te iic dicunttu- nafci caninl; poftea re-
liqui^ quos uarocprifffiiv appeUat Apfyrtus, qui complent
numerum den tium omnium, a natura equo tributorum . Dein«
ceps legendum eft: r5 ip6i/Mi iriXoc^ofispog irhjpoivae ^^et
YoTA rcc ccviatifMT» recifis verbis rcv oyioov tvioanov, <}uae toti
! fententiae et naturae repugnant Ceterum vt Ariftoteles de
equo dnfiiSa fiarci rig poXng, ita etiam Apfyrtus paulo poft x
' uigfjM^et iito Tu %0LTxpTt<Tfvi. De numero, forma et mutatione
' dentium accuratius difputaui ad Columellam. Supereft lo-
' cus Apfyrti in Hippjatricis hic p. 237. otxv il yivwTOi dri
ru uarotpri^fjS iv aM.oiQ freet rpiei fi^fywTotf 0 oiic uetj xspiips*
fTfc ytvBTOj xal rpvyoov/^eroif uo^ roTB fx.iki(rToc pauf/Lot ifiir/icrei
OQ ri crifjM rSv /Trrwv. quaeRueliius ineptiflime vertit dens
dijjjlUit raptufque rotatur et in triangularem fguram exit»
Videsenim,dentemrotundumfimul trigonum effe nonpoffe,
Nec de vllo alio dente equino, nifi de canino, affirmare po-
tuit Apftrrtus , diiigens fcriptor, aetateeum rotundum fieri
et obtumm. Ita enira interpretor verbum pifyvvraf. Alte-
rum Tpvyoivf{$rctf corruptum cenfeo ; equidem certe non in-^
telligo, Dentes autem canihi primam acuti atque vtroque
latere in aciem exeuntes fenfim aetate detriti obtunduntur,
rotundiores fiunt et fimui gingiuarum carne recedentes ma»
gis prominent ; quod magis etiam accidit equis, frena paffis,
vt refte animaduertit Ariftoteles in loco, fupra laudato, vbi
refte Codex Mediceus habet: rSv fjAv yip hnrct^rrSv y^erat
poLXpoQ iti rrjv rpr^tv ~ rmv il faj hncavrSv fii^ct^ ftiv iA
cmjpnfVfjLivot;. vbi ex oppofito apparet, in priore verbo de-
effe quaedam; non folum enim a freno detritus dens cani-
nus fit longior (gingiuis repulfis) fed etiam obtufior et ro-
tundior. Ita oportet interpretari vocem dmfpr^fUvoCf nifi,
I vt fufpicor,eftcorrupta. Quaremalim legere: ylvsrojf fictxpog
I meq thnf^fiivoQ iicc rifv rpfsf/tv — rSv ii fitj tnct^rSv fuyotg
I fitiv «*b' «c ccjnfpTTffidvoi. Et refte in pofteriore membro
I , • Ff4 Codox
456 COMMENTARIVS IN
Codex Regias et AmbroC inferant n^tionenu Videtiir
potius a verbo Ataprf^to duAum imfpwft&fo^ ventm eOe.
Liquidius iudicare liceret de leftione, fi Apfyrti locus eflet
manifeftior ; vbi certiflime i xwiisc legendum elTe affirmo.
Keliqui enim dentes equi formamnon mutant Caoitase&iniy
feniim r^plenda, ad formam non pertinet extemam.
brocchi} Crefcentlua male h. 1. interpretatur pticati;
alibi n. 9. 3. terti. Pro tacunae idem habet: tacus ideflcm^
cauitas, Brocchi funt prominentes , vt interpretatur Colu-
melia, cum gingiuis aetate retraftis dentes magispfomi-
aent Hoc eodem figno hodieque vtuntur aetatis. Rem
ipfam ita tradunt Hippiatrica audore Apfyrto p. 227. Aiys-
rcu ih oroLV rig oiivrccg ex^ov (potv^ rpoverraxireeg , ex^ i^
uot^ rac o(ppvQ Tohig ucii ri vitouir» rSv c(p3^aXftSv xoiXorsp»
uoj riQ otp^etXfiig^ Txpursrripija^uf ruatv %7t ioTfu iv rS iu-
ueuiixirto iret 0 iW«a- Vides igitur, Apfyrtum h. I. ita in-
terpretan, vt non folum lacunae fub fuperciliis adfint, fed
et ipfi oculi magis oaui appareant. Antiqua mea Crcfcentii
editio habet: f» triginta minjibus pritnum deutes medios di-
cit amittere, duos Juperiares et tatidem proximos: et primi
eieSii et totidem — facli/unt brochi, id eft pficati. vbi Bafil.ha-
bet: et primis eieSis totidem et cet. Ceterum Crefcentius
caninosappellatfcalones, etrpwropikov pullum dioit primi
morfusi isvrepopikov, fecundi morfus ; tertii iaftus dentes
quadratos ait vocari, et nafci pullum cum rauchis, vbi Edi-
tio Baf. habet dentibus anterioribus,
Jedecim'} Columella VI. 29, 5. decem ponit; fed com
Varrone feoit Plinius et Apfyrtus, vtad Columeliam doceo.
Itaque Columellam ex Varrone potius quam hunc ex CoJu^
melia oorr^endum eift , re^^be oenfuit Pontedeni. VrfinBS
oontra fenfeiebat; qai ex Npnio ppfuit locum: bronci funt
produSo or-e et deniibus prominentibus , alium (leinde Lucii
lii: brochus bouillanus dente aduerjo eminulo: hic eft rhinoce^
ros. Denique ex argenteis denariis memorataliquem L.Fu^
rium ffrocchum^ Titum BMXxdmm nominat Cicero pro Li«
jario.
Forma2 Crefcentius K. a. formam effe oportet, vt
ait Farro, magnitudine media, quia nec vaftas nec exUes de^
cet ejje equas, chnibus «n- latis. vbi antiqua mea editio ba«
bet : vallas neo munitas. Vnde vulgatam huius loci diftin?
finoncn? correxi , monente etiam Pontedera, qui refte com«
parauit locum Geoponicorum 16. i. vbi de equabiis eftx
TUQ ^Tjkitetg TnHQ Sveq XPV evwetyek ueq fiiye^oQ ^jfe-o^ ha^
V9¥ uoq eopeeiot^ /j^y, rhirpg rs e^e^u tif rw p^psffi r^g uosJJu^
»<4
VARRONIS HB. IJ^ CAP, VH. 457
uaf xctTci r«c ktsyiv»s. Ge&er valgatain ineptiffinie defen-
deimt
Adadmiffuraml Cretc. eqtu>s quospropteradmlj/uram
vetis — corporis incongruos.
f. 5. Qualis futurus'] Geoponica 16. i. rov ihrSXw
riv iffi/tsvov uyotSov itotffVfaaiiieSrot iro9Q iwi rSv ^x**^ ^^
c»fi»ri}tSv ipsfSv. oTov «Vo rS coifixroc* r^v ue^PBck^v ^et pu-
xpdiv, Oft/xx fiikxv^ ftvaQ f/LTJ ffvfiTBTrtoKvfct^f Sret TpOirsffraK'
fiiva,rpeixv^^^^^^^i^9 ^a/r?^]/ jSad^OAV» ikoripaVf fipay^
uenhfiivTifv M ru ie^tu r? ctvxivoQ. vnde apparet, quae quo^
' ^ue ordine verba Varronis olim iegerit fcriptor graecas.
nec fnembris coufuJis2 Vrfmus malebat: nec membra
fonfyfa, Vulgatum defendebat Gefner inepte ; capitis enim
non funit menu>ra, fed partes. Quid fi verba haec reponas
ftatimpoft illa npn congrucnti de admHfario? Ita Apfyrtus
de admiiTario Geoponic. 16. i, r^ v^f^^X^ ^S ctifiarog fiiyxv,
§vir»y7J vZ^t roTi; fiipeatf
ceruice molU'} Haeq verba excidifTe ^idit Vrfinus ex lo-
Co Geopqnicorum. Ita Columella VI. 29. ceruice rfwlti tata-
que non fonga. Idem aures applicatas dbdt breues et adre-
Cbas^ Palladius breue$ et argutas*
Ju/ca'] Vrfinus verba fufca, fubtenuibus feiis omitti
. vult, et deinde legl inclinataj fecutus auftoritatem Geopo-
nicorum. Nec baec in puUo equlnp figna habet Columella.
implicata'] Ita et Virgilius Georg. III. 86. et Proper-
tlus IV. 4. ille equus — cuiTatius dextrasqollocatipfe iubas.
Nodos iubarum fignificat Statius Theb.IX, 687. colla fedent
Bodis et caftigata iubarum libertas, Mannos detonfos ami-
cae fuae lau(£it Propertius 4. g. 15. Originpm moris inde
deducitBerenger, quod qlim a dextra parte e^uum adfcen-
debant ^t iubam manu apprehendebant fimul»
peSlus'] Geoponica: friTJ^oQ evpd, fUftvwfiivoVf ufAo-
'wXirctc fteydXctg, ^pxxfovctg op^s^ , n^i^av evoyxpv , itivft^Q
fttxpsQf pix^^ fMhcrra ftiy it-jrk^v, ei ii ft^ye, ftij xvprijv,
ip»v fteydXiiv, ikorplxov^ cniktf op^df /tTjpiQ ftefAvcofUvff^.
Plenum igitor h. it eft, quod Columella dixitj muf^ulorum
toris numerofum.
kumeris tatis'} Hu<f|euocanda fiint verba » alienoloco
pofita : fcftpulis tatis et deinceps legendum ex Geoponicis :
Humeris reSis. Columella vtrumque membrum complexus
efi: verbis : grandifms armis et reSis^ Scapulis fcilicet infe-
rius iunguntur humeri, qui re^i eile debent; fcapulae con*
tr^aiti^ eorumque interuaUum latum, nona;iguftum.
Ffs tufnbis2
458 COMM^NTARIVS IN
lumtns'] Hos omittiint Geoponica; contniCoIiiinella:
latis tumbisetjitbjidentibus vnde Vrilnus b. L iegi volebat:
yreJlis ac kUis^ refte; etfi verbsLjcopulis latis ante faameros
excidilTe monoi antea.
epctaiUi] Ita ex iibris fnis pofoit VidDrios pro exteata.
Geoponica fuj wufripf L e. non ^bberam.
crttribus} Cotumeila: aeqmalibus atque altis refH/que
cruribuSf tereti geuu paruoque ueque iutror/us fpeSauti. vbi
tamen libri meliores habent fuoUums pro aeaualibus, quod
praeferebat Pontedera, et comparabat mouia cnira apud
Virgilium lU. 76. Equidem vu^tam teneo cum Columelia.,
Hocloco Edd* primae ita habent: aequatibus» iutrouerjis:
potiusfigurata^ genibus rotuudis uec tnagms. vngutis duris.
Etiam iibri Polit. babent eodem ordine et loco introuerfiis
fcriptum. quam ieftionem ita probabat Pontedera, vt I^^*
ret: aequalibus uou introuerjis, potius figura alta, genibus
rotundis. et cet Ex qua viri egregii annotatlone probo et
ample^tor verba potiusjlgura alta aut potiusfgura altis fta-
tim coilocanda poit aequalibus. Aita enim , reda et aequa-
lia ex h. L tranftulit Coiumella; et Varro in bubus fimiliter
II. 5. %. cruribus potius minoribus^ reSRs^ genibus eminulis^
dijlantibus inter/e, quae repetiit Columella. Vndefimul
apparetf quam faKa fit ratio Pontederae de g:entbus. Ita
enim iile ad h, L dum vult non introuerjis cruribus iegi: j?^
enim cum genu , inquit , ad crus pertineat , Ji crus non intror-
Jum vergit, neque iUud. Sciiicet h. L non de vero genu^
patella munito, agitur, quod in quadrupedtbus non adeo
Gonfpicuumeft, vt in hominc; fed genu nnnc inteiligitur
iunftura ofltum cruris cum ofie metatarfi, quodGalli os de
canon appellant In neutro tamen , genu ad vnam pertinet
os , fed duorum iun6tione efficitur. Atque vt In boue ge-
nua poftuiat diftantia inter fe, ita in equo non introuerjus
Jpeltantia, id eft diftantia inter fe« ne inuicem atterantur
incedendo. Equidem ex Poiit iibrorum ieilione iutrouerjks
vitiatttm oenfeo reiiquorum iibrorum introuerjis et vulgatum
intror/us. Itaquelocumconftitui, vtpUne cum Columella
congruereti et Varroni reilitueretur fuus fermo. Formae
introuerfus exempia dabit Geineri TheC L« L. In Curis fe-
cundis Pontedera annotauit^ cum^d. primis Codicem Cae*
fenatemlegere: introuerjis, potius Jigurata*
appoJitus2 Cum venam ferire oportet
magiU interejl'] Antiquum magis qui correxit lucan-
dus in Aidina, nefcio an libros fcriptos auftores fuerit fe-
cutua, Vtnmiqae eoim l^tine dioitUTt
corpore
V-ARRONIS LIB. IL CAP. VIL 459
corpoTi multo'] Haec aut fptiria aut alieno Idco coUo*
cata effe, refte monuit Pontedera,
£ 6. a terra jipputi'} Vrfinafl corrigebat: i» Italia .
jfppuli ac Rojeani yt inGrs. de canibus: Itaque a regUmbus
appellqfUur Lacones, Epirotici, SaUentini^ Pontedera male«
bat: a terra jippuiia j^puli. De equis Rofeanis et mulis
vide infra ad cap. 8.^ feft. 5-
Eqm boni^ Haec iterum alieno loco pofita pertinent
«d difputationem^ vbi figna indolis bonae ex corpore colli-
gebat; nunc enim fubdit figna ex animo. Nec tBLmen inte*
gra faaec eiTe, patet ex Commella VL 29. i. et Geoponicis»
vbi haec ita traduntur: oiro ik rSv ^x^nSv Srv ioxi/ioc^treti.
ixv fiij irroTjfjJvoc y, pajik viro rSv cu(pviifo9c ^cuvofiivwv ^x-
rotfurrofiLSVOQ^ ev re r$ ffvvocyeXccfffiS rSv tooXoov ^tXovpotroCf
i» anon/f «A* i^oi^Sv rov Tchftrlov, iv ik roTc TorxfioTc ncij Kf*
p/vcuc i% ivxfiJyoov irepov vpoeftficeiveiv, ocvroc ii irwrocvk^nrooc
wpSrog rSro toiSv,
traOciendum'} Pontedera coniiciebat: trauimdum, ab
antiquo trauio, quo vfus eft Lucretius. Equidem antiquam
I^onem fententiae aptiorem reftitui, Ceterum trauerJiiSp
tralucidus in libris Plinii reperit L Fr. Gronou, p. 797.
ftmilis fere} Libri Vo\xt.fimulis , vnde Plaudnumyim»/-
ter et verbum^miiib deriuat Pontederat
perfcripta} Mutatione generis refertnr ad Hs rebus.
equinum} Crefcentius : Equorum pecus — cum pepere*
rint ~ data aqua. vbi antiqua mea habet: equum pecus —
peperint.
HorumfoeturaJ Bene vidit Pontedera» legendum efle :
fie korum foetura: initium admijHionis. Ita inTra 11. 9. 1 1.
Ve foeturai principium admittendi et cet vbi £dd. primae
limiiiter babent: Foeturcfe principium admitt.
temporefiat'] Addit Crefcentius : /cilicet multarum her-
barum, vt mater kabeat abundantiam laflis. Ex hoc enim
forpus et membra puUi grandiora fient^ Duodecimo ete. In
quibus flmt verba quaedam Varroniiina. Ita etiam Geoponi-
ca ex h. 1. {W i r^nero^ yivifraf irepl r^ einpotrdrnrpv iip^v
ru Xth naf x^itfv M%wocv^ Ita etiam Coiumella VI« 37* Jt
ainn^ nafd^ Crefo. nafd dicuntur, qui ante ipfum tem*
anafcuntur, inutiles exifiunt. Sed antiqua mea Editio
t: qui pofi ipfum -^ inutilia exi/tunt. Vnde comproba-
tur emendatio Vrfini^ legentis: pofiid tempus. Geoponica
de tempore partus oonfentiunt, et de fero ita tradunt; rot ik
fur» rporuQ fcl^ X^P^f^^^ nvienSfievo^ ivryev^ a^ ihcfi^S^ yf"
rercti, Vnde pJ^tet, loqui Wmowm de iis, qui concipiun-
46o . COMMENTARIVS IN .
tur poft ibUUtiiitiL Sic U. 2. 13. quae pofiea condpimtur
fiunt vegrandes aique imbeciUae.
C g. admittere'} Cretc. admitti'^ die^/cilicet mane et
ifefperefed altemis didms equa aikgata cckrius admittmtUur,
neque equi etc. vbi Editio antiqaa habet aUerius.
bis in die"] Geoponica: Ptfid^eiv ik xfi f^ nl^JxK
rijc ^/upa^ iJLoi iU fiovov^ Tpwfxeq iethf^ ioaf dt xrx^ fisfia^
c^Svet fiij Tpoffnfte^ riv a^fevx fierx f ^fiip<tQ 'riknf Tpo^-
oKriov aurj, iiv 6i fjajii ira Trpotrii^raf^ ixox»pmriov aur^
tSg TjiTj aweiXTj^vTav. vbi Hippiatrica p. 56. poft dics 20. ite-
ram admillario fubmittendam efTe ponunt. Nefcio/vnde
Crefcentius habuerit^ alternis diebaseqaumadmittendumefie
equabus; quae cautela nefcio an olim fuerit in Varrone.
Plinius 8- C 66. per interuatla adndjfurae dantur, nec tamen
quindecim initus eiufdem anni vcUet.
perorigam'} Italegendum efle, monuit iam olim Vi-
6)x»riu8,» cum valgo ederetur: Perariga enim appellatur*
Appofuit etiaiii locum Piinii 8« c. 42. C 64. Equae eadem ex
cauja Reatino in agro laceratum prorigam inuenimus. vbi ve-
teres libri habent pariter aurigam. Sed Vi6h>rius ad h. 1.
ex librorum fcriptorum le^one prorigam emendabat per
origam. et totum Plinii locum ex ufdem Codicibus ita cor-
rigebat : jiequa ex cati/'a in R. agro taceratmn perorigam fii-
venimus. Voluit igitur Viftorios vno vocabulo dici perori'^
gam; et h. I. legi: perorigam: fic appellatur. Cum ViAo*
rio facit Scaliger, cui debetur le^Mo, a Gefnero recepta;
perorigam. is ita appeilatur. Is in Plinio probatum pruri-
ga deriuabat a pruritu admiiTurae. Popma vbique in Varro-
ne fcribi volebat proriga et h. Lper prorigamj iimiliter a
prurigtne derioans. Salmafius praeferebat praioriga, ab
vro, vredOf vrigOfVrica^ quod oxckv interpretabatur, de*
ducens, et per 0 riji 0%^»^ ixifuhfrii^ explicans, ad SoU-
num p. 627, feqq. Prlmus Pontedera vidit, fcribendumeiTe
feparatis litteris h. I. per origam atque ita reliquis in locis.
Origam diftum docet eiTe ab oreis, freni genere, quo equo»
rumora coercebantur, tefteFefto; contra aurigam ob au-
rers frenis, quibus equorum aures religabantur, eodem
Fefto tefte. Cum Pontedera facit etiam Gefoer, vulgatam
tameo corrigere non aufus. Is deinde in Thef. L. L. aari-
gam ab origa fola pronuntiatione differre re&e ftatuit, et
locumTe^tuIIiani appofuit deMonagamia: Inter cUienosJpa-'
don^s et aurigas tuos tantmdeni quererisdedomefiico obfequi».
vbi 4urigas in(;erpretatur CQn^^iiiatores. Alii tamen ipale-
bant
VARRONIS LIB: II. CAP, VIL 461
bant etiam ibi prorigas vel vrigas reponere. Hardainus •
prorigam a prorigendo- deducebat inepte!
toleran} De numero poftremo confentit CoIUmella
VI. 37.
equae alligatae^ Qnod eft in libris quibardam equa aU
/ij^/i^a habet etiam Crefcentius. Sed datiuus eft equaey cui
admittuntur equi. Nec opus cum Gefnero legere: admit-
funtur equi, neque frujlra. Male enim is putabat, equas
admitti; comparabat etiam locum II. 4. 7. vhijites admitteiu
4ae neque mittores qmm anniculae, Sed fuem non alligatam
facilepatiar dici admitti, non equam alligatam, cui admif-
faritts adducitur equus.
quoad/atis'] Crefcentias Bafil. ita: Satis autem conc^
piffe figmficatum^cum fe defendunt. fed antiqua mea Editio
habet: fuoadfatisjic admitti ipfae J^ificant, cum fe defen*
dnnt. Flinius X.03. equas domitas fexaginta diebus etpiire.
Vnde hinmtumntque equitatUm de voce equorum ex Luciiio
retulit Varro L. L. VI. p. 81 • omifit equitatum hunc Gefneri
Thef. L. L.
fdUael CreCo.fc!fllae, (antiiivia men fquillae) — metHs
/piffitudinem , tum natura equae cum ea tangunt. vbi antiqua
mea habet: am^ ea re tangunt. Pergit Crefc. et pofiea cum
sadem nares equi. Geoponica VI. 5. « H fiyf fpoffisx^vraf
ru^ ra6fHg df pis^ cu/Atiq ro irepiHccpiiov ptsri viotTOQ rpprri*
mf TUK^ rBpixpufriov , rkrhri rd dxothirnra rTJg (THfJ^Tjg, xof
WQ &v iiwTf ru; ro ariap, iMvaq fierd rrjv TMd^otpciv roT(; fiopfoiQ
rSv poSv, qui locus ita debebat concinnari : ^IAtjq ri irBpi-
ntipiiov^ ritrhu r» iTahirara ryJQ <tx(^q, neq dg &v ^inj riQ
ricriotp, fierei vdotrog rpirriov , Tcalj irepi%ptffriov rirta fisri
rrjv xad^otp^iv rcc fiipw rSv fioav. Hippocrati dicitair eadem
fdllae pafs ryc cxfAtjQ ro fiv^isq. Columella VI. 27. lO.
4piod fi cuimiffarius iners in l^enerem efi, odore proritatur,
deterjis fpongta foeminae locis, et admota naribus, JEqua
rnrjus fi qua marem non patitur, detritafciUa naturalia eius
Ununtur, quaeres accendit libiitnem. Geoponica 16. i. rac
<6 nfpavtLQ irpodvfti^ repl rvjv oxeioiv ironforoftev roH droftoU
jftoiatv roH rijg (PvQm^ riJQ ^Xwu; ^sptxphvreg oturSv rac ft*
y««ft Alia libidinis accendendae reipedia habet Aelianos IX
48« quae irritatione genitanum et ignea vi medicamimim
agunt Pnleftat interiores ftimulos ciborum addere.
cum menfes ferunt'] Geoponica poft purgationem non
menftruam iei aBnuam adhibere*' iubent medicamentuDH.
Ariftoles H. A. VJ. 21. »( (tvVff^eteq ylvo^ai fikv rcu^ ^sahf
Sin£p rm TTTOi^f^qrrov ii^ Hippiatriea p. 57« re&e in eqoo
nHxp-
46a COMMENTARIVS IN
uitafffiv ivimvirteaf vocant Arrianus de Venadone cap. 37.
in cane tempus obreraari iubet iiiud ad admjlTurani, hcttit^
tiroxad^eiM «ro rS eu^xro^ Tpoc&€P ii m TetpaXa^tBV rijy
yoinjv, To Toku i xpcniatVt iS^ htnkv^srof vwo r5 cufJMTOCf
uaJ^iirof rcu^ yweu^y vfoaixM is rov vmf ivrow^m* fip^vc
yap Xfovo^ itaylyvgreif f ijf ofisK irs fiiv (pepsrof oturij ri at/uu
Locos ciafficus eft Ariflotelis H. A. VL ig. ^a^tg fUv Zv
roH ^kBffiv iyy/verof r2v tuioiuVf vtqlv xpoQ nfv o%euey o^
jiSai HOi vypao^la xopl rov ror^v* alf ii Ticrot udf aTopfaivwi
Jisvjt^v vyporTjra Tepl rov xaipiv rSrov. nad^apaet^ ii yivovraf
usvicarauvvloffVs i aiv oaof ys rou<; yweuBVf iievl rSv iAMV
^oooov* rot^ fisv «y Tpoparot^ xof cu^tv, iretiotif ^ mpa ox&ff^
c^eUf iTtmffuuvct Tpi rHOX^vB<p^a( uof iretieuf oxw&Sctf yA
ysroiff ^fiSa, Sra iioAeiTaf f^Xf^ 2 «v fujkwvi rtnrm*
rire ii irt^fiaivet 9 uof Sr0 ytveotnutctv or$ irlmta wt¥ ol
TotfUvB^* hretiiv ii rimj, ua^etpctg ytverm «"oJLaf rofuvTpS^
tov » <r(^oipa eufiartiitf^ » 'iarepov fUvrot ff^iipa» -^ lueipoa^^
ytverou rij^ ix^^ fjLoXicra Tepl rifv HdSoBpertVL Jinro^ ii rSv
rerpxToieov aravrotv evrouoirarov ucu Koxioov uaJ^otpdrarov^
iXaxtcnfV rpct^reu eututxog fv9tv tig uara ti rS mfuttoo W-
7<i^o^ fkoktvra ii ucu rau; Pwlv ucu reuQ vttoi^ ra uarotfttfvtt
iri^fieiivet^ itetKtrivra ie itfiTfVOi^^ rerpafUfvov uou i^afjafvoVf
oM! i ivvarov Qiitov refte Codices) yvSveu fiSj TaperopJvf
paiii vwtf&m (f^oipou Scilicet proluuie illa (anguinis vterils
«d concipiendum fit idoneus. Homini nuilum eoitus tem-
pus certum deiiAitum eft a natura/ vt quadrupedibus. Hinc
menflraum mulienim profluoium» annuum et plerttmqae
vagUdi feminarum quadrupedum. In fimiis maie periodi-
cam proluuiem flatuentem Buffonum redarguit Blumenbadi
VhyGolQg4 p. 421.. Menfes Varro inepte vocat, cum pro*
fluuium fit annuum, non menftruuin. Senfus igitur h. L hic
eft, vt equae genitaiia tangenda fint, cum Jktim poiteft*
quam menftrua puigatio fuerit peraAa.
£ lO. videudum ni"] Crefcentiusi tUmfaribit Farrog
quod equas ffraegntmtes cauere offortet, m laboreut p/ufatltetnf
ueque frigidis Jiut , eoquodatgor ^ Idio iu fiabuUs ttumum
aut ab ttutuore prohiberi oportet, claujaque habeatf ^ et itt
pra^ipibus iuterftnguiaspouantur tonjgarii-, id eftf longa U^
gna, quas eas difcemant. -^ Item dicit ftraegnantem neque
impieri cibo, neque e/itrire oportet* Vnde confirmatur emen<'
datio Vriini» li. 1. iegi volentis impleri pto vulgato itnplert*.
Itaque fecepi eahdemu Geoponica : 'orouf ik mfM.ifitttvi^ Tpo*
}f^riov, oTetQfi:^ ftox^Sjt Tkiov rS idovrog fiTfil '^j^JCP^ti it^
ifmTavotyrttt rirot^, ivavrtiretf^ap rmo ftvicatg ri -^MXP^ • *
tongtt^
VARRONIS LIB. IL CA.P, VII. 463
tongurios'] Nominaoit etiam fapra L 14. 2. faepius
Caefar. Longurionem hominem longum vocat VaiTO apud
Nonium n. 484*
equas'] Ita monente Pontedera et probante Gefnero
fcripfi pro equos. Ariftotelis locum H. A. VI. 32. compara-
vit iam olim ViAorius, vbi eft: &/» i' iviotvfov ueij ncoLiMCou^
uvifwj iiakefretv ucij roisTv oinep vbov. De ipfa fententia
vide ad Columeilam.
ej/enfi Gefner malebat^n^ Deinceps exfiicciores msi''
lebat I. Fr. Gronov.
comburat'} Columella : prouidendumque^ nefiercore vti"
guias adurat. In leftione librorum : ne vngulas commurat
/lercus tenebatf aliam (eftionem latere cenfebat Scaliger,
quam tamen ipfe indagare non potuit. Vrfinus inde exfcul-
pfit: fiercus tenellas. Atque eoducit libri Polit. lettio, a
Gefnero annotata: tenetlas vere^at. vbi gemina varietas a
librario coniundla fuifie videtur. Alibi enim teneltas, alibl
tenebat fcriptum reperilTe videtur.* Pontedera tenebat muta-
tum in tenebit interpretatur defendet » prohibebit Cum an-
tiquo commurat Pontedera comparat ex antiquis monumen-
tis nefcio quibus peSus. maluni. commurat. Juum. Sed ve-
ram leftionem indagauit lucundus in Aldina.
Quinquemefiribus] Crefcentius: Quinque menfium rmU
tisfaSii cum reuertuntur fui fiatmlum ^ diandam farinam hor»
daceam moliitam et Juf^fures (sLntiqm mea fmfuribus) et fi
quid aliud terra •— donec erunt laffantes, nec prius biennio
junt remouendi a laSc^ donecquefiant -*- tangendi/unt mani-
bus, ne cum/eiunSti erunt — fujpendentes , vt fimul (antiqua
mea equali) con/uefcant hominum videre facies et frenorum
audire ftrepitus.
edenij Heinfius ad Virgtlium V7* p. 91. maiebat edini
legi.
f. 124 eqfque cumfienf] Vrfinus malebat cumftabulan^
tur. Gefner: cumfiant* £quidem ex Crefcentto fego: do*
nicufnftaff^. Xenophon de Re equeftri cap. 2. neq oarrsorJ^af
itrrt rara Xit^toirxra, Heij o£ avri^ Tfuiffrot ivvoireq i Xrm$
ixinHfBtv.
et i nfo^] Verba e motu danmabat Vffimis. Geopo<
jnica XVI- 1« 12. fi/c ik xetpwf^efotv inriov rig irtik»^ vkiipoi*'
^osyrotQ ru^ iinotf noif onrd pSjvoti^ rirs ^op^tocv otvroT^ vepin*
^ivTot^. riv ik ^K^aAivov rpoc r^ Cfarvii npsfiotcriov, iva ^oivoov
cvv6^(^iiroq noq iiij svKot^req riv iro rSv vtsXimiplwv '^o^Pov*
Crefcentius IX. 4. cmnpuUos eft duorum annoi^m^ laqueari
debet
464 COMMENTARIVS IN
debet molliter laqaeo groITo €t (brtU de lana compoilto, eo
quod lana propter fuam molliciem ad hoc habilior eft lino
vel cannabi. Virgilius lU, 1 84- primas egui labor ejl — fta-
buto fraenos aucRre Jhnantes. Fraena Jonantia dixit etiajn
Ouidiug Metam. a. i2i. Scilicet frerti genus, xrjfMv fiftula-
tum appenfis tintinnabuHs ex H^fycbio et Euftathio habet
Berenger T, I. p. 189. The hijlory of Horfemanfkip^ etex
Apuleio equum, tintinnabulis perargutis exornatum. Sed
iocus eft in Metamorph. X. p. 347. de afino. Ariftophanes
in Ranis verfu 9S3. habet Memnonas noiimotpaXotfWtihi^
De vfu tintinnabulorum in domandis equis bene monuit
Berenger 1. c.
f. 13. puerum^ Crefcentius DC. 4. Imponendus eft etiam
/nper eum bis in die puer aut ter vel pluries. quibus antiqua
mea Editio addit haec: interdum partms cum ventre poftea
fedens. Vides, Crefcentium cum Polit libris legifie interdum
pronum in ventrem^ poftea fedentem. aut potius legendum
bis aut ier interdiUj pronum in ventrem^ poftea fedentem.
fed melius'} Crelcentius: f^arro autem dicit meliorem
^ri equum^ qui triennio completo domaturf a qm temport da-
ri farragOy id eft farinaf foletf quae propter purgationem
equino pecori maxime necejjaria eft.
farrago"] Geoponica: ysvifisyov ii rptsTif iafiMriov
nrpi rH ypottrrttrQTfvoq. Pubentes fecare herbas pro yfwrt^gof
dixit Virgilius Georg. III. 126.
facere'] Crefcjieri debet — vlhm alium — vndecimo
vero die — quartum decimum diem et decem diebus vltra ~
adiieientem minutatim; deinde mediocriter extergehdum »t
extrahendum et cum. — Brufch. vUum dbum alium habet, et
deinceps decimum quartum.
quod quarto die'] Vffinus malebat: quarto decimo.
quam emendationem egreeie firmat locus Crefcentii ; vt re-
cte monuit Pontedera, qui in eandem cum Vrfmo conie^-
ram incidit, fed in eo mutat.. vt velit legi: quarto decimo fi'
teris , quafi die ortum fit ex decimo.
exercendum'] In libris fuis Viftorius repefit extrien-
dumy in vno femiuetere eximcndum* Hinc Salmaiius ad So-
linum p.40. corrigebaty?n^aii^»in.* ineptifiima diuinatione.
In libris Vaticanis etiam extriendum reperit Pontedera, qai
ex Crefcentio annotauit leftionem: extergendum et extra^
hendum; vnde probabat extergendum atque exercenduntf i. e.
defricandum atque exercendum. Deinde mutata fententia
malebat: mediocriter (hordeum) eximend^m. Denique in
Cur. fec. extrcendum probat; eile enim domandi et ad res
eas.
VARROKJS UR n. CAP, VII. 4(^
e^, ad qtiaa quis aptum vulc eSe, laftriieDdi inttiiioi> me-
diocriter exere^re. Mifai qaid vidoatur, dicam, pofteaqitam
pofuero locum Hippiatricoram p. 254. vbi Apfyrtaa ita de
y^wmafiV praecipit: icrr/ yip. iyptyxcucxirTi notj irptirTf ^Mpdh
pet». riv Tir^cv ii(x <rfi^<toivrs^ vapx^tSffsv rTJv ypdauvf «if-
iiv erspov rSv rpsifivTOuv irxpxfixAjovrsQ. xpiTrov fAv ^fyotj
rAVTTiv TTvptvTfv 9 ,^1 i^ f*'^ Hpid^lvTfV 9. ^v iwcofuv f^xptC ^J^fS^
'jcivre f iiti ik riruv inchiciovo^ a/SLotg, vripxss ii ^ikrtfiv
ixv |f ncxpi ^•«Xaffcry iTrxpfUvnf (Cf, Vegetius I. 32. 8-) «^ 4*
i]H Kcri A Tff Kxpi^i^ X9J^^f'^^^ ^ upi^Sv xx^' inx^v Tjfii^
fxv Trpoornd^ivrsQ Tffiix^iviKov, (Gefner in Equo p: 476, emej»*
dabat xPV^^f^^ f^^'^^ xpi&Sv) %txv ii skd^oofiav slc ro rsrot'
*YfAivov, fisaiifisvf iiiovrsQ rifv ^itTfUvTfv rxyijv xoif %^vpc]/
%oprov fi^ iAshrovrsQ i(P* oorov xv 9 xpovov. onei ii rSv otpii^
rm leivrs itpoxfofisv xiro/v %c^ )^oftsy &Tr8 noif vifxs^Smft
elrx xnro^uaavrsc r^v vypourtxv irxaxVf isT XMxlipuct^ ofvif ifcil
ihoutp %oij rptfisrv rdSc XfP^^ ^^^ ^f ^X» f^Xf^^- ^ fHffsfnixV'
UpLxix,7f %fa)( ^x^f noif roi^ konciic rotpftfixi^fuv. %oiJi«(; rpo-
yiypxvroif furx roov Kpt^Sv. Hierocles ibidem p. 2^6. per
dies qciataordecim fiirragine pafcete iubet, aec minus quam
feptem aut nouem diea. lia etiam Thconmeftas p. 237.
X^ox^siv iidem dicunt, quod alibi ypxart^tv. Nemeiamog
verfii 233« peffce igiiurjub vere nouo/arragine fuoUicomipe*
desy venamque feri* Qua ratione paftos equos Hippiatricr
fpondent ppft vemam purgationem cito fore pingues et ro-
buftos. Fura et fola &rragine.per d^cem dieA pafci eqoos
iubet Apfyrtas, deinde fmgulis diebus dimidiam choenicem
hordei adUci<?ndum effe monet» donec ad folitammenfuoanr'
perueniatur; tum enim manere iubet in ea; poft.prliBoi^
quinque dies equum exigendom in Jnmen, vt lauetar et na-
tet, deinde extergendum, oleo et vino perfricandum et fufait
gendum fecondam pilum» Itaque yerba Varronia ab eo tetn*
pore et reliqua' alienb loco polita efle puto, etfbitim pofl:
gufiare collocanda. Deinde ea fic fisre lego: Ae eo tempo'
n exigendzm, mediocriter exercendum , et cum Jhdarit , eoo*
iergendum ^et perungendum oleo.
t 15. intquiU'] Crefc, faciundus injiabuto ignis erih ,
Equi quodl In libris Vi6lorii et Edd. primis eBLEquis;
vnde ViAorius ef&ciebat equeis^ Crefcentius ex fa. 1. IX. 7.-
flfom alii deputantur ad veauram, alii ad admiffuram (fed
antiqua mea ad omittit) alii ad curfuram, vt qui ad praediSa
parantur, alii ad quadrigam, qui diuerjimode ^mt adjuef^
qficia in/irueniS^ . . . i.
Tom.LP.'IL Gg * //«-•-
466 COMMENTARIVS IN -
cur/urdmy Edd. prknae addunt deincefps ^ aUi adprae^
iteMi; qiiae fois in iibris n6n feperta omifitVi6x)riQs. etfi
paulo^ poft, vbi eadem recurmnt, reliquit Vtpobique le-
gendain ^^ rhedamf monult Vrfintis.- Originem verbi re«
periiTe mihi videor in fcriptura Varronlana hreda* It» enim
ipfe talia" vocabula fcribi- voluerat. Vide notam fiipra pofi-
tam ad L 7. 8« Veftura eft grauionim onerum, rheda iti-
nerihominum feruit. CrefcentiUfl iegifle videtnr ad {[uadru
gam. Vriinum fequitiir Vlitius ad 'Nemef. p. 349. ed. Bumu
atque aHt ac docef} Gefner malebat atque aUter docet.
refte^.puto! ' ^ 1
Item'] Ita voluit edere Gefner, fed operae ttborrarQnt
veSeuiosll Haec leAio vitiofk eft. Si enim is dicitur
veftarius, ijuo quis vehitur, comprehenduntur ve^rii nu-.
mero eorum, qui ad ephippiiim parantur. Sed dici^ir veSO" *
rius reftius^, qood eft ettam in Eddi primis. Ita nauigia-
veSoria dicuntur apud Caefiffem et Snetonium. Hoc vero *
in loco alius equi vfusrequiritur ad vefturam. Igltur lego
veSurarios, Boues ve6burarros ex Codice Tbeodofiano po-
liiit Gefner in Thef. L. L. Idem afinum veftarium annota-
vit ex Plauti Baccfaid. Prologo verfu 32. ied ibi eft: v^urio
vehar UJbiario.
fiique eodem modo paraHtury Haec verba ex Edd. L I- G.
Miocatii'ad fenfimi neeefiaria abfoluendum.
a»t itdrhedam'] Ita fcribi volnit Vrfinus pro praedam^
probante' Viitio ad Nemefian. v. 50. et Gefn^.
quod ut ad reml Vrfinus* verba : quod ibi ad caftra fpvL-^
ria c^nfebat Contra Ge&er verba : ad remmUitarem quodc
velut alieha inclufit
* -cajtrentut] Vrfinus nudebat ra/roreiiter. Crefcentius
JX. 7. ex h. k habet: quidam equos habere vobmt placidos et
qkietos et tatescafiraudifunt^ quia demptis tefticu&s quietio^
ris fiunt.^ . . » v .
etideo'} Duce Pontedera vulgatam.huius loci leftio-
nem.etdiflinftionemmutaui, vbierat: etideo^ quod/eminM
carmtf ii eanterii appellati. Vulgata enim fpeciem etymo-
logiae praefert, quae h. 1. nuUa eft. Inclufi ei, delere- noa
aufusfuhi.
[ . appeUakj Nonam difputationis partem de numero
e^iwrum; ddnuiTario fubiiciendarum, de numero paftorum et
finriiia, quae in reliquis generibus diligenter traftare tolet,
deefle, monuit Pontedera. De numero tamen' paftdrani^
equabus addendorum tradit infra cap. 10. feft. 11. . Et refte
Aonuit ipfe Pontedem in Curia fec. nonam partem inefle
piin-
VARRONIS LIB. n. CAP. VUL 467
princit^io» vbi ad fingulos admiilkrios definit feminas^ et^
narrationi de paftoribus, '
Cap.Vffl.' a MenateJ Redi ad II. 1. 1. vbi et de teftio
afta^ftM. 12. ' '
infiticii'} Edd. primae hijitii. Supra L cap. 2. feft. 5.
infttitid fomno dedil^Viftorius ; fed locus ille in libris omni-
bus mifere luxatus eft* Addit Gefneri Thef. L. L. exempium
Plinii IV. Epift. m. feft. 5. cum hoc injititio ^et indu&o (fer- ]
mone) tam prOedlara opcra perfeceris. vbi Mediceus /Mi/f<. '
to habct. Catanaeus vero Apuleii auftoritatem ibi laudat. «
hinnusl Plinius VliT. 44. Equo et afinagenitos mares
hinnos antiqui vocabant, Contraque niulos^ quos ajini et equas \
generarent. Colum. VI. 37. qui exequo et qfina concepti ge*
nerantur^ quamuis a patre nomen traxerint , quodhnnivo»
cantur, matri per omnia magis Jimitesjiint. JMale ab hinni- *
tu equi nomen is deriuat Plinius VHf. f. 69. gignitur etiam-
mula ex £quo et ajina, fed effrenis et tArditatis indomitae.
Lenta omnia eis, vt vetulis; equo et afmagenitos marcs hin^
nos aniiqui vocabant , contraque mulos, quos afini et equae ge*
nerarent. vbi Codd. omnes: tenta omnia vetatis. Ineptam
leftionem hinnulos reffituit Brotier. Pergit idem Plinius:;
In pfurium Graecorum monumentis ejl cum equa muli coitu
natum, quem vocauerint ginnum , id ejt, paruum mutum.' ItSL
fcilicet Ariftoteles H. A. VL 24. ginnum vbcari ait tiatum
interdum ex coitu muli cum equa; fed proprie ait vocari
Tvvov pullum afinae, ex equo conceptum : yfvovTct{ ii 0/ koA^-
f/,svot 7vvoi i( Ticrs, orocv voirfjcij iv rij xvifaeu et cum nanid
comparat, Idem de Generat. 11. 8* vtrique generi nomen'
yfvvo^ commune facit, pullo afinae ex equo concepto et ex
i inulo. . Veram fcripturam vocabuli ^o^ non yfvvo^ effe, do-;
^ cent praeter libros fcriptos Hefychius in voce Twoc,. Eufta- *
fiiius ad niad. p. 83?. ed. Baf. et p. 768. ad Odj^ p. 350.'
f denique Latinorum hiiihus. Vetus Ariftotfelis interpres Ip* *
t patn et Rippam vertit. Nc>nius : Hinnos vet hinnas /ub qud
'. jenfu accipere debeamus, Farro dejignat: ait enifH, ex equis et
hinnfdis,qui nafcantur, hinnos vocari, Romani mannos vo-<
cabant Scholia Horatii III. ^7. verf. 7. equos puiillos vulga"
c hurdos vqcatos interpretantur. fed eadem ad Epod. VJ. 13.
^ burrichosvoceint. Ifidorus Orig. XII. 1. Burdo ex equo et'
afina*. Buricos nominat Vegetius Mulomed. IV. 2. 2. BUri-'
f cos feruentes nominat Hieronymus Epifl:. ad PamihaCh. 26»
.- A colore burro feu iiifo difljos burtichos, quali irv^pix^
> cenfet Salmafius ad Vopifci Carin. contr^ftitenteReiiiefia
:; \ Gg 3 • ' ad
468 COMMENTARIVS IN
ad Petrofili c 45. Salmafii opinipnein iirmat, quod Varro
iiifra fe6L 6. hinnos ait efle corpore rabicandiore qaam mu-
lunk Ibi pro hinnus £dd primae fimiliter habent kinuks,
Mannum efle Gallicum vocabolum, Reinefio eo lubentius
credo, quod Piinias cum Varrone et Columella eo abfti-
imit
partus /ruSu'] Ita ex Edd. primis fiiadente Ge&ero
correxL vulgatam partu fruftus. Pontedera malebat legi
partu , fru§u neuter. Vrfinus adfruSum neuter.
ac alia omma'] Spuria haec vifii fiint Vrfino ; et abefle
commode polTunt
tn/eruiunt'] i. e. maiorem cibi copiam praebent Aiio
fenfij Colam. DC. 14. 2. examina fortius operibus inferuient
quo equal Vulgatam quo equa ad minifterium /affis n-
hm p. p. pojjit vitiofum efie fenfit etiam Gefner, cui ad et
cibum redundare videbantur. Pontedera corrigebat aequa
pro equay interpretatus parem ad la6tis minifierium. Ladiis
minifterium dici videtur, vt III. 16. 24. minifterlum apibus
praebetur ex diuerfis herbis. Noffer H. 4. 19. quod mater
neque potefi fufficere tac^ quod Crefcent reddit: fufficienter
praebere lac. Pontederae rationem adiuuat locus Palladii
Febr. 25. 16. vt alimentum pomis fuccus aequiparet Sed
aliud latere vitium fufpicor.
a trimo'] ReAe ita le^onem antiquatifi bimo et primo
Correxit Gefner, ab Vrfino et Pontedera monitus. Vrfinus
pi^aeterea malebat legi JVam ita eduflus. Ceterum de annis
confentit Colum. VI. 37. Palladius IV. 14. Geopon.XVI. 21.
cifpematur'] Ita cum Edd. primis legendum efie vide^
nmt Vrfinus et Pontedera, quibus paruit Gefner. Sed prae-
terea refte Vrfinus vidit, vitioflim efle equinam. Itaque le-
gebat: equa^. Nam minorcm. Geoponica XVI. 21 • (PiXo-
uetXirspci ii tivsq rcSg ^Kefouc /Wo/^ vro^iAuci thq tSw
%viuv TtihiQ KUf yip xpefrrovt rpa(pi^ffovrot^ yukuxrt xo) cvvrpeL'
^iyreC' ^tKocropyirepoy H^Htrt irepl ruQ Yttichq i% r^c dvetTpc-
^c, liare xof i<popfiSv -jtpoS^v/^Q. Ariftoteles H. A. VI, 23.
eadem tradidit et eiufinodi admifi!arios hrrcod^ijkAQ ev»g vo-
cari ait
f. 3. quam amplij/mum'} Ex Edd. primis quemque ampL
it formoJi£imum quam pojfunt legi malebat Pontedera; equi-
dem leuiore mutatione vulgatum quem correxi. Mecom fe-
dt Vrfinus^ nifi quod malebat et Jormojijfmum eligcmt omif-
iopojfunt.
natusj Abundarelhoc VQcabulum qenfet Vtfinusi et
«OibiomifitVarro,
VARRONIS LIB. H. CAR VIIL 4S9
trecenis'] Nameros ex Vrfini admohitioiie ad cap. t.
14. correxit Gerner. De mulorum pretio iam olim Plautos
AUlul. m, 5. 21. fgo faxiin fnuti, pretio quijkperant equos^
Vtfient viliores Gallicis cantheriis. Vnde patet; ad muliebreg
veAuras conquiiitos fuiifc iam. olim mulos. Martiaiis de
fao tempore III. 62. quod pluris ntu/a eji, qua^ domus emtft
mild.
Jiipulamurque'] Ex margine irrepfiffe cenfet PontedeA
que m emendo, ioique fttifTe annotatum. quc^ in emendo effent
attendenda.
f. 4. eodem tempore'] Arlflioteles Gener. Animal. II. g.
propter frigidam afini naturamait: r« oxeTx iirifii/SLHaiToTc
ovoig ttx iiffiC€f toTq tTCitoi^ ueur i&iffispixVf i)k» Tspi rpvtri^
^epsvi^ y oiecai/ iv iKesivS yivtfraf oip^ r» itdhcu iv rij otiri
yxp yfvsrctf iv y »v oxev^> ivwvrov yxp uvsi- uoq Knro^ JMy
ovoQ. Magonem igitur fequi Varro.videtar.
iidemque'] Equidem lego:. quo equoSy adducentes, &
dem"vt ineant equas, per origas curamus. .longenda fcilicet
puto verba: adducentes per or^am curamus etc. De ori|(i
fatis di6tum fupra ad 11. 7. 8*
in montes] Eodem abigebant equos Rofeanos, de qui«
bus fupra cap. 7. feft. 6. et cap. 1. 16. JUuli e Rqfea campejlri
aejlate exiguntur in Gurgures cdtos mohtes. Claudianus
XXVCn. 515. cel/a dekint patulum pro/petlans Narma canu
pum r^ali calcatur equo, rarique cotoris non proculamnis .
abejly verbi qui nominis auStor. Bice /ub denfa ^is ar&a'
ius opacis inter vtrumque iugum tortis anfrcmibus atbet*
Vide de caihpo Rofeae fupra ad I. 7. 10. Plinius 31. f. 28.
Quaedam terrae imbribus ficdores fiunt veiut in Namem^
£^ro: quod Mmirandis Jids in/efuit M. Gcero, ficcitate tu^
tum fieri prodens^ imbre ptduerem. quem' locum pefilime in-
terpretatur Harduinus* Interamnates Nartes babet Pliniiiii
in. 12. accolas Naris. Vide Oberlin ad Vibium p. 149.
Narniae locum hodie Naimi^ Interamnae Tkrni occupat«.
Ceterum ex hoc Varronis loco apparet, quam inepte Pliiiiui
excerpferit locum Ciceronis in Admiiiuidis Reatinis tantum
patudibus vngulas iumentofum indurari 31. feft. g. quam nar*
rationem Ddecampius explicabat ex alio eiufdem loco II. C
g6* vbi in exitupahitUsReatinae/dxum cre/cere refert.
mihi inquiti Ita cum Foritedera faaec interpunxit Gef*
ner , cnm antea effct probceres mihi ? inquit. Loquitur Wxt^
rius Reatinus (vide fupra cap. 6.) eAimqae fabito fftrmonem
conuertere putaat ad Varronem; ad eom igitBr pftrtinere
Gg 3 mihi
470 COMMENTARIVS IN
. ^ihi inquit^ "Quae ratio fnilu iatis dura videtur. Aliter qut
£dd. 1. 1- G. curauit; is dedit mi Mtice, niji.
ex equQ et ajino'} Haec verba fpuria videotur Ponte*
derae, qoia iam fupra fuit explicatum, quis fit et dicatur
hiofius.
eqmms'] Vitium huius loci fenfit Gefner, qui JimiUs
Jn (i^qiieutibus {egi volebat Sed ita locus nondum perfana-
.tus efi:, Equidem le^fn atmlms vt equi, ita iuba et cauda
fruitis pel Jimilior ajinh .
Cap.DC quod ad canesl Vrfinus corrigebat: quodad
cmnes, aut: kelinquitur, inquit ^tticus, de canibus quod
attinet maxime ad nos.
vt eius auodj Scaliger legi volebat: vt cnim quodm-
terpretaitasjtqmlem, ars iij. Sed exemplum eius vfus nul-
lum appofuit Crefcentius IX. 78. ita h. L excerpfit: canis
efi cujios eius pecoris , qui eo cotnite indigent cuif. d. — oues
€t caprae/ eas enim ^ cui canes apponimus etc.
fe vindicent^ Crefc. inJiiiUo pecorejitnt, quifedefen"
dmt, vtfues — etfcrophae. Pontedera h. I. (iies abundare
cenfet; nec enim omnes fues, nempe qui minores natu fint,
ie defendere, fed maiores, vt fcrophas, verres, maiales.
AHas exceptioneih nuliamfieri. Re6te! nifiVarro ihes, non
foetas, a fcrophis matribus difiingui voluit Retinquuntur
ita atque excipiiintur porci, feu minores natu fnes.
quoniam genera'] Egregiam Marklandi in Epifi^ Crit.
p. 1 3« emdndatibnem quorum genera duo indicauit Abn Gro-
pov.
venaticum et] Crefc. Canum genera fimt duo, vnum
Viuaticum, pertinens adferas, alterum — pertinens ad paflo^
res, de quo dicere intendo. adjbrmam huius artis primum ae^
tate etc. Ex iediione librorum Polit Pontedera efiingebat
hanc leftionem: et pertinet adferas vejlibulas filmis terioila
0tluftreis. Poflrema tamen verba legenda eile cenfet ita:
filueis tributas et luftreis. Scilicet vt canis domefticus ad
vefliibulum pertinet, ita ad fera vefldbula filuis etlaflris tri-
buta ^erlinere alteruni genus. Sed ipfe vir egregius non
multum tribuit hinc coniefturae. Equidem varietatem Pol.
librorum ex glofla ortam puto fuifle. In Curis fec. Ponte-
dera coniefturam hanc propofuit: pertinent ad ferai (i. e.
fcrai , ferae) veftibulas filueftribus affi luftreis. Vt enim do-
mefliicus pertinetaddomus veflibulum, ita venaticum per-
tJnere ad feranimvefUbnla. Deinde vt aflas nutrices No-
nius ait vocatas, quod pueris nutriendis adfinty.et ab illis
nun<
VAKRONIS^ LIB. K. C AP. IX. 4Tt
niuiquam diaeUantar, ita canes affos iiti, qai aflUai luftra
feiaram ac veftibala inueftigent!
f. ^. artis dijpofitam] Vriinus malebat a te di/pofitam.
Equidem cum £dd. primis praefero di/pofitam. Vocabulam
artis defendit Crefcentius. Vulgo erat expofitam.
parandi, quod.'] Creic. panmdifiintf nam catutiet/e^
nes f necfibi nec ouibus — et lupis nonnunquam praedaefiant.
Debent ejfe etc. Sed reftius antiqu» mea ISAxtio: praedaSf
faHe debent e//e ; eadem paulo. antea habet catulae.
ampla] Malim ampti^ vt Graeci dicunt fiey&^ei fuydXot,
•^ autrauis} Haec oiniiit Craicentius.. Fronto Geopo-
2iic. 19. 2. uskxvo^P^iXftiic fWKTijfx ifdx9^^ ^o^roii f XBthf
fuXctvwTo^ nf wripv&pou fed poft aliquot cola fuhiicit %«J^eT»c
To/c ifAfiMi xolj keovrosiieTc* Sunt igitur nareg coQgruentea
fcilicet colore. Polit. liber rabis habet ;. et fic in Columelia
Vin. 2. 9. optimi libri rabidi pro ranidi habent fcr^>tum.
Rauom culorem Fefms interpretatur efle inter £auum et
caeiium, idemque in fpicis fiaua frtunentaTaua appeliari.mo^
net. In Ciceronis Acad. IV% 33. .rofifm cum Nonio Codd.
liabent, vbi edtturyii««iff..
. refimis] Labra refima non, intelligo. .Ariftoteles in
Pbyfiogn. magnos et.robuftos canesiait labra tenuia habere
et in angulis vtrinque laxa, ita, vt pars fuperioris labri iuxta
angulum inferiori labro fuperimpHcetur; ex quo i\j|}aman-
tius fimiliter labra tenuia efie ait cum ore magno. Angulor
vterque isvyxstkuL; vocat; et deinde labrum fuperius et gin*
giuas prominentes, veiut in cape, j^ert ad homines conui-
tiofos et maledicos ; poftea labia circa dentes caninos pro-
minentia (xopvipSrdt/) velut in canibus fignare ait vocifera-
tores et.maiignos. In Ganibus^uoGiam ait rijf^ ^tafoi ri S%fO¥
Xexros/ habere, eofque eife iracundoSy generofos verqi vt
ieones eandem partem habere i^railam obtuiam rQtundam et
folidam. ...
mento/upprc/fo'}, Puto eflfe fiptHporevtSs^^ quales eSc ca-
xium iimilitudine In hominum genere animofos inl^prelatur
Ariftoteles in Phyfio^Q«^vbi vulgo ^Ai^ysi/fi/oi legitur^ mo^
nente Conr. Gefnero m Cane p. 225. • ..
brocctUs'] Crefcentius in antiqoa mea editione tiabet:
•braetiis id eft tortis^ Sed Baiileenfis glofiam modo habet;
ex Louanienfi Gefner brocchis cum gloifa laudauit.
acutos"^ Crefc. kabentes acutos dentes labro te6hs. Geo
ponica: naf iiwroQ iiSg. et paolo antea: fUYst^ne^d^Ji^
vkarwrifys^.
Gg4 f.4.
47* eOMMENTARIVS IN
£ 4* fiaeds] CreibentB editio Louan. fiaeeis iieftplL
c^tis. antiqua mea flatis id eft pticatis. Balileenfis pc^lime :
ktis id efi pHcatis habet Nemefianas Cyneg« verfu 113.
P0we mmis mottes (i. e. vaide) fluitent in cmrfibus aures.
Feitus: flauti appettMtmr canes, quorum aures tcMguidas
Junt ac flacddae et latius vidmtwr patere. Sed vide fupra ad
^p* 5. feft. 8. notam.
crajps'] CreSlc. groJKs. Geoponica: ric 'tpkuwxeMac
»«f *^t;Tp«>pfA«(. Addont, differentiam colli et ceruid$
eam effe, vt rf ag^Xo^ 'totum oolli ambitum, «^xj3|y contra
fiiperiorem colli partem in quadrupedibus pronis , pofl^rio-
rem in homine refto fignilicet Ita Varro 11. 5. ceruiccs a
coHo difldnxit, vt ceruix feu ceruices %nificent uvxivccf col-
lwnrptlx>iX»y. Scilicet ceruioes veteres Latint, non ceruicem
dixerunt, ante Hortenfium, monente Varrone L. L. VII. 5.
JX* 4- Quinftilianus VUI. 3. 35. et Ifidorus Orig. XI. i.
varis quam vatiis'] Geoponica: o-xcA^ ifd*^ at ii puf,
Wmfifiprsfx pSi^v ^ pkmetoif xoiot^ fJisyiKHQf iv is rS iit^
fioiyetv TkcfTWOfUvuc* ioatrvXM^ iiTffApTifUvHiif owxa^ stexvp-
TO^ivijCf fixiy evJ^eTocy eooQ riJQ igu^. r^v ik ipuv ntxxsTocv,
mro rSc in ^hiaeug fump{^<ro^v ohfVf iXotyfiet ^ovroic pkfvrot-
w. Vatius et valg^ I^tinis eft, qui Graecis pikouaoCi qoi'
diueiias fiiras habet; qui incurua crura habet, varus dicitur.
Vaieis' pedibus, feu extrorfiim curuatis efi: is, quem Galli
Bafet, nos jD^^ibAfmi dicimus.
pedibus ptagnis et attis'} Verba et altis ad pedes non
pertinent, fed ad crura: i^tur fupra legendum: cruribus
retHs et attis et potius varts etc. Pedes enim in terra po-
auntur, et folum feu phmta terrae obuertitnr; in qoibas
auUa altltudinis ratio effe potefl:. Itaque eft in Geoponicis,
vbi praeterea fifxyjove^ orepsol xal votx^TQ requiruntur.
difploiantur\ Geoponica xKo^rvvoftim. Suprall. 5. 8-
de boue: vedibtis non latis, neque ingredientibus, qui dijplo-
dantur. vbi fimiliter Geoponicat * ly j3«A'^6/y m? irXoiTv.
VfifiAfBQ unfoa/. Contra Gratius Cyn^. 276, e^^ qui latm
pandit veftieia plautay mQtHs in cjftcio. Sed Varro de paAo.
ritio. cane loquitur. Sed pauh> aliter difplodt interpretatar
Pontedera fiiprar ad cap* 5, £ 8*
vnguibus] Crefc. et vnguHs duris neque curuiSf corpo*
reJitppri^OfJpina etc, fed antiqua mea h^t: duris neqne
•furua cauda ^roffa ac coruis eorpore/uppreffo/pina etc. Vi-
.des, Crefirepmim haafiffe in vnguibus^ curuis, quos Geoponi-
ca uanvfrtofUvHQ reddunt Ecce enim Plinius XI. f. loi.
vn^ues relti canibus ffraeter eum, qui a crure pteri/que depeu^
dtt.
VARHONIS LIB. n. CAP. IX. 473
Jit. lieok feft. 99. Uottes, lupip canes it paucain poftiripri.
bus quoque qumos vngues hatini ^ vno iuxta cruris articutum
dependmte. Airiftotelesde Part Anim. IV. 10. ric H vrh
cSey viictg rsrfoiiHrvhiC i^oj/rB^ xeil Xuxoi. iri ih uiusg xoy
wpidXet^ i yuf rriivicrog oiaitef 0 r^« xsi^oc yfvsrof fi/irro^
fi^etg» De quo loco alibi dicam accuratiild.
/oio nec vt comeo\ £x le6Jone^/a»« vt effecit hoc Vi-
ftorios. Vulgo ialo nec vt^ qaam le6Hon^m defendere co-
natdi eftGefner, qui^qois talus dicatur in homine et quadra-
pedibus, ignorahat Ceterum haec verba omifit Crefcentius
et Geoponicoirum Tcriptor^ qui haec graece conuertit. De
folp pedjim canis dixi copiofe ad Columellam VQ. id. 4»
Taluni ii quis defendere mauuit^ poilit forte adhibere locum
Gratii Cyneg. 278. vbi in cane venatico reqjamt/pUdos ha^c
mceridmina catces. Vulgo potuerunt calces et talos nomi-
narecallumfoli^ cui infift^t canis.
a/eminibus'} Antiquam leftionem reftitul» temere a
Vid:6ri6' mutatam. Neutr^ tamen intelljgo. Femina pro*
prie dlcitur iacieg interlor femorum, feu pars mollior fum-
mi femoris: a quibus corpus quomodb fuppreilum procede-
re dici poffit^ non .intelligo. Omifit haec verba Crefcentius
et Geoponica. Gratius verfu 371. in venatico cane vult ad^
firifli /ucdngant ilia ventres. Nemeilanus verfu log. /tt cru*-
snlm altis y fit rigidis , multamque gerat /ub peSori lato co*
/larum/ub fine aecenter prona carinam, quae/enfim rur/us
ficca /e coUtgat ahto^ £t Columella in piSorali cani probat
hanc fbrmam : ftatui eius longior produSiorque ad kos ca/us,
magis habilis eji, quam breuis aut etiam quadratusrquomam
uomumquam heceffitas exigit celeritate heftiam confeclandam.
Hoc idem Varro dicere voluit, aut verba haec pertinent ad*
caudam: a /mUiihus quae Geoponica ver*
tunt: «To r^4 in^iastdi fAMisfJ^wetp oXfv. Ceterum AriAo»
teles in Phyfiogn.caHes Venaticos dTe ait fupra ilia in dnftii
graciles^ ev^mn^.
mimUal ' Crefc. interpretationem addit: id eftfima.
hustu\ Ge6ponica: rig fiintu ri xivpiA Sx^vruQ. Os
magnum et patulos morfus pofiulat Gratius verfu 270. Ce-
terum Ariftoteles in Phyfiogn^ et ex eo Adamantius ri^ tu-
pehrjitQ uinfuQf fiapv ueij xo/lov ifenfelif.
colore'} Crefc. cohare potiffimum teonino: foeminae vero
debent e/fe manmo/ae pdpilks aequaHbus, Geoponica: xf^
fioat IjeuxiQ^ ncu fidxUru ruQ uMPkediyruQ roTg mfty/oic XPV"
oric roTg pfiftufft ueu keoyroeMH, S» re iuaeiQ rvyxmfaferof
iyrsQ uvre i^jKof. CoIumciU VU. la. paftoraibumprvbat —
Gg 5 ne
474 COMMENTARIVS IN
fUf Ji nonfU albo eohn amfpUnus^ pro lupo eanem fmat.
Vnae Vrfinus h, i. ita corrigebat: quo in tenebris eas a kpis
pafior difcernat , radiantibus oculis etiam in tenebris fpedt
konina. Vitiuni vidit etiam, fed non correxit Morgagni
Epift. L S> ^oo, lam olim Conn Gefner Quadrup. Hi(t p.
3o6. tale quid addendum eiTe vidit: a tupo et ahisferisfaci"
tius dignojcantur. Idem fpeciem leoninam ad oculorum co-
lorem xa(/Mirey referebat. Equidem fpeciem leoninam per-
tinere puto ad amplum villofumque pedrus, quod in villatico
cane probat Columella.
f. 5. mammofas\ Geoponioi: (ULeyoiJi^fiuij^^HQ rcU rs ix*
avrSif ^ifXa^ hcfuyiSsi^ ixivot^. «Ar) yifriys^^w%Qirfi(Psc
airxi noii ixB^}MfUvoiQ ^stretff iivra ioctrv iivrs y^tkov 7/
ri trSfioi» ioxsTik ^ ieiffvrTie Inocv^ mrixhf^iv iftroi&v, Vi-
^esy de magnitudine Frontonem interpretari , quae equidem
de numero papillarum. Is enim in canibus, vt in fuibus.va-
riaty ita, vt in altero latere faepe delit vna.
Lacones"] - Virgilius lU. 405. paftoricios canes canens :
veloces Spartae catutoSf acremque Moloffum pafcefero pinguL
Horatius Epod. VI. 5. Motoffum et fulmm Laconem paftori-
bus amicam vim dixit.
* Epirotici'] Sunt Mohffif Athamanes, quos iuxta no-
minat Gratius verfu igi feqq.
Sakntini] £x Vmbria, apud Plinium IV. 14« Hiiic
apud Silium lU. 394. Vmber narefagax. Gratius verfu 171.
JH fiigit aduerfos idem quos reperitnoftes Fmber. quanta fi»
des , vtinam , et fotertia naris, tanta fbret virtus et tantum
vflkt in armis. ' . » .
Fidendem ne\ Crefc. Cauendum eft ne a laneisneue a
venatoribus canes emas. nam alii ad — inertesi ficut alteri
— ceruum^ eum potius -^feqwmtur. vbi antiqua mea habet i
ne a taneis^ idefi lcmificiis -* inertesfuntf alteri etc.
aut a pajtoribus'] Crefc. quare apafioribus emtus me^
iior eftf (jui — aut quifine confuetudine.
faciHus quid] Crefc. faciie i^iquid. fed antiqna meayZi-
ciie quid. Inepte Vrfinus malebat legi: Cani enim facUius
qwaaffuefcit?
Pontianus] Cicero ad Attic. Xn. 44. Pontiaauni aii-
quem Attici amicum nominat
dcducereuf] Ex leftione librorum fcriptorum Scaiiger
efficiebat : Faftores vt deduxent in metampinos faltus Je tra*
elepere, i.e. poftquam deduxiflent, fe clam fiibducerent.
Metampinos faltus putabat fruftra quaeri hodie. Vid»rius
twnea de Metapinis laltibus fofpicabatur^ did:is a-Metapino
Rhoda-
VARRONIS LIB- U. CAP. IX. 475
RboSani oiHo. Vulgatatn deduxerunt Vrfinns mntari iiifllt
. in deducerent Popma aflentitur |Scaligero. Pontedera ita
corrigebat: vt dedureni (i. e. elTe perfeuerent cum grege)
in tnetapontinos Jattus etiracleperent: Heracleae emporiom
alieno loco commemorari cenfens,.vbi de grege nonven-
dendo, fed vendito agatur. Sed variae praeter eam rationes
potuerunt gregem eo deducere. Equidem nihil muto in vul-
. gata. I. Fr. Gronov. coniiciebat ad Heracleae forum.
qui ad locum deduxerant^ Haec verba fpuria cenfebat
Scaliger et glofTema. Rationem equidem nullam video cri«
feos tam feuerae adhibendae.
tfuad cognati'] Geopbnica: Speitriop ii rs^nvpccg nar»
ctfyya/e^atv. a/uLvywt yoif otATjkcig (Pv<ri%S^,
f. 7. ^quitur quartum'] . Ex leftione librorum: fed
quod quorum Scaliger efficiebat: praefidio : fed quod, qua-
rum, i. e. fed interefty quod femen Ht, et quarum canum
Topm^: et id quod canum/ fententia eadem. Pontedera:
Sedf quod quartum de emtione , fit alterius. Quae poftrema
' ratio mibi quidem omnium facillima videtur.
vtUiter] Vtilitatis caufa, deficiente formula ftipulatio-
nis, interpretatur Popma. Aliter vei t;fi corrigelbat Vrfinus.
f. &. e eulina'] Lib^^r Polit. curia. alter came. Vulga-
tam probabat Scaliger: pc^dtur enim iure malebat Vrfinus ;
deincepsL herba etfrondibus. In vetere Codice ait efTe tfir^,
«t comparat ^% cap, V. verba: dant etiam ius ex ojfibus et ea
^pfa ojfa contufa. Inepta Popfflae eft diuinatio Hgurria.
Le£tionem e curia probabat Pontedera, quod tefte Dionyfio
Antiquitatum fecundo Romanis diflae fuerint curiae coena-
cula, vbi curiae &cra faciebant atque epulabantur. Sed quid
cnriae illae ad rufticos et agros? Equidem Vrfinum fe»
quor.
cibaria] Crelb. pane bene pafcendi eum gr^efunt, ne
propterfamem volens maerere cibum a grege recedat.
f. 9. nifi fi] In £dd. primis eft: Si non praebebitur,
nifi vt attoUunt. In aiiis poftrema huius loci verba ita le^
guntur: antiquum ^fstj/iitf nvm aperiant. Vocem fjtv^^v
omlttunt Edd. primae et Polit libri. Viftorianam leftio-
nem ampleftitur Scaliger. Popma refpici putabat vetus pro-
verbium Quotferui tot hoftes. ToUi id prouerbium feu mu-
tari, vt dicatur: quot canes toi hofies. Vrfinus excoratauit
hanc emendationem: nifi etiam itluc peruenerint, fiv^^v vt
tollant antiquum , vel ettam vt apefiant et in dcfniniim. Sed
is npn. expUcauit^.quo fenfu toUere prou^bium voluerit in*
telligi, Scaliger comparabat locationes toBere rifum, gath
di0
476 COMMENTARIVS IN
dia aticui. Sed hae pUne diaerlae (hnt In volgari leQione
antiqaum prouerbiom inteiiigitur; id, qilaleiit, dubitatar.
Editienes- quaedaun pcMiunt /3«Xijte/^ %v»v. ScaHg^ dtuer^
fum inteliigit, quo fcilicet refpexit Tlieoc^itas, vbi ait:
^piyf/ctf nwetg Sc ru (piyo99u Hoc prouerbium tolU dici fion
poteft aiia ratione, nifi vt fententia eius mutetur aut plane
nulla fiat • MQii aondum liquet. Varro apud Nonium in
occupart. CveAe miiiiy plures dQminos ferui comedere quam
canes ; quod fi AStoBon occupajfet^ et ipfe erius fuos canes
comediffitf et nan n^affet^ Jattatoribus in tneatrofieret. vbi
ex fcriptura Codicis non nugax Faber correxit: non nugi$s
effet /altatoribus in tk falma. Contra altera Mercerii Edi-
tio pofuit: fioi> nugasjait in tkeatro fieret. ex correftione
fctlicet L. I>arrionis Antiqq. Left. IIL lO; qui praeclare de
nomine indeclinalnii ni^cis difputauit; cuius locum et Var<>
ronis auftoritatem omifit Geiheri Thef L. L. Editio Nonii
Parmeniis ff^att^/ hal>et
/ nec non ita\ Alteram. negationem abondare monuit
Gefner. Geoponica XEX. !• tanqiiam e Varrone haec refe-
runt: ^pi^ofuaf ii rag nvwac itnrluou^ «A« xpt^lvoi^ iproic»
^Dwrnuiremi yip slaiv Zroi * xc^ oVrS ^po^irom ivsv r^$ frup*
xo^ i-^mvre^ TKpuS-^^ofav ^ fif» 6 ix rSv ivrLov f^veko^ xs*
piffy xeif Xnrnpov riv ^ufUv iTspyiaifraf, ov xetrx rSv eipreev
^p^^ivreev ivixietvrs^ xdf iriKiV iv^pxr^eanei Tetpee^^fuvm
rexiacu^ ii reivreut; aXsvpx xpl^tvet yiXeexrt ^oiQ f cuyog fd-
ixvro^ itetpeMfmfiLeV f xei^rSjvo^SVf eec irpoBtpTfreii, i^^iv'
roev. Catulis etiam panem, Ia6be bubulo aut iure oflium in-
tinftum, praebent Sed de viftu parturientinm et la6bmtium
deinde refert Varro. Hoc vero praeceptam omifisrunt re-
liqui fcriptores. Canes paftoricios ferO pingui alit Virgilius
Georg. ni. 406. Gratius 307. taSe nouam pubem facUufue
iuebere maza. Nemefianus if^ hos igitik' geneirice fimui
iam verefereno molU pafcefero. -^ interdumque dbo cererem
cum laSe mimftrck deinde quatuor menibs natis catalis ver-
fu 182. rurfus mifcerefero cereaHa doma conueniet^ forten^ue
dari defrugibus sfccm,
morticinae ] Crefcentiaa ; m. ouis cames non patiai^
pafci f ne duSuJapore ndnmsje. abSineant , fed dM^ eis qffa
bene ioncedfa. nam ex his dentes punt firmiores. .Geopoojca
XIX. !• de csitaiisi.Tetpee^stiov.ih avrolc x^ rioorSf rM
oreporoiSciv ifue xe^ o^wwvsv ri^ iiivreig» ^t cap. 7. rSv
ii iro^vifoxivrwv ^pefiftireev ix iSse eaere^d^oq Tvet /lif aws^
^ur^Sci xeq ro% ^tv inrtSeir^af^ ttnvfuriMkifroi ^ip in^
BeivHrtv 9 Kr^ iwetf eefeoQuifiM^^
inter*
VARRONIS LIB.II. CAR IX. 477
imterdiu'] Crefc. In die cihtm capiamt — vefpere vti
fiablUant^ri Catulae tribus menfibusjoleut effe praeguautes.
ifkpartu , fi pluresjunt , etigere etc» ,
f. IT. Defoetura'] Ita fupra cap. 7. 7«. Jiorumfoeturai
ittitium admiJKottis facere oportet. vbi Pontedera monuit
olim fuifle : jUe horumfoetmra ; initium etc
veris principiol Malebat Vrlinus initioi ne idem voca*
baliim repeteretur.
catutire} Expreflit graeeym ^t;^y. Pliniua i6. c. 95.
Catulitionem rufiici vocant, gefiiente naturafemina accipere.
Verba id efi ofiendere -^ maritari gloflema ineptum efle cen«
febat Vrlinus.
^uae cum] Vffinua corrigehat: quae tunc:. id eft, ve«
' ris initio. Geoponica 19. 2. ftifid^eiv ii xf^ i»fo^ ifXfiiiivu
oraff i TonBToc irsf} rpoitcc4 yivTfrctf heftvi^. (pifss yaf sf xvuif
ri xvifisvov fi^va^ TfeTi^ Tempora grauiditatis variare in
canibus, monuit Ariitoteles H. A. V. 14. VL 20. et PoUux
V. 7« Poft Ariftotelem folum canem mutare ea tempora^
annotauit Theophraftus etiam in H. Plantarum»
orckaceos"] Vide fupra ad feft. lo.
. fecufidum partum'} u e. poft partum. Nec opus lege^
Teadpartum cum Vlitio ad Nemef. verfu 134.
ftatim eligerel Crefc. in partu fi plures funt^ eligers
oportet. Geoponica: Hpi» ii TSrexSv xpsf ixof^hrmy rSif
cxvXauSy ri^ ccyevSg ^ ti oivoq Mxf^vTot^.
f/ 12. quam paucifiimos'^ Crefc. quanto pauciores relin^
efUUniur, tanioin alendo. meUores fiunt. Item Jubfiertustmt
eis aliquid qup molliqri cuJbiU «-* educeutur. Loquendi genus,
YaVropi etCatoni v.9. cap.64.Vfitatum,corrupitCrefcentius.
, fubftemitur'] Geoponica: ^TfOivviwi ii avroS; ix^fUr
iScTe uofniv pLoeXccxjv Sxeiv sm^ awd^ihcBff^af^ ivax^M^^
ycif i^n xetf riro ro {Sov. In voce pabulo iam olim adhaeiit
Conr. Gelher jn Hiftoria Canis p. 267. Videtur acubus le-
gendum , aut vocabulum a faba deriuatum* lam aiibi pednh
lo oxqnfabuti fegete permutatum vidimus.
diebus XX2 Geoponica: xvct^Xintetv ii ioxSaiv olffuv^
hateg iv ^fUfem x\iei di avri^ ispf p^Ta rSv fifrJfwv ilfifivoVf
mra iere^/^etv ix irfoaetyafyfJQ* A grauiditatis tempore pen*
dere numerum hunc dierum, reAe monuit AriftQteles H. A.
VI. 20. Plinius VIII. f. 62. quo targiore atfmturlaSef eotar^
eR^rem vifum accipiunt f non tamm vnquam vUra vicefimum
prtmm diem% nec antefeptimum.
diiungUHiur'] Crefc. ^ifiuuf^untur , a matribus educunt
^sm vnum locum. Item confiiffaciant §ft aUigari poffiut^
Geopo-
478 COMMENTARiyS iN
Gepponica: «a/ wpif&riiriv eU pJixt^ «"poc o^A^Cf *«r«-
cr«y, «A« Xfltr«roX;tfy ^y rpft 'triyot^f fiTfii yjrtixeiy xecti paf*
iiv, vnde Vrfiaus h. I. malebat legi quo fiunt vei ne Jkmt
fegmores.
f. 13. tewbus vinclis] Ito ex libris fuis edidit Vifkorius
aflentiente Crefcentio. et Caefen. Codice. Equidem prae-
fero antiquam leftionem muncUis quas. Geoponica 19. 3.
i€9p^o7i; ik 9vve^!^H9i ri pdv irpSroif Ifuafn, Srot xoiri ftif^^
ffii^jpa»
ne id2 Crefc. ne iltud.
f. 14. quod niitfcae'] Crefc. eo quod mufcae et ricini pu«
lices ibi ftare folent^ qubd fi non fiat» ea exukerentur. ne
vulneretur et a beJKiSy imponuntur eis coUariaferrij kabentia .
fubfe leue cofium, ctauulis infixum^ ne collo noceat d.f Geo-
ponica 19. 2. Tesfixftfi^i r^Q fnii\ttw^ ifivyiotX^C irixfoii fisri
iiperoi; rerftfifUviiQ Tsfl roi Zrot xo) r» fisrot$v rSv iooirvkoov^
7m firjra fivToq XfOitneAt^oofrnf iXxoiroiSoroii fi^fra nporonfei if
(pd-SfsQ ^Xl^omi. Vertunt igitor pulices (^bSfOLQ, Ponte-
dora nudebat h. 1. legi amaris pro graecis* Sed nuces non
aliter dicuntur amygdklae, nifi iungatur vocabulum graecae*
Potueront primum amarae amygdame in notitiam Romano-
rum venire, atque inde forte nuces graecae di6):ae fuerunt
Nemefianus Cyneg. 309. pofbam remedia contra (cabiem ca-
num tradiderat: auribus et Hneas candenti pellere cuUro.
f. 15. ne vutnerentur^ Geoponica 19. i. cpt/A*xr /ov Ji
ri^ rSh TOtfUffoov ^iXooxecQ uivoiQ oofiTJv fiiforotp roli rpo^xv^*^ !
oiirSv^xeft9ivroig neq rov Keufiov ueil woioetv rijv ^ifvyy» m^ .
^okkt^OfjJvHQ uivrfnremiTipdi iv olvt^^ ivoiOTlivoafrot^. riroiv
yip n ftspSv a ^rjplov a/^curo, ivouojjaa rov uvvol^ iiv ii ri
irepov fiipo^ iiuff rpoafyLoi Toiifoei /lovov. et cap. 2. ^el ik iii
ri fiTJ iirirtd^efrSeq ocvroTg ^pfx repttniiTetv avrSv r^Q Xeufu^ ,
TUXf riQ rpaxi^^^ iofnrap ^oooa^t cfetniTjpoofiivoiq not^ffkufiivotq ^
ntvrpoiQ iio iocnrikotCf ir oiATJXeov itsffrScty.
mettum] Scaliger praeferebat meUnum, ex graeco
ftTjXeorTlf pellis ouilla» quo vocabulo .deinde otnne fcorteum
fnerit vocatum; hinc efle apudPIautum metinam pro fcortca
niantica. Idem tamen effe cenfet qollare, alias millum voca*
tam, dequoFefhis: Mittus cotlare canum venaticorum , fch
Hum ex corio, conpocumque ctauis ferreis eminentibus aduer* .
fns impetum luporum. Scipfo jiemitianus adpoputum: Vo-
bis, inquitf reique pubHcae praefidio erit is quaji mittus cani.
Gratius verfu ^oairmelis criflas, id eft fetas, inducit collari-
biia canum in magno remedio» Sed pellii m^ium in hoc':
Varro-
VARRONIS LIB. IL CAP. IX, 479
Varronii; loco ad coUaria cannm vfam vik vllum babet; co-
rium enim duram, firmum et crudjim inteiligitur^ qiiale ex-
meli parari non poteft. Deinde apertam eft, millum intelli-
gi ; eoque ducit le&io melium, mellunf. Qoare millum pro*
bo,. niu forte Varro» etymologicarum nugarum amans, mel-
lum tjialuit fcribi. Ceterum metem animal peffime recentio-
res fcriptores a medio inde aeuo cum trocho AriftoteUs,'
taxo nobis difto, permutarunt, meldnem' -pT^etere^L et Meh*
tam vocantes. Pertinet meks ad genus viuerrarum, vt com-
paratislocis Plinii 8* f- 55- et 58. Gratii verfu 340. Martia-'
lis X. 37. Varronifque dbcui poft Sdmafium in Promtuario
Lipfienii Hiftor. naturalis anni 1787* p- 198« -^ In fequenti-
bus verbis Vriinus corrigebat: qu^us intra tnjuitur. omiiTo
capiia. quod Gefner defendit, interpretatud i«tra capita cla-
vulorum propius coilum canis. Equidem vulgatum quae-
intf^a capita nuUo niodo defendi poiTe puto, et cum Vrfino
legendum eiie vel quibus intra injmtur vel cui infra capita.'
Interior collarii facies capita clauorum ferreorum exftantia
mcdli corio tefta gerit, ne" collo ferrum noceat
. f. 16. pro pecoris^i Crefc. pro pecare.
beftiaejint ] Crefcent parari/ed in r^Umibus fytuejlri^
hus^ rmotis a viltis, vbi beftiae malaejmt, multo requtruntur
plures.
' cattes'\ Efie viaih, pecudum callo tritam, ex Tumebo
331. 22. admonet Gefner. Ita fcilicet Seruius ad Virgilii IV.
405. et clarifiime docet locus lufiini XLIV. 4. Poftmodum
hmc domum retatum in cattem anguftum, per quem armenta
commeare conjueuerant , praiici iujfit. Ita enim refte ibi;
fcriptum habuit Vincent Spec. hifior. IH» c. 53. vbi vulgo •
eiki deinde retatuni domum tramite angufto «— proiici iubet. •
. vittatico'] •: Crefc. nam in vittatico grege fufficiunt vnus,
/cUicit mfljculusy atter foemina , eo quodftmutjknt ajftduiores^
et idcm ^m atteroftt acrior , etfi atter aeger eft 9 ne ftne can$
grexftt, quos confuefaciant notte vigitare et in die ctaujos dor-
fnire. Quae poftrema verba an olim hoc in loco Iegt>riC
Crefceotius, an ex libro I. 21. traduxerit, dubitari poteft.
Ibienim eft : Canes poiius cum dignitate et acres paucos ha^
Bindum quam muttos f quos confuefacias poHus no&u vigitare
st interdiu claufos dormire. Eadem etiam praecepit Cato
eap. 124. Ceterum lacunae notam^ a Commel. et Steph. ap^*
ppfitam ^^qSigrexftty repetitam a Gefnero, umifi. Reftiusi
guidem ex Crefcentio huc'referes verlia libri I. ca{), 21. fi
9Qid aiiud deeiOe fufpioati fint, ignoro*.
indi»
480 .COMMENTARIVS IN
indefineiUer} £x leftione libri fai veteris: etfi atter
videfAfitera^erefiVi&otvas coniicieDdo ^cieheLtidentidem ;
aat vocabulum hoc, et quae iliiu^ locmn teQent in Codice«
plane abundare cenfet, tanquam orta ex repetitione et va*
rietate verborum, antea poutorum: altero idemfit acriar.
Scaliger emeodabat: etji atter itidem vter. L e. ittdem fi aU
tfruterf tmefi, fimili illi, qua dixit excande mefeccrmt, alibi
are hos fackt. Popma: alttr quidem foetura aeger efi in-
eptiinma conieftura legi maiebat Equidem^ Scaligeri ratio-
nem paulo duriorem efle putans, VioDrii potius opinionem
ampIeAor, et vocabulum» aCrefcentio etiam omiiTum, abun*
dare exiftimo, vetuti varietatem» ex anterioribus ortam. Si-
milis varietas adfuit fupra fe6t. 2. feras befiias acfiluefires.
Fonted. in Cur. fec. coniiciebat: etji alter videUcet aeger efi.
vel etfi atier quidemfieret aeger , ne.^
etidmarem'] Vriinuslegimalebatu/^flrarm. quam
emendationem confirmat Crefcentii fdticet. Ge(ner vulga-
tum interpretstur quafi pro eofque pofitum,
circumfpiceret Atticus ] Nomen Atticus , quod in Edd.
primis deelt^ voluxt omitti Vrfinus, probante Popma.
Cap. X. aetatefupertores'\ Crefcentius IX. 79. orf ma'
iores pecudes necejjarii funt aetate perfeSh (perfeSae Editio
antiqua mea) ad minores parui quandoque Jujgiciunt, Et qm
in colBbus verfantur, firmiores requiruntur, quam qui injun^
do quotidie ad vitlam redeunt. vbi antiqua mea habet: Jiffi^
dmU. Iterum qui in coUibus.
et vtroque'] Gefner putabat, refpici ita ad verba ilU aet
fuaiores ad minores, ne quis fufpicetifr, legendum effe:
vtrofque. Sed ita vitium vulgatae leftionis non explanatnr,
vbi accu&tiui nemo dixerit, vnde pendeant. Mihi in Cre»
fcentianis verbis verior le^o latere videtur: ad minores et»
iampuerifufficiunt. Ftique horumfimtiores effe debent, qm
in caUibus verfantur, quam qui infundo — redeunt. Similii*
ter fupra II. 6. 2. videndum vt mares foeminafque bona aeteu.
tejumat, vtique vt ijuam diutiJJimefruSum ferre fojfint. li-
ber Polit habet vtnque fcriptum.
infundo} Haec verba deleri volebat Vrfinus , et dein*
ceps legi redeunt, quod efi: inCrefc. et Edd. quibufdam. Se4
verba hxfimdo opponi cattibus, red:e monuit Gefner. CsHei
com coIUbus permututitur etiam h. L in libris et alibL Vi»
de ad !!• cq). a. feft. 10.
Qui pafcunt} Haec ita Crefcentlus : pueltae pqfcat^ m
die,, fafcere greges fimul commumter atmm oportit. Per^
k^Utre
VARRQNIS LIS. JL CAP. X. 48«
noBlare adjimm gr^em qumqui cforUt. ^l tM&6 wn, aa«
tiqaa habet immis. contra pemoSan ad ^tum qtamqu^*
omiiTo gregem et altero oporteL In hac leftioae latet veti%
ftd quam dueunt etiam JBditiones quaedam. itaqae lego:
Qui pajeunt iufaltibus^ greges cogeref atque inierdiu Jim^
comuniter omnes pajcere oportet. Pontedera malebat: qui
pajcunt, eo cogere i. e* eo loco in {aitibua, vbi totum diem
paTcaat
potius quam alios'] Haec verba vt fiipernacQia delerl
voluit Vriinus. Crefcentius : Maior natu et ceteris peritior
ejfe debet me^Jter pecoris. eiqueomnes alii parere debent. vbi
antiqua mea omittit verba : magifter pecoris. Vriinus etiam
b. I. vocabulum pecoris omitti volebat
f. 3. Ita tamen'] Crefc. itaque tamen oportet eum alios
aetate praeceUere, ne propter — poj/et labores, praejertim dm
cottueniunt formae hominumf difficultatem ac montium — fa*
dteferant , quod pati necejptate habent , qui gregesjeq. prae*
Jertim cum conueniunt formae kominum armentitios atque cch
prinos «— pabulandum conueniunt. Vnde malim h. I. prae"
cellere reftituere.
quod patiendum'] Gefiier malebat ^mmt.
legendae'} Crefc* tegendaejunt^ vtfintjirmi etjeqmpef»
JbU et veloces , mobUes. ^
in iumenta] Crefc. m iunSa. «
T. 4. appofitfjfimi] Ita vulgatam appofiti fed emeiidanit
Viftorius. Sed deefle in vetere C6dice monuit etiam YK^
finns.
iaculari] Crefc. aTldit vateant. quod antiqua niea £<fi«
tio omittit.
cuipotuit] Ex leftione cui potius Ponteder^ efficiebaV
cui pote vet potis ius cedere vel fi in iure cui cejjit, poteiui
cedere. Scaliger malebat qui potis cedere u e. quom6do poC
St cedere} (jeGaer quipotuit cedere.
bonisfeHiofieue'] Cum iam pubUcae venditionis fpeciea
videtur ene pro bonorum feAione^ i. e, venditione pobliqi
bonorum profctijpti damnati^e* ,
f, 5. cmt exdpij Vul^tmkautfiexegriet, /Hp.TeSbb
fic corrigi voluit etiam lyArDaud Variar. ConieAw..p« jaol
et fic fere liber PoL cum Aldiiia« ^naA fequitur lunt. >Sdial«
tingii, corrigentis ad Pauli Sentent p\r^9Q. autfi excipi§em^
fiiputaiio intero^eret, mnataoi* mm* Gelnali iBlwspoatetioii»
refte improbauit idem Amaldus. " ... :\;n)'>i ; »;;fi
. Tom.lP.a. Uh * uoxff^
48« ./. COkiMEKTARrvS IN ^
H9jpg^] Vlpitnos in L. AKad Digeft. de V. Sigo.
qmfi^HsmxaqueJolutumfromUtit, netnMfitrti obtigatum
promittit. Moduit Vriinus*
interdi»'] Vrfintts nmX^btA interdius vt fapra L 9. et
ftpiid Caton. 83«
vniufemujque gregis2 Vltimum vocabulum in libris
fcriptls ita eit: gffius gregis. Vnde Popma efficiebat £^
gregis i. e. iuxta greges. Pontedera : ^/5 vijquejsregis vel
cisvifue grcgis.- Mihi vulgata non tentanda efl!e videtor.
Male etiam Vrfinus gregis omitti volebat
opus/unt ] Crefc. opus fint — bajfuaria — equas , aUi
' mtihs vel q/iMos, aut alia quae onus dorjbferre pqfjuut.
f. 6. facile ejl quod"] Crefc. /acile HabefU amferuari iu
villaf quae pajlortbus necqfaria faciant, his autem qui infalti-
hus — pafcanty mulieres adiungere oportet. Mihi legenduin
ViAttxxTXfjaciundtmvthabeant,
vt in — cedanf} Editiones primae omittunti/iii», vt
etCodex Vriini, qui deleri etiam voluit, et deinceps legi
eedunt. Rede!
f.S- TremdUus , Jtmul^ InV^iTise^: femelfamd. vnde
Scaliger efficiebat: et matres effe meUus. Simuf ad/ficit ad
me. quam equidem coniefturam vnice ampleAor. Ponte-
^a^^mi^^bat: et mcftres ^ftmuL liremeltius ad/picit ad me.
VrAnus ex Codice legi vult matres ejffi JimuL £x fimili vi-
tio infra fe6t ii. nomen Tremellii natum fuit in Edd. an-
tifuis* ,
■ eiuncidas] Ita h. 1. corrigeiidum elTe, monuit iam olim
Viftorius adJ I. 31. 3. £x nota literae L^ praepofita ieAioni
eitmcidaSy orta foit vulgata leuuncidas.
' ' conopeis'] Leftis, velis feu retibus lineis vel aliis cir-
cumdatis cpntra culicum incurfum, atque omnino delicatio*
jribus. Alexandria Romanis boc genus lefti commendauiL
;. t^ illyricq] Vrllnus malebat in LiguJHco; praecet
BiSe enim de Liburnia. , Sed ea eft pars lilyriae. Igitur
bene uunc Iliyricum no^inatur. Ceterum de LigufHcis fe^
' lninis eadem tradit Auftor Mirabil. Aufcult. c. 93. et ex Po-
Bdottio Strabo III. p. r49«
Annorum XX \ Vrfinus aiptius legi putabat quadragin^
' iif quia addilor nomiunqMm; nam ifoim aetatem non efie
tem grandetii , vt opias mei^t addere hoc vocabulum.
'\i\ mos^eorum} ExempU huius mOris apud gentes et na*
iii^lies,' pafioriciam. Serf ^ltkm agentes et rudes olim bodie-
9ie^nonc)an)^«oUq|il wOor lifori Fon den ProbenSchten der
Mtten Dndfchen.
VARRONIS LIB. 11. CAP. 2{. XI. 4ft}
lo. QMe iut valet.2 Ante haec verba Caflinii peribna
excidiflfe videtur Gefuero^ quia hunc de ferais. a6bim is fui^
ceperitfeft. i.
ad pecoris ] Leftionem ac pecoris probabat Pontedera,
contra ea.pec&ris ad magiflrum referens malebat Schoett-
gen; quae ratio fane dura eft; etli fateor^ de pecoris cura
monitum iam praecejQifle fupra.
vt fine fnedico^ £dd. primae et Jine; ita etiam Codex
Vriini, qui ex eodem deinceps malebat nequaqnam»
quod rationes^ Crefcentius eo quod rationes dominicas
cmficire^ nec aliud qukquam rationefacere poteft. quaele61:io
mihi contemnenda non videtur.
De numero'} Crefc. Paftorum numerus effe debetfecun*
dum muititudinem pecudum, genus earum, et diucrfitatem io-
eorum paftionij et vendentium agnos et facientium cafeos vet
non^ maior vel minory taHs et tantus, qui qmnia oportuna
huic operi pofjit commode explicare.
f. II. Agregibus^ £x ie6tione antiqua Scaliger cor-
rigebat: greges ouiumffed in agnum. i. e. in greges noo
foium ouium fed et agnorum. Pontedera in magnum latere
putabat nMgnorunu Sed ea forma h. 1. non conuenit Vr-
finus ex Codlce fuo corrigebat : Greges ouium fed magni —
quam minores.
nec tamen2 Vrlinus malebat : fiec tamen vt non. For*
te dare voluit nec tamen vt no^^quia laudat locum Geoponic.
i8- !• vbi vnus aries quinquaginfca ouibus, et opilio vnus
cum puero viginti (fed legendum centum et viginti) pafcen*
dis fufitcere ditiltur.
domitasJi Quibus inequitana paflx>r reliquas in ordi-
nem cogat.
in ^uibus j^abulari'] Vrfinns b. I. ita redintegrabat:
fingukis^ et in tis '^ftabutarifoient, et in iis, quo aeftiuatum
aut hibemaiumfotent abigere. Contra Geiher volgatam de-»
fendebat in quwus, interpretatus in quas ffabulatum. Milii
magis placet Vrfini ratio. Varro obiter iignificat, equas fe-
oriun pafcendas efle ab equis; quod praecipit etiam Colu-
mella.
Cap. XI. inquit, eamus'] Coffinius, intelligit Gefner.
Si quidem'] Vrfinus malebat:^; quidcm adrecefis ^ ith
guam, d. ex. p.fr. ^ laSe, inquam, et tonfura tanae. Lch
3e eft et cet
vt praediShm eft2 Haec omittunt Edd.L h G. R^fpi-
«it locum fupra II. I. 2S.
• Hfia ^ •» laa^e
4»4 COMMENTARIVS IN
toBle cqfeo et tonjura} Ita legendum effe, refte monait
Pontedem. Volgo eft de laSe in £o et tonfura lanae. vbi
praeterea vocem toff ^ omitti malebat Pontedera, quoniam
reliquis in locis omittatar, vt cap. i et ii.
EJi enim lac'] ' Ita refte Edd. primae. Prifime Vifto-
rius et reliquae : £ft omnium. monente etiam Pontedera.
cfbi caufa'] Repertum etiam a Viftorio in libris cibili
feu cibali^ vt habent Edd. primae, defendit Vriinua exemplo
Terentii in Adelphis: ego iUam liberali qffero caufa manM.
et id ouillum'] Malim abeiTe verba et id. Plinius 2g. C
33. Bubulum medicatius. ouillum dulcius et magis alit^ fto-
macho minus vtile, quoniam ejl pinguius — Jhniacho accom-
modatijjimum caprinum^ quoniam fronde magis quam kerba
Vfjiuntur — magnorum animalium et corporum facilius red-
ditur. Eadem fere Diofcorides 11. 75. Idem Plinius 1 1. f.
96. tenuijjimum canieUs mox equis. Sarmatas lafte eqnino
viftitafle^ idem alibi memoraoit
f. 2. id alibile'] Haec verba omittunt Edd. primae et
libri fcripti Viftorii omnes. Pontedera defiderari cenfebat
vocabuium illud vel primum, poft j1 paJHombus forte infe-
rendum.
ad perpurgandum] Primae Editiones habent: pecude
pajla ad perpurgandum ea quae vir id pafcua magis fwffe ex
hirba. Similem fere leftionem in libris fuis reperit Vi6bo-
rius : ad perp. ea , quae aunridijpas eo magisji vjfae ex her-
ba quae ipjbjumpiae perpurgarejolent corpora nojtra* Vnde
Scaliger eificiebat: ad verpurgandum ea quaeab viridipa-
Jcuo. eo magis, fi ex herba, quae ipfafumta etcet. Atque
intelligi putabat herbam hibifcum. In Vatlcanis libris Pon-
tedera reperit: ad perp. ea quae auridipas co magis Jiigiffe
et herba quae ipfofumte perp. corp. n. fotent. Vrfinus ex ve-
tere Codice affert: pajlu. deinde legit: et eo magis^Jiv/iu
eis herbis quae eaedem ipfaefumtae -^folent. Popma, vetuti
fimia Scaligeri, ek verbis^ vfae ex hertTa exfculpebat: hibif
ci ex kerba. Vrfino fere aecedit Pontedera , qui corrigebat :
fi vfa eft herbq. — eamque emendationem recipere non du-
bitaai. Pliriius 28* f 33. Omne vemum lac aquatius aeJHMo^
et de nouetlis. ex Diofcoride 11. 75. vbi eft: vietpi^repov fi&f-
roif ro sioivov ru &sptv» xoif ro uri %A.»pS^ voptSjc pMM.iv iari
fiaXotnrniov not\l»c, — tSv ii yiXa uotXfotg hp^ oropJix^ «*'*-
rpejrTiKov ot» iTrl vofiif cxKfifiavfa ^ iXLi^opog ^ kivi^vari^
'» nkiifiotric. In' Curis Sec. Pontedera malebat : ft vfae ex her-
ha fc. pafcuo. Attulit ibidem locum Varrpnis apud Sofipa-
trum: Varro in Afiafulaxe ex fpinm atba proifertftr ^ quod
purgatia-
VArRRONIS LIB. II^CAf. XI. 4ft|
pmrgatioms cmfa adkibeiur^ quem de lafte do^d^ Hu(^{-
catur.
vtteresfunt'] HeiniSus Adaerfl HI. p« 460. corrigebftt
viefcunt vel vietae/ufU.
neque cmunSum ] Egregte emendat Vrfinus : ^ mulgif^
d^ 9 qkod optimum efi id quod neque tonge abeft , neque a par-
tu continuo eft mulaum. comparato loco ArifiDtelis H. A.
UL 33. vbi eit: axfniTroif ii ri xpSirov xcu t;or<poy. Primom
iac dicitur coloftra ; vltimum nimis denfom efL Ineptiffime
valgfttam defendit Gefaer. Verbam epiWiSlum non eft ia
Ubri^ fcriptis et Edd.. primis , fed eias loco in his eft enim
in illis enim cum. Neutra leftio fententiae apta eft, monen*
te etiam Pontedera.
. £.4.exortis2 Pontederacorrigit: ad exortas vergilioM
aeftiuas. Vernp enim tempore occidere nonis Aprilibus^
aatore Caefare, quem fequi foleat Varro^ latereque perdiet
34. Columella XII. 13. menfe lulio videtur velle cafeum do«
mefticis vfibus premi. Palladius mcnfe Maio cafeos fieri
vult cap. 9.
mane'] Virgilius Georg. IIL 400I quod Jurgente dis
mutfere horifque diumiSf noSe premunt: quod iam tenebris
etjble cadente,fub litcem exportans calathis adit oppida pa*
ftor; aut parco fate contingunt, kiemique reponunt^ Hle ve#
ro de lafte oaprino haec canit. Ceterum calathi non funt
ibi lignei intelligendi , quod putat nuperus Interpres, fed
vitiles^ quales hodieque Africani paftores ladi deferendo
et feruando fuunt, tefte Itinerarii Galli FiaiUant.
aliis temporibus'} CommjBipo&temporibustu&fiii^ In-*
telliguntur anni tempora diuerla. Inepte Burmann ad Vir*
giiium I. p. 425« corr^i volebat: mulgent vero «* mam, aiH
aliis temporibns, merieUanis horis et cet.
idemftf] Vrfino videbatur /^ delenduni efie. InCae?
fen. Cod. e&fU laflis duqs.
lac] Deinceps pofui verba^ Vulgo alieno loco pofitat
poft aliquot rebus.
acetum] . Vrfmas fufpicabator iegendum cnecwn, fed
deinde ipfe monuit, Diofcoridem 11. 32. aceti mulii Ibigulis
cyatliis cos^^^ulare laftis co^ias fingalas.
f. 5. Rumiae faceUum] Eandem ^ Ruminam didanii
fuiiTe, vnam ex Semnonibus, monet Schoettgen, laudato
Lipfio Antiq. Lea. II. 18. De lacello negat, aliunde ifibi con-
ftare; fufpicatur tamen» fuiife m oftaoa re^ne, vbi teftd
Viftore ficus ruminalis fuerit De fico ruminali laudat Sal-
mafium ad Solinum p. goo. Florum L i. 3. PUaium XV. ig.
Hh 2 Locus
^•gtf COMMENTARIVS IN
Jjocm cUffieas de iicb raminali, in Comido pofitRy eadem-
qae Nauia difta ab augure Naoio, eft apud Feihmi in voce
Ifama, vbi vide notas Scaligeri. Piinius 20. f. 20. CblUur
fcus arbor inforo ipjb ac CdmiHo Romae tuUaj facrofiUgari^
ius iH comUtis, magijque ob mmoriam eiuSf quae mttrix
/mt RomuU et Remi conditoris appeUata. quoniam fub ea in^
venta ejl tppa, infautibus praebens rumen ; ita vocabant mom^
ikam; miraculo ex aere iuxta dicato, tanquam in ComiHmn
jponie tranjijfet Ako Nauio augure. Ittic arefcit; rurjiffqug
curafaceraotumferitur. Ad qoem locam videHardaini no-
tks* In eodem loco fuit Lupercal et puteai vbi fulgura
f uerDttt condita. Sed liis fabulis nunc diutius immorari non
licet. Ceterum rette monet Pontedera, a rumen efle Rumi''
nd, non Rumia, itaque probat Polit leftionem Rumnia,
quod ex Rumnae eife ait deprauatum. I^ndat locum Varro*
nis ex Nonio: Qminae propter cunas, Ruminae propter ru*
mam; id ejt prifco vocabulo mammam, a quo ettanrnnmf^
rumi dicuHtur agni.
pro laSentUfus2 Vrfinus deefie putabat bidentibus^ vt
fit etpro bidentibus, taSentibus. Scilicet putabat Ruminae
lafte et laftentibus, alils vero Diis vino et bidentibus fuilTe
ficra fafta. Contra Gefner malebat lalfe pro vino pro laHen-
tibus, hac fententia: pro laSentibus pueris diuae Ruminae
facrificant laSe, quodpro vino adUbent. Milii ifta variatio
figniBcationis rifc pro valde difplicet, contra placet ratio
Vrfini. Ceterum Nonius verbum 7ik:r^(;arf ex h. L retulit
cum tribus fequentibus.
rumis2 Locum vitiofum ita corrigebat Scaliger; mam-
fM enhn rumis ftue rumUi. ea re, vt antCy dicebant, a rumL
Vrfinos : mamma enim mmis fiue rumina , vt ante dicebant ^
a rumi inde^ dicuntnr Jubrumi agni la&entes. Pontedera :
mammae enim rumeisfiue rumina , et vt ante dicebant , a n<-
mi etiam dicuntur/ubrumi agni laSentes. Tn eo quidem con.
fcntiunt omnes hi tres viri dofti, vt verba a laSe veluti glof-
iam ineptam delenda effe cenfeant . Sylburgius etiam verba
arumi veluti gloffam damnauit inter corrjgenda Commelia-
nae. Equidem cum Pontedera fentio> ex rumina ortum efie
ruminare. Itaque lego mammas enim rumisfiue rumina cmie
dicebant; et inde ckcuntnr fubrumi etcet Plinius 1$. c. 1%.
tupa infanMus praebens rumen; ita vocabant mammam.
f. 6. (^uin a/pergi2 Vrfinus malebat: q$U infpergi^
Codex Polit quajpargi — meHorem. vnde Pontedera eflficie*
bat qud (terrarum parte) fpargi folmt fales, mliar mt
fojfilis»
tonfurat
VARJIONIS L1R'It:CA?. Xt «If
tonJmaB. temtm'] Crefcendiis IX. 70. •Mlij^.ilfofte €e^
lebranda eji kmfura, et fnraecipete Mm fniare incipimt, quan^
docunque id fiat. (antiqua mea omittK; poflrana duo Verba}
akaequinoBHo vemo adfotjiitinmp. vt ait Farreu Prinui, verw
ba.fant PaliadiL
Jitcida2 Graecis ol(nmipoi ^pi^ dlcuntur bnae facciditf^
earumqoe fordes pingues iioviro^ quafi pii; fiv^o^ fordeg
QuiuoL* . : ; * ^
recentes"] Sic recentem natum Flautus, recenj^em diui*
tem Ouidius aliique dixerunt,^noii recenter.
eodem die} Crefc. I. c. poft' vexba Palfadli fiibditr^rf
tribus diebus per annum lotds oiies oteo et vino viigere oporte^
bit: deinceps iterum Palladii verba iflterferit: poftea:^;
quae intonjtira plagam aceipit, hls focis pice ti<jtdda lintatur»
fyiidam in anno bis tond^nt et c^t. omiiTb dtertore. (leopo*
nica ig. 15. if^tipx iii r^v dpx^ itpomhMttsVf & oTg Tr^rf-
voptMV, (cap. 80 i"«^« ^^ nSpetf t^ xpo^xroi rtQ %j>/V^. « i}i
dfuXifffxvToc cif cvju.^y SspAtrswret; atJr^.Jr»Ct v,p.opi7j «y«-
Aoc injd^Qraiy nott vitap etc. quae pofui adi Caton« c. 96.
Compara etiam Colum. Vn. 4^ 7.
JuiUaJ Ita correxi vulgatum «^1/61 en, more Varroni»;
et.fic videtur laudaffe ex h. L RrKcianu^s, cuius lofnm pofui
ad cap. IV. f. I3. .
pellem inieHam ] Vocem ihte^dm abundare putebatVr-
finus. Tonfuram egregie cecihit Cilpurnius Ecfoga V. 66.
Qtmm iam tempus erit maiemcss demere lanas, hircoritnquk
iubas et olentes caedere barbas , fuccid^ iam tereti conftring^
re vettera itmco. ' Ante tameh feceme pecus, gregibujque no-
tatis conjimites include comds^ ne longa mintitis, mottiafit
duris coeant, ne candida fujcii. Sed tibi quum vacuas pojh-
to velamine coftas denudauii ouis, circumjpice, neftt dcut»
fotfice laefa cutis, tacitttmne puftuta virus texerit occuHofttb
vutnere: quae nifi ferro rumpttur. Idem verfu 8^. et feq^.
fonfas oues fignare (quod fuit proprium verbum tefte Fefto^
docet his verbis: viui quoque pondera metle argenti coqtdtt^
tenfttntque bitumen ahena, itnprejfnrtts oui tua nomina. nam
tibi lites auferet i^et$teslelft$s pojfeffor in armo. Figmenturti
mirum alibi traditomnondumlegi. Loturam ouium vet^
res ruftici ignoraban^, quan^ iv?s pe/iimo gregnm nefcio vn-
de inuedam accepimus. Reo^ kodreque Hifpahk iilotaa
oues more veterum tondent et curant Vide narrationem
infertam Promtaario Lipfienfi ad Uftor. ftatar. Anni 17$).
p. 319 et feqq. et notam ^ Coiumelfaun VI](..c, 3. £ 3. et
cap. 4. f. g.^ Solae oues Tarentinae fea peilita? radice l^uiBria
'Hh4 fea
4t» XOMMtKTARIVS 1«
ftn ftmUilo IsQabtntitH menfe Aprili, vt tmfiinie praepan-
rentur, teA» Cohnn^lla XL* ^ 35. vbi vide notam. Lanae
fiiCGidae in vfiimmedtcam feraabantur; reiiqoae poftea la*
«vbantm-.. Feftoa: OiquilammH fign^fU ex toto ttimiumk
diSum a lauatiane lanae^ qua$ dicUur aeqmtamo rediref ema
idimidium dmeektjordilms.
f. 8* femeftres\ Annnam igitor tonfaram facicfbant Ita-
li, qood teftator etiam Coiumella libro VHL vbi de anfermn
fraan loqnhur. '
f. 9* JumuiUurferen%\ Geoponica 1 8- 8- W^« ^i^ ^/
iuroQ fi^rs Sips^ &poc ijSiM jm&Svtoq ixpoQ xtipetv X9V ^'^ 'f ^*
fiaru. T» ik iv r^ uapev^oif frvfjL^imoL rpavpLxra xpiTrlov
vyf9*h<nff ro ik \onriv aS/M^ ikou^ fisroi oYvh ^ X^^ TtixpSv
^ip//wv d(Psyl^fiiytav. xiiuov il o7vh xei) ifiLopyifi ro T^roy, 9
^Wif xeif oTvfs KsvnSf mjoS %eil mfoo^ fjLt%^ivrosv (xvyxp^e^rS^cti,
wiro yip xof ro tpiov pXi^^pov k roiR xcu^^jfdpoof ixS^f xaf
HhMiiiV ysvi^Sai iiccxwhvet, r^pSv ii xpl <>^^^ ^^ ftBfiuyfU''
W furo^ tpinijDf iapav ivsfypaft.fiiv7fc r^c iv re/c ifioiQ itx vtr-
nrig iittTea^ffTfQ ipics xeiptiretff ftciXLQi/ iv ^Xfy, avviifSvro^
pap^ rH nagouJbf^ ivceXo^Pfitvsrof 0 lipdc ix rSv iphv %af £u-
^piorrepx xof . futXocxeorepx yfverof. .vbi ex Varrone reftitnen-
da eft antlqua le^io iXais xoij oYvs Kevx^, xrjp^ xof TOfpl ffufn*
lux^iyrm- quod miror latulJQre naperum Interpretem. De-
inde ibidem reftitnenda vetua Ie6tio: %wc ixfiafioeyfiuvet, Le.
deteriae, Vulgatum nunc ft^fi^fiivx non figniiicat deter-
gere.
exjudore eius] Refte GeQier monet» legendum eBSsfk^
jdoreom^. Imi fupra monuit^ oues tondendas efle, cum fuda-
re inceperunt. Oues lotas ftatim tonderi velat et exfpeftare
^ubet, dum lana ex fudore pin^uedinem aiiquam contraxe-
/it, qua puriorem candorem accipiant, Home, The Gentle*
man Farmer, Edinb» 1776. p. 197* Plimus 31. f. jj. pi/if-
nae marinae pecorum ,^oqi$e fcabiemfanant et lanas efwl-
velumiua'] Libri Pol, veUimna vel veUimiua. vnde velU^
$mnd legi debere monuit Scaliger» probaiite Facciolato. Sed
idem Scaliger ad Varroncm iConieft p. 37. velamina l^
li.Lmalebat ..
etiam nunc veUunt} Pliniua $. i 73,. durfU^ quibufdam
1n hcis veUendi mos.
radUes Umas ] Vrfinua abondare putabat vocem lamae^
f. 10« frinmm^ Hlnc amps intonfbs TibuIIus U. 1. 34.
^ vide Iniefpp. et Pliniiim VIL 59. /n Itali^mex SKdaa
psnere
VARRONIS LlR n. CAP.VXI. 489
imeri pofl RonuM^ camUtam' anno CCCCLIJIL addueenie P^
TUimo Mina^ vt auSor eft Farro: antea intonfi fuere. vbi
Cod. Chlffl. Thinmo. Hardouias malebat THinio. Sylbur-
ghis in: Indice Varronlano malebat Licinio. . Praefiat cum
Harduino iegere TiHniunu
dicmt'] Obfequens eofqne adduocijfe kftioneiii \iilga«
r«n dicunfttr cum Ponfedera reieci.
Ardeae^ Pifturas itt templo antiquo Ardeae exftantes
et vrbe Roma antiquiores cum epigrammatibus laudat Pii-
inus35. f. 6. etf. 37.
Gaetulia'] Heroinak' feu Deis Libycas Apollonius
Rhodius Ar^on. IV. 1348- pingit pellibus caprinis indutasi
nou' t^iot^ Mulieres Libycas veftibus fuperindataspelles
caprinas iimbriatas, (ouyixc '^'(Txvotjrdid): rubia tihflas, geffif-
fe, teftatur Herodotus IV. p. 364. Nicaenetus in Analedis
Brunckii T. I. p. 416. feu ih Antholog. Reifkiana p. ^r;
*HpS<r(yetf Aifivoov oppo cixrtov et/ rs vifLso&e^ cuytit Ttcu errps*
TtroTi; ^a^i/i^vctf ^vaoivotQ. Vide etiam AelianumXlV. 10.
Sardinia'] Pellibus mufmonum en^ caprino genere Sar-
dos vefth-i, refert iJymphodorus apud Aelianum XVL 34,
vbi vide notas.
iii^^ep/et^'] Caprarii paftoris veftefn iti^SipciVs alia^
i^ik^, diftam, facit Ariih>ph. Nubium verfu 73. ^t alibi,.
Jfypobolimaeo] Hypobolimaeum Chaerieftratxuii Caeoi*
Ui> aUumHjrp. Aefchin^m GeUius XV. 4» laudgt, a quibus
Hypobolimaeam Raftrariam, Noi\io laudatan^ in vocabulis
taSare^ objordere^ Jkigulatifni fnantare, coepiam, diftinguit
ScaligeradFeftuminiVo^a.^
f. 12. nomen id Cittcas'^ Vrfinu^ malebat eHicUs. da-^
fiinato fequenti dicunt. Sifenna*a{tud Nonimn : puppes ace-
io madefaSHs centonibus Integuntitr] quos Jupra perpetua
ciajjijujpenja cilicia obtendunf^. ' Pliilar^ms ad Gebrgica
ID; 313. dlicia\ quae Cetjus ait rAuViJfe Varronem ideo Jic
appetlarif quod vjus eorum in QUdit ortvs f%U vnde *«on-
iedwae Vrfini accedit auftoritas. <%lfi Ibcus dudus efle
videtur ex opere ruftico, cuius audoritate veterea gramliia*
tici rarb vft fulit. fiAliimjdeiriliciiB et caprieibl^ daba
9A Columellam Vli. 6. feft. i. In moole fiunM» .liiftlimae
eafdem memorat Auienus in Ora maritima, ex vetuftiilimis
fcriptoribus compilata verfu 218 feqq. IRrtae hic capelfae et
pmtus incoHs ciper dmofaj femper intererrant cefpitum:
Hh 5 caftro*
496 COMMENTARIVS IN
cajlrorum in vfmn et HOuticis velamina prdduSSores-etgra*
visfetas alunt. Probabilis mihi videtar fufpicio, iiluc exAfrib
ca tradu6bi8 fuiiTe capras hircofque Cinyphios fuifle. Cete-
^^mn Auienus refpexit locum Virgilii Georg. IIT. 31'i-fetqf''
que comantes vfum iu caftrarum et mi/eris velamma nautis*
vnde edam Ai(contus m Verrinam IQ. GUcia texta de pilis
in vfum caftrorum atque nautarum. De vfu videbimus ,ad lo«
cum Columellae. Siiius m. 275. Gnyphii venere fifacae;
Jquaientia barba ora viris^ kumerofque ttgunt velaminaca-
pri/etigeri.
ilHkocl Vrfinos corrigebat:.CWm iUe/toc, nequequjA
mam abnutaret y fimul Fituli etc. Cojfodi enlm nomeh eflfr
spurium h. L ipfum enim adhuc loquL Hoc ipfum confef-
fus Gofiier malebat: JUe hoc^ neque ab hoc qui mutaret, et
fimul. Refte^ puto! Locutionem mutauit ab hoc iHufh-a-
vit ViAorius exemplo Ciceronis Epift. ad Attic. XIII. 52.
de Mamurra nou mutamt. fed hodie ibi editur : vuttum non
tnutamt. Alter locus Philipp. m. 10. o felicem vtrumque
uihil enim mutaueruut hodie fcrtptus eft aliter : malucrunt,
Aptius exemplum dabit Thefaurus Gefneri ex Liuio V. 13.
annona ex emteue&a copia uihU mutauit. In Curis Secundis
Pontedera^ vulgatam defendens, interpretatur : iUi hoc fatis ;
ideo conticuit Coflinitts. Catdlus Carm. XXII. 1 1. tantum
abhorret ac mutat* GelUus 11. 93. quaettumque umtare a
Menandro CaecUius vifuseft! Idem fimiliter XVm. i^. an-
notante Heinfio Aduerf. p. 639.
Niger} Vrfinus corrigebat: Pitutum, Niger Thrraui
nofter\ alH partim -^ ad Maenaiem. Lihrum enim hunc
fecundum fcriptum etk Ad * nrranium. Menatem intelligC
eum^ de quo cap. I et g. Vulgatun : yitulum. Niger iu TVir-
ranii uoftri. UU, Vidorhu effecit ex leftione llbrorum fuo*
rum Nger iu lirram jm oftg, iUL Editiones prlnue habent :
fltuUbn Nigrum Turaumum. Mox iUi. Scaliger coniicie-
bat: Niger i^ lisrramauos. (fcllicet hortos) £t illi. Vrfmt
fcrinia compUauit, vti folet, Popma. Cum Vriino faciunt
Pontedera et Gefher ; et qula finuliter in Praef. fe^b, 6. eft :
tibi Niger. Jitrrani uofter^ recepi veram Vrfini emendatio-
nem,
MbmArai] Hanc Vrfini emendationem pro Lenattm^
probaoit eiaam. Gefiaar.
AD
VARROlJiS LIB. III. CAP. I. 451:
AD IIBRVM TERTIVM
M. T. VARRONIS.
Cap. L Q. Pinfdl Cicero Epift. ad Div. XUI. €1. T.
Pinnlam aliquem nominat^ eiufqoe filiwn valde ftudiofum
eteradltum.
Qraecum'] Vrfinos malebat m Graeeia , cui paolo poft
opponitur m agro RomHno. De Ogyge et Tliebis Ogy«
giis bic locus non eft copiofius dicencU; et peniulgata eft
hiftoria.
j» Im mnc\ Vrfinus malebat abefle nmc ; Popraa cor-
rigebat iam in koc. Vrfinus in hoc interprebdmtur iv rirtp
hic et feft. 9.
feptiagenti] Ennit mortem ponunt A. V. C. 585. Q.
Marcio Philtppo , Q. Seruilio Caepione CSS. contra Varro-
liem fcribit Eufebius mortuum efle A. V. C. 726. natum an-
nos fere nonaginta; cui numerofidehuis decem, (fcripfit
enim hos libros Varro natus annos go.) reHnquuntur anni
▼rbis paulo minus 717. Haec Vrfinus, cuius notam repetiit
Popma^ Confules ponens L. Geliium Poplicolam et JU. Coc-
ceium Neruam, quo anno Varro fcripferit hos iibros.
augufte'\ Laudat verfum eundem Saetoniuj A«g. c. 7.
quem tamen locum fafpefhim habent viri doffci.
Ogygi^ Fonha antiqua pro Ogjfgis, cuios varia ex-
empta pofuit Popma.
eae tamen'} Vrfinus matebat ea tamen, ad miUk refe-
rens. Idem locum Arnobii V. annotauit hunc: Finrro iUi
Romanus docet, a diimii tempore vfque ad JSrtii confulattmt
annorum effe nondum duo. Fuerunt autem Hirtias et Panfa
Confules A. V. C. 710. Eufebius et Orofins I. 7. cataclyf.
mum hunc ponunt «nno ante V. C. 1040. Si ponamus, Var^»
ronem haec fcripfifle A. V. C. 710. fiunt anni 1750. qui nu-
merus paulo minor eft Amobiano et Varroniano. Sed in
tanta rerum antiquarum et fabulo&rum obfcuritate atque
opinionum diuerfitate quis certi aiitqaid pronundare aude»
bit? Deinde Arnoblus de diiuoio Deucaiionis etPjrrrhae
loquitur, adeoque eius ratio ad honc locum non pertinet
Ogyge rege in ftella Veneris portentnm ftftum annotaoit
ex Adrafto Cyziceno et Dione Neapolitano, nmtfaematicis,
Varro apud Augufiinutai de Cif. D« XXI. 8* Ab his igitur
▼idetur Varro annumi cataolvlhii Ogygii accepiiTe.
agri ro/t^ Pontedera Ulmrum leftionem probttam ita
re&agiu agmolaefuntcoeptiffmincafitece^
dUtina
49a COMMENTARIVS IN
diuiM ~ kmnanal Vtramiiue vosein abeflTe malebat
Vrfinus.
pojpnt ] Pro poffiHt efie mooet VrHoas.
in agris] In £dd. primU et Codice VrQni eft in agros.
Schoettgen malebat: in vrbem $x agris^ liac fententia: Ro-
manos, qnotiefcunqae ciues vel fenatores fuos coUedx>s vet'
lent, eos ex agris et viiUs conaocare peceile liabuiire. Sei
banc fententiam ab hoc loco efle alienam rede monuit Gef-
ner. Malim tamen legere in agros.
tuebaninrl Qaod £dd« primae addant et akbantttrf ne-
celTarium etiam putabat ad fententiam abfoiuendam Ponte-
dera. Ceeerum formam paffioam verbi ti^eri eKemploInfcri*
ptionis, in Hifpania repertae, ViAorios, Vitruuii ex Prae-
fat Iibri $• adibruere Vrfinus conatns eft.
f. 6. oppidij Verba oppidi qnofue fpuria cenfebat Vr-
finus.
coltis TBbas} Vulgatnm jiiolis in femiuetere Codice
repertum ex melioribus correxit Viftor. De Syriaca Tltebae
nominis origine multa ad h. L Scaliger^ quam namculam
fignificare ait; eius vero notionis, quam Varro affert, nul^i
lum in graecis fcriptoribus exftare veftigium. Eandem can-
tilenam Schoet(;gen et Gefner cum Bocharto repetierunt,
niii quod Schoettgen ex Hefychio annotauit: Q^^x' Ttihi;
'BoMtlot^ uaj Kifiehm. Ceterum ipfam Varronis rationem
rcde improhat Scali^er hadbenus^ vt ex nomine collis Sabl-
no de origine nominis et notione graeca conftare negeC
lUud tamen vix poteft dubitari4nSabinonim,quemadmodum
in Etrufeomm et reiiqaorum antiquae Italiae populorum
lingua mulCa Graecorum feu Pelafgicorum colonorum vo*
cabula fuiiTe admtfta. Quam rem egregie nuper demonftra-
vit, hoc ipfo etiam Varronis loco kudatoi Ungi Lanzi iu
opere eximio, Romae 1 789* edito : Saggio di Idngua Etrufca
e di altre antiche cPRalia. Boeotorum Qnij^» habet PluUr^
chus de Ifide p. 359. ed. Franeof. p« 161. ed. Squire, vbi
vide Interpretes» et Bouhier ad Ciceronis Tufcui. p. 356.
qui male in Plutarcho et in Hefychio corngxt ^ncuA ivraL
<P<aE, C^terum Vrfinus matebat h. 1. q^H Graecia. De Pelaf*
gorum in Ibdiam aduenia^ iegregie difputauit Heyne in £x«
curfibus ad Aeneidem et in Comment Societ Goetting*
Sataria'} . De quavide ad Varron. L 14. 3. Cgnfer in*
fra c. X 14, Palatium agrum Reatinum nominat V^arro L. L.
IV. p. 26. Oliaum milliariUm efiie puto, in quo milliarium
ereaum ftabat in via Salaria. Lapidem ibi fte^e vicefimum
quintum vel Csxtom» ^oiicao e^ cap* a. fe&. 14«
qm
VARRONIS LIB. UL CAP. IL 49J
qm pojiea ] Mftlim ciun Pontedera ex £dd« primis quae
pojlea — pecuUa.
f. 8* nobilis, quod^ Non ideo Hobiiis , quodpecuaria
appellatur etiom ; quare malim cum £dd. primis nobiiis, qua$
it peeuaria l^ere.
. viUatica, quod ibmifii] Vrfinus h. L ita corrigebat;
^kera, quod kuc videretur — agriculturam ,- neque explica^
tafep. etc. vbi videretur probabat etiam Gefner. Sane iibt
non reipondent verba videtur et cum effet^ Equidem malim
altera viUatica paftiOf quod kumilis videretur, dquibufdam
adieSCa ad agricutttiram eft , neque expUcata etc.
£ lo. parum2 Vrfinu^ malebatpanwify«^. Reftei pu^
to; atque ita deinceps yerba £go quoque cum antecedcnti-
bus funt copulanda.
M.tuis'} Elegans et nii} fallor vera eft conieAura Gef-
neri, tui legentis et bibliothecam interpretantis. Pinnii lit-
teras ignoramus.
quamfitilu^ Vriinns maiebat quamjimtu* Kquidem
Varronis ingenio dignam putarem leftionem /r«SW quam
JlruSu* Gefner malebat: tam fruRu quam faftu.
d$ ea re'} Haec verba Vrfino non immerito fufpeAa
fuerunt
Cap. tt. iUrimeutur^ difcemuntur eC dinumerantur.
Hanc leftionem refte cum Manutio^ Sigonio et Vrfino pro-
bauit Gefner. Vide etiam infra ad c. V. f. i8.
tabella'} Tabemaculum anguftum interpretatur Tur*
nebus IV* 6. et VIII. 7. quem fequitur H. Valefius ad Am-
mian. XVHI. p. 155. Vrfinus corrigebat priuata candidati
tabeila vel vinbella vmbrificemus nobis? laudato Fefti loco
hoc: Fmbrae vocantur Neptunalibus cafae frondeae pro ta*
bemacutis. Gefner malebat, ex praecedentibus repeti, aut
adieo addi in locum vocabuli dimidiata vQcem vmbram. Miln
Vrfini ratio maxime placet; nimis enim inepte vmbram ae^
dificarejibi tabella priuati candidati dixerit Vajcro, fi vulga*
tam cum Gefnero tuearis* Vulgatam tamen Pontedera tue-
tor in Cur. fec. interpretatus de tabula, ad fufTragia ferenda
data, quam aittoUentes cootra folem-exigua vmbra oculos a
ible defenderent, vt nos extenfis pileitf folemus. Ideo ae-
difiirarie fibi, quoniam vmbnuii fStA procurabant^ aon parata
vtil Ceternm Gefner operofe doifere conatur, tabellam efle
e taberna faftam demimitione. Certe manifeftnm eft, taber-
3iam vel tabernaculum intelltgi* In ambitus ^imine Murae'
Dae obiiciebaotiir ^^e^eala, tribinim data^ boci eft locvs, «4
- :• • fpe»
494 COMMENTARIVS IN
fpeftandum dafcus «micis et tribuiibus tn foro et circo, iudi
dum populo extiibentur; cui Cicero cap. 35. refpondet:
quid Jtatuetur in viros pritnarioSf qui in circo totas tabemas
iribulium caufa eqmpararunt? Idcm igitur a candidatis &-
&wn comitiis in campo^ quid meremur. Tabernam igitor
talem, tribulibus et amicts candidati refertam, intelligi h. L
puto et dimidiatam vel.dimidiam dici. Quodfi aed^cemus
corrigi debet, equidem repetita ex dfniMEf0^a fyilaba.extre-
ba malim teSificemus, quam domificemms vel vmbr^emus^
quae vtraque emendatio a volgatae fimilitudine nimis longe
abit Tabernam publicam dixit Varro vilkm publicam in
fragmento, pofito fupra ad I. 39, 3.
eftpefjlmmm'^ £x Edd* primis ejfe praeferebat Ponte-
dera. ReAe, puto.
et qui eonfulitur'} ReAe Vrfinus cm emendabat; vul-
gatum ortum etk cenfens ex quoL
vt confiili'] Vio&er de L. L. V. p. 63. a^gur Confidi ad-
eft tum cum exercitus imperatur, acpraeit, quid eum opor^
teat dicere.
Pauo'] Antiquis Pauus. Hinc Lucilius Satyra XIV.
apud Nonium in Nebulones: Publius Pauus mHn Ihditauu»
quqeftor Hibera in terrafuit, lucifugus, nebuh, idgenusfaus.
Petronius'] Quia Petroniae gentis plebeiae vnum tan-
tum Sabini cognomen reperitur h^ie in libris,. Vrfious Cae*
tronius h. 1. corrigebat, cuius fiuniliae cognomen hoc lifari
et lapides veteres annotarunt
vbifedes inter aues] Haec verba fpuria eBe cenfebftt
Fontedera. Vbi enim fit omitbon, ibi efie aoes. Ceteram
Appii ornithon dicitor viUa publica» vbi ad attgorla fedebat.
feft. 3. r9^or2 Alias crudi ruftant, luc vero delicsds
rtt6bis vicem ruminationis videtur.
Felini'] praefl»re. Male igitur locum Martialis: Rm^
Sat adkuc aprum paUida coma meum comparauit Heinfios
Aduerf. m. p. 479.
w villa Reatina] Q. Axii fenatoris viUam in RoGst»
«ampo Reatino^ memorat in hac ipfa controuerfia Cicero ad
Attic. V. 15. Commonis Ciceronis et Attici amicos fiiiL
De eo vide ad Attic. L 12. IIL 15. V. 21. X. 1 1. SoetoiiiBS
Caed c. 9. .
Felim] Vrfinns verba baec fpuria efle ce^nfebafc et cf-
fiAa ex verbis fejt.g. ad anguhm Pilini. Varro apnd Ser-
vium ad L Georg. dicit iacum Velinum a Curtio CS. in Nar*
tem vel Narem fluuium .deriuatum : nam vtrimqae cUcititf
uSk diuifus ; poft qagd, tanta fecota ^ eo loco iertilitas , vt
etiam
VARRONIS LrB.lU. CAP. 11. 49$
^tiam perticae longitddinem aititudo 'ftip^raret hcrbarum;
quin etiam quantum per diem demtum elTet, tantom per
iioftem crefcebat. Vide fupra ad I. 7. lO.
eontrouerfiis ] De qnibus vide fupra ad I. 7. 10.
f. 4. citrum'} Menfam citream habet Martialis XIV. 89*
aliam fupelleAilem Plinius aliique.
armenium'] Cum minlo inter colores pretiofos memo*
rat Plinius 35. f. 12 et 2%* et Vitruuius VIL 5.
deieRum'] Apaleius Apolog.. i..Jlf. Caio ipfe in oratto*
nefcriptum retiquit cum in Hifpaniam confut proficifceretur,
tresferuos fotos eic vrbe dMxiJJe. Cluum iam ad villam publU
cam veneratf parum vifim queis vteretur; iufftjje duos pue»
ros tn foro de menfa emi; eos auinque in Bi/paniam duxij/e»
Ita locum correxit Schottus Obrerv.^V. 2. qui monet, Vi^to-
f em villam pubHcam in regione vrbis K. collocare. Vale-
rius Maximus IX. 2. i. quatuor legioncs contrariae partis —
invUia publica^ qucu in campo Martio erat — obtruncari
iujjtt. Huius viUae eftypum repraefentari in mumo gentis
-Fonteiae, ex Vignolio de Columna Anton. Pii p. 19. 20. ad-
monuit Abr. Gronov.
cenji^l Vrfinus malebat cenfum ex Liuio IV. 22. villmn
-publicam in campo Martio aedificauerunt ^ vbi primum£en)its
populi eft aSus. Vulgatam defendebat Gronov. de P. V. p.
^04. ititerpretatus cmfUf vt Aicitxxt comitiis ^ ludis^ glcuiia^
toribus^ Circenfibus* Geiher putabat^ pofle etiam eile pio
adcenfum.
(4 5« tua inquit'} Etiam in Codice vetuitiirmio ViAorii
* *erat ndditam Jciticet Auxius, quae verba a gioiTatore accef-
liire putabat ille.
tam et obUta'] Ita cmn Pontedera fcripfi. . Ante GeCne»
ram erat tum et obtita, ipfe edidit cum et obUta. At ita noa
conuenit fequens eft/ Debebat effefit. Itaque cum Edd.
i>rimis omifi poft tabutis infertum eft. Obiitam dixit vil*
am> quia parietes et oblinnntuf teAorio et tabulis piftis or-
nantur.
* ofnata; an meai Ita cum eodem Pontedera fcripfi.
Vulgo eft: omata. At mea* . Sententia in vulgata claudicat
jit mea nibil habent additum ; contra an mea refertur ad iUa
- tmaue haec vtiUs.
fatorisX Pontedera malebat Lyfippu aut AntiphUu ~
Jartoris. Vnum enim vel alterum (atorem fuiHcere fondo
Axii; non fiitis magno; plureff et iartores et paftores requiri.
Sed iato»em^ptttdintelIigi.eum, qai coIitagrum,.paftoriqse
opponl. Sartgr minimam operia ruitici partem exfequitur.
$t
496 COMMENTARI VS ^ l»
it cum viUa'} VFiinas maiebat et cum illa: qiio ducunt
etiam librl fcripti.
polito cultura'] Vrfinus cultura abiiciebat, Gefiier de-
fendebat^ ncc tamen dixit» quomodo fit interpretandum vo-
cabulum.
f. 6. habetfimik'] Cum libris primis habtt omittityr'-
finuSto Deinceps ideo vt fpuriuoi inclufi.
Ftumentanam^ Nominat Feftus, Liuiua VI. 30* XXXV.
9« Hortenfii villam ad. portam eam nominat Cicero ad Atti-
cum Vn. 3.
Aemilianis} Vrfinus ex infcriptione memorat nauau
arenariam, quaefirmt in Aemilianis, et laudat Suetoniuai in
Claudio c. i8* vnde patet^in vicinia diribitorii prope fepta
in campo Martio fuiiTe.
quadraginta'} Supra ad II. 8- 3« moauit Vcfinus, fcri-
bendum efk h. 1. quadringentis.
Oftiae in litore'} Haec verba Vrfino fpuria vifii funt.
accepiffe} Ex leftione Codicis fui Vrfinus corriglt ac-
cfjpffe; rede! Sic etiam Scaliger» qui accediffe defendebat
fcriptum, vt fupfa difcedimus pro difceKnms* Vulgatani ta-
men leftionem ex h. I. retulit Nonius IL. 15. et potelt ita de-
fendi, vt diftum cenfeamus, quafi eflet a nullaje viUaac^
ceptum/eu exceptum Juiffe»
vmdemiatoria'} Uoc vocabulum Vrfino fpurium vide-
tur.
f. 9. et quid igitur} Ex ledione Codd. et quid gus*
Popma efficiebat etquid genus. non inepta conieftunL
f. 10. fimplex ruftica2 Vtfinus verba rufUca, im qum
effet vtrumque et ea et vrbana deleri iifque fabftkui vofuit
haec : fimplex quam eam, quae effet polita et rogaffet. Geiher
verba et ea et.vrbana damnauit et inclufit
Quidy inqmt} Merulam inteliigi, apparet e f. la; esctr*
monente Gemero.
probandus fitl Refiie VrfinusTl^ delendum elTe cenleb
f. II. lanio} Suillae camis conciliatorem lanium vo-^
cat Varro II. 4. 8* macellum eft cupidiarum.; igitur Vano
eetariornm macellum et ornithanes memorat alibi^ laniiis
plebeias cames vendebat
f. 12. Corficum} Ex abfinthio coUeftnm et amarm
praedicat Dlofcoiides TL loa. Sicuium ex HybU latis no-
omiefi:.
. adtefieri*] Hanc leftionem exfuo Godic6 finM|;Vr-
finus^ qoi deinceps Seianas paftiM$s ddUri Tolebat*
VARROtflS LmVLCAfiU. 497
«^ r, i^. Jhio enimgiherd] Cam Edd. ^imb ami omitd
et deinoeps hos Seius rcribi volnit ' Omnino fcribere VfiLrrd
dno gihirajimi paftionmn debebat^ aut Vrfiai emendatio fe-
quenda eit VuigatanL defendebat Gefnep^comparatione ioot
f^XVI. 3* vbi tameftipfe pronomen-^fMiirim induferat.
f. 14. gruum^ Plinius 10. f. 30. Cornelius Nepos^ qei
Dlui jlugiifti prindipaiu obHtr^ cumjcriberet turdos pauh an-^
tea ioeptos/agifiari, addiditf dconias^fnagis ptacere quam
grues y cum haee nuuc aksinter primas expetatur, iUam tff*
mo vetit attigiffe. Groes Melicas inter delicias menfaruxB
habet Gellias VII. i6. Hcvatins Serifn..n. «. 86w Mdxomnb
pueti.fuagno dijcerptaferentis membra gruis Jparfi fak mub
to non fine farre. > Tiieflalicas %ip«)8atf/«^-et ysf»i/ol3o9f»g
memorat Platonis PoHticua p. 1 14. «d. Fifcheri. Tandem
gula roxnana rediit ad vfum gnimm et cymorum. Ita enin»
Plutarchus de £fu carnium Difp. 11. ab initio : oTa vSv itoAd
fisL^TJ rS fni^fH TtBfic^swiiMvov ro xTfJM xo^ iutxeifuvo^f r^.
mpM ^fu^ jcoy fietkd^^-ol ik i^otffi ^vSu irmway i^%i^
furoi uuf Kuuri^ovrsg lytA o&m uotf y^u upij kv^pov if/Lptwav
iifjS aupL(f9upi!nwy iv wiSnv.iyocievor^teQ- (fdytavi rS ^i^ rA
fMikiar» ^Xsyfiouyoy. aSkjoi yepeofuy ofikfiurx uuf xuKimy xro^
pti^uvTa^ .uetf mxKsfmifrso iv tnUtsf itioi^wtVy iA»Hofo4
fLtyfmTt' uuf Kotpvualcug ntriy uvrSv t^¥ &oipu» oifHnroSvrei^
Gruem.-apparare docet-Apicins VI. a. Cfraes ex Melo ift''
fula^Romam perlatas ibiqite locla in tenebricofis ptngneslSi^'
da8'faii&, ex Varrom apud^GeUinmer Plutjtfchi Erotico et
Libro II.4&Camiain efa admonuit Mercarialis Var. Le&IL
p. 32/ ... i
. .-cdetefti] MiiimxeteterdB^venatioHis cnm margine Durdr,
likcarius'} Cicero Agv'. Ul 5. q«i legem publice pro^
pofltanDdefcr&it, Itbrairium dixit Varro eom^ qui librtim
ratlonnmrufticarumcurat.^ . '
-' evilta'] Haec verba «cnm VrJSno damnaait Gefner el
inclofit* . .
: 'matarierae'] Fircelliam inteiiigi pati|t Geihen Vidd
IEL4;3/ •
. . * 9fti^i.e.abeft. Vrfinus loeomOielarisB.CivJ.tonfert.
1 Cif. ^que M hac] Atqui corrigit Vrfinus probahte
Gefnero^ qni perfonam Varronis hic interponendam eiTe
monuit. Ceterum h. 1. re^xit Colametla VIK. 10. 6. ^ ^
^fexaginta mittia'} Numom feftertiopom ; qoataor entm
feilertii ^ciiint denariom vnom nomtih)t« Cf; Gronouii F« Vt
lV-^-p.a6&-- : - '. •'• «
Tom.L P.IL U f. 16.
498 ^ eQMMXNrrARIVS SN
t 164 Seipioms'} Q. CaecUii M?telli Pii Scipionis fea
P. Scipionis Naiiaie , -qui a MeteUo Pio fott adoptatoa.
Aknonam macelH'] Vrfinus malebat effe muciUit ego
tero retineo; non enim omnem annlmam^ fed capediario-
mm excandefaciebant iAie coenae. Amionai imcmdia dixit
ManUiuslV. 168.
ithoMc'] Vrfinna oorr^it: •fihancfffiBCaibisfmHamjJpe'
fQ ttiri non dec^ em. neque hoc acckUU» Geiher ante reHqms
inteUigendum eAe quin vel fimilem particulam iroaf^mri^
safy. Alteiam tamen negationem inclufit». Apud Pliniam
XXL £ 17. crocmn adfcripula vAue fiugula areae decoquuat
fimiiiter interpretatqs eft L Fr. Gronov. vt h. L dicitar«
quae nunc — cmuonam'] Vrfinus maiebat immmeraH'
Ua^ Gefiier ex eputari repetit nomen epulae* Mihi haec pars
orationis inepte ex fuperiori iooo repetita, aut liinc^ ilhic
tranf lata efle videtur.
Sed propter} Vrfinus addi copulam et voluit^ Sed ef
propterm
f. 17. jfUmtfUs} PoUt. libri Abncdus. teftanfee etiam
ViAorio> infra etiam cap. 6. feft. 6. Titum Albatium phi«
lofophantem Athenis multis in locia celebrauit Cicero, quae
dabit Index Erneftianas. Hunc Titom carmine aliquo etiam
Lucilius infignem fecerat» cuius fhffmentum habet Cicero
de Finibus Bonort L 3. Sed hune Varronis Albatiam di-
verfum et recentiorem efle, Te6ao monnit Viftorios. 'Hic
videtur Satjrras fcripfifle LutUiano charaftere. •
paftiombus ] V rfina ipilrium viddnitur hoc vocabulanu
f tif/Ai] .De fententia Vrfini inclufit Gefiier, ipie ta<
aaen ex illa legi malebat.
quadraginta} Vrimus eon^igebat fMi£/!ri;gtes ji/hrtitfm
ePUnioIX.54.vbideLucuIlo: XXX HS. e pifema d^nOo
iUo veuiere pifces. Eodem modo corrigebat Columeilani
Vni. 16. 5« et Macrobium SD[. 15. cuius haec funt verbnr
M. Farro in libris de agriadtura rrfert M. Catonem^ qui poft-
ea Fiicae periitf cum haeres teftamento LucuUi ejfet remus^
rifcesdepifciHaeiusXXXXHS vendidife. VrQno afienti.
tur Popma; de formk feftertium etiam Gronov. P. V. p. 22.
Ra fime fumma graodis aeris efficitiir , quam CoIumeUa dixitw
De haereditate, Catoni relia^t, faUieur Macrobius^ refte mo-
nente Popma ; ei enim vt auunculo tutela obuenerat. Vide
Ciceron. de Finib. III. 2. ad Attic. XDI. 6.
f i8- mineruat, id eft coenaml AudaAer verba iel eft
aatmfn vulgo fic pofita indpiam, inqmt, ideft coeuam. JE^
wero etc buc retraxi, ^piangoam oouiino fpuria efle vel boc
ia
VARRONIS LIB. m. CAP. IIL 499
in loco pQto. Igitar malitii ea ita coUocare, irt legam:
£go vero coenam non recu/o vel hodie^ De mneruali vide
loca fcriptorum pofita in Geflieri TbeC. L. L.
Axius^ ego vero'] Ita refte Edd. 1. 1- G. qnod miror^
Gefnerum nee Pontederam monnifle^ qai tamen in emenda-
tione fequendum vefborum confentiunt
Vil hodie'] Vulgo erat recufo^ vel hodie ex etc. Con«
fentiunt Pontedera etGefiier, ita haec efle emendanda vti fe-
eXf iiiii quod ille mauult d/giK; ex iftapaWione crebro, quae
Ie6tio'et mihi magis placet.
Meruta non grauate'] Antiquam leftionem foadente
ctiam Pontedera reftitui etpoft ^rmia^^ pofui comma, non
punftum ; haec enim verba cum fequentis capitis initio-con-
tlnttatttar fermone. Sic aiibi Varro : ille non grauatus pru
infuit
Cap. Sr. ems difdptinae] Gellius 11. 20. viUaticae pa-
ftUms generajunt tria ex h. 1. laudat;
vtnfoHH tepores\ Geliius IL 20. foti habet ex h. I. mo^*
nente Vrfino, quam leftionem praeferebat Ipfe Viftorius
Var. Left. 32. c. 11. etPontedera, nifi forte malis /^q/h' in-
fetligere ad verbum^/iff» monietite Pontedera. Sed mihi
Celliamim /b&' etiam magis ptacet
affi3di\ Pro adfixa diftum firmat Viftorius locis Var^
ronis/vbi tabutaeftSae^ virgis vifcaHs defiffis et cnbiiia gal-
linafttm'^Sa/irfm//r funt; aliaexemplaaddidttGrononitttf
ad Anfbnii Mofellam verfu 317. monente Schoettgen. Gel-;
lius «X h. L fanidat : ^i omnia fepta aediftcia viltae qmaefmi
^ pafiuntur.
iibnmfl Refte Vrfinus corrigit fibrfMi.
edtera&eciesj VtSiiMOB Jffeciei malebat
f. 4* akera item^ Vrfinus malebat! atteram extra.
aauatiHsli Spurium Vrfino vifum vocabulum.
De hisfex^l Vrfinus maiebat: Ad has fex partes ifta
iria-^metahUsftimenda.
ad partus2 yrSnus malebat : af partu et nutricatu,fa»
gmefquein^peirueniat.
ajfumenda ] Varronem fdo more fcripfifle affwnendtm^
toSt» mbnoit Vrfimis ; cui refpondet leftio librorum cocteaM
0t gattinas*
5* prima ea'] Aut cum Hbro Polit fcribendum dein-
#ept hAetur, aut cum Vrfino primoquae*
pHnam pararunt'] Mihi hoc primum cumfotnm com-
{wraoim «t com priore ftntentia ineptum videtor*
li a Secwh
joo . CQMMENTARiVS IM.
Secimday YtGxixi^ Secundo cottiSfi^, et macerie^^
lebat
et propter] tilBimiprcuter cUusaria* Supra enini 11 4.
extra villam poni ait apes, cocleas» glires, quae antea intra
viilae parietes erant . Coiameliae IX. Praefl 2. Apibus quo^
que dabatur fedes adhuc uoftra tnemoriaf, velin ipfisviUoje
parietihus excifis, vet iu proteSis porticiims; acpomariis.
fiibgrundasl In Vitruuio IL 9. Jitbgrutma interpreta*^
tor Palladius XII. 15. i. frontem et extremitatem teftorimu
Vitruuii epitome c. 1'2. fisggrundam nominat Piiniafl 25.
f. I03. hypogefon in fuggruodiis naici ait Sciiicet ^eTcov
dicitur latine grunda^ et vToysurov fuggrunda» vel fuggrttti->
dium. Itali bodieque vfurpant vocabulum Gronda. Locuni'
apcurate deiignat ipfe ;Yarro infra cap. XVL feft. 15« mom
fuod tion in villae porticu quoque quiaamf quo tutius ejfeni^::
aluearia coUocarint. Itaque fubgrundae funt villae porticus.
Teriiae'] Ita mai(|i^ ex PoL H)>ro quam ex Vrfmbcon-
ie6faira Tertio fcribere, .annuente Gefnero. Poft antiqua.
Vrfinus malebat addi conflruxit, aut fimile aliquod verbum.
T. 6. atterJublinUs] GeCdcro, alteruntjubiime legenti e6
ad auiarium referenti^ non poflum aflentiri. .
f. ^.fiiaue domini'] In ledione libirorum Polit cbmmk
latere domnum, i. e. dominorum, eumque numerum i«quen«
tia poitulare verbsv^ nion^t Pontedera.
C 8^ M.Pifonel Credo effe M. Pupium PifonemXW-
porHiaDum^ de quo vide Ciauem Ciceron. InfhtllL 13. e;
additur Pupii nQmcn. fed cap. 6, feft. 2. iimplidter eft M.
Pifi>. Ceterum Gellius IIi 20. ex fa* L hi^t Juere multL '
(. g: Jqualos'} £dd. primae ytraroxfolenoi varietete»
Apud Feftum in ^iiMvfir^ «x.pifqibpis («piaflpmatisexpipitur
Jquarus vel potimjqualus, quem poUucei*e non licebat,
jRhinton'] Sub nomine RJiintonisi'^ latfai faiftrionlB» de
quQ Donatus de tragoediaetcompcdifi tr^didit^ Aefopttm,
iHftrionemy patr^m vel^filiumi guloiltate infaniem vt^mque»
intelligi, cenfet Gefiier. £xcerpiit huuc iQCum Goluxn^lla
Vm. 16.4. . ; * r
Fmmidium'} Ita in Codice vetere efiG^ alt VrfiiiM> ^
^pud Colum. L c. igitur vu|gatam/iMi»f4/f>m coi^exi.^ Apud^
Horatium I. Serm. L 95. eundem intelliigi Vmmidium;^
Philippam I. Epift. 7. 46. cenfebat Bentleius. Vouj^iun^
Horatius diuitem et auarum £icit De geqte Vmn|idi% vide
Spanheim de Vfu N. T. II. p, 7. PbiUppum^ Honitei<|raiirfi^
agendis clarum» Lucium M«u^cium Philij^piun Coafularem et
cenforium fuiiTe, putabat Torrentim^ . M^^iWS^Vh
fcinas
VAKKONIS LIR HT- CAP. tV. V. 501
fcinas 'tiiemorat Vam). In Vitniuio Praef. Llbri I. pro Pn^.
Minidio varia le6bio apud Fabriciam B. Lat T. I. p. 48^- ^*
£rnefti habet NumkUo. In CicerOnis Epift. ad Div. XVI. 14*
^mtfim-exCodd.poraitproil(fiM»miffm, fed Ernefti maie»
bat yinmidium^ • ^
'. f ^] I^ ^^ *1^^^ ^^i^ Viftorius; malim cain Edd*
primis yifo; etfi Varronis etiam villam fab oppioo Cafino ad
#ttmen iftud foiiTe conftat
f* 10. Sic nojlra} Vriinus malebat: Noftra^ intfuam
tuxuria propagauit. De Sergio Orata vide etiam ad ralla^
dllL 40. notam.
Quare^ Ante hoc vocabulum Merulae perfonam efle
interponendam« monuit Geihef.
Cap. IV. po/l principia} Scaliger corrigebat: a pofi^
principiis^et in caflris. Ita etiam Vrimus cenfehat» qui prae-
terea verba in cajiris omiila malebat Vulgatam inepte de-
fendit Popma, quali elTet fcriptum: Ego te voIq ejfe pofl
principia in cajlris, id eft, ab his potius temporibus quam
prioribus incipere. Scilicet ille cum Edd. I, I- G. fupplebat
incipiendum. Equidem VHini fententiam amplefior* De
principiis caitrorum, et loco eo, qai poilprinoipik diceba-
tur, mnlta Gfammatici; fed dicuntur etiam fimpUciter poft^
principia, vt e Varronis duobus fragmentis docuit Scaligef
et Popma. Leftor verba pofita reperiet in Geiheri Thef.
JL. JL.
JFircellina'} Supra cap. a. f. 15,
f. 7. Cafino'] De quo cap. S< f. 9«
agri naturam} Propter oUueta (reqiientiay quonim
iriiftomamant
f. 3. Th/culano} De Lnculli Tufculana villa magniiica
«libi duu;. tnrdum ex auiario LucuIIi nolait famere Pompe-
ius aegrotans, vt ex Piutarchi Lucullo refert Gefner.
coniunSum} Verbum hoc Vrfino delendum elTe tI-
detiir.
votitantes'} Ex Codice iretere malebat Vrfimu videti
voUtantes, quod habei^t Edd. prindpes. Verum ita fcribere
oportet etiam i&/e/7a/.
quod aUenus'] Vriinus corrigit: offhdit atienus odor^
qui opplet nares^
Cap. V. De hoc ornithone^ Edi primae primp de or-
nithone. Voiit. Ubri primo de tioc omithone. Vrfiiiittsmonet
li 3 «tiam.
503 . COMMENTARIVS IN
etiam, in Vetere Codice deefle hoc. Deiacepi qnod eft pro
qum, quafi auiariam antea nomiiiaflet*
noH vbi'] Quam quafi nouam ex lt1>ris fbis lefttonem
pofuit Vijlx^rius, babebant ante eum Edd* L B. R. Varro
defcribit talem ornithonem, vnde aues pingues promantur,
non vbi in opena famantur, qnod qoidam in omidionei ele*
ganter coniSuffco^ faciebant
aut perijltflum'] Ita ex Pol. 3. dedi pro valgato vif etfi
nemo vitium animaduertit Auiarium aut teftudine con-
ftruitor, vbi rete non eft opua, nec, puto^ tegulis. Ita
fe£t 8- periibvlum laudat Strabonis» qui obieAo rete pafce*
bat auea. Teftudine etiam pauones indudit infra cap. VI. 4»
perifttftuml Libri aliqui periftylium^ Atque itSL variatur
in Ciceronis Qr. pro Domo c. 44. Suetonii Auguft. S^* at-
Jne alibL Tetraftulum eft apod Vitruuium III. 3. \^ 3. . et
s Infcript Arualium Fratrum apud Philipp. a Turre Mo*
num. Vet Antii p. 390. Sacerdotes in tetraftulo conjederuni
it ^ ftierificio epulati/unt. ftimptifque praetextis et coronis
ftnceis vittatis tucwn dene dtaejitmmoto adfcendenmt^ et reli-
qqa, quae pofui ad Catoris cap. 41. £ 3.
f. 3; Quidam^ In Edd. primis eft acUidant» Vrfinus
ex Vetere Codice laudat: Qmdam cum eo coniiciunt a&as
fuoque. Crefcentius 9. c. 93* Qui vult praediflas aues vd
atias, quoB pbigues care veniunt liabere , hcumfaciat claufum
tt tiguUs vet rete magno coopertum, magnumjecundum quau-
tiiatem auium quas inctudere votet. Infcriptio autem capitis
nominat turdos, merulas, perdices et contumttes (fic). For^
te ex Crefcendo legendom eft: Qui volunt eo adUciunL In
jBdit Oefo. antiqna mea eltfadunt. Fortnulam cum eo pro
praeterea ex Scribonii Compof. 61 et 13$. attuUt Gefiierl
TheC L. L. fiarte h. I. praetirea eA ex gtofTa.
. mitiariae ] Varro L. L. IV. p. 3 1 . Ficedutae et miliariae
ditfae a cibo, quod atteraejieo, atterae miUo fiant pingues.
5imiliter Graeci ntyxpfiuc appellant paruam auem, quam
cum hortulanis emberizis noftris comparare licet Vide
Comment ad Friderici n. Reliqna p. 167^
eam potiusj Crefcentius refte omifit poiius, et deinde
anguftos habet Sed genere foemineo dixit nofter canalem
in. 7. 8. et in. II. 2. Etiam Cato c. i8« 6. Et Philarfiry.
rius ad Georg. IV. 365. ex Varronis Diuinarum libro VI.
locqm pofiiit hunc: Qtnates eas defpicit; monuitque fimul
^ fextt vocaboll foemineo.
Jiemm
vAitiLONis- lfb: m/ eXp: v. so}
jf mim hifi Crefc. aoffijtUaa dMffa ejftt a^ua, m^vf .
nOretitr/acUius tt bibereiuf inutiUus.fi ^me Juperat ad poi
iumamumperMulamexeaietc. '-^-i.iii»© «
* quae abuudat2 Verba haec fptjyUir.4fe lcenlebat VrfliiiHr»
motas loco Froatini II. Artic. 94^ ed. Poleiii: jiquam quae
e^ lacu afmndai^ nos eaducam vocamus. Praeterea etiaiu
verba per fiJlulafH abnndare patabati De pribf ibns verbi^
MetBt moimit Aridn Schottus' Obfenr; in. 8* CrefeentittS
legifTe videtur: -et ex fotu quae dbimddt. quam leftionem
ibHiime equidem fprea^riin. Certecaduca cam Geifaefo mo-
tanda in cadHcOm eft.
f. 3« habere A»m/X^] Crefc. kabere debet kumile et au-
guftum, quo cuftos vix iritrare qMOt, feneftras etc.
m qua"} Lipfius de Amphitheatro cap. 9. malebat equa,
contranitente Gefnero, qai baaeam interpretatur ipfom am«
{rfiitheatnim. Cochleam interpf^tctr Gefher genus foriam
Veriatiiiam rotundarum vel dimidio orbe fadtaram, aut quod
eochteaeope tolli ac demitti poilit. J Equidem puixy inteili^
g^nus ilbid, quOd catarraftam dixi^eLkitini^qaoki funibiitf
Veicatenis tolH itibito ac demitti pdterat
extrin/ecusj Crefc. extrinjecae *- eo quod earum* Edl^
tk> antiqua extriu/ece orbores vt aues'.
^ loeum kummsli Ita Pcdit libri luibent, et Cre(beh1ii<s.
Vulgo omittunt locum. Verhomoportet fpurium videbatnr
Vrfiho. ; . .
f. 4. teSoriO' taSa'] Crefeent tirca ofiia ae fmeftrat
tati^ Jit nmikioj m mus vel muftela vel cuia beftia intrar»
poffit. Qnae multo funt fantora vulgatis ue aquaiutrare.
Znterim fuadente etiam Gefnero reftitui anti^uam leftionem
ne qua intrare. Cetn-um teSoth taiSa iterum ex Ittfris foi^
dedit Viftorius infra in. i2. 3.
pahs} Infra in ornidione ieft. 13. mutuU erebriomuu
hus eolumfus impo/iti , fediUa' auium*
perticasl Crefc. Grca huius aedificH — mukiftui paBp
^ etiam perticae in^clinatae — patieteSf qidbus tnultik perti*
cae adneSantur ex tranfuer/o modicis interualUs ad/peciefm
cOficeUontm. Gbatui turdorum ponantur ojfae etc. Vnd^
comprobatur leAio, quam ex 'Edd. teftitui. VuIp;o erati
e perticit iucUuatis «-^ trcm/uerf^ gradatim -— p&Hcis dune*
xis ad/peeiem. Mecum facit Vrflnus, qni tameii et poft prc^
ierea abeffe matebat, et deinceps voces ae thedtri. Refte
puto hoc pofterius) nam tnterpretafiLtur vooabulitm fceni«
dorum. Igitur indtiQ. Con^G^fiier ia vulgat» tneluferat
iwfantefpeeiemyqilo^fiMiiKasreli^a^iitei^r^^ Caa«
li 4 ceili
5<>4 - COMMPNTAItlVS JM ,
celli £iQt fedilia diQtlri» caQceUig ip]K|itrf4eipiiba8Bttriiuinii
44 Ouidii Amor, lOL > 64vcaiicelIo8 fori babet Cicero pra
Sextio c. 58. In <7rtd&pne fua Varro iafra fe6t 13. inUr
cpbmnas $xtfHaraf^*is3v^^ vt
iheatridion awum. T J> .
deorfim ~ biberg pcffint'] Haec QtniSt Crefcendiu, et
iunt inepte ex faperioribos repetita. Quare inclufi,
cibatm offas pqfitai\ elfe oportet, i|itellige. Se4 re«
^ns Creic. dbatui tardt^m p^nant^r offa^ ,
farre mixto^ Pergit Crefc. cacteris^ tribuantur grana
qmbus vti ctmfiieuermt et ea praecipue amdejumuat. Dietm9
viginti etc. Qood egreglum flnftarium indagauit iam ante
me Pontedera nec indignum Varrone cenfujt Praeter of-
faa enim ex farre et ficis ColQmella etiam Vm. la 3. et Pal-
ladius L 36« turdia ad fidlidium fubleuandum dari iubet myr*
ti, lentifci, oleaftri, ederae atoue arbuti» quibus deleAen-
tur, feniina. Atque ita etiam Geoponica XIV. 24. Quare
h. 1. ex Crefc. ita legq : Obatui turekmm cffae jmmmitim
effs moMim «— mixto. Caeteris tribuantur grana, quibus vti
canfueueruntf et ea ifuae praecipue amde/uemmt. Diebus, et
Tfi]iqpsi. Editio a&tiqua Crefc. eam ^ auidishAeL
quis toUere'] Crefc. omitti^ etiam quis, vt £dd. moltae.
Mem Crefc; det cUmm et farre/ubtitiore incipiat atere. Qm
^P^ti eft .^0. Rf^ftifauit quis Gefnen.
dat, cibum^ue ptus] Interim reftitui antiquam leftio*
i^em, ci^te aptiorem yulgala: dflt cibumf qaod pkis ponit.
Multo autem reOius Crefc. det cibum etifarre e(xu omidb
medils verbis^ vt ^ionuit etiam Pontedqni.
]:. inkoc teSo] J^x. le6lione librorum Vidoril camis quas
^imiis — kabeant aliquod adportat Jiibplementmn. Tume-
bus Aduerf. XIX. 28. effingebat: cauUs^ qnae cauHs lia-
beat tabuiata, aliqu^d atfy)ortat /upplementum, Caulem
interpretatur caulam feu aulam. Scaliger oontra: in hoe
teSo^ cauiijque ams tabulata habeant aliauot. Cauiis inter^
pretatur caueis, auis autem aues. Tabulum explicat per
fdrevfov ie^ Ve^ijlum» cui infiftunt vel ex^untes vel ia-
trantes au^. Deinde emendat: adportae/ubtimentumi Le,
fiibiimenf feu limen fuperias : aut ad portjfm./ub limentum*
t^einde/Turnebum taxat» fiiam t»men emendatipnem reli«
quae Varronis orationl acoommQdare atque interpretari 0«
npftt ¥qpm toaiiiit: ad portaefiipplementum, Qoialcili*
cet pp^t» non euobr^-finaunt^r turdi« vtcoiumbae etreii*
quae m^^ ideo tabutatltadi^ d<»bere» quo fubuoient turdL
Ponted^- f^nGm bw«^f9b4>»t ctk Vjn^oAlf : Ju cctuesi ui
f «; portam
yAllR.ONIS LIB. m. CAR V. 505
fortmfieri^lfberiailam, i» mt0 mdarms moriuas cmes fir^
9^. Iteqde emendabat: In hoc te&o conmfque tmeaetabi^
lata habeant aliqtiot. ad pertae Jnhiemewtum eonira hoc:
amarmt quae mortuae ilnfunt aues^ vt —Jbkt ibidem/ermh
re. Fatetur tamen, vocem portae ftbt h.l. importanam vide-
rl, qnare malebat eam delere^ etJiMimentum lcn^umiltio^
r^m intefpretari, autlegere perticae /upplementum. Eqat*
dem in periftyl6 rete teSo quomodo tabiUata poffintexftraif
iion iatia intelligo ; nec videa, cor ad perttcaram fupplemem
tom iint adimigeada tabolata » cmn in perticis ^wb reft»
OHififhuit et tooqaiefcant.. I^cunam vix aliqoiafine icnelio-
rnm Codicom ope explebit. •— Nunc demom video, exgal*
Unario haac ette in alienum locom tranf iata verba. Ih ^te*
ro enim oraithone,, infra a Vanxme defcripto, palorom et
cancellorom fcenicorom fit mentio, noUa yeto tabulatoram,
ttec ea aoiario tordorom foo Colamella adftraxit Contra
in galiinarioy quod Varronlano fnhiUimam exftruit Coiu-
melk Vm. 3* feft. .^.fublhniias diuidatmr tabulatiSf qmu/u*
/nfa/e quatemos et injra Jeptenos Uberos pedes kabeane, quo*
niamif/ajingidosoccupant. Vtraquetabutata gaUinis /eruu
re debent. •— tabulatis infijiere dormientem auemnon expedit^
ne fino heehtur Jlercore; quod cmni pedUms vncis adkaefiti
podagram ereatj ea pemicies vt euitetnrf perticae dolantur
in qucuhrum, ne teres teuitc^ earum Juperfiiientem volucrm
non recipiat etc. In Varronis mtem loco cap. 9. feft. 7. ta-
bolatoram.mentio fit noUa; ftaquc ibi poft yerbsi : fintcubi^
Ua earum: excidiile poto haec: Jn hoc teSo cauei/qae tabih
lata habeant aliauot ad perticae (yel p9rticarum)^Jiipptemen^
Um. Caoeaa icilicet in gallinarlo chiaa cum Varrone lacit
Colomella, et tabulata doo adiungit^ vbi interdio verfari gal*
linae poffint; nofto vero in pertiois affidere debent ' uer-
manicus interpres, Mayer, Scaligerianam correMptiem fe*
cotua, interpretatur taboU^a •appofita ad aperiendae pdHae
vifiun ajbqoe effiigium aniboa fabtraheiidam atqoe toUendom.
£ 5. auiariuinl In Edd. L JB. R. eft: amariidn quae
mortnae ibifint aues. Atque ita fcriptam faabere etiam. Co*
dicem Caefenatem, Venetomet Elorentinos, teftatur Ponte*
deca in Coris feeaiidis^ qoi egregie, omifib vocabolo cura*
tor, inde eJEecit: auiarius qkoe mortuae ibijuniaaes -^/olet
ibidem/eruare.^ ; j. '
■ reddat^ £dd. L B.R. 'pex^ti/Uet ibidem/emari cum.
Vifinus ex Codice vetere laodat^/f jt iMiffmT^ar^.
opus/unt^ Crek. opus eft; vtex kocjumantur eMoriOf
^cmmtmr^idoneae. qoamiedionem vnice probo. iMerim
li 5 viilga«
5o6 COMMCNTARIVS IH
vtdgataB diftiiiAioQem oorrexi. Editio anttfaa Crelc.m-
m^cuUs Miari$m.
oflio et'} Crefcentius: ojlimn htmitii iUuJlriarB ibi JU^
mm nmnerum habet exelufim '^feclufo ctam debetfaeere^ ne
retiqm fi videam y terredninr et ante tempns uendiiionis mo*
rianinr. Vrfinaa tnalebat legi maioref maiore cfiio. Inte-
rim ex Edd* L !• G. dedi.leftionem, qaam propias a vera
abefle pato. Inferai enim et. Editio CreTc. antiqua habet
iltufiriore ibi cnm enim nrnnenm: et omittit verba debetfieri;
demde : et dlio iempore venditionis.
£ 6. Nim vt aduenofl Ante haec verba deTQeras coU
locanda efle cenfebat tC&m feAionem feptimam a verbis in-
de: Praeterea volncres. Re(ifcel Sed magna horam Ipforam
pars inepta ejEt; qaanquam fcio, Varronem eiufmodi nagis
dele6bri iblitam f atiTe,
nrnnine mares'} Monius p. 239. Tkrdi mafeuUni Jknt
generiSf vt ptemmque ieUum efiz feminini Varro (^yinqna-
trihns: Tn PlecU contra quid audes dicere, cum in eborato
ieSo ac pnrpura operto toro cubare videas amytnm, et eins
prius atuumf quam tj^pumjubdncere malis. Sic corrigo lo-
cum f mifere laxatam* Exemplum Varronis alienum eft ab
obferuatione Nonii ; fed excidiiTe videtur Iiic nofter loeos.
f. 7. turdi adnentido] Pofteriorem vocem deleri ma-
lebat Vr/inus.
aeMnmate'] Charifium « Varrone laudare emtumnalf
annotattit h. 1. Popma. Pfinhis 10. feft. 3$. abeant et me*
rutae tnrdique et fiurni JhnUi modo in vicina. Quae ille ex
AriftoteleH. A. VUL 16. vbi latere ait flaimos^ merulam, tur-
turem» aiaudam et turdum , maxime tamen tartorem; noli-
quam enim hieme turturem fiiiHe vifam. Deinceps Pliniutf
fe6l;. 36. trimeftres efle ait turdos tarturefque^ Turtnrem in
Graecia per aeflaitem (bium apparere tradit Arifiaoteles H. A.
VSE. 3« et .pinguem admodum abure cap. 16. Turtures et
ooturnices aiiquas in locis apricis hieme labfiibere, ait c. id.
Cum Piinius in Ifalia turdos trimeflTes elTe dicat» aiiom in-
teiligi voluity qaam Yzxvo, aut a veritate aberranit Colu-
meila enim VIII. 9. per Uemsm maior turdi copia. Pilarem
et Hiacum turdom in Italia rarum eile» iiflSnaat Aidrouandus
XVI. K Muficam foium in kaiia oopio&m reperiri, afiVrit
Cetd omith. Sardic. p. 154. Pihu^em (ii tordo mtxzano
Oiina ibl; 35. 3.) circa aequinoftiam autoinnaie Itaiia abire
et a iatere feptentriotiale verfiia meridiem in Sardiniam al>-
ireT<ait« vbi commoratur per totam^Jiiemem, lentiibii oieae»
blea&ri etarhuti firudubns vefcens. Praeterea mooiiit Cetd,
mare
VATIIIONIS LIB. m. CAP. V. 507
nare h. L intdiligi Adriaticaflv yerfiis fepceAtri<Hiem Italiae
appofitam; et iitfalantm deineeps nominatarum mentionem
non pertinere ad tardorum migrationem, fed ad tartorea et
cotumices. Tartares in Sardiniam adaeniunt menfe Mar-
tio^ abeunt in ^ricam menfe Septembri, eodem tefte.
Veram interpretatio Cettiana locum vix habere poteft.
Varro enim etiam poft tardos nominatos iterum de cotur-
nicum migratione et tartaram mare nomlnat; atque in iis^
dem infolis in reditu morari paulum ait^ quibos in adaentu*
Igitur mare Adriaticum intelligi non poteft, fed Siculam.
Nifi dicas, in reditu per mare Adriaticum in aliis infulis con-
fidere.paulifper,
Pontiis] Pllnius 3. f. 12. Pandatariam infulam In Pu-
teoiano finucoilocat; nunc Infula Mariae audit. In An-
tiano vltra Tiberina oftia Palmariam, hodie Palmaruola;
tdaerfus Formias Pontias. Deinde feft 13. contra Veliam
pofitam aliam Pontiam nominat Idem 32. f. 54. circa
Pontias infulas pemam concharum generls nafci ait Ita
etiam h. i. in libris variari vides in nomine Pontiae et
Pontiis. Omnes hae infulae Itallae Iltorl meridionali ad«
iacent
• /exagintamillia] RefpicitlocumlH. 2.15. qairiquemil.
Ka turdorum venifle denariis ternis, vt/exaginta milUa ea
pars redderet viltae. — -Serf— opus erit tibi dut epulum aut
triumphus alieuius* VndeVrfinus malebat: /exaginta itla.
ISquidem malim aut triumphus. Nam erant etiamepula fine
triumpho.
licebitl £x leftione {ibrorum ScaUger emendabat:
fixaginta quaeuis mitlia — licebit Hmltum. Dic i6ud. Vr-
finus malebat ex vetere Codice : Mitd tunc dic iltud. Pon-
tederti milu tum dice ittud atterum.
f. 8« Cajino'] Edd. aliae CaJJfno. Supra 11. 3. 11. in
CafinaH eft nne varietate. CafiHnatem fimdum M* Varronts
nominat Cicero Philipp. II. 40.
inuentoris noftri] Haec verba fpuria vldentor Vrfino.
Strabonis'] Plinius 10. cap. 50. Auiaria primus inJH*
tuit tnclufis ommum generum auibus M. Laetius Strabo, equt'
Jlris orimis, Brundufii. In Plinio Lenius ex h. I. fcribi
volnit edam Plntianus. JieG^l Mate Vrfinus e Plinio emen-
dabat Varronem. M. PLaenlum Flaccum, Brundufii habitsn-
tem, laudat Cicisro ad Diuerf. XIIL 63. et XIV. 4« Patfis et
duorum fiUornm hortos Brtuidufii memorat Orat pro
"Planeio 41. et pro Sextio 63*
50g . CCfMMENTAIR VS 1» '
ixedraj Cicero td Diucrr. VU. 23; Bxhrdria quae^
dim mihineM/ufUmfiiiutaiMparticiUa Tujhdaniy eavok-
bam tabeBis omare.
margiailna tapidetsl Plinias IL f. 06. In Caftnate
fiwaus appettatur Scatebra, /rigidus, abundantidr aejlate.
iheoVtin Arcadide SttfntptMi enajcuntur aquatiles mtijculi.
Quein Varro quo vocabulo volueritintelligi, incertum eft.
Vicitium Carinb luuium raemorat etiam Columella VUI. 16.
Vinii nomen, quod h. 1. deincepa iegebatur vulgo, cum
Scaiigera abolevit Gelher.
et e vilta in viltam] Vrnnus malebat in infutam. Popma
villam ait.fitam fuilTe in fumma parte flumii^is, vbi illud in-
iluebat; infulam in ima, qu|i exibat . Itaquc e viila in io-
fulam pontibus flumen tranfibatur diredum ab infula, aua^
erat ab iniio fluuio, vbi confluebat ait^a amius. Ita ad h. 1.
Poftfna, qui Vriini corre^liiQnem probauit; qaod equidem
facere n6ri pQffuxn. Varro, de latitudine fluuii loquens, tan-
tam eam att efle^ v.t pontibud e villa Varronls in vicini
villam tranreatur; deipde iongitudinem eiufque terminum
VtTumque, qiu fundum Varronis attingebat, edit* Quod
vero Varro^ ait flumen per vLilam flnere, poffis forte etiam
e vitla iri villam de partibus ipfius Varronianae.villae, medio
flumine dluiiis » interpretari. . His, demum fcriptis incidi in
locum Ciceronis Legg. II. i, vbi villam fuam Arpinatem
defcribit his verbis c. I. visne in in/utaf quae eft in Fdfreno
fermoni retiqub demus operamjedentes ? Ita quidem AtticOA»
cui Cicero reQ>ondet: fanequidem; mm itto ioco Hbeutiffime
/oteo uti , Jiueauid mecum ipje cQgito , ftue quid autfcribo aai
Tego, Hoc eft ipfum Mufeum Cicerpnis in infula! Pergit
cap.' 3. 'Fentum in in/ulam eli. Jiac vero whil eft amaiius ;
etenim hoc quaji roftrqfinditur fibrenus et diinjui iequatiter
in duas partes tatera itaec altnit, rapideque Mag/us cito ia
vnuth c6rftuit\ et tantum cofnpkiSitur, quod/atisfit mecUcae
patasftrae^Jffci^ quo ejffetio, tanqnah id habuerii operis ac
muneris, vt tianc nolns efftceret/edem ad difputaadum^jlatim
praecipitatin Urem. , Vides, in infula ifta, fita ad imom
iiuuium,^vSi alter ftatim illijimmifcebatiir^ fuiiTe Mufeum
Cicerdnis, ^totamque fere villam^plane fimilem. fuilTe Var«
ronian^e. Quid u igitur Mufeupi v«rronis,parIter in infula
.fuit? Tum vero verba ab infula odMufeum fana fueriot;
quae y0l)it ^i^ho loco intru& cum Vriuio damnauitet in-
ClufifGesher, Deincebs vefo.fuerit fcri^endum; /jemmam
Jbaneu, vbieftcircumbuiusrlpas^etcef^air^^ '
VAlillONIS UH; Ul CAP. V. 509
' fiCCCC] Primaram Edd. teftiouem proUIxit G^rn^^
qui fupra adL 10. 3« mofluie, Jkerani D virgulft traafuerfii
diuiram» notam ^fle nameri quadriagefiarij. HaJicA'oliiii&
atiqu^m explicareK atqae ita fadbui^, vtet ipfa nota et Interr
pretatio maneret* GaUiciia anterpres longitiidinem flumiiu
^gnat 850 pedom.
abimo] Ex le6)ione Codd. ^iiiHto vel aitime effecii^.
Tumebuset Scalig^r eam le^opedtn, quam jrepofuit ifk
V^teria aFinia Iq^n Gesner. Imo flavio* ^uDQi nnf^ opt
ponit fummum cQm Mufeo»
attera anmisl Ita in libri3 ftiis fcriptum r eperit Vi£b>*
rius, qui all:^ Varroni».e:^^jmplo apfUd Nonium genus hoq
f^nfirmat.. . Sed .locus alter Vncroni^ : Propter hos finif
qmnis/quamolifri4^ibitk$m,dicmUiMitatam. aliterJicef: in^
t^rpretari, moQWte^ etiam MLoi^gigni:; et refiqiiH «xeiipplaji
aNonio pofit^i funt erpoetia. .. .. ; . . « ; .;
ambukitiojub dio\ Etiam Cotamella U 6» )• .ambula^^
tione8dixit;«et meridiano aequinp^iali, iiubiicitiubet^ vi
hieme plurimum folis et fteftat^* minimum reoipiiuat; ; Am«i
bulatiunculam tefygm vitk< a^i fonrv^ Ciceroad Attic^
XUL 39. vnde^npfctmua, gemtnuin f uifle genuA*^ XyiJmtf
i^terpret^Uur am wMUouem uib dip £nie(ii inClaveCiceron.
addens» ef& ant&>t>octii«ivi» ihiqae.fimul eS^ fe^iliaA iigna[
et fioreii* • .Sig«k|r gyiroafii X^i^qu^i Oi^ro ^nemorat ad
Attic» Xg. fediKa Academ. 3^.^j.,fiKniU3/n. 17- Ante»
cryptoporticMm Xyftus .vjoUft^ddrntQa teporem .foiifl.inftiil
rep€»ciiffu.^ptjMei:ticU8'«^tfc . .Mom V. 6. Aute porti4
cum x^rihis concilus in plQjritoMtf fpsectes diftia3u«qu0 bukOf
demilw indf fVMUisqUe puliUaafi (Ittrq/fi} ^i bc^arum
effigie^, lauicem iidtietffts^. hiwithittim^ : .Acantfaiis iK
plano molliii ef peiff: dixerim Uquidusr Ambit*;hUA( limbM
latio pn9l&&.v4iJueqQe tqiifis virkUbQa iaclufii: ab.iiis geiUtial
in modMim ctf oi> .^e buxiMtt oulliformem jiumU^qtte el(
jietefltav.amu.arbufculas Gurciimit> ^* Onm£a, .matferta muA
IMuntaJ^r WrgrAAitobuxuft«>piirit et-fui^brahit e*^ Acapite
porticus trictbitoin.excurrit). vdhris/ xgrftum deStenttm eO
prottnus-pratum moltimiqpierutviivJMiet^^feaeftria^v S<^
«et aliter Grafoi^ quL Vitruniorauitere V. 1 1. iBortiouai
Xyihun <licunt;.9]Qd.aAletae;p6£biherii^tei|)pQCki^
ftiuUi» eiMrcfAtmvl Lattni ootitstiMfiem teftf iV^^s^ iiypae.
«bnui atib^WKii^ne^.XyJlmaiififtUaftt^. qnfi^iimedLt^tiipi^
fUig. Idem V. 9. m^dia viro/patia, qmae eruntjub dhmkMA
pmrHm/aaqrnmdavMdibmt .«ttfMiifiMn.:Sefieca de Ii^ IIL 1%. .
iff Xi/fio^4fi$tffrn^0im hfrtpnmf q^f^mmkdMtmfnftiraU
- . 'j inam*
510 CoMmENTARIVS IK
mambukms^ Virldit, geftationeg et deftmbolationes ar-
k>ribiis isifruftaofls opaeari» teftator Iulianas ioris confol-
tus ff. VII. Xyftnm tamen graeimm deambuiando in-
feruiiiTe, tefbitar locus Xenopbontis Oeoon. XI. 15. Pleri-
que ififiBoy ^ttw dixerunt, iunftam vt plurimum palaefirae
et gymnaflo. Hinc ab ambulatione diuerrus etiam latisis
fcriptoribos Videtur e(& ; quanquam fub diuo fuilTe conftat,
tiridibtts ornatum. Contra ambulationes fubdiales et te(ibie
foeront Cf. PoUux DC 46. Ladni lautiores puluerem in
xyfta aqua afperfa fedabant. tefte Phaedro IL 5. qui fimoi
Tiridia xyftt nominat Xyflis et nemoribas praedia Iha
praecipue excoluifle Aogaftom» teflatiUh Sodtonius c; 72.
Viridui praeeipue vioiariis^ buxo, myrto, lauro et plataao
conftabant, quae fortoito eefpiti opponit Horadus Odar.
II. 15. verfa 17. Intttr arfaorum onUnes uii^sque amba-
labant et confidentes colloqudMmtar. Igitur xyftus et
graecas» et ladiias ambidationem compk^tnr» fedlatinus
viridibus exorm^ior fait Male de xyfto et viridibas tra-
didit Chriftius Vilbidci p. 96. Silvam viridiaUam in villa
Qttind fratris, nominat Cicerb ad Fratrem IH. i. labolenus
In Leg. Dolia Dig. de Fundo inflrnfto: DoHafitHlia item
plMmbia,jwtmi terra aggefta 9ft\ etii^ kis fnridaria pojita,
aedmm effe^ Labeo et Drmitius fmtaat, Viridaria 'hi^ funt
arboreg ipfiie viridarii« Sotreptum e viridario matonem
habet Suetonius in Tiberio c, 60. Viridarioriim iu^icm
ktis iuminibus non tiun effe fiiaues ait Cicero ad Attic.II. 3«
irC. profpeftum, lads tricikitt ftneftris pttenlm. Sed ibi
£dd« primae viridmrwn refthu babent
t la defarmatas] Volgarem leftiooem, a ViftDrio
faidaAim et a Gefhero leruatam» vitiofima eiTe propter ver-
borum transpofidonem^ vidit folua Vrfinus, qui eandem
leJtionem conieAando aflrecotus eft» qaam«x Edidonibos
j^rimts refHtol; nifi qood Ufo verba farma^ -deinde mI cetpi'
tkhm4mUd yobOt, et quadrata tmtsiri in quadratns. Qooi
ad pofbremum atdnet^ ipfe edam quadraUa pfbbttiierim.
Ceteram dMinftionem vuigarem omninm Edidonum , qaa6
^oOt Jpesiem ponftamottittunt, refte mataudrat Gefner,
monente P. Pithoeo Sofaficiv. L 13. qui*h.iL fte legi voloit:
ad eapttulum P. XXFII. ad kae^f ttavtetc.
iuagrum} * Coflaparst Taraebui locDm Horadi L
Serm. Vin. miUs pedes :m firouti tr^untos eif^iu agrmm
hieeUAai. .c -.y -\
tapihd0\ lUbUeHtemriaeqoadratAemaiigineiiilim*
ftor— r^tundiiam et periigctuni» qaoio^e^tt gfffttfi
poffif^
VARRONIS LIMII. CAP. V. 511
poflit^ vocat<sapituluni, refte moneitte Scatigero. Tftba-
lamdicit, in qiia pueri fcribere di(cunt Laudat Qefher
Interpretes Petronii cap. 46. Addo Horatii Serm« 1.6. 74«
taeuo fufpenfi locuhs tabulamqui Jacerio; vbi Scfaoiiafteg:
tabuiam , buxutn , in quo meditamur fcribere. Tamebos
Plauti locomaddit, qui exfbt in Baccbid. HI. 9« verf. 37,
extemph puer paedogogo tabuld dirumpit caput.'
rotmdus eft P.XXriL^ De diametro cireuli; in
duios fperipheria dfairent- axes columnanim iapidearom et
rete e neruis textumy interpretatiir I. A. de Segnen
f, II. ptumula'] Scaliger oorrigebat: jtb ormthoue,
p. L V. III. viay in qua meaia^ quas quidem notas ita inter-
pretatuf et in ordinem fuam coUocat:. jfbomithoHe ped.
LVIIL viaf quaiter in areamefi/inquamidla^fimtcaueae^
Pidioeus Bmbidationemabornitboney id eft poft omidionem^
credebat hic intelligi longum pedes XLVIII. latitudine pe-
dum V. Tumebus XXI. 23. moaet^ plumulam aliqaos inter*
pretari.pterygium^ ipfe com Aemaro RantODetD pedum
nomerutti latere in vocabiiio vitiofo cenfebat, itaque cor-
rigebat: P.FULlat. Longitadlnem non addi, quoiriam ex
latitudine infcslligetetur fatis. ^ Geiher lon^udinem ipfi'
Amiini dat^ a Wrrone pntathio et mabutotioh^ ailignari.-
Latere igitor cen&t in plumubi P. lOCCCCviar i- e. viam
p^um ndngentorum^ qiiae in' fbriptur» Longob^dica fa*
cile potoeiit' tranfire in plumulamy anale tamcn feruatam
atque inepfle explicatiun a Caftelli in Villir AntiquoruBi illu-
ftnrtis Londiiii ^728! britannico fermone proditis^ coiqa
rationes Gefner. refutauit ad lu L expwfbit^idem inAdai
Eruditonim Lipfienfibus itjt. p. ili«*fqq» quo le6torem^
curiofin iibri cognoibendi abiegatum volo. Galiicus in-
terpres ita haec vertit : de forte cependcM qvtil 9 a entrg
cette-promemde et mnvotiere nne eJpJemade de cmquanti
kmt pieds de longi ^ » miUeu de la quelie repond ta priucipali
pqrtepeuela qmite ony entre. Vofutfle igitur h« L ita cor*
rigi: ab kac inter omithokem area efl B. LVilL lofngat li»
qua miediaJjiM caueae (vel cemed), qua introitm^. Sed caueaa
de porta dici^ aoh memini. Igitur fedlem Viri .dofti cor^
reffionem totam probare nm poflilm. Pitiioeus fufpenfi»
caneas fuifTe putabat, .aut iongitudinis ipHtts menfora coai*
Srehendi, 11 quidem, vt fuperioris loci latitQdiiiiv itaiqoclquc
uius ambulatioms (ita enim vulgatam interpretatur) longi-
tudini pedes 48 tribuamus. Gefner caueas pei^atas piv^
res iimiles caueis tibeatrorum interpretatur, vt totus margp
iD£wmh\amt$bab^wi Tur«
nebuH
jia .COMMENTARIVS IN
nekui areMn ornldioms ialerpretatur; L .A. de Se^er
oaueas pltne omifit Ego vero amlmlatioDis latitudinem
fi:y>ra defiiiitafa .fatis efle puto ; lotigitudo vero omitfaoius
ipliug, in culus inflnio macgme.defcripta erat, longitudi-
nem fequi debehat; Igitur in pUuwida latere pedum nume.
rum, equidcan vix cnedo ; contra fic totum iocum iegi debere
fufpicor : ambnlaiio ah ornitkone difiunSta , m qm mHka in-
troUfis inareamtfi; fcilicet quadratam, de qua deinceps
Varro« Verba jS^ni caneaeim loco mota .tranffenm poft
verba ad ftyhkaUn. vbi vide notanu
introijks} Antiquam leAiojbLem itttroitus iiur m aream
ita probabat Scaliger, vt i^ toUeret ; contra Pithoeua ma-
lebat: qna iniroiius 9 itersH aream ek. Rycictani Hixri le»
dionem dedit Gefner. TtirQebtta ait, in bonis libris efle
qnia introitms dt aream eji. Aream interpretatw omi*
thonia.
primoribnsl Has hafi, . ait^s interiores ftylobatae
feu bafi per petuae in^fites f uifiiEv oienfet .Gaili^ interpres»
quia arbufcuiae intermediae im{>edieb«nt; qnominns pri-
mofres et ext^tiores columnae ilyldbatae infilkrent . Aiiter
fl fuiilet, . extSeriores minus alta^ fui£Ef , quAm interiorea,.
contra regulas» tfcUtedtonidlap/Artis. Cum Gallo £icit
Gefiiei*. iii interpretatione retis . a fttmma maceria pedes
vtrinque 73 longa ad epiftyliAmj fitu pkno» et deinde ab
^iftyiio ad ftyiobaten , ad perpen^iculum extenfo. Sed e
maceija fumma -extenfum' rete aliter dednxit Gaiiiis quam
Gefiier; de qup poftea admonebo. MoItD alittr JiJec of-
dinauit Cafteilus, non intellefto Vacronis fermone, vC bene
admonuit Gelher. I. A. de Segner maiorem ornitbonem
non attjgit^ • minorem vero iii pairte roCimda incluiaK aocu-
rate et.4efcripfit et pinxit
HaeJmU] Nemo admonuiC» ad portieus proxime ante-
oedent^, an adxaaneas, iatisIongeliinQ remotBS, pronomen
hoc re^eratur^ etfi in bac diftL^one magnum fit momen-
tttm^adfitumtofius.wdificiibenedefiniendttm. . Nunctamen
video^ Tnmebum ad portipus mtHiiite. bmanteadhu^ verba
/nmixausas, ante verba: qnaintrarjits <^oStaLf &0I0CO9 vt-
pQte;aiieno> mota, huc tranfferenda miin videfi: Jias Jm^
caneas ambns ornns genms etc. Klmis .vaga eft Galii iatcr-
pretatio:' 73mt uvafievenJfeauefttempliifoiffedMtx:^
retem] Ex iibns fiiis dedit Vi6b>rius; reiiqoM Edi-
ti«hfsr^l^,,quae tamen fuperias in rete cannabina conleBp
tiun^L Plauti iocus in RudedtelV. 3. 4$. a Vi^rio.Iniida-
tusy in «magMu^dobitatioae interpretua verfalMr« Infira
teSL
VARIIONIS LIB. III. CAP. V. sii
ft6b 14. ex Ubris fuis Vidorius itenim bis pofuit retem,
€mi reliqui libri rete babeant fcriptmn. At feO. 9. rete ob^
kSlo habe&t libri omnes, et retia libro IL 3. 9.
f. la. interiorem partem] qua^ are^ int^ridremi no|i
maceriam exterior^m, r^fpicit, mo&ente Gefn^O. Longe
aliter (Gallus : A qulqne diftance de la/aee interieure du ftp^
lobate, tant de celle qui regne depuis Pe^trh friadpale jufqii
pu tnur a droite^ que de cetle tpd reg^e depuis cette mlme
fntriejufqvfaumurdgauchef commencent deux vitriers peu
larges, SciUcet, quod mo&erejam ailtea debebam, Galku
imaginem cauearum^ ornithonis, areae et porticuum fitU3
Jonge diuerfam animo iup infonnauerat^. quam ex formuht
fib 90 defcripta leftor poterit faoile cogpofcere. Loeo
enim eo, vbi Varro amb^Iationem, fub dia ornithoQi in in-
£mo mai^ine tabulae quadratae ant^pofuit, Gallos portt-
cus duas, vel vnam potius porta djiuifam coUocat; cuios
colonaiis anterioribus (in ipfa verfione exteiiored dixit) in-
termifcet arbores bumUes) interioribiia feupofterioribiui^
^lpbatae infiftentibuSj praetendit rete aviarium. / Deinde a
maceria fumma vtrinque rete caanabinum plannm tendit Id
epiltyliumcolamnarum interiorum feu pqflieriorum, atque
ita qmnem aream qi^a^ratam» Tetjbus coodufamf auibus de-
ftin^ HanQ eiqs opiniooemi dsiHotiiftMit veiba in nota
pofita, p. 399. Pun comme fautre filet etoient k tsrmeint^
rieur,4f l^partie-quadrcmgukdre de.la V^tkre^, oit ks difeaux
hoint r^ermies. Sed Gallnm a fitu porticuum et loci, aui-
bus dejdiiiti, aberraQe^ 4ocet velriuulus Aqiiae tenuis ^ quem
nbfi opus erat affluere ioco» auibus attFibutp, fi ipfii ar^
qMa<}ratacoxu:Iui^eera&tj vbi pifcinae duiie adertnt» qpai^
potum et kuacrum auibus fubminiftrare poterant in maf^
g'Djeaffidentibos. . Gfdlo praeiuerat Turnebus» qpi fiylo'
tis interiorem partem ad aream» ext^ior^m ad asnhfila-
^cmem fpeftafle ait.
, diuerjiu} femitadiuifke, vtppfte^imonebit Sedmifai
verba e medio difEcultatis aliquid l^ab^re videntor» qom
fisaxe imnSt GaUn^. Hiq vero aUter etiam errauit in ver«
fione. Sic enim facit Varronem loquentem : mais obUn^fi^
rteejeas oppoji i cetui du portique: ils s^etendent juff/l em
pris de fextrimiii ds /a partie qHodrangulaire du plaok
SciUcet vt ersori fup de pofitioue porticuum opiituIaeetQr^
yerba^ vt porticus verfus, plane aUena (ententia interpreta-
tM eft. Editto Brufcbiana, quaoum L B. R. confiantire fii^
fplcor^ habet qufukato iam e medip in qua leftkme iofr^
lneUorJatet, a viris do^ri^ exfculpenda* i :«» v ^
j:m.lP.II. Kk aede
514 COMMENTARIVS l¥ -
- aedeCdtutt] Faiflfe ih Palat^, RegipneX. ettsotiti-
gaam Ciceront, quftcum etiam iuhgi a Viclore, monet
Gefner. LocuS Cicefoais pro Domo c, 58* loquitur Catali
folrticuiti de manubiis Cimbricis fii^m in area domus M.
lacci publicatae. Sed aedes Catoli diuerik eife videtari
porticu. Servius acL Aeneid. IX. 406. AHi tkotum aedim
Jaeramm dicimt gmts fabricae (quale ejiai^des fuppIetGeTneri
Thef. L. L.) f^epai et Pantkeon. Alit teStm Jiue parietibus,
eokmms fubnixum^ Aides autem rotuHdas faduni tribus
'JJfiis dicunt iJm Jebiri, refiae, Dianat^ vet Heradi^ vet
Mrcurio. vitrauius IV. 7. Uiotum Galli latemam appel^
4ant , RcUi tribuHim\ Idem T. 7. 5. TlU>tos inteOigimus ert^
8fiores tifiudines, tinipiis addi folitasi quas ItaH tribunas
vocant: Addo (lefneri his annotatis iocum Vgationis apud
Cangium. Abftda efi graecum, et interpretatur lucidaf u tai-
tus aedificii vet tremna. -
vlira'] aream quadratam, .et«xtra eattt, tanquam ap-
p«ndicula, m6nente P<^ma et Gefnero* Ceterum formam
rutnnduttx Mbris fcriptis pofuit etiam Mercerius p.40. ^pud
Nonium in fragmentb Varfonis.
psrtuceat totai] ' Antea interp>ungebatur perluceat tota
fepta. Ineptel QuoniQdo enlm ita poterat e fylua pfa^^ici
•in auiairittin rete i&clufiini inter thoti coluninas exteriores
-tt interiores ? '
fk ij. prdfpicfi* Ita re6):e Edd/primfle cum WratisF.
Atted conclufiie profpiciant in fylua Ijbere vagantes aueSj
mec.tamea eo traniire poflunty fed^eonfelantur eo ad^e^bi
feruitutem. Deinceps malim legi : poffini it quoi ibi /unfi,
^iifu auis ea tranfifa ' Tumebus ms^btLt: vt perjpici tn
fituampofJH.
; reti auiariumi diuerfum a nerueo> nec adeo firmum>
^a intra tholum ^Doeii intemperiei tibn er£rt*obnoximn, vt
in caueis maioribus, quae defuper et a latere porticus
«atftripre conclud^bant eas retia caniiablna; vt re^fce mo-
Mib Galtlcus interpres.
• MfiruShntiPi Vriinus deincepsmalelmt/t^h* 3^sarpl9uv.
PnM^bdPeli cum Edd. I. L G. aorrigb: ftmt firuSla ,vt ^eim^
^ti»f, mutuUs crebHs ^ impofitisfeditia auium. Iti vdl^
f^i hao diftind:ione vt plaiie abundat Nunc demum com«
|>ftfaro'&iliarioturd6rum, faprade&ript^ ^e^4- <iibil mutatt^
ihlmeff^cenfeo. Ita enim ibi Varro: Olr/wm huius^ aedi^
fiaiparietis intrin/icus muttos ejfe pdlos', vbi au^s ajpdere
jfioffiut'^ firaetered^etperticas inclinatas ex humo adpar%etrm\
et in eis tran/ititfifs graddtim ^modiiAs interuaitis p&ticds
'••♦«• •■-• -* ■' - $/ime'
de Seg^ner coluauiis vtf inque infra foroicem mu^(o8 ifiapQ^i
nit^ iisque virgas.inip|(^nitj^.^tlibps.^d^la^ quia Ja^iQ..Qtulis'
lat^s cdmmode afii<iere iiiQjtt bcrtuifle ci^^d.ebat. Siedmutxilos
elie h. 1. fiihpUciterj)^o^^ .alter Varronia Idcus,. a.m^ Wflj^
paratu&^ aojcet\ '^^"«aifrM^^^^fti f^ ^^dftus intei^prfiJitiL^^^
(iCiWcs^^ii^^ts^lijcfl^ (JUorum quifque in wp^^V^
teriJolumfiip^cc^^^ ppffew^ -reAou^^^ opus e^{,,^ \%
yt ;;vntuer4. Tili of ^meW pb|8i**ft/abi l{>eeiem exhmerehj^ji^
Qu^rh ih W{^etiti6h^m Vp lane qpi^^ VsuTqmsJQ.-;
c\is„ Vbi tamei^ perticajp. l^^ i>«uriefi^l^s>ppUcari^5)6tera^^
toc,yero in;^^;ftoMe feo^^ ^ ^iponiungi inter^jj^^jcum
porticis tra^e^fis,detelMntj^yt Vi^^ fhre.)fQ&n^
^lale cofttra i(^allic.us m^ : ^JX/aut/twpoJ^^qtf^
li^riiinjuplHriiiurtft qt^e Q$ftyb<
hate ffa de largeur en cet endrottque ge fu^en, exigent les
^ . . . ^ ig(^^f'
'kfdijfferpneet quiJe*iroHife enir»\hJ'ommtt duftffMittte/mr
ks^Mmiies extenmii^sitt^J^fkimfdeduiimk il pa ^equeflhWi
k^t4jft.auiMid9tig»adimi : Onnodv^i^fie cattr dtJB^^iM
Araclutie^fQMr^^ksatlalmis iit^rieumifiar.unfukjhis-^la
hj^jdrxkacubeb' ^--Turiiebuiriipft»' mutoloff forosl ^iectij * i^
tuaiin(cenfebabt/)'r>..! ^^, . - ^osi ;i"i.' i*":-' j ->•! • ; ''^"^-
.r fi^i^. 'flfiDbateu^^ €iaJlt2t:Attttoi»t:hiiec: €e fiyhbki
nftiAuique fMmksidemx jtatigs de admibf. et nmtULmfiw^mi
aes gradins. .yi ' . i.t
j ,h .J^pifyi W^M^i^ mrm:i -ff^^M^ ^Jl-regUeJupi*
rieuretnent en parquet , pour^ it€ffdn^ cn tirant au;centf^t4§
ptein^pied. jHaec eftGallici interpretis aiiftbtatio. Lapidem
jefffe^pfo fteri^obatae ftytobatae^ jiibne\:S6allger> etddgenere
foertiinino iapidis; ^ \.' ' . '
•; 'faterej Gallitb interpreti;7^^<&. . Tarileba$ritttferpfd>
l^Atdi" erepidlhfeto laptdeam-itdgntto ambientem, fad^^
candore lapidis impofito; graece enim (pihfpiA^Ke ca&^ '
^dOiB. Malebat tameti Pktilerunt ftriliii, quiil ilatudium
ntehtio por#iM^aliqdam imitationem arguat. ScSligef^-vrt^
nebo affentiens et graecum %^X^y Vir^iliique jjlii^iwT^/^
.Gc»^>anm^, a ^eeo irap» r^ ika HaUria et.iith^a de->
ritiat. Popma,.'ii(^ptan) etymologiftrii a ^«A« caimticotitr
nientus, compamt locutti Columcuyi^Q VUI. 17. ^ecL 10. eH
Bel^^amm Ji^ffiien, Ligneum p^gm ^Aeribus^ c:ol|ftrii6bim
fttijftecenifetL A-.*.SegH«'*... .. :v ^- *
Kkii ' latum:^
firU vlfduftylobath ;■ ^ ' /- ' -'- '-'^ * "
^ \^h dli^asl I. A. fleSepief malebit: iiuer cutcitds et
i6tiiMla}^'cn\as rationeg Vide Jn libeJJo adiefto de Orni-
thbne Varrbtiis. Sic etiahi Gaflois i^/^n ^iie U^ cpftvives
pt0hU^ mtrchrr d rdi/fintre Usjcolonhes. H tes Ets. Car cet
ethpMltijJiht/ert (k/q^^^^ , Cetef jinaf Sfjflflfger ^t/-'
dtds' fSierpretatur toro/as 'pyb^dthe*^^^ txtra^Jbli-
Ani pr&clafHtes f t/f ^»>C>>m^i7«> ^onachoram^viciere tkeat;
m quipiis puluinatae coimde ffiflobatarum e^tfa perpmdifjth
&m prdiAerent /edes opiorfufuis /ejjii'^^ 'S^
Aeniiifem opiniondn |5l™-l^<l"?^^n^ i'a^it"J>^^
»am et defnerum. ' IpfetaSieri Tutne^u^Sci%eropraei!fe
videttir; calcitas 6nim diftai effe ait propter latofuffldirca»
-bitonoftith funiUtudinenu^^y/.' , [^^ • * . ' '_^
' ^ cpiumiiasi Tu^n^e^ ^Lalebit coliMiifeffmj 9P^^^ ip ia';
fula ipfa conui^iiMn ;fi^nY^enfeb^«. .^^-Sed^.f^amel^ dicit
VfUTo coluninas tenue^ ex>bkte inter^^ ,
«i comiucui] Uoenrerbuniy ^ 'iBke^t»; per^ietllifiiuitusi)
9lA^ Xe&ia i^nens/ait..iD:*i£igge<hx fi^eris. effe fiiteKe^
9&ouiffe ^ideatUF Gd(nfrum>vVt ia.liuc:pliala^ kAos con^
fiuis ifa-atQHi^etcoiiQimQn iflfiimiiftam fftiffeifmt^aret; quam
9iide«[ opiaionem inte:«um uim cdim prodidit Tiiriffibns»
camque reAe fecuti funt recentiores Interpr«tes. > N^fiad
ipQii*» quil Gefiieramcjfnmierit^ vt (^teibas^m ScaUgero
lafcecpreiiurijqnam adcotuiioionMA «t letUNkott^nuiualiam
vfiim feferre mallet. ' .'.-..
intrafdlirej XM^nSSthsA.In^ifUbMofMp
CodieaVTfinllnfinidtH^J^leri. -• • >
M^rgine'] Gallicus. intf rpres /entier verfit. Trifu}aA
vix petfilem fuiffe, ex retiquid menfuris arguit Gefnerji q\4
ftngnum ipfum a tabula^ ipta^ impoQta» te^uiy fuiffe cenfe^
Hutc verp tabulae latitu^em duorum.et^fpmis pediim a&
ngnatyjtfro. ' l :,v .' \
. :Miif^fiimfakre} L e«.ia ^rcuiW , ,Noftec deincepstt i^
JExJngg^^faieris^ vbifihnf effe pevfipetnfmata, prodmU
^ituUes infi^gnimt vbi vide notam. .:..:..
fidgAum) Gefi^er (nterpretator foiitem reftagnaoiefii,
^piem tnqs .pcruum faiffepiltat, vt mepfc-illmi o^uinellw
lmpo(it«:tegeret Ad boe genns ftagul ^cf^ifle att Sene-
cam N* Q. .m. 17. inoiAm natant ^pi/ces ^Jmb igfis nui^a
eapHnr, qmfiatim trafifferatur iu^mH/am
r.^MiM^ftaj .Hancleftton libris ^ -t^i^faiu re<
'perit Vi^torlus ; Vrfmi Cpdex ,7^^^^ ng^tf0^0 }iiibet,,,4jQsm )^^
f;«5. Oiifihl -XWnebus ^loterpretainr rotimdittit^
ipfiiM orbis, accutioi;m ia fineu./I^^li^^ScaUgfi^rjeuiii^
fecutua Popm^^a^icis qq^tolum feq cafdiuem^ qui ipiik>d^i
foramen oonueniebat; Grfieci», .^ipm^ . Praetprca ■ Scftli-
ger.corrigebat: orHkJoleteJfi, Qcetak^a cauat^fiL* intet-
rpretatus acetebuhm pro acete^lfp. 'rContraSehefier/irbiie
viU^ effe rotae.ptrijiheriam et pomg^ b. i* ^tnlejblei. pffi,
arms'cim tabulOr Vod^ Qefaer.diUttt foam G^nieAiiram/
fffCMatym legej9S> et pluribus arcubus cqpipoAtum iiiteipra-
tatus. Scbefkri.rationemim^r&vid^tiirji <lupdV.arjC«>pi^
ppft tabulam,. quam hic tympanum vocatK it> pripdsr tadSs
ijfe ait, quos Scheflfer extremps.»inter{ir€t|itur;' qaem-^fe-
5|uitur.gaitk|tslnterpreas Popma. Scaligemm^ ScbeiFemm
equi ipfe non dubito, quo^uam fpfe.Varrodeintieps mfifem
ligneum men/amque.vacdt^ qmm. b^ i. i^Uk ei tai^ulam^
Sed.orbis is non folet.-efi!? adsutiis; ig^tor aUt -Scbefiie^I
enp^odatio eft probaoda» aut legendum qrtns/nlet ^eUg^euM. .
Rotarum orbes^ cirocnmi^s l»bet Plmiiuii^yi]!. i6« r
tymfannni^ Rota non radiata, fed foHHa vel^; 6r6fil^
lo^plaoftro rBftido didtur VfagUio Q«5or^. ll: ^, lW«r 1^»-
dios triuere rciis Mhc tytHpttnd pUufiris. Taliiu^ pkuft^*
rum cum rotis fine radiis etJaxe mobSIt vftun Hifpatijiie' i^.
giombuaqtiibafdamadliiuc dunuw, ntorat>T6wnfend'Travel
T. L p. ^fiTet 67*
fi 16. Exjaggejidi Haecyfijuead verba c«w /* .i?«a
caRda maje huc tran^^bfita jpertinent ad verba fedionis 15.
Grcurn /atere irti naudBa Jitnt' excamta ' amtium^ fiabula.
Deijncfeps fec(ui debent Ijaec: ilii^ ei ai^ua cpHda e\c'. ^^^^
rs^iTeeri&fjixroC] (lefiier. putat/ ipfum phaleris fugg^
ftum vicemjeftorum accubitoriipriun praebiqiffi^ vnde petf-
petafmata d^pendere foleanl;. JEadem peripetafmata ij?.,ai-
paratu lefti conuiujilis poni mpnet apuiy^rrowmUL. IV.
p. 40. lin. 15. Breuiterj in hoc fu£;gefttt.pbaleri6 co^ui^as
^Qllocat Gefner. - !
eammeant} i.ibri Polit comtnetant probat P.ont;edecf »
laudato Nonio, ..qui in yerbo hoc ex jNaeyii dttbulcd ponit
. iocum : A9' dd fi$pam,nf>jiram, tamjmlti frdjTD cqtfftfiet^^
tupi: etex Afranio:. QuQ tu cctmmetas ? 'PlaiutQ. Cap.tiu^ J--
ik.si. idemverbum reftitttit Bentlei^,, -^!^ cqim^ei^e
*faa;um.freqpept^tip4fQnp?verbttm. *;. . , j\ . . ,.>
..jj KK 3 '^ prii.
^iiB • \:6MM%HTAKiVS li/ '
''\ '7rf**fi] flurtmls,' «ttremis/ fiiteiT^relitar Scfieffen
•IpcftftraScAliger jmW*; le. fingulis/xhalebait. '
ipiftomUs] Veterem le6)ionem ex Coddl fuJs mtttaufc
HVSflMittff) qiQ ii^ lil^lsl^s oainiblis reperit feriptiim'«ff^0-
•#tfr. Laudiit loctei Vl^ianf de Aflsonilms Venditi : Q^Ud
•fbi^a^ f^eay operculu putearum^y epitonia, fiftula ap-
pkmAataf aiU quae t&ra cofi^neniur-f ^^^ funifint af
fictt^ aeiiUm effe canftat: ^ed is locus noh cogit no% lo
iDVaxtoneprobare eandeml icriptunim. Deinde Viftorius'
^monet^ dodicem Vitrouil' in loco X c. 13. motUme ^ero
.peBSnm vehementiart fyiritus frequens comprejfus epiftomUh
-wum Uperturis u^^.^habere fcriptum: epUoniorum. Sei
'Vldofam effe ibi firripturam Codicis, patet In loco Vlpittii
fimiiis eftvtriet»; alii enim libri babent: epitonia fifluSs
itppbmbata. Gelher tamen etiam ibi cam Bjmker^oek
Obferu. V*9. p^obabat fp/^ia , ^uod fecit etiam Vrfmus.
ScaUger h. 1. eorrigebatr inpriuls radiiSf epitomis verfis,
>ad imumfuemfui aaum, verbo efii omiffo. Epitonia Vi-
' Aorius et Scafiger Interpretantur inftrumentum, funtbus in-
tenAim, cuius vi a^ ekprimatnr; Gefnei» ipft epiltomio-
rum vertibuk feu verticula. - Mihi vnice- vera videtur pri-
,fti»ale6lio. Praieteiffloca Vltrunii, poSta in.Thefauro L.L.
yide S^QOim Epift. 86. nifi aqUam argentea epifiamiafiuU'
,ruut; et adhucpkbeiasJMulas (balneorum) toquor. GnJios
9ohifeuai vocant Galli ^ mli et Britanni.
/igWm;/»] Twaebw corrigebat:. radHs ejfe; epito-
nOs verfis ad vnumquemque faffum fit vt fluat Ik couuiuam*
^Contra Soaliger: dkd vtfumqumme aSumf ^ adfluat m
conuiuaml interpretato^ . adum r^f rspatyariiv 9 cum ver-
tftnr, agitur a puervo. E^c Brufchiana locum reftitui. ..
f. I7, hicifer interdiuy Vi6lorius. errorem Varrbn\a
W^, quafi diuerfes ftellasXuciferum et Hefperum facien^
fem, in quo feqiiitar eum daUu5. Contra Vrfinus ex loco
Plinil n. 8- tuciferum XQhtn, iHefperum lunam interpreta.
'iatur. , Tam ignvM rerum naturae'atque aftronomlae vix
•fuiffe videtur Varrd, vt tatn immanis error In eum cadere
^pofTit: Sed artifex in tiiolo itaaglnes Liiciferi et Hefperi
adbibuiffe yidetur $A diflinguent&s. horas diurnas et nd-
;5fturnas. .'-' \"/ .* . -
^ !' adinfimUmll tn ftiiitiYna haeml^haerii parte horolo-
|ilnm'cp)16catl^r|iebusj Gefuer ioterprefcitttr In margine
;tDohbaua teftf iaemi'(iihaerii ,et in parte, conuiuls obaerfa ;
'et tofegkt, horologiuift hoic , ex automatpruin genere fhiffe,
^.CQQtra Caftellum» affirjnant?m, quem fequitur etiam lo. A.
VARRONIS LIB, «K CAP. V. . 119
ide Segner. Ge&er nititnt loco:Plioii VIL kA. 604 qul
<?lepfydram publicam oelebrht Qirf, inquit, potuit praeter»
puttefe Plinim, qm ckpfydrain pubMcam. edebrat? At, bone,
a quo pofitam? A Scipione N^e^« coUega Laenatis, pri»
^o boras aequaenoflium ac dierwn^aqua dimfas fmffe 'refert
anno V. C. $95. , Quidigituf opos JPlit|io erat feoruifn com»
inemorare Varronis horologium prluatum^. iam diu vfa eius
publicato?
cardihim\ Centrum femiglobi e^ orbem circulum- iHi
terpretatur Turnebuai ,
qHq\ Etiam poft inuenta dnode^im ventorum iipmina
oftonam numerationcm magLS.placuifre, ex Plinio 11. f. 46.
admpnet Gefner.
; har0logio2 oflagono, quod defcripfit Vitruuius I. 5.
Andronicum Cyrrheften nominaas. , Hinc leAionem vulga*
remC^jt?n^miamolimcorrexitTurnebus. Vrfinusmalebat*
in oflogonp quodfecit Andtomcus Gerrktftes. Sane inufiteta
€ft QQufiio pr6prii nominis, appofita taiitum patria» Cyrrho»
Syriaeurbe! ^rD/ogjamaletetSalnafiusadSoUnum, pi88o«
f..t8* adfabulam'] Vr^usoorrigebal:: nmrrcU tahukts
cum dirimeret. Vulgatam tuetur Gefner, tabolam interpre^
jt^tus eam, in qua poft lata et conieita in-fitulam fioguiorttm
fuf&agia punftis notabantur , quot eorjim quifque candlda*
tus tuIilTet De qua tabula locum ponit Ciceronis in FiG^n:
G^ 5* ubi tabula praerogatioae datur cufliodieDda alicui. Sed
cum diribantur tabellae euntibus ad fafTragia» deipde ia txa^
lam coniidiendae» led:ionem diriperen^, vel dirimireuf h. L
«aagisprobatGe&er^ dinumerarent interpretatus. Pensa^
tata inuicem verba diripere^ ctirhmre et dtriberet vbi eft. d^.
fufiragionuki Uibellis fermo, annotmiit Ge&er in locis Cioe%
ronis in Pifon. c. 40. pro Plancio ^«40^ adQ.FratreaillL^i
0t Lucanus V* 399. et non admijjbe, dirimii Juffragia plebis.
Peinde monet Gether^ tabellas ik>mo allatas 9 (altem,p)irad
ilatas et a fujSragat6re quoque inibriptas fuiife ; itaque olim
Catonem Vticenfem^; cum.plur^s tabulas eadem.xnanu in.-
fcriptas r^eriflet nqmine competitoris in eomitiisaedilitii^
fraade aperta- effiecifle, yt ea reaunciatio irrita efiet, oa^*
jante Plutarcho in Catonis vita. TeJTo^nil^ igitur interpr^
tatur tabellas fuflragicaiipi; locolum vero cifl:eUam, in quate
.faSragia coniiciebantur^ Jkn fitetlsim, aut locuialamijQta»
vt vnicuique candidato locidameiltum. raum trtfaueretu^ iii
dirimendis fufiragiis. De locolata dffm inepttuir Gefneri
commentumefleputo; exnomjneenimcandidatiinfedpto
/aeile fine loculii numerari pQtcraai foffiragia, ^SoiUoet M
Kfc4 hoc
59q COMM£KTAllIVS IN
hoc oommetitam ^^pA^ ^ft vir doftus, qiioniam foffragtt
h. 1. non dirM fed dirimi et dinmaenri pntabat Citbm
k^itur illam/ de qaa Andxsr ad Herennimn L la. etLriuuMi
XKV. 3. in quam tabolae fa£fragioram coniiciebantor, re» ,
podiAat ; atqae haec omnia excogitabat» vt vulgatam ad ta*
Mtm ddPenderet De coftodibus, a candidato vnoquoqod
«ppoiStis fitelke» vide Interpretetf ad Ciceronem in Pifon.
c. 15. et ad Or. in Senata poft Redit. c. 1 1. In Agrariall4 9^ .
eft hhUo cf$fiad»foftirl. Ex capite 2. conftat> fafiagia iam
fitiire lata^ et tabellu dirimi nunc; igitur le^tionem dSrf^
mrim cmn Vi^^no rdbitaere non 4iibitaui.
Cap. VI. Dtvuumi] Vrfinus malebat pawHiihuSi
diceres] ViAorianufld dieeret corrigi iuflk etiam Vrfi^
m»i quod fecit Gefiier, Afceniianae Prae&tio malebat legi
ftd /icusji fuis dkeritg et ferram militarem Vegetii intelli-
gebat in vaigari leftione anii nm.
fortifffi an iicnmjirrcm] Ita libromm ie^onem : ^wet
iim vel awte e$m primas reAe emendauit Scaliger, affeti-
timte Vrfino Ponteder^e» qui certatim iUuflnmtnt for-
mtiijBmfbrtaffim pro fimplice /of^«, farte. Ita iteram
ii(^er mfra, c* i6. Cicero ita potmtjiybrte, Orat DI. la.
et ad Q. Fratrem L s. a. ^ Graeci nmiliter dicunt jran^
Vulgatam inepte interpretatur Turneboa Aduerf. VIII. 7.
daeeret/erram] Serram reciprocare dixit TertuUiatiaa
4t Corona, c. 3. id eft altercari. Locum alium Varroni^
apud Noniam L p. la. 6. Jles defraudaffe caapoam, bo^
fum hUo obiemffe, tmi portitores aera tudaxere. vbl aiiae
£ddl oiram daxe, Gronooius Obferu. tV. 5, p. 75. emen-
dat Ugendo: cum portitorejerram duxe; reliqua vero fic:
d^audajfe coponm, coponam kto obleniffe. NaminCodic^
Voffiano Nonii efle narrat: bonam^erram duxe. Praeterea
S6aUger aliam h. I. emendationem propofhit, quam qukiem
tefe praeferebat, vt/ertam i. e. funum. legeremus, Affert
Tertuiliani iocom de Pudicitia c.% Sed non decet vltra di
at^forkati/cripturamm iiu/modi Junim cpwtentiofum aitemo
ihSu m diuerja diftendere. Fanem contentioois idem dixit
t Mareion. cap. 4. 4, et Perfina V. 1 18* fmemque n*
dma. JA hae fimilitudine dicitur ettam latinum obtretSare.
Scd Sertam pro fhne dici htine, refte negauitGe(her in Th.
L. L. fiib voce ferra , vbi refte priorem Scaligeri emencfa*
tionem probat 1» looo Ciceronis de Orat. L 1$. fin de iwi
0mkr ticum mnmunicabit. Nonius p. i88- habet: fi di
iuri didHtiam/iiramvocaait, tt vocareiat<»rpretotortrahefi6»
ducere.
VARRONIS LIB. BL GAK VI. yat
dooere. vnde Mefoerius (u^kiafcftlnr^faiBeolimviicGicero-
tLtJirram votabit^ iaudato liob Vnroais loco. »
Lurco j flkiiufl la f. 213 ^ Pcmmum cibi ]gr$iia BbomoB
primus oeadit Orator JArtefifius acHtiali coena fatirdoHL
Saginare frimiis inftitmi cina Muiffimam piruticma.billam
M. jiufidiusLutca^ exque eo quae^ redUus Jtfiertiim fexm'
ra mUHa hdbuit. Cicero pro Tlacco oap. 4* Attio. I. 16.
Lurconem tribunam plebia Pifone et Meffida: CSS* homi-
«auit; fbrte eundem^ vt fuf^i^tus tk etiam Vi^toriils. £i»>
dem nomiiiauit Suetonius Calig. c. 3 j. vti cnm.Maoiitid ce»»
fet £mefti« Honc quidem Crii^i& Decuriodem Fndamim
iOpprobrii CAu& nominabat PrbbusCatholic. p« I4d6« Oru
^mSf Pu/cher et Lurcko exctpienv per ch fistliH/ aoonet; Ser^
▼ius ad GecNTg; HI. 933: omittit.X«rf/K). fed hidiet; ad Aeneid.
VL 3« Itaque fcriptum Iiabent £dd. primae cum Pol.
Jupra Jexagena') lu £dd, prijaoii^ {myii/riy.icriptum
esflare S. i. e. leftertium , tftque inde^b Aldo effe^m H« S,
4BugBaffe in reliquasr editiones, monetPontederar» ettnque
fcripturam vnice veram efTe et calculus docet et Plinii ioc^.
^tur non dubitftu} reilituere antiqQam feriptufam* Non fa*
tis diiigenter hoo in loco varietatem Edd. annotaiijB videtokr
Oeiher. In Godice Caefennte pro immiinii efl« mimmum, te-
Aatur idem Poihtedera. '
paudaresy Cteie, ^. 9,2: Tnl mafmlo futuqui /b^mmae
Mficiimt, quodJeruaHdum ejt, vt att J^ctrro, ji ad fruSum/pB*
ms; nam tunc pautlorts aebent effimares,qmuufoemiuas^
mdm ejl mafetd$iSk Haeo itacumPalladii weAm cosatimm-
vit, vt nefciafl^ an diuerfam m V^srofue leftionem toMm
fuerit •.•■„•■;:.
Pauonumgreges] ytBsaismdebtL^^nt>ru duo verba
deleriy vel legt! e^efiiumgteges tranfmeariui.
Sami'] Idem ex Mendoto Samio docet AthenaeusXlV.
p« 655. Atque inde ait pauofies in reliquam Gca^iam^diuul-
gatos fiiiife. ' Suntft hinc timmfiaBta )Mmonem infGriptum
gerebant, monente etiam Vi3sorio|, ^
Pkmajia 4Hfida2 Vtftitts^makbatte/Eini. vt%iiiaare-
fponderet^ luoolunofiis Samiaei emqne ml eitfildKeionem
fumiit Popma. Pianaliam hifldam ettbdem ctiam PlanaHaiii
dici a Plinio^ 4iodie PicMjd^ mOaet fibrdlliHdv^PEnium
T-Lp. 159* • . ^
naturafijirmt^ V^w omittl BttlebetjlteMi^.
f. 3. bimae'] Jrtmae malebat Vr&mu eix ColQmeHeVai.
1 1. et Geoponicis XIVv 34. Plinio X. 59« Arlftolcte H. A.
VL ;7. et AeUano V. 33» ItoaKf I
' ^ Kk 5 Itaqm
$a^ .: ; eOMMENTARIVS IM ^
lki^.Sdms1 ^ VolOttt ioteUigt Seiiim, d^ qao (upA
m. 2. 7. Sed Edd. ptimae babent^/m^ his dant. quam le-
ftioDem ^qnideni praefero» etfi de menfiira liordeiy in c3>o
dati » didiitD;. nec eam reUqui Ibriptprea d^finiant Deifide
'definienda erttnon folnm menfnra liordei, incibodandi, fed
niunerns etiain pauoaum» cni detor,. Senos autemhomi-
nat VarrOfT quia qainqoe foeminig mas votts attribai et cam
iisfeclddrin pecaliari cella folebat, vt eX ColumeUa difid-
•mus. Luroonem potius bnius paftionis inuentorem in ex-
emplo nominare voluiflb videtur Varro ; atqtte enm intelii-
ffit etiam Pontedera ^ etfide vitio bnius loci non. admonuit
^eium ^laifle pauones, nulUbi dijut Varro. IgitBr verba datf
deinde «r font referenda ad l^if conem ; nec. dubifani le^tio-
hem antiquam reftituere. j&kerum etiam/iigT/ib< abundare
puto.
f. 4. ix auibus'] Sev^enfcia verba ex lUy a Grfnero in-
dufii^ et ab Vrfino iam olim damnata, Gerner ita defehde»>
bat vt emendaret^ a qmbks ^fe galUnls) sx ils (pvis)exmfbs^
'Refte/puto.
te/iudinm^l Edd.p[itMe mUS^fnid; inquo. Polit
liber prior babet iu ttftabiiem. eamque leAionem pofuerat
'ViAorias; vnde effingebat Sddiger: intusfiaHli, i. e. in
ibibulum. Contra Turnebus Aduerf. Vm. 7. iH/ieAitem, Le*
lAabofaun, maldxit» et iduh'^.f*opnia« qui ttmen primus in-
-cidit ih telbidineam eam, feiici conieftara^ ex PoUtiani librb
«Itero a.uefiiero confimuta. Miror tamen, Viftorium- eam
•led;ionem non annotafle, quam ex Codicibus protuUt etiam
«'Vrfiniis et probauit ob locum noftri cap. 5^ de turdis.
teSorio leuata'] Crefc. Cubitia debent eis fierifub ts8o
idifmkfit a terra ekuata^ vtneque rr b^iaaccedere ad ea
pogitf vt ait Varro* Pontedera ex eodEeoi loco laudauifc
leuatai'
f. 5. Prdeterea hcum] Crefc. praeierea b^cum anisje
puhim kabere debet subHe), quoai pafium — c^Hs. uam
vtrumque locum purum effe etc. Vrfinus deelTe alt in vetere
-codice .verbttm kabere^ ^tqiie' ontnino abundare affirmat
baiiHo'] CreCc. eum vadUo^ Ex editione Louanieofi
bmdafc Gefiiei^ vacilb id efi vaMi. Vide Qefneri Thef. L L.
' t64 migm^eUi aditiaU],. Cum Vidorlo Gefner dederat
adiicialif etu in Polit libris eft adiciaU. Vi6)x)rius praeter-
ea maleW 4^)^ Iteere.' Beoew Auguralem coenam babet
Cicero EfttlLyn. 2a Aditialem facerdotii ooenam ex h. 1.
duxit Plisdus. MacPobiusSajCurn.Q^^. ex hJ. laudans Varro
nis verba^ omiiit augwrali, : vtmonet ad h. i. Vriiaos ; aliae
y : \ vero
vaiIronis''Lib: iin cap. vn. 5^3
veix^Edfticmes omftbnit iuUiaK, -^t Ib Varrwretfapiqiiae.
dam. Formam aditiati refte probabat etiam Gefiier. •
quodpoHks'}^ PoHuif ^r<^'f¥otbms ^ Edtf. pruniB reao*
rari voluit etiam Vrfinua , qubd fect^<3efoer.< Pbpmafmale*
bat : quod potiusfaSum luxurioR. Seilicet voIko .legebator
tam tasbkrioBi W ex Poltt. libro<ieiher^4edk tmn. In
itCacrobio i&^^fuidpotius.fMum^am luxuri(fe'qiiamf/mere
etc. Aeliant» Hi A. V^ di; \Ofr9iffm iVmfuS^uaiXt^vffa^
tM idjaw rofiii^pSroo ixpfSri. lex q«0 loco VitiioidH^^id h.L
argiiebat> iiQ^teiifiam in iudiiciua foifle addu^um ob eam
coemim, vel condemnatum, fi iTipi^ dicator pro xarsnpf&^
qpod te^iere. i^etiit Popma. Nibll .enim aUud ^eii^Hs nifi
Aoc dicere vQliut> primttt^Hortejoiium ex guojrumdani iudi<-
cio occidlOCe in coeytia:pauo^em. . .^ontedera inX^ur. Tec. in-
terpretatur :> qwfd faShm potius tuiurioji ne/^jJs^ qmmfeue'
fi boni viri laudabant; ita^mm.nw^e^. tum ferebani. Itaque
bonos viros ir^nicediflos intefpretatur.
grex centenarius'] Vribus h. 1. itacorri^ vofebat: /2^
iUeXXfnitliafeftertmm^ vtreddat, vt qmdem Atbutius aie'
fwt: ac fi vt Seius temos exigt^^t^puUos — .pofientf Nam
pauonea 150 denarioe. veoditos centum, id A, numis du-
centis, e^ere 20 millia 9nYfi4m feftertium. Refte quidem
Vrfinus^ fi^pfe grex vend^tur»* At foetum yendi tantum
yohiit Yairo ( qui fi gemitiua venditur fingulorum^ ei&citur
fumma quadragintii mlllium feftertium; reoe monente Gro-
nouio de P. V. IV. 3. p. 266. Reliquam loci corrupt^lam
Xion attigit. GronoTUus , etfi mpitfefbm. De Seio yana eA
Vrfini coniefti^ra ; vt fupra vidimus ad ieft. 3. Putb, f uiffe
olim h. l\ ^iebat; atfiquis infingulos etc.
/exiertia'] Idem GronpUius l..c. p. aa. legendumeffe
xnonmt/efiefftium yel/efifrtHim*
jmuiius'] Polit. libri etiam hic jibucctus, vt lUpra IH.
2. 17. vbi vide. Viftorius ibi annotauit, in libris Polft. eSe
h» h Almccius habcbatf
Gip; .yij. /axatik'] Crefcent .lX'88* ^ ^r Vd p&^
nuntur, metiores^t /axaroli et poft ip/os tutgni. fie a vutgo
ix pmnarum xchre vocatf; falesenim iu eotimbariisi mieHus
durare cemuntutf quam caeterU"' Bsalica fant nomin^ Sajfsh
juoU, altemm Turckini fciibendtim videtur^ vt monoit^tiam
CangiUs. fiilierpre^ Gidlicns Cendrins et Anffu : roddidit
Male r Saxatilem Sardani (Saj&juolo) deicripfit.Cettr T.- H.
n. 132. vetC germanicae, tmib ikxa et rupea abruplafl babi^
tat in cduernis. ' . :i..:.' .» , j.. ^
SM .' -caMi4jeNTARivs . jas^^ A ;
nefumtnops^^ anes Pimeris g^ndet^i^^ et (iriclire cc^nfQf ac
eertis rmocat^ notis. vU «ate Bendeiuta ent; st rsdders
caseas^iaut'€erHs rttnom^ t?^ . ^IiiUiEa ^ r^ddsrs cam^
piSfOc^cirtdrsv.aQtisu
C ^; agrsfts Jins albsf\ Hacd verba ^uria videhaator
Vrfino/ Sed lociM Cohnaeflae-VUI. 8.^'eaailatD8, niha
iauafc eiiM 66>t6eftttram# ve re^e monuit Gefiier.
incSdkifiiHtoeam tmnm'} . Vrfinas motiety.m veteribui
Codd. eflb incobmt^ locmmvnmn^f pvtimt sncindsmt in taemn
vnum. - • "'• V- •:•..-.
r. 1. punicanis^ Poenoram arfificiom lignarioram ere^
bra apug fpnptores LatinCM mentio fit Oato pumcana co*>
agmcnta, Cicero panicanosleftos, Pfinids leftospunicos
et torculare punicum memorant. Huc pertinet artlfex Imu>
barus pultifagds Plaati in Mercatore. Seruomm a Poems
emtorum opera haec fuiffe fufpicor ; vei potius a mercatort-
bus Ppenis aduefta in Italiam abqae emta a Romanis. Punl-
canae feneftrae clatratae fuifle videntor , aliae enim in omi^
&one adhib^xi vix poteritnt: Vide ad Catonis cap. XIV. a.
notath. PeJlim^ vulgo it. 1 legitar latkmbus ^ rstiaJatis
vtrinquSf vt iocns. Cetenim h. 1. Scholts^es lauenalis in
Codice Schur2j8eifdiii , tefte eodem in Spiciieg. Animadv.
in luuenal. p. ^6. fic laudat: Cbhsmbarium Jtt, vt ^fenefiris
tatioribus vtrincpte et reticulsttis ^ ne qms /erpsns sdmdns
quid animatin. u queat.
£4* Poff^Q Reftitui antiquam leftionem; reliquae
cum Viftorip jff/ dederunt. Ceterum h. L reftias quidem
diftin^itGefiier; nam antea legebatar : ;7oj^. fntns — par-
tibusjub, fed praeterea locum vitia adhuc ouaed&nL obfident*
Verjba Ipilicet fic ordinanda' efie puto : Cdtumbaria fingula
sffe oportet intus ternorum ~ ffartibus, st vt os kabeant «-
pojjini.
f. 5« Aquam^ Crefcentius: ipforum manfio fit props
tocmcx vln aa$a^ii^lua{,,imck M bibersst vbij^tarip^fiutt.
Permnndae ias volncres/untp vt ait f^arro.^ VndepraetuU
le^^ionem EdiL L I- G., v>i vulgo 6rat a^iam ,sffi oportet
iftto* Cetemm.Yide ad £»£t.8» nbtaioi.
p»mmtda^\ £d4. pri^a^ , \qerte Bruf<^, et A(d. habet
fmrnmndaejH^ enims qoam ieAiQneni« (}ai mutarunt, poft
duas vQoes^cqlioctftum. sni^ OQn tul^nt, K]^uod tamen fic
pofitum jiQCfendit Vi^iQrius in JSxpUqit. Caftigat;(xaru9i ia
Cio^ron. p. 384« Sed ordo veA^orum in Edjjtioa^ Brufchia*
-< "*- ' "' na.
11
VAKHOWJSi l-IBilIIt<CAf .iVlI. «aj
> Hk, qtue^ fcN^itir lenfonialiiim imikis in iociflrpIane.d|aeN
^ Ito eft a^ViODriiitio, nectameaaGBfiieraaHtiQMus;; .
' '^ 'cotikiHbariHm'\ Polit «tCrereent cohiKBdrum bBhent.
(!re(b. pei^itr^^jK^r debHMS mmidansioew^ etpmbm tepdft
Mre; qufodagH cuituramtft aptimus.. Vnde «pparet^ excit
Mi^h. L-VerbAlUiquoti vel«ti etrmmiere. • Nani^4ifi^eu.ert
ftttir ftertoi^ ideonon eft c^tnmedwsi ad iigrlcttljbuiun:; fe4
l^tj»6ttitar» quiaieflr vtiie ad agrum ftercoranduni* . —
' J^ Ita Edd. pntHae. ViSbQnai\^iquiot
d«Jit,qtodln'PaIfadioferimp6tia8* ». ^-
* jiue quae eo6mia'] Crefc. -Bttji quem kmekeritiviilueri^
AW) iiimfjiqitemmai^tuimi flfeio^ :Vrfimis;viilgtfe«ill»aate
VSft^rium:'^ j6i^/«iiiAflNiy iter^flndidMt : & ^td ogjmde^
VUy vtmd^^r^i -fi quaferimtet^. .vJReiupia verbfr ailiffifti^-
tia efie cenfet et fpuria. Sed mide ^ colu^hario Siit&xk ve|
HiefD ifttirpv^taiar ex (iectptfnict> ]OV. 6. vU<de|idrroita
cuftodis eft: iviXfpuuQV yifntere KhJf^&afSu T«y^o&0y ^jTajfy
^ii^''4rfii'(s^Tofafdk rigiifeicp^^e e^iSSlLu ipr^^Xxip^cuUead-uf»
Sed eius k>b) ditttfrfii ;eft lyitio; et cefte intdliBt^apfiis co^
iem\Mynmt\H>.intf^tiqaavta» r.;:, ;
-^i' promitt'} CriSCca i0jij^mu£a:^^!ihtmet'patum\ek^x (£ci*
licet is oMbie (HMrib ita h;;l.J{CJflOti!pfit;.ia0iitlr«i».au
/#€ffi/ quiJimrnimieiEiiaiff^MUtiti^tBiesL mmu^^^etirt^icU
ifei^f vt-atf&s lOidanti e^s^huU nmomat etame^m^tdimm
fitrekem ^a^fe pmtaL^ Xperfe pinat Editjo-inta^jnea.)
foBteder«:^-ibfr Wfil.editianevb.Lilalandatr item^juijmi
^ exhiikretmmcat -^ ab atmhjfrpouuL. VolgataBDffitetf /e^
^Hte Jimt^ 4u m^ toewn; ift Tef^fh^m.^ tifiteiiukant. :iu
corrigebat Vtfinqtf : vt loeufuJiiifhie^um ub,aUes}£ett4uifeat,
0c. cmtDiO fve trauffateaetter) e quajfnras. eiioease pqdiiit^ in
<pm. em^ndatione ibuvii^ proUOittettAm Gelnerw APontedera
^ loco ^lieA^dtii^ta h. 1. mea^eA^A wlebat : ikiMi quaejimt
'fi^ae', vt eeriumttoeum di/d^^ i^Jeabeett ^ 'r^.^itc qem foras
^m€dre f^ifwtresi O^iniolieA ^foap con&nMd putabaifc
iiii6fa>ritete Coklbiitf^Veneti, vbi fcriptum reperit:. llem quae
fmkferu ^* Cri£|centius Wx Yu i: Vaitonitf^ej^cripiit / fetf
^ fub> vttftitotr«10aedam iftHs^rpofaiL Maio^eftlGQiutnel»
Hr aa(ftot4taa,'i|iii h. L its veddidit .VnL 8- Mhifq^ ap^
pofitam iatis atttfitmn eaueam^ retOme emumteuu, ,ifuae eectlu^
'eUt eteeej^es, etreeipiat egredieutesmd eqpridatiouttu cotitni^
^euyaeo^mtmtsitfiagios emittatmatfiees, quaeouis vd puU
tis isheubemt, ne quajt grautperpetuaeeuftodim.jirm^ cour
triftatae /eue/eaut» uam eum paulttm d^ea atdipia voUtaui*
^-; • rint^
la^ ^ / COMMENTIRIVS iN .: ,
rtntf ixhlhfratae reeriOMhn^r^^ frthA Jim, vfgawm
redeunt'9 ftowter fme ut Umgmt, ^uiaem euagari aut ftgefr^
^otumtin - 'Vnde loenm Viimiiis ooneiiuuiiii iaiiaiitibQs
Edd« firiiiiis. Lcxmm iti feoloAiiii reCe ciicttor foetos tranrt
feit» vt apncentur in fole; atcfiie. iode etiw nuitres, gnae
puUos lisbeiit; finit eaolare. in jgros. rel cirai ftedjficia^ vi
rccremtoc Sadiger0ttiebatdeleto«»legare,^«#» cerim
locum — etquafoHae euoeartfojgbU enairee^. Poppia et cnni
to (Mmc pratfemnt euolare; et Gefiier yocem fuairii
furpe^Umhabet; vtslQffiuft.vjpaibiili,^ii^ S^ foetae fiui<^
4QiMi\fuiit eniaMie ooa, > matres^ quae paUia isqubMit. Vtrae-
qtie dioec^ntione tra&mtiir iaicdttCbrio; illae «iiim iapar
cantiir ibi^^ Mb enolkre etiam lljMnt Refte taqum Gefiier
Vi^riamun' mo^^ff^.reieeit. . In CcA. S. Reparatae qtioe
\ftiae'oSe^ nionait Ponted* in Curiea
f (.6. alikra ik iakfa'] VcfiaUs deleri Tult verba: di
c^n^Y vt fpuria. RewM^ .-c. o . .
Tputkdem'] In Codice vetere Vifinus wperit iniSimmi
in Edd. primis eft pubtiimm vnde reAe Vr&uis ss&si vokiit
fMi//i^^;-9rQbante Pontedera» qoanquam is in Cor* fec. leai-
tentiam nuitatiit et iiikium ^«c^uit Vulgdtiim. Vi&oriar
«um iUKKMim;ciimScaii0Si:o.pw4wibat G^er, interpretatus
.emiOas oolttiflibas x^dnreetipliiQestf fecMi ducere. iilefta».
•Qiiam*<Biiteiittam, per t^ ineptaiA ttiaiiwtiiuUovmodo &i
xerhis Varro&is< iicet jcartor^uer^; i^ec boBi viri et honefli
(hocteifc ^uoese ifaiderai • Itaqa& (crlptiiranL tiiqft.iip^te a Cohii'
inr^ta. ^eSoLtu et conq)cdhatam^ reei^pu Altuode^uamex Var-
«roiie.Geopoiuca XIV. i* ithf ii xctao^u^^mfa^ Tfo^ pi^
^MBc tie pemrr9Tfo(fwuQ df^Aarier \uuTai rua. uc^^a&eSeat imh
^fi^iTH^Srrou, ro% yeoTTcS; rfe(pjpf uoptf^^.
f. 7/ imerficere /olent} eteSoemt Item detfet eoscmate
4t taeri ab ornmbue m>cumeutis^ Laedmawr emmei capiea^
^ur afr aciipitref milm etfakam^, et cactiris^^fHii^iiam am^
bui> ramcUmsr qims\o4cmere^potefi ^Mite iftrgntis vijiaii^
i$f'termdeftitdfmterJeiuruatiSf'^m isder iafai pofidi aai^
^na^ oMgatmHi fic iniHt ea facUe dedperedeiet it]pofeft. ^
«ntiqua mitt edicio faabet z uUer ipjas poMt aidMU mDdiiS|
capieiidritk deferibit X Tj. laterram duaf; yelvtiset infeim»
tur virgulae inuifcata^, iiiodicnm.diftaQtes^'{ac; vef^.fe ipias
plUfttae, in medio qttariimliKataranis.4diqifta,\Vtcoloiiibiig
vet pulius^mi caro ant .mus; prp miluis vcV quiboflam aliis
auibos rapacifaus, qnae talia peta«t^ ad qoae com ma "ifss^
rint^ capiuntur cordulia.
V AftaoNrs' LtB/Jifi; e AP.;viL $37
nafii ad^Solinum e. 40. p.> 6f4. AU^it^Edi^iHimifKre hsr-
beot Iiktt r^rbQta reftittti no^o ivfra «tp. 16« (.9,'
oUeuer^] Prifctanas X^ p. S98* «x Yarrone-vSertmk
yaftioanuB['feudai»^ V6rba cmPdbktiirunt fm/k^pto^Miummtf
vi^tettirfarL refpexifle. '^ ^- : ' '- ^* .^j*.\-
afqFHf 4^ locum redemU^ Haec Vrfino merito fuffieiM
¥!& funt, igiUir Gefner incMBt ' - .... " ..\
f. 8. AV(1»m p&rietes'] CblmneUa: CaHerum etbos i$pDi
ta parietem eonueniet JfO^i qumiamfere eaepartescdtum*
i&riicareutjlertorek . .; i i- . ^ .,...-: ti ; .•
M coHatibus'} De yltie^ nmtio admdniiiit;' Jbnt iam^
iMieo lacOBOfii.* In canaltbM BeidK^ vetertoLciimmcbl^mbis
appofoit PofTis ejficipere,^ prc^peei:^ ftei^asy in.lploiacdns^
ponl in eanatiba».' At enimquomodo per-fiftiilaa extrlnfe-
«as fbppleri poteft cibas ? Ifaec jcilicet fuotineptiffima de
cibo. Pertfffi^tadaquam; deqoafiipra:.^(j«^
aportet , quae ii^dt, vnde 'st' Mereet vbi kmiari^togmt^ AMa
ratione vtitor Columellfl VIQ; 8^ qoi eolumbaft lanari debere;
tsumincabant nc^gat Cott Varrone&ciantGeoponiefiXlV»
cSrcq iwwrcif. Locum igitur Varronis perturbatipjKrirQrba
quibufdtfti^ ex alieno loc6>f6trfi^s/'itff redintegmc urcum
-parietes. Aquam muudameffeoportet in eakalSms:^>qm ik
fiuatet qmtnxirinjeeus perfi/tutasfuppkut^vkJie.eiblberk
4tvbiMUiertpoffint. -; tCi ;:••:.»
^^- Itmfiras 11051 EdL hB.JiifkrekaecHs^xaL'{cnptm
yera forte iatet Vulgata certe iiitiofa eft; -feqvlnr^edim
^tiA agnftis columbas. - -» ^'^r-
. qui iutbewt'] Gefiier maletNAt: -qaae kabenf, i.; e% ^bald-
tant Interpunftionem mataui, quae ita fadta fuerat : tupru
tus, ac/. vittff.-qurhabeutf ^^pcffmfimmitteniimu t ^
'Jmate^bona^ Ita h. L dtftiiligai vofaitPontedenr. Vid^
go em Wif^ctlfaifa^ aetate bonOi parandum. CdtUftiellat
'JBHgendae jimt' ad educatiouem ne^ve^laeuedmMiumno^
mtlaef fai'ccfff>&rts maximi*'^ Ut^o 4ifcipliniie pattem acca-
MtiUB traAat Cr^centius DC. 88- Gec^po&ica XIV. & fi
^i-vhn^ liM^di^ irBfutrsfihf iX^ iu rweiiuv: iu Ui&n ^ .
^ UOmit^rijifawrruriy^ leQkinrXncici^o^af raxi^fS»
f. 9; 4taqi$e diebusl Ctetc. nam diebuu 40. eoneipit^ pa>'
tit inatbat etedacftf et iuKfeftpertotumete.yhi ianHqua
«nea Edido feAfau babet educat. Geoponica XIV^ f . -^vm
ikueij^ohrtivcy ri&oy. iyirc$acac fitf reiroufAtovra':^feipal^
mstmm uelifiaHt^^i^mueijiiuif^p ueilrure i%siivl4f
• • . oke
S^ . .COMM£NTARlVS IN
liSv rJU wreU,iteft€r9fi€' ftr# riv ^ftifw yiotrmy r%\{wq
ixtfm^hrmp .mrfaifivag netf. d^atXnrac ri mif nmi «y iitifO¥t^
efirm u!Ktmip90l su^iBH MtJiriv rmtimmv airAi ifx^mf
ritrw. Quem Iogubi ex ixx: noflro do£bim efle fo^acaui
tnienuUbm fadmU'} Vrfiouft intermUtU, ytfuU aafeet
Itgi wifibAt* EcjaideotiM/Oefceiitio. nudiin htteruQlUuU^
ouod ex edtdooe LoiMBL «Ufttum probanit etiam Gdher, et
tebres intenuilatas apud Geiiium XV]L i^ Goaparaait
AmmianiflocaiKifiutiATliefi 1«L»
qmfinmiac^ Cr^B$i6l.fmvUfimnleuxrettmmt.bi
reEte audqaa mea : ,md fitmtL mecreueramt.
pttrimU'^ Creto* additx. GmI experti noftri temporis in
pardbos: noftriadJcnnt, qoegl poft fex menfe^ pariant et noa
ante, et donec viuaat^ quatuor vioibas et qatnf|ae et fejc
et amplios. facmnt palk>s. io aiino» ii efcam inaeaiant vel
hdbcant abandanfcer. qaod&^ilibil tabaitor, ter ad minn«
pariunt, lcilicet in aennte*-. Sopdbum menfem definit ptil-
lis red:e \Ariftpteleg H. A» V]» 4* ctttas;iocam annotamt
SchoettgCB*
dmdtHMmidmeato^l CfeSoeot.cibmiifm iUospmmt eaili'
do maUificata^n$afticaiQ vtlntoUif iiepie m$t aeftate ter qna-
Ubet die.9 JaUcei mam^meridit ft. nf/fitre. vbi Editio intMpia
mea et ante mafticato omittit Ge&er exeditiooe Looin»
wnMwt^maUlficmot eeprobaoit} fed reliqoam varie*
«atem jralier i0e jbi non videttiyv ^
lUeme demunt cUmm medimm'} Haec ofmfit Creie. nee
iddeo^.qaomodo mefUns 10^09 Uemedemipoffit faginandis
puUil.: .
f. 10». ,Qid iam pimnae'} Ccefc. eos verOfjfyi iam pemm
tfsgfm, Mtr^^ine^pmif r^tj^glMtt.iu nidief /raSds crmri'
bt$s,.matribus tmtriend^ utl.imimguandoef veletrtrahmnt d$
feitm,tmms,aiae, n/mf.fm4ttk etmantmrttritrims impingnan-
t^r, qtmk afietirif vt aitFatros vbi antiqaam^ Sditto W
bet fincerius ; r^Umfitmtt modo MhfiCf id tft$ /raSia crmribtm,
Ciefner^ex:Lcai«Ba. editfooe/iaadat: iUifief ii.eft^fra3i^
ColumeUa: .jwi^ vero fmcUiue fiA mattibus ningtif/emtf ft
ifmfymi^^. fr\us quam jkMeeU^ paucasJiJitrakae^pimnas^
et abttraedrmrjafVt tw# hco qmigfi^flvtf. ptitbeqfymeairio/inn
fUfum faritntifms, qno tt/t tt eee abundmntfr edmtt^ Wiiae
ergQjr JvarrQCkam io^c^Qcam babuijle noa fgJum Coliiad'
« . - vH
VARRONIS LIB. m. CAP. Vm. 529
vel extrahunt de pennis vnius atae. nam qui etc: Infra etiam
cap. 9. 20. de gallinis ikginandis eft: Eas euuljis ex alis pin*
mset e caudafarciunt iurundis. vbi vide notam.
et candidioresl Vrfino delenda videbantur verba quam
atii et cand. Vitimn vulgatae apertmn eft, quod toUes le-
gendo: quam alii grandiores. In £dd. primis eft: candidio'
res parentes eorum. RomaSf fi finnt etc. In Polit. eft can-
didaefimt. Columeila fteriles et fordidi coloris columbas
veteres et aduitas^ vt gallinas faginari ait; candidas vemU
foiitas fuiife, inde inteliigitur. Bxac etiam vitium vulgatae
leftionis apparet.
miUibus numum'} YrGno vox uumum abundare vide*
batur.
L. AxU)'] Plinius fO. 37. Lucius Axius eques romanus
ante beltum ciuile Pompeianum denariis quadringentis fingula
paria venditamtf vti tradit M. Varro. Nofthim locum lau-
dauit etiam Columella VOI. 8*
f. 1 1. fiStilia cotumbaria'} Sunt quae Florentinus Geo-
ponic. XIv. I. xorpl^^i ^^^ xvrpfvH^ appellat, a x^px alla j
reliquos appellat fnfTtiQ cum Ariftotele H. A. VI. 8«
mutti cotumbaria'\ Emendaui vidgatam exEdd. L I- G.
de cuius vitio miror Interpretes non monuifiTe. Inftrumen-
tum vocat columbas; quas qui poi&debant> dici fimul pofli-
dere debebant periftereona, etfi tantum fub tegulis yei in
tegulis conclufum^ nec aedicula aliqua diftin6him propria.
Columella VHL 1 1, f. 3. fiunt arundinea fepta in modum ca^
vearum, qualia columbaria teSis /uperponuntur. .
rure mag^um^ Vrfinus Ii. L ita corrigebat: aedifices
rmre mapum , eondifeas hic invrbe quotidie ajfes condere 1»
tocuios. Vi^rianam leftionem ajjemfmiffem putabat libra-
rium effinxiife ex perturbatis nods. Anteafuit: exaffefi*
fuiffem, Gefiier illam leftionem ita interpretabatur, quafi
affm vetfemiffem elTet; hanc vero ratione ea defendit vel
excufat, vt ponat aliquem 365 denarios impendiiTe colum-
bario, et iingulis dtebus inde recipere btnos afles feu dena-
rios dimidios feu femiiTes. Ita nempe dici poiTe ex afle fbe-
neris, dimidium feu-femiflem annuae vfurae redire. Qua
qfOidem ratione ego nolim vti. Interpunxi interim locum
ex mente Vrfini ; cum aiftea efl!et rurCf magnum.
Cap.vm. ThmMeruta^ CumPopma TU Meruld perge
\ legi voliut Gefner. Rede!
. prohuie magnum'\ Crefcentius JX. g2^ Pro turturibus
[ iocum eonfiituendum promde magnum prout muititudiuem ^*
* Tm/lP.n^ Ll re
530 . COMMENTARIVS IN
ri veUs. Item vt de cobmbis diShim eft^ vt kaieani oftiam etc.
.Ybi aatiqiia mea Editio habet: magMtm vt mmltitudiMem — «
vetis eumque item etc. Ita fapni n. i. 37. praimde vt uon. vbi
£dd. primae' fimiliter habent provide. Varro apud Nonium
in voce indifcrimmaHm habet: proinde vt mkil i$Uer/it.
ac camaras'] Haec omifit Crefc. et deinceps: teSoriom
itineis kaheant multos palos (Edttio antiqua pales) it^ixes^
juper quibus commode morcure pojfint. et locum paratum cou^
grue injuo pqfcantur. Gbatui etc. vnde apparet h.L inferen-
dnm efle poft ordinem verbom infixos.' ColomeUa Vni. 9.
M tineam mututi per parietem aefixi tegeticutas cannabiuas
aedpiunt praetentis retibus, quibus proiubeantur voknre* —
In his autem ajidue pafcuntur milio aut tritico. fed ea femina
dari nifi ficca non oportet. fatiatque femodius cibi in iSebus
Jingutis vicenos et centenos turtures.
f. 2. inter reliquosJi Vrfini emendationem: inter reti-
quos ab imo ad car.iaram adfemipcdem aeque latum ac mutu-
tus a pariete exftatf in quibus etc. re&e reprobauit Grono-
vius de PecuQ. Veter. p. 429. qui vulgabim vbique deCendit,
verba tamen ae^ tatum ac mutulus «— poteft inepte inter*
pretatus: mutulus etiam aeque latum, id e&^ tantundem fpa-
tii, ad^^femipedem, a pariete exflare pot»Q:. Sede vidit
Gefher aeque tatum ad ordinem pertinere.
ajimmo ad camaram'] Equidem maiim : Jkmmum (or-
. dinem) a camara adfemipedemf aeque latum et reliq. Ita
enim infintum ordinem oportet abejje a tetra non mimus tres
pedes; atque ita melius et aptius verba fequentia cuque latum
reliquis iunguntur« De latitudine fummi ordinis camarae
proximi fpecialiter praecipit, quia parietes, in camaram co-
.eontes, anguftiorem ordinem fummum facere cogunt, nifi
. reliquos antecedere et propendere veiis. Sed commodius
ipfii verba Varronis ad ^emuis ordinem referentur, vt tam
•latus fiat, quam longe a pariete mutuius eminere poteiL
.Sed video nunc demum, Pontederam in Curis fec. monuifle,
retis mentionem h. 1. defiderari ex Coiumeila; itaque corri-
S*t : ad femipedem rete latum ac mutuhts, i. e. ab infinso or-
ne ad camaram expanfum rete ad femipedem a pariete di-
ftat^ quo fpado extra parietem eminet mutnius. Veram
fummo ita dici vix credo, nec rete ab infimoordine vique ad
cameram praetendi videtur.
f. 3. Gbc^i] Crefc. cibatui obHciunt triticum — quoti-'
die purgantur -— ne taedantur, quod quidemferuatur et efi
bonitn. Milium excidiffe videtur^ fi compares Colttmellae
locom Aipni pofitum. Idem de ftercore: tegeticuiae nma^
.... demltm
VARRONIS LIB. ffl. CAR IX* 531
,; danittr, neftercus vrat pedes, quod tamen et ijjfim diligenter
,. repani debet ad cultus agrorum arboruntque.
,; oppojitij/imiim'} Crefc. aptijjifnum tempus eft circiter .
g menfem et cum matres eorum plurimos gignunt pulhs, in aui-
bus maxime fruSus conftftit. Aucupatores tamen Lomaat''
V diciey praecipue Cremonaey tota aeftate tartures feras retibns
\ capiunt et in domufculam claufam , et quae lumen habeat , in-
j cludunt, eifque dant continuo aquam puram et milium quan*
n tum fumere vohmty et yfque fere ad hiemem vel poft partent
r autUmniJeruant , ficque quingentos et mille quandoque congre»
% S^^if q^ii ineffabititer impinguantur. Vriinus h. 1. legi vo-
lebat aptijpmum — circcL Ad aptijj^mum ducit leftio Edd.
g primarum potiftimum et Poiit. ad potijpmum* Denique ita
^ habet Crefc. qui defendit vulgatum circiter. Veram fenten-
tiam Varronis expreffit etiam Crefcentius ; verba vitiofa funt.
l Interim cum Pontedera vulgatum cum pulli mutaui^ et dl-
^ fUnftionem. Non inepte Gefner opimae corrigebat ; circa
. meiTem enim reuera pinguefcunt matrices et mares tur-
tures.
ptiJW] Pontedera vulgatam cum puUi corrigebat: tunc
[pulti, Matres enim efFoetas tunc cito giifcere, et pullos ad-
vltos ifun inueniri ad farturam aptiores. Columella VIII. 9«
perhiemim, quamtds adhibeatur opera, difficulter gtifcit. —
rurfits aeftate vetfuafponte, dummodo Jit facuttas cwij pin-
' guefcit. nihil enim aliud nifi obiicitur ejca , fed praeciptte mi"
^ lium. •— Huius auis aetas adfaginam non tam vetu^ eft ido^
^ nea^ quam naueJla, Itaque circa mejfem, cum iaim confirma^
^ tckeft puIHties, etigitur.
^ Cap. DC. farfurae'] Librorum veterum leftionem Vi-
^ rie interpretari et emendari conati funt viri dofti. Farfurae
^ praeferunt Turnebus Aduerf. XXIV. 32. et Scaliger, fed in*
r tei-pretando fenfu n^ihi non fatiffecerunt. Vrfinus legi vp-
lebat: ^iV, EgoduorequirofarJuraemembra, depalunu
^ bis ac galtinis, et vocem ajfterae ex altera vitio ortam eile
} putabat Pontedera: Jbcijus. Ego quae requiro affaturae
i . affae membra de patumbis^ de gatlinis dicefodes Meruta: hoo
t fenfu: Ego quae de palumbis membra fimpliciter aflata re-
quiro, dic,de g^inis^ Merula. Confirmari putabat emen-
' dationem fuam loco Apicii VH. 5. vbi aflatura afla memota^
tur. Sed quid d&tura ad hunc locum? Gefner praefere-
'' bat leftionem antiquam: Farturaef qffurae i^w^^irttQ pofi-
P "' . tam; quam paululum immutatam reftitui; inclufi enim in-
J eptum. ajfurae et dedi et gatUnis pro de gallinis, fententia
^- . * Li 3 ipfa
533 COMMENTARIVS IN '
ipfa faadente. Pontedera in Curls fec. coniiciebat: egaque
requiro ajjaturae affae tnembra palufnlnSf de Gatlims: i. e.
et ego etiam in palumbis afTataram aflkm malo 9 quam alio
modo . quod in ^inis proprium ; de Gallinis etc.
Igitur'] Refte Edd. I. I- G. Hle tgitur:/unt galUnae.
Incipit enim nunc Merula difputare de gallinis.
f. 3. deinceps} Vrfinus maiebat: quas onmes fere ka-
bent. vei: quas fere omnes habent vitlae. ex Columella, qui
iic: Cohortalis ejt auxs^ quae vulgo per omnes fere amfpici'
tur vUlas. Refte , puto !
Deliaci'] De hls vide ad Columell. VDI. 2. 4.
pars quinta'] Edd. primze : jHlicet que. Sa, parsV-
vnde fufpicor, fUifle olim in libris quibufdam: jHiSr^/ quafi
pars quinta,
f. 9. candenti ferro} Haec verba excerpfit Charifius
grammat. p. 100.
catcaria ad'} Reftitui hanc le6tionem» quam fenfos
poftulat et Columellae locus VHI. 2. ferro candente cakaru
bus inuftis^ quae cum innea vi confumta Jimt ^ faSa vlcera
dum confanejcant f Jigmari creta tinuntur. vbi vide notam.
Vrfinus h. I. malebat iegi: femimares capi. — > inurentes infi"
ma — rumpantur^ ac quod. Idem ait in Codicibus efie: ac
quod — Minunt J^utina creta. vnde fiatim praeferam cum
Vriino ac quod. Plinius X. feft. 35. caflrari gaUos ait can^
denteferro tumbis aduftis aut imis crnribus. Vnde apparet^
'h..l. Vrfini emendationem fuifTe probandam, aut fequendam
antiquarum Edd. leftionem, quae quidem naturam veriiis
exprefiit. Tranfpofitionem illam fenwmares capi ex vetere
Codice item affert et confirmat Vrfinus ; atque ita verba ea-
dem collocauit Columella. Sed nunc cenfeo, totumdocum
ita ex Plinio conftituendum effe: candenti ferro inurentes
lumbos aut catcaria cutinfima crura, vjquedum confiemantur ^
ac quod exftat vtcus etc. Ariflx>teles H. A. DC 50. tnTd-
fofovrctf ik 0/ ftiy ipvt^sg 7i»r» ri o^ficirvytcyf tcscd^ t frvftTl-
itndiv oxsvovreQ' ivroSjd-* yecp iiv iirmoawijru; ivcrh if rpufi
viitipfotCf iiy Tjhj rikaov ovr»f rors niSkcuov i^otxpov yh^B'
rai xai iairt xoxxv^er. AntiquifiSma igitur haec cafirando-
rum gallorum ratio fuit; quam vix omififle puto Varronem;
etfi (^lumella omifit. Ita enim ille: nec tamen id patiunher
genitatibus amijfis ^ fea ferro candente catcaribus adeiJHs, et
reliqua quae fupra pofui. vbi tamen Codex Goefianus con-
iefturam Vrfini, neque tantum legentis, confirmat Sed enm
rationem cafirandi gallos tefliciSis exemtis nuQns fcripto-
rom veteram memorauit, qaanqmm hodie fere ooines gen-
te«
VARRONIS LIB. IIL CAP. IX. 53J
tes eandem vfurpant^ reliquis dnabus negle£tis« Columellae
locus poteft tamen manum iniicere corrigentis Varronem ;
adeoque credere licet, iumborumadurendorumrationemiam
Varronis aetate exoleuifTe. In minutali Apiciano tefticutos
cafHmum addit Apicius IV. 3. qui rationem Columeliae con^^
firmarevidentur, et monftrare, tefticulos caponibus non fuif*
fe exemtos. £ft tamen locus Galeni de Alim. Fac. in. de
tefticulis animalium, ad cibum probatis, vbi tauros, fues ma*
res» capros arietefque teftioulis exemtis caftrari {aginarique
docet, addens, folos gallinaceorum (aginatorum teftcs in ci«
bo potiifimum probari. Vnde quis caftrandorum gallorum
rationem hanc quae ilt exemtis teftibus, exfculpere forte
conetur; fed fruftra. Nam fi faginatorum galiinaceorum in-
primis probabant teftes, antea non eximebant, fed alio
modo caftrabant; atque hi ipfi funt tefticuli caponum» ab
Apicio memorati.
Jint Ucit ] Vulgatum : fint licet ^enera ri tria paranda.
Scaliger ita emendabat , vt legeret : JciUcet ei genera tria pa^
randum ; cxii aflfentitur Gefner, quia in Polit. libris c& Jie
Ucet. Mihi vero placet Vrfini ratio : Jint licet genera tria,
parandum tamen villaticas. a qua quo propius abeiTet vul-
gata Jed:io, interini cum £dd. primis omifi ei ante tria. In
Scaligeri emendatione et interpretatione illud inconmiodum
mihiaccidit, quod inepte repetuntur tria genera paranda,
qnae antea iam diftinftius enumerauerat Varro.
rubicunda'] Crefc. rubicundas. Deinceps amptas dedi
cx Polit Ifbris pro ampta^ probante Columella et Pontede-
ra. Pro ereSa Vriinus malebat reSa^ quod Columella ha-
bet: reSis rutili/que crijiis^
parHones'] Crefc. partem. In Geoponicis XIV. 7* riif
TB \o(Poy iTnjpfUvov Tui^ wpo^ iorontetQ up&TTs^ wL
f. 5. Gattos'] Crefcent gaUifint tacertofi — ptene acuto
— paUa rubea, cotto vario '^femoribus -r vngutis tongis —
pennis, vociferantes, Vriinus ex Codice vetere affert: quod
mimaduertunt ; quae leftio erit praeferenda, aut cum Gef-
nero legendum' animaduertuntur. Vulgatum enim animad-
vertunt vitiofum eft. Ad gaUosfalaces intellige el^at.
pleno acuto] CoIumeUa: rofira breuia et adunca. Edd.
quaedam omittunt pteno, Crefc. ptene. Forte fuit pene acutp»
De ipfa re vide ad Columellam.
fubaWicanti] Geoponica yivetoif foif^ov» Femina pi-'
lo(a Columella interpretatur: frequettter Itorrentibus ptumis
kirta. D^nAecottumvariumidemexplicamtperiubasvarias
vetex aurofiauas per colta ceruicefque in humi^ros diffitfas.
Ll 3 ^on
534 COMMENTARIVS IN
nonmodo non'] Crefc. alteram negationem omittit
f* 6. Medicos] In Edd. primis et Polit libri» et Vifto-
rii^/fVoxlegitur; quod fcripturae vitium vuigare fuo etiam
tempore reprellendit Columella Vm. 2. 4. et Feftus Mekcae,
inquit, gallinae^ quod m Meti^ idgenus aidum corporis oi».
pliffitnifiaf, L littera pro Djubftituta. Idem in herba me-
dica deinde faftum fuiffe ad h.l. monuit Vi6torius, cuius
annotationem ad h. 1. operae Gefheri vitiis mnitis confpur-
carant Melicam enim et melcam pro medica faepe dixerunt
Crefcentius, Albertus et reiiqut medii et tecentioris aeui fcri-
ptores, quam Itali hodieque yJ^gmom tefte Vi6lorio appel-
lant, etTi a veterum medica diuerCim putet • Scilicet Ibili
Saggina vocant milium Indicum feuHoIcum Sorghum Linn.
ante Plmii aetatem ex India allatum, tefte ipfo i8- cap. 7.
noftfi Morkir/e. Hanc eandem Crefcentius aiifque fcripto-
res, a Cangio laudati, meliccm feu melcam dicunt, quam Ita-
iiqa Crefceuvii verHo, Venetiis 1542. edita, libFoIII. c. 17.
interpretatur Saggina. Refte ! Vide Becmanni H. luuent
VqI, n, p. 546. qui tamen meiicae nomen omifit, quod non
ei^ medica faftum effe videtur, vt putabat Vi6X)rius, fed ex
milio, cuius flmilitudinem gerit grano.
attribuendus^ Crefc. parandus inquo drne caueae, id
eft, manftones coniunSac funt , quae verjus orientem /peSent
et ftnt hngitudinis circiter decem pedum^ latiiudinis paulo mu
nus , in altitudine paulo kumiliores. Ita antiqua mea cnm
Bafil. niii quod liaec omittit verba id eft manftones, quae ex
editione Louan. etiam laudat Gefner. Idem ex Louan. af-
fert : latitudine pauto minores. Coiumella Vni. 3. totius offi^
cinae tres continuae exftruunturceUae,quarumperpetuafrons
arienti ftt obuerfa. Jn ea deinde fronte exiguus detur vnus
omnino aditus mediae cellae^ quae ipfa tribus minima debet
effe in altitudinem et quoquouerfus pedes feptem. — Fircujue
cella hngitudines et attitudines duodenos pedes habeant, nee
ptus latitudinis quam media. De numero cauearum confen-
tlt Varro ; cellam enim curatoris alieno loco deinceps me-
morat mediam inter duas gallinarum caueas ; in menfura di-
verfus abit In altitudinem malebat Scaligcr. Equidem inte<»
rim importunum auam ante m altitudine fiiftuli, quod nec
Crefcentios nec Edd. I. h G. agnofcunt
vtrtfque'] Crefc. vnaquaeque habeat feneftra tripedatem
(Bafil. tripedati) %mo pede altiorem ex viminibusfaBam raris
^ quldquam intrare pojjit, quod nocerejotet eto. Columeila
et ipfu tabulata &neibis vult illuifa^ari, et infra tabulata. De
bis pofteripribus V«to tradit, rt Coliimella ita: it^a tabu^
tata
VARRONIS LIB. Itt CAR^IX. 53$
lata maiores fenejlrae aperiantur, et eae ctatris mumanttir,
ne poffmt noxia irrepere animalia, fic tamen^ vt illuftriafint.
tocc^ Menfuram non.addldit. Vulgatam Varronis lerao«
nem ex Edd. I.I- G. corrigi voIuitGefiier; in iis fcilicet eft:
vtrifqne fenefirae latitudine tripedalL quafi in vnaquaque cel-
la plures fieri debeant fenefirae. Hanc tamen interim le6tio«
nemrecepi, vtpotere6Horem vulgata: vtraque feneftra iate
tripedaiii et eo pede attiores* Praeterea ex Crefc. vnopede
attiores dedi. Tabulatorum mentio hic omifla in alienum
turdorum auiarium migrauit fupra cap. V. fefi;. 4. vnde ver-
ba: Inttoc teSo caueifque tabulata habeamt cUiquot ad pertU
cae fupptementum.
feft. 7. inter duc^'] Crefc. inter ipfas duasftt tuftium^
auo gattinarius curator — - traSaeftnt. Haec Varronis ver-
oa alieno loco pofita et a yerbis fequentibus diuuifa fnnt:
praetereafit cetta grandis, in qua curcUor ludntet. quae Cre^*
fcentius plane omifit. Itaque totus locus ita efi: conftituen-
du8 : folent gattinis. Praetereafit celta — habitet; inter ipfas
duasfit gftium, qua galtinarius — - pojfit. CQterum Scaliger
veirba curator earum, contra Vrfinus'vocabulum gattinarius^'.
vt ex interpretatione orta deleri volebant. Vrfinus adeo
affirmat, in |ibris veteribus efie &mpY\citjdt qua gcUtinarius
earum; vnde firmatur Scaligeri fulpicio. Ita tamen, vt bo-
die exftat^ h. 1. legit Crefcentius.
exfcutptal Omittit Crefc. Habent Polit. libri, fed ex*
ctufa. Equidem h.. 1, malim omitti, deinceps epim de pofi«
tione accuratius tradetur. J^itur inclufi ; totum locum ita
ll lego : cubilia earum^ ita, vtin parietibus drcum ordine pofi^
r tafint — nocet.
^ ante fitf vt dixj'] Crefc. jUfit quoquefia^ dixu fed
^^ antiquamea: aut ficut dixih^het, vt h. L Edd. primae. Vi-
'^ tium h. 1. manifeftum eft. . De veftibulo enim nondunji dixit ;.
■^ nec in veflribulo volutantur, fed in eo confifixint^ per id ad«
fcendunt et defcendunt. Audi Columellam : Ua craffos pa-
rietes aedificare conuenit, vt excifa per ordinem gallimrum,
cubilia redpiant — hoc enimfalubrius et etegantius efi, quam
> quod quidam fadunt , vt patis in parietem vehementer a&is
^ vimineos quahsfuper imponant. Siue autem parietibus ca*
f vatis fiue qualis vimineis praeponenda erunt veftibula, per
quae matrices ad cubitia perueniant. Sed claufiie gallinae
'^ debent habere amplum veftibulum» retibus munitum, quo.
^ prodeant et vbi apricentur, eodem Columella auftore cap. 4.
^ feft. 4.. De g^linarum igitur claufarum, quas vagari nole-
l^ bat^ veftibulo duufie videtur Varro antea et fi:atim poft cel-
^' Ll 4 ' iarum
i'
5!
S36 COMMENTARIVS IN
larum mentionem, vbi molta turbati foifle a libnuiis iam
aotea vidimos. Nonc de altero veftibulo^ cubilibiis antepo-
nendo, repetit, fed iibrarias de eodem agi patans, interpo-
foit inepte verba vt dixu Pnto igitor, poft cellae gaUiQarii
mentionem ita pergere voloifle Varronem: Adjit qmqmeve'
fiibidum nte feptum — vobUarL lu caueis crebrae — cubi'
iia earum. ita, vt in parietdms ^ nocet. antejit ve^ibulmm
pojitumf vbi eonjijlere poffiut , cum defcendunt vel ad/cenduat,
Sed vide etiam infra adteft. 15* vbi demum de priore vefti-
bulo tradit Varro.
exfculpta'} CreCc. vobOari. DiBacubiliaJintexfculpta
in pariitibus aut affixajirmiter — cum incubat nocet. vbi Ba-
fil. babet incubant. Excifa dixit Columelia, exclufa Polit
libri. Similiter Cato c. i^.forandna exjculpta dixit Dein-
eeps Vrfinus praeferebat atgixaf quod habet edam Creic. et
totum locum ita legebat: ita, vt in parietibus drcum omma
plena Jint cubilibus g. aut excijis aut ajffixis. Equidem puto,
faiile olim : in parietibus circum ordine pofita Jint cubilia. In-
terim le^onem plena Jint repudiaui, quam nec ipfe ViQo-
rius rectpere aufus fuerat.
f. 8* parturienf} Crefir. parturieriut paleafitbftemi de-
het et cum peperint toUas — fubiice; eo quodpuHces et alia
nafcifolent, quae gallinas quiefcere etc. Columelia cap. 5.
nam puticibus aliijque Jimilibus animalibus replentur. vnde
malim h. 1. cum Crefcentio legere: puUces et aUa animalia.
Praeter pulices enim pediculi, et ricini quoque vexant gal-
linas, quos acarorum numero comprehendit Linnaeus; qoos
in coluvnbisfexcupedes dixitCrcdTcentius, pedicali funt; acari
enim odx> pedibus incedunt. Pulicibus fabftitai h. I. et in
ColumelisLjpedes, i. e. pediculos volebat Pontedera*
acusjubjiemendum2 Feflns : acus palea eft. Varro re^
rum rufticarum tertio: acus fubftemendum (alias jiifc/Inie»..
dum) parturientibus, acus in area excutitur. Prifcianus Li-
bro V. ex h.I. habet: Acus Mfternendum gcUlinis parturien^
tibus. In area excutitur. Poftrema verba ex libro L 52. 9.
petita et adieAa efle fufpicabatur Geiher in Thef. L. L. Ce-
terum Libri Volit fubftemenda habent; fed nofljer L 57. i.
babet acere. Ex graeco &x^fov fit acus , aceris ; Columelhi
genere foemineo dixit
aequinoSHo'] Crefcentii Editiones tres ab aeqmnoRio
habent ;^ quod voluit etiam h. 1. reftitui Vrfmus, qui praeter-
ea }i. I. excidifle quaedam fufpicatur ex Geoponicis vbi ait:
iS ii ihrotiSivaf ru »u iiiXi^a mro &(Pvps mfOTJc rfitrifuva
P^Xf^ ff^roir»ptt/rj^ imifUfluQ. ri ih xfo rixn rS U9ufi | ictcra
rwtn
VARRONIS LIB. in. CAP. IX. 537
to^» rnirifiwa uoil r» itpotroroHet rivrot ix vitoSsrlov. iyo-
vct yip neil Kriksfrrx yfvovretf. Spoc ii dpfmf rpog ro UTon^i'
votf Tft d» 9f r! ¥»pog iffTjfispfcc. Duo fcilicet tempora vult
deiGgnari Vriinas, vnum ad partam a Faaonio ad aequino-
ttiam, alterum ad incubationem, ipfo aequino^tio verno.
Mihi etiam deeffe muita videntur, aiia a librariis fuifle tor-
et etiam prima eo tempore'] Haec omifit Crefc. qui ha-
tet: poji natafunt, non funt /uppohenda et-gallinae, quae
rojira aut vngues non habent acutos, incubare debent, aliae in
condpiendo et ouando potius quam incubando occupatae effe
conuenit. Sed antiqua mea habet ihi: Jupponenda et ea quae
nojlra — acutos autem nam palujire in concipiendo et ouando^
quam — occupatae effe omiiTo verbo conuenit. Gefiier ex
Louanienf. tantum verba et ouando laudauit. Verba prima
eo tempore interpretanda funt ra rpoororoxa. quae prima a
nouellis gallinis edita fuerunt
f. 9* potius vetuHs'] Edd. L I- G. potius e vetuHs quam
e puUafiris, et quOms fubiicias 9 rofira aut. Sed ViAoria-
nam et Edd. primarum leftionemexpreflerunt Geoponica:
iSi ii Mort^ivotf rcu4 irpoQefiypivlcuQ 8 rcuQ ixpM^itnuQ x«^
TsHr&v ivvobfiivou^^ dHfiouoraraf yccp rpo^ tioroxfcsv wlv aj
iytotv&tocff fidkior» ii ai iisrSc* ou ik riruv TpstrPvrspe^ TJrrov»
T»Q ik Tiivrpx ixi^oQ opvet^ iotnorcc roTc rSv aksxrpvovccv x»-
Kvriov iitofii^av» rpvirScr» yip r» deL Ita etiam Columella
Vm. 2. 8* 9pi monet, calcaratas gallinas ad concubitum eS£e
contumaces et incubantes aculeis calcis oua perfringere.
Sed Varro gallinarum roftra et vngues acutos ene vetat> ne
verfantesoua aut incubantes perfringant oua. Mirum tamen,
de calcaribus non meminifle nec h.L nec in defcribenda gal-
lina. Gallo tamen roftrum acutnm et plenum eiTe voluit,
quo fcilicet pugnet contra noxia animalia. Leftio igitur
Vi^riana bene habet in eo, quod oua vetulis modo fuppo-
nenda praecipit, non» vt vetus le6tio, oua a vetulis edita.
Ita etiam Columella: noueltaemagis edendis quam excluden^
dis ouis vtiliores funt — veteranas igitur aues ad kanc rem
eUgi oportebit , quaeiamjaepiusidfecerint^ morefque earum
fnaxime pemofci, ^uoniam aliae melius excludunt, aUaeedi^
tos puUos commodius educant. Reliqoam huios loci fcripta*
ram; ex antiqua mea Crefcentii editione ita debere conltitni
cenfeo: nonfunt Jupponenda, et ea, quae fubiicias , vetulis
potius, et quae roftra aut vngues non kabent ctcutos. Nam
puUaftrae debent potius in concipiendo et ouando occupatae
ej/e, quam incubcmdo. Verbum ouare nunc primom ex Var-
Ll 5 rone
538 COMMENTARIVS IN
rone prodit; ouationem tamen habet Plining 29. c. 7. Pro.
puUa/lris Turnebus Adaerf. 19. c. 28. maleba,t pulHms lege-
re, Scaliger puUUris vel pulktris praeferebat ; pullaftras enim
effe pumiliones; contra puUUraSf quae nondum aut non.
multum pepererint Ita porcetram effe, quae nondumaut
non multum peperit» fcrofiun. De porcetra vide Gellium
XVin. 6. Eandem formam praeferebat etiam Pontedera;
et Vrfinus Veteris Codicis iefttonem puUiiis laudabat £go
puttaftrae teneo. Ita enim vetuftifBmus iiber Pollt habeC
puUiftris^ eoque ducit leftio antiquae meae Edit Crefcen-
tioy vbieft: nampaluftrae. quaooL ignorabant Pontederaet
Gefiier.
f. 10. fouere coepU'^ Re&ecoepermU legendum efle mo-
nuit Gefner.
ter noueml Columelia cap. 1 1. decimo du omuia gaUi*
naceaJubtrahafUurf et totidem recentia eiufdem generis fup^
ponawtuTf vt trigefima bma, (hoc eft expletis triginta tUelms
addit Palladius) cum pauoninis excbidantur» Sitmiiter Paila-
dius I. 28. et Geoponica XIV. t8« Hinc manifeftum fit vi-^
tium vulgatae leftionis ter nouenit de quo admonuit etiam
obfcure Tumebus Adnerf. VIQ. 8« cuius locum non inteile-
xit Gefner. Ipfa etiam Varronis ratio corre^eionem noih^am
poflulabat Crefcentius verba: Si oua — ter deni on^fit
plane, et deinceps fubiungit IncubanUs inctudere etc. CoIu«
mella VIH. 5« 10. diebus terfeptenis opus eft gatUnaceo gene-
ri, at pauonim et anferino paulo ampUus ter nouenis. Scili-
cet calore tempeflatis numerus dierum vel augetur vel mi-
tiuitur.
includere'] Geoponica: furii il r^v vw^ecaf rSu cSSi^
ifufii^avriov rac ipm^ nctl iyxXmffrioVf 7S/« it ohfc r^^ ^fU^
potQ Hc^ riJQ wnrog Aikwvnf nvrci ncfoA il x^ deiX^ oyox-
nrioVf rfoC^vre vnpaphfriov rijv ffvvif^ iM^Torov €7r«x«-
idv iynkmariov. vnde Vrfinus h. 1. iegi malebat datur, quod
ex Crefc. pofiii pro vulgato detur. et eodem auAore cum
Edd. 1. 1- G. omifi a ante mane.
f. II. aequabUiter^ Geoponica: e ik itooc rSro rerct-
yfiivoe ii ^pMfSv furccTrpe^irf, ra wx Tva irca^o&ev o/tctXSe.
&aXit»vrcif — i iS ik evkoifiS<r&ai fiij iicc^^aof ri Si, ia»
xoJkoauc y^vx^C furuffrpi^ccvraf. fikiTra yxp iiiv ri roS-
rov. Alii fcilicet improbabant hanc rationem vertendorum
ouorum atque inde damnum timebant ; fed ab vtraque parte
inepte agitur. Nihil enim opus verfatione, quam peragit
ip(a gallina; et abfque hac talis eft pun6ti falientis pofido,
vt;^ quocunque fitu pofitum fit ouum^ jfemper in fuperna parte
con-
VARRONIS LIB. IIL CAP. IX. 539
coniifbt et calorem gallinae excipiat. Eandem ob caulam
'^ timpr iile eft vanus 9 ne ftamina et rodimenta pulli coeuntta
'•' confandantur concutiendo.
in eos vitales'] £dd. primae cum libris ViAorii inanes
'• vitaks. vnde Scaliger efHciebat: guod inas vitales, L e. ve-
^' nas. Feftus : Ilia diSla ab ina, quae parschartae eji tenuiffima.
^ Marcellus Empiricus cap. ii. ad vtcera in ano faSa ckarj
^ tae combujlae jiu inarum eius drachma L Deriuat ex grae-
^ co TvotQ, 1. e. iibrae et confirmat interpretatione Geoponico-
:* . rum, vbi eft: iietyivwffHsraf rx dci ei yivtjMV ^o ro iviu, iiv
!'• /Mr» rsrifrTiv ^fUfaaf rS 3faX^d^vai Xfi^ njv etvy^v rs ^\U^
dtaflTjrou* iecv iikv yif ri (fouvTjrm iiurpi^v JvSisg xot/ v^ou-
> ftov iTTou ^ivifJWf ro iviv. iuv ik itoUPotvic |f, «« ciyovov in-'
fihiriov. Eadem paulo poft: ioKtiiimQ m xri^^f^ ^^ ^^
iroo. pdXLB ravrot ci^ viuf * ro /Akv yxp droiiov iinrokti^ei d^
aXf^crroV ro H ittiSjfSQ xotreve%^7i96rou %ir». sik yip xH
1 vpoc ionifMtfflocv (Ttietv ri di 7v» iiij itoUp&oip^ ro iv ocvroTg ^*
r/xov. Contra Vriinus ex^etere fcriptura ei!ingebat: ani-
fnaies vitaks venas, appofito loco Plinii 10. f. 75. Quarto die
foftquam coepere inaoharif fi contra tumen eacumine ouorum
apprekenfo vna manu, purus et vnius modi pertuceat cotor,
JleriUa exiftimantur effe, proque eis aUa fiibftituenda. Et in
aqua eft experimentum: inaneflmtat: itaque fidentia , hoceft
pkaa, fubiici volunt. Concutt vero cxperimento vetant, quo^
fUam non gigftant amfufis vitalibus venis. Cum Scaligero
facit Salmaiius ad Sdlinum c. 30. p. 378. qui vocem inam
etiam Plinio 13, f. 25. reitttuit ad Vopifci Firmum c. 3. vbi
Harduinus taeniam habet Denique Pontedera inanes vita^
ies venas probabat, quoniam venae, cum primum explican-
tur, ioanes fint, et humore vacua atque infirmiora faciiiutf
confundantur. Mihi placet innantes venas vitaks confun^
ddnt; quod probabunt, qui naturam ouomm et punfti {bl-
lientis cognitam habent Cod. Caef inanes Venet cinanes
habere monet Ponted. in Curis feo.
f. 12. tres aut quatuor'] Crefoent quae ojDtime feruari
pojjunt diufiperfricantur — per tres horas, aeinde abtuan^
tur etfurfure ac paleis recondantur. Ceterum haec ipfaver-
ba hoc ordine et hoc in loco non legit Crefcentius, fed ad
iinem capitis reiecit Contra poft verba ob inam ftatim ad*
dit: Oua obtonga acuta mafculos rotunda fbendnas tribuma.
Injuper ponenda eto. Eadem tradit Columella VUI. 5. omi«
fit vero Palladius, itaque aliunde nifi e Varrone non habuit .
Crefcentius. Obferuationlde ouorum figura antiquae & quid
ineft veri, id ^eferenduo» efle puto ad prooeritatem collique
lon»
540 COMMENTARIVS IN
longitadinem natorum ex ouis oblongis pnllorum, quam
nuper certa obferoatione deprehendiiTe videri voluit Becfa-
ftein in Hiftor. nat Auium germanicaram.
ffi iifdem'] Ita ex £dd. primis refcripfi fuadente etiam
Gefnero; reliquae in iis idem. vbi Tumebos atque Vrfinus
maiebant iidem vel item legi. Crefc. videtur ikim h. 1. iegif-
fe. Deinceps malim ex Crefc. iname legere deieto ob. N^-
que enim obinane dici poteft, vt graece vroxayoy» quod pu-
tobat Scaliger.
fupponendo ] Crefc. infuper ponenda — incubantur^ ka-
beant/emen futli nec ne — pofiquam incubare coeperiU ibi an-
tiqua mea; pofi incubare babet Vnde malim h. L i^ere
habeantfemen puUi nec ne. vt fupra feft. 1 1. ouaptenafint
atque vttliaf necne. Deinde coepenmt pofui ex Plinio pro
vulgato coepitf quod Edd. quaedam mutarunt in coeperint.
lumen tenuit'] Crefc. tenuerit et purum quod vmus modi
animaduertit effe eiieere debet ac aliud Jubiicere. vnde malioi
legere h. 1. tenuit, quod pt$rum ^ vnius modi efft ammaduer*
tit etc. Certe vulgata vitio non caret
£13. oua paudora] Vrfmus pauciora abundare cenfe-
bat; Crefcentius tamen habuit Geoponica: ra ik ixxoXa-
icrifievu veirriu ev&icog vxoneurriw i^ ixaumfg opv$^og xo^
vro^hfriov rjf ohyccpuwti. ri tk ituf uur^ fiij uokaJtpd^iuru
eSx xuroutapiar^v eig tkq ifri dotkxwuQ fbm fisr buivofv ^a).-
xifABVu ^woyovijrut. ry ii ohyocfui^ k fUvov fcif rXiov veorrig
uro/3Aj;r/ov. Sed praeterea alia li. 1. infederunt vitia. Quo
enim referuntur verba ab eaque? £x fingulis nidis fubdu-
cere iubet pullos, quam primum fuerunt exclufi, etfi pauca
fiiperfint oua, aliis gallinis fubiicere; quae nondum excu^
derunt Igitur ab eaque eft di6him quafi anteceffifiet de vna^
quaque matre vel gailuia, nido incubante. Atqae hucufque
bene omnia procedunt Sed quid deinceps volont fibi ver-
ba: et minus kabeut triginta pmos? Quae nondum excude-
.runt oua , iifdem reliqua oua fupponi vult ; et tamen fubdit :
quae minus 30 puUos habent. At onmino nondum habent
iUae pttiios ! Igitur locus eft vittofus et lacunofus. Perti-
nent fcilicet huc verba infra ie6t 15. pofita^ vbi vide notam.
fubiefio puluere'] Geoponica XIV. 9. ri ik mwog i^* S
9f rpo^Ptf xufotrt^erui pokfifrip nkSe* vbi certiilima emenda-
tione iegendum eft x^rs, eodem confilio, quo Varro pulue-
rem fubiici vult, Geoponica fimo. iliini volunt vas, in quo
cibus apponitur.
potentam'2 Crefcent jMrimis puUis dAet obiici puluis^
ne rofiris> -* dura^ eifque miUum eptimum it hUum etgrana
miBUtB
VARRONIS LIB. III. CAP. IX. 541
- mtnuta tritid /afis competwit; fed ^aiUnarum pabtda Junt^
i quibus praecipuae dekSantur, vermiculi, triticum et fere
omniagrdnaf et praecipue dandum ejl eis toliumf quod eis
: competit et hoc efi humano corpori inimicum. Geoponica
: XIV. 9. Tfo^pTJv ik rpiSrov yMfifiivei M ^fJtlpuQ revrsHa/i
i i6X»Sk(pir»fAsrdi netpiafut aripfiuroc 9uv oYvip fipotxivTot vixru
; vro^Vfuireu ii kou 0 oTmq iv) rSv iroiiomivrav ri iprsrx,
I Colamella: farre ^rdeaceo cum aqua incoHo, vel adoreo
farre, vino refperfo, modice alendijunt, priufque quam emit^
} tantur ad recentem cibum, Jtnguti tentandi, ne quid hejiemi
i habeant in gutture, namfi vacua nou efi ingluuies, crudttatem
^ fig^^^f abftinerique aebent, dum concoquant. — etfarina
( hordeacea pafcendi dum corroborentur , cauendumque ne a
ferpentibus affientur, quorum odor tam pejtitens efi, vt inte-
rimat vniverfos. id vitatur faepius incenfo comu ceruino.
£x Geopotiicitf et Colamella Pontedera malebaC h. 1,
legi: farre intrita. Gfefiier: faStam intritam vel ex
aqua ^fa&a intrita. In cnris fecondis Pontedera corrigi
volebat: et aqua aliquanto antefaffam et vino. qixae qni-
dem leftto accurate reddit verba Geoponicorum, quae ex
h. 1. exprefla efle videntur; etfi de eo potefl: dubitari, quia
reiiqua ibi omiCtuntur. De Columella magis etiam
dubitari potefl:; qui tamen fi refpexith. 1. Varronis muito
plura olim h. 1. fcripta reperit. Subito nos in loco defpe-
rato Grefcentius deflituit, qood dolendum. Sequentia
etiam verba aqua prohibendum, a reliquis feparata, mihi dif-
plicent Nihii enim ea cantione c^us efl:, vbi caueis puiii
includuntur. Quid fi olim fuit fcriptum: et ne tum denu
que — U&gefcat aqua , prohibendumP Panem intritum ia
aquam habet noflier cap. 9. ai. hordeum in aqua intritum
cap. 10. 6. intritam fimpiiciter dixit Colnmella XII. 40. i.
cap. 43. 10. et cap. $5. i*
f. 14, habere pinnas^ Lacunam egregie indagauit Vf-
finus 9 qui malebat legi : quom coeperint habere pinnas, eae
de ctunwus euettendae. Sedpinnae indunibus non nafcun-
tur, fed plumae. Columella: primis pertrattandi funt pb$-
enulae, quae Jiib ccmda clunibus detrahendae^ nefiercore coin-
Snatae durefccmt et naturalia praechtdant. Infra nofter
t 2a gallinas fiiginari docet euutfis ex atis pinnis et e
£auda. Sed vnice huc facit locus Columeilae VIII. 8* 3.
de galiinis farciendis : ptuma omnis e capite etJiA atis atque
etumbus detergetur; itHc, ne pedicubm creett hic, ne fiercore
ioca naturaHa exukeret. Quare h. 1. fuifle oiim flifpicor:
t^uando coeperint hoAere piwnas, de etmibus detergendum
fiercusp
543 COMMENTARIVS IN
fterciUf eeapUe it $ coUo em-um cr$bro eligendi pedes. clunes
fub cauda nominat ColiuneUa« Scilicet cbmes, ex graeco
jcXoviC {kfti, proprielumbare.os fignificant; vertebris vt pluri-
auunqiiinqiie.conipoiitanL £x Antinucbo vocem pofiiit
PoUiix n. 178- aUonde ScboUa AefdiyU ad Promedi.
yerrd 496. Male PoUox ^ixo^, reftijos SchoUaftes ^fffw
interpretator.
circmn] Crefc. circa caueas gallmarma inceadendmm
efi camu^ neferpens accedat, cmus odore etc. Ceterum h. L
ne qnaferpens, iegi volebat Th. Bartholinus de Vnicoma
cap. 33« monenteGeihero; atque ita eft in PoUt libris.
prodigendi] Crelcentius poft verba noceat terra dmra
fupra feJt 13. ita pergit: puUiparui proferendi JiaU adfb-
- lem et fierquitinimn vt in eo votutari poffiat, qmd ita vaii^
dioresfiuat. Contra Edd. primae habent: prodigere deinde
jblent mfierquUinimm vt volutare p. Vnde Vrfinus malebat :
prodigere folent in fierquilinmm, vbi^fe . volutare poffint.
Librorum Polit iefbonem vt voUtare poffint. Inepte Vifto-
rius tuebatur ex loco Varronia, vbi commliae foetae Ubero
aere redintegrari dicmntur, cum exieruntin agris. Nam
pulU non volitant, nifi raro et volatu hunuli , nec volatu
galUnae dele6fcari nec recreari folent ScaUger prodigen-
dum infotem — vt voktare pojfint legi volebat Equidem ex
Crefcentio lego: prodigendi mfolem et in fierquUinium, vbi
volutari poffinJt. Sed propter fequentia prodigendum erat
praeferendum» nifi loco fuo mota e/Tent
aUbiUores'] Cafeum alibUem noflserll. ii. dixit fenfu
longe diuerfo. In fterquUinio non fiunt puUi aiibiliores^ fed
vaUdiores, motu crebro corpus exereentes. Ijgitur prae*
fero Crefcentii leftionem vaUdiores.
f. 15. fed amne ofrt^oPoouSoifi IntelUge prodigendum.
Scilicet nunc demum meminit veflibuU, de quo fiiprafd9:.7,
antefit, vt dixi, vefiibulumfeptum, in quo dinmo tempore effe
poffint, atque inpulvere vobitari. A quo loco hunc naftrum
«Uuulfum effe^ manifeftum eft. De hoc veftibulo CoIumeUa :
^ kabere etiam claufam oportet amplum vefiibubmi, quo prodeat
et vbi apricetur, idquefit retibus munitumf ne cupula vel ac*
dpiter nmotet. De lacuna h. L non fufpicati funt biterpre»
tes, quae tamen eft manifefta. Jgitur poft verba efi mdOis
eiua fignum appofui ; et ex Edd. primis dedi atque in apri'
cum. Vulgo erat atque apricum.
euitare item'] Reuocaui antiquam leftionem^ Iq Vi-
d:cM:iana euitantem haec .cum fuperiojcibus vitiofe copulantur.
r Nam de puUis haec foiis videnl^ ColumeUa YBL 5. 19.
VARRONIS LIB. IIL CAp. IX. 543
' Sed et curandum irit, vt tepide habeantur; nam nec cah-
} refn nicfrtgusjufiinent. Vriinus ex vetere Codice iegi vo-
lebat: euitandum calonm.
M Fnam aut duas] Nihil iimile reperi in reliqais fcriptO'
1 rlbus, nifi quod Columella cap. 5. 7, pulU autem duarum
i aut trium auium excluji, dum adkuc teneri/unt, ad unam
quaefit melior nutrix tranfferri debent. — negant emm hoc
i umpHorem gregem poffe ab vna nutriri : ex qua orationis fe-
rie mihi app^ere videtor, haec Varronis verba efle diuuKa
: Jk fuperionbus feA. 13. Excufos puUosfubducendum exfinr
gulis nidis etfubiidendum ei quae habeat paucos; ab eoque
t fi reliquafint oua pauciora tollenda etfubiicienda alUs; quae
f nondum excuderunt, et minus habent triginta pullos. hoc
1 enim gregem maiorem non faciendum* Ibi igitor fequi debe-
r bant haec verba Varronis, qoibus modumaSiibere debebant
▼erba: hoc enim gregem maiorem non faciendum» Legen-
dum tamen efle cenieb: Antequam pinncu habebunt. Nam
primo quoque die tranfferendos eSe, monetColumella, dum
•mater fuos et alienos propter fimilitudinem dignofcere non
poifit. Nihil mutat Crefcentius, qoi haec verba fubiecit fa-
perioribus alibiliores finnt.
f. 16. quodfere'] Cr<fc. eo quod plura quae ante incn-
bant nonfuccedwnt. Columella cap. 5. 9. vt luna crefcente a
4ecima vjque ad quintam dedmam id fiat. Nam et ipfajuppo*
Jitio per kosfere dies eft commodijjfma ,. etfic admintftrandum
efl, vtrurjus, cum excludnntur pulH, bma crefcat. Geo-
ponica XIV. cap, 7. nufoafOfUyTf^ r^g ffikipnic vitort^ivaf,
ruriffri furi r^ yiyyny hsQ ti' (i. e. 14.) aeXafv^^. T« il
TCfo vioQ aekypniQ vwors^iftey» itee^d-effsreq.
fere XXJ} Supra feft. ic- bisdeni cHes opusfunt galli'
nacetB putlis. Columella VQI. 5. 10. ter feptenos ponit
Plinius lO. c. 54. Celerius exchtduntur ealidis diebus. Idco
aeftaie vndeuicefimo educunt foetumj hieme vigefimo quinto.
De quibue villaticis'] Vriinus fpurium cenfebat efle vo»
cabulum viltaticisM Gefner malebat. De ambus viUaticis;
inepte hic quidem. Gallinae enim refte dicuntur viilaticae^
non aues. Nequeenim Latini vnquam aues dixerunt eadem
.notione, qua Graeci nafmihtg %fyt&agyietix fdo, Columel-
.lam cap. 7. 5. vbi de gallinis loquitnr^ dixifle maximam
' qnamque auem lantioribus epulis de/tinare.
' rufticaefunt in vrberarae'] Safmaiias inSolinum p. 105.
«ttagenas, cum Buchnero Gefner phaiianos, Schoet^en
' tetraonis genus, noflris Hafelhnhn, intelligi cenfebant;
1 male omxLoa^ Rufticam gallinam fearufticulam^ romanis
fcri*
544 COMMENTARIVS IN
fcnptDribus dici perdicem grifeam» Italiae indigenam, et
a draeca mbra diaerfam^ demonftraui in Comment ad Fri-
derici U. Reliqaa, p. 7. qaae hac tranfferre non eft opos.
Dehis, quae difficaltatem habent, fingalatim videainns;
vndepatebit, cnr rarae dtcantar fuiiTe invrbe.
non his vilktticis} Contra Columella cap. 2. rm/Hca
quoi non diffimilis viUaticae per mcupem decipitur, eaque
plurima efi in in/ula, quam in Ligujlico mari fitam produSo
nomine a&tis GaUinariank vocarumt. Igitur Scaliger h. 1. in-
terpretabatar : non fobm his vitlaticis -^ /ed etiam .^ricams.
Airicanas efie, quas Gaiii Pouks de Guinie vocant Com
Scaligero facit Popma; atqae vterque ellipfeos haios exenv
pla pofaity non dubia. Equidem acquiefcendum puto hac
interpretatione; meiiorem certe ignoro,
incontaminatae'] Verba antea pofita q^effu a/ado^
aliena et fpuria cenfebat Scaliger ; et deinceps corrigebat:
in conto miniato t» omatibus etc. Nam qaaecunque populo
exliibebantur olim , miniari folita fuilTe ait Ita eSe in vita
Gordianornm. Stmthiocanieii mauri mimati exhibiii fMi-
nere Grcenfu Popma malebat : a/peHu acfalce in cono amen^
tata. monftrolk ledione, quam de Africanarum galea et
cono interpretabatnrhomo ineptus, qui, quaedicator rufticay
plane ignorabat. Scaliger ait, veteres Editiones habere
contaminata. Niliil varietatis annotauit Gefiier, nifi incon-
taminatae ex PoL libris. Faciem et afpeftum in Afiicanis
contaminatam debemus interpretari de galea et palea rubrs'
vel coerulea, qoa rufticae caput et fiicies carent Sed le-
d:ionem vix fiitis fimam eife puto. Ifidigenam rufticam Itn-
liae fatis manifefio loquitor Varronis locus ; igitor non fiitis
inteliigi potei^ cor in omatibas pobiicis poiua fuillie dica«
tor cum peregrinis auibus* Locum edam hunc, vt tot alios
huius capitis, lacunofum effe fufpicor, et de perdice graeca
et rubra qnaedam excidifle; eamque in ornatibus publicis
expofitam fuKTe puto^ non vulgarem grifeam fea rufticam*
f. 17. aippeUata'] Verbum hoc omittont Edd. primae
et abefTe voluit Vrfinus.
in nuiri} Pontedera ex Charifio admonet, Vanxmeffl
dicere folitmn eife in mare. et ex iibro PoL Th/co reftitQit
Galiinariam fiiaam habet Cicero ad Diuerf. Epift. IX. 2^
fibec Gallinaria pinus Innenali HL 307. latronibus infSsfia.
jmimi\ Vrfinus legebat: yintimUium Atbmgmmim
a viUaticis' inueSis. Vim>riu8, leftione FintimUium dam-
nata, praeferebat hUemetium ex Strabone et Coelii epiflDia
ad Ciceronem. Deinde emendabar^flWsiyflaaiwi. Mt&sm
ex
VARKONIS LIB. Ith CAP. IX. 545
ex Ptolemaeo '^AJj^f^v /vTiftthoy ■, ex Tacito ^lbintimiiium,
ex Strabone et piinio jllbium, Intmmliwn i^>pofait Apud
Flinium IIL c. 5. \AUmm It^amum^ apud Melam 11« 4*. 99»
jHbingaunum ^t ^iibigaumim fcribi moouit Schoet^enE^
Equidem totum h. 1. mifere luxatum efle cenfeo, et Qptaina
haec vrbium ab aliena manu locoque alieno inferta efle.
Quid enim opus erat poft Italiam et montes Liguilicos Ita-
Jdae aduerfos nominatos iterum Italiae oppida duo inculcare
le^ribus? Hodie oppida Fintimiglia et Albenga, infala
Ipfa Ifola dAlbengo audit.
: aliis^^ Vrfuius poft oppidorum nomina ita oration^m
continuat a villaticis inueSis, Edd. primae habent atiiSf quae
lectio ferri non ppteft. Vulgatam £'ianatiK cenfeas p ita in^
terpretari oportet: alii dicunl^i npu a ruilicis gallinis appel*
latam elTe infulam gallinariamf fed ab his vilkticis iniii^l^
A nautis ibi fms faflas» .;
ffrocriotis'] Moleftum h, j« yocaMum^ etiaaifi ^GipfU*
Jam mtei^eiras. . Colum^lla. hanc, alt;ernm ratipnem ^sm
om|fit. Optim^ 1« Fr. Gronov. procireMtas vobnU. corrigit
C 18- gibb^rae} ^upra H, , 5. 7, gibberi /pina cft, fed
loco dubio. Pliniiv} IQ- c« t6.ySimifi:,m^ pugnant llijei$r
dgricUs in Hoeotia. AJricae kqc,^0gailinarum gm$s gibbit^
runitf vfrmfp4urjumf]^mis:, ^ffle nouifftmaejimt^iferegrinxh
rufn Uuiuin in menfas receptae gropif^iingrfUum trirus. GiU
berim dicitut» quiqiiud . .par^eo^rajjkwipi exfiaAtem Jiabet^
j(K>n £olum in dprCb^ fed,etiam..zi|^ ?^9^f ivt mjelaagi*idea.
Vu-rQ apud No&ium p. aijj. r^i9§ifi\PffodemU,€api^
bero»: » -^ . ■ • . • • crr ♦•^!*i
quas.mefeagridasX Scfdiger^.ei^Qre fui feeutl «hiatcM»
flal92ebat genere diuer&s meleagjrides ab.Africani4,Tbasqu«
;^e^|gallinas ^uineetifes, illas^verp gullinas indicas Vinlgp
difikas; (foules,ffiude^,. Itaqu^ Varronis verba ita.diftin;»
^e|)at: gibberae^., (^W fukfayfdai; appeUant (jh^aeeif hae
ppi$ijUimae ,etc» Quem.errqreni iatis refellitlocusPiiiui^ iiu
prk poiitus. Fateof equidQm, Columellam Africanam gallU
nom fjs^ ^um^^cam,.4iiUnguere a mejeagride, fed folo cri-
fiae ^t paleae c,olpre^.,m qeteris limUen> ytramque eifea£»
£rmat.. S9aUgeri.,9ori:e^Qnef(i reie^it.etiam Saimafios a4
SoljjCL\,.fetgi,6iy^ yjy-ranexa tamen ipfum erroris aocuiaQSt
Qiiae /:ontiii S(^.igerom.cLi^P^^^i^ luftus.Fontaninus in Exr
^yiJ^dkSitis t^^iaci.anularis., eiusque libri cenfor ifx ^(txA
Eru4lt^ mo. . p, iga* npn digna funt» quae buc referantur.
Kefte vero hoc.vmim yldit Geiher» meleagrides nulto reruni
Vgumento conuei)if e cum gallinis iftis^^ ' quaii in^cas ve(
T0fu.Li^.IL tom' Cale-
54« -''^ • 'COMMEA^liAlR.VS-W^' '^
Cdectitiotti hodte vbcamus. -''AS Colhmellaelbcfain VIII.
a. 2. de- genere hoc atiium abcurate dlfpatabo. Interim
vide'quae poft vi^os doAosPsUa^ et Pennant/ de eo difpu-
tattitlO^R.Becmann in Symboiis ad Hiftor. Inuentorum
Vol.m. PiTI. p- 259. •
g4nedtium\ Hod «c IteflSone llbromm eff^it Vifto-
rius. Ex aia \eS:\o*He tefundum Turnebus 19. 28- corri-
(rebat coenae aumny Scaliger genhnum , laudatis ex Gellio
XIX.' 13* Heluii Cinnae genianis faliffis, Pontedeni:
alienigefiarum , quod Plinium putabat redididiffe voeabulo
peregHtjantm. Quae jioftpema ratio mihi maxime omnium
probatur.
t 19. hifitiea} Qud»1h: libris P.olit. Viftoni et Rydr.
eft vindiffd, in Jko etiam Codice repertum Vrfinus mutiibat
iskiHterdifla^ -'■ - -' •'; '' ' "'' - •'•' ' " '
tenebricofim] Ita in iibris fuis; fcriptls bmnibus eflft
proi^nibrd/mn teftatur Vi6tt>rfus / qui Varnonis fpecwn te^
N^r^m '^Nonlodifert*-''Tettebrfco'am fkmem- Pacuuii
i!i;Dalofette exjDreflam eflkj ex Aefchyl^o '.Agamemnone:
i It/^^Xif^ ovarp Xft^/ife ctJi^^xo^ ' monet Scaliger: S^neca
£p{ft.'lad. -A^J quae^^eSnuikiis comparahturf vt immotae
fsfcilf.pii^uefcaM, inotfcnroiontinentur;ita'^ vUa exer^
dtatione iacentitms tumorfigrum corfhis Mtadif, etjkper
membraiHfrsfaginaJuteri^ ;^
4nimfea'] Libi^mn^ (»I^Forum ttflSdnem pingmtudi-
fUs viudiiSfa'^ ^tetkdim tambns i^.-flfg.^^t ScaBger/luc
quiflemfeffius int^prejttttis ii^d^p^tfl'"''Attfa& iht in XJI.
Tabulis vindicctre dici monet prp ep , quod Solon dix^rat
ifeupSu, Adftipntetuf Sci^i^ero etiam Ponfetferii.
ThetiiH} ' Scaltger *c<^]parfcbar-£<f^^ prd eduM^n
4^tny lacrumaie pro dacrufhae, Btotia. laultia, Gifflidsf,
Oiflila, SiocHfvey ahicrJs, Impeditnenta, BnpHmerita,'0*;<rrBT>c,
Vlyfles; GefneradiJebatancHe,. Hl^iikab^iiftHdendo, olert
ab'0^0»^ dn6hnn. A melick faftum'^^ ct ine^a^ qua
Vbce Vtuntur medli aemfcripfrdres. 'l''' ^ '; • '
f. 20. Amptae omn^5^/'^§r^\^ emehdatiQ-
tiem fententta pofhiM^^^blKtui^vufg^hle:' jims^^
Amplas omnes ex Us: RetinflS'himei!i eid Vulgata verba ix iis,
qiMe ille ihutabat in tlaSf ' Colu^efbl' edam^ ampSiiRmatn et
maximam quamque galHniim vuit fti^hifa^ i^^ftfnkri Cd{>. 7.
' euutfis'] Coiumelfa l' c. Pluma =omni#^ capite ct fu^
alb atque clunibus deterge^: Ullc, ne pddiculuhi ertet;
hic, ne ftercore loco naturalia exuMefet. CleoponicaXlV. 7.
hneciifyf&i ti fiuMttu u^ «hp^i^rdrby' li> 0&(y innreiv^ -Maji
VARRONIS LIB. III. CAP. IX. ^4t
l^sfifiS rpMCpifuvcif tSif dnwripm ikTfXHofiJvonf. IScilicet
alarUm pinnae eoeiluntur, ne auis voiandi defiderrum ee
con&tBm retiiieat inciu&. Sed -caudae pinnae cur detrahe&.
dae fint, non video ; niii quodplumulas ciunibus forteinter^
eflr, ne ftercore compaftae anum occludant. ' Scilicet Colu-
raella ita vuit inciudi gallinam faginandam ^ vt peralteriim
foramen caueae caput^ per.alterum cauda clunesque ex&»
rantur. Ita pertnae etiam caudae confpurcantur quideni fa»
cile^ fed plamsecompaftae clunium raagis Hocent. Vitio*
fiinjL igftur cenfeo h. 1. efle.
tumndis] Effe qurie graece fioi^QU, alibi etiam a hiedf.
cis piXxvoi feu pefli dicantur, contra Tumebum monet ad ,
li. L Scaliger. Ofias Vocat Columella. ' '
_ partittt} L e. alii, refte monente Vrfino. Czepponica
poft verba fUpra pofita;. xpo^^epofiitoj^ rs rfo^ij^ ^^vpm
xptd^fvoDV vixri (pvpcLSivrofv. SXkoi ik xpt^Sv xuj c^tpac A3isur
p(p x^Svra^, 7J %ptSSv xoi^ hvodjrppf^H j^/srx dfi^g Mffidqs^^f
di xoe/ iX^fruv filyviafnVf ivtoi rjsroig ho^, oTvov Tpo^in^iv.
'tivsc iprov afrivov^iii oTvov xakov ' itxj3pixovrsg qM^i^:^
'rXS(rroi ik niyxPV tpi^a^t. Coluineiia: cibus autem
praebetur horiep^ea farina, quae cum efi a^ e<n^p$r/a ei
Jubacta , fomantur offae — eae te^nien prmtsdiefm parms
dari debcnt, dumpfus concoquere cpn/ur/cant — keque a^tea
rectns admouenda ejii^ quam tentatd^jitiure apparUerlt nihil
V^^s e/cae remmfiffel-^ lUiqui nonjbhim opfmasvolunt. /ed
ettam teneras aues efficere^ mul/ea recente aqua praidillk^i'
neris /arinam con/pergunt, ^ nonnulli tribus aquae parimis
vnam boni .vm milcmi^ modefaSoque triticeo paihe dbifant
auef^s 9^^ prima lunaji^inari cQ€jtt0 vigefimapergii/dt.
aqua duld^ <jeoponica thteqiretantur fHMTu tipLif4Ki'
amO' Eadem XVIIi c.. 19. tifital^ Xtiriy interpretatur far}-
auun ex faordeo non torre&Ao. Scilicet polenta, g^a;^
ak^tr», fiebatexhorijeo.tofio. Contm dfAT/Kvfftc W^
^oidem farinam- hordeaceam exfaotxleo lion tofto fi^t^^
'fed deinde eCtam quamcunqae farimmi crudam <?i|L ,^!^
jiquorls admixtioaem; nam liquor addendus ^V%f*J7u^
qaefignificatur, aut finon exprimitnr, ^V^^eiA^A
c«JidaaddendaintelUgitur, aut aquamulfa,/^^ ^^"
,cuit Cornarius^ad Galcnum CompoC M«<l^%j^uig l^
Vt 460. Itaque vides, wfi^vkvanf h. 1. er . ^**^
4ulcem, et Columellae aquam nwilfeafl^ -
quam/eeundum'} JMlalim antequ
Mm
peu.
S49 : COMMENTARIVS IN
f»purgaruHf} flbigallinae: Columella: atmfatiata
$fi auis, fouklim dipofita cauea dimittitur^ fed ita, ns va^
getur. Jed potiuSj fi quid ejl, quod edmftimuiet amt mardeat,
Toftro perfequatur.
f. 21. ditninuafit'] Coltimella: Sed fi faftidut cibum^
totidem, diebus minuere ovortctnty quot iam farturae pro^
ceftirint^ ita tamen, ne teinpus omne opimandi quiwtam et t>
gefimam iunam Juperueniat.
ficut deeem primh procejjft] Poftremam formam. efle
pro procej/eritf monuerunt Scaliger et VrfinuSy de reliquis
verbis fecuri, etfi Vrfinus comparauit locum Columellae.
Edd., primae omnes habent: Jtcut decem pnmis proceffit^
quam leftionem reuocaui. Vulgo enim pemme edebatur:
indatione, proportionej ac decem -^ procej/ii, inpofterif^
ribus, vt diminuat, Diftinftionem etiaih correxi, et cdd.
primarum leftfonem diminuant recepi. Poflis etiam dimi'-
iNMihir \legere. Sed omhino ex Pollt. deminuant legi debet;
^ua^ forma alteri laepiffime fubftituta fiiit
/tt pat''] Aut cum Pol.libro legendum pari, fc ralione,
mtjmtpares.
Cap. 5C 'oUa vitta] Vrfinus '/&/«, Gefner una corri-
gebttf reftius quidemhic et probabiiius.
Scipio Metettus] De quo m. 2. i6. Eft P. Scipio Na.
fica, Publii ex Licinia Cra/U iilius, adoptatus a Metello Pio,
vnde Q. Caecilius MeteUus Pius Scipio dicitur. Vide Indi-
ceta Ciceronianum.
depuUis'] Deino^s addit Brufcli. liir /ns^^iitf.
£ 2. vartum] Calumella Vm. 14. vt mares femmae-
fm quam ampHftimi corpotis et atbi ccSoris eHganhnr. nam
eft (Uiudgenus varium , quod a fero mit^atum domeJiieaM
SiBSum eft, id neque aeque foecundmn eft nectam pretiolum;
f^^^ qw>d miniene nutriendum. qni locus vitium haius
novi arguit Edd.^ primae iiabent nec uon aeque^t iuemh
Jufiu^. vnde Pontedeni malebat : nec non aquae fit incmifim-
^f *^ue ita effe ait in Codice Veneto. Vtinam infier-
pretationnniaddidiflet!
fe€Li. 0fi aJmittendHm] Veterem leftionem lilwtjnim
fcriptarum OdmiHendum iis ercColumella correxit Vfftorius.
I^ fero iUe: ^feribus admittendis tempus aptiffhnum eft a
t^uma: mox 04 pariendmn et ad inctd>andum a Calendb
Februarttsvetmrtiisvjque adjblftitium. vbi . Hbri.PoIit. et
Sangenn. habent onferibus ad admitiendum; deini^ aiii
libri
VARRONIS LIB. IIL CAP. X. 549
librr otnittunt verba Fibruariis vel: > Vnde appara^ temere
antiquam le6tionem b. L fuilTe a Vidx>rio mutatam.
nurguntur'] Coluqiella: iMtmt auUm non infiftentes
kumi: nam fere influmine aut pifdnis idfaciunt. Jmgulae''
qui ter anno pariimt , fi prohibeontur foetus Juos excluderem
Ariftoteles H. A. VI. 2. ol x^^^ho^i^^ narotuQXvfifiS^
Plinius lo. 79» Anferes in aqua coeunt^ pariimt verif autji
bruma coiere, pi^foifiiHum^ quttdra^ttta propei BisannOp
fi priorem foetum gaUinae excludtmt; atias pturima oua XV L
pcmaffima VIL Geoponica: a»oro]»^i rp/Vov rS ir^ Hofc
ivto JM^ ihtUf tvS^oTs naj rX^wu. In Pltnio Codtces Pin-
tiani habent: quadragefimo prope. quae verba vnde fint
dafyi, ignoratnr. Hoc noilro inloco Vi61orianum, inun»
gentur dedit etiam Gefner. Inigentur malebat Turnebns
19. 38. iniguntur Scaiiger; exin vnguntur Ponteder^^
CDmparato etiam loco Ariftotelis.; Inigentur igitur Bucli*
ner EpiftoL P. IL p. 543. Equidem pofui eam le6):ioneni»
qoamfere habentEdd. primae, et rerumnatura coniirmaL.
Praeter locum Ariftotelis 9 de cycno teftts eft aucbor de re*
rom natura apud Vincentium i& cap. 50. pofi coitum frC'
quenti caudae motu et rofiri/e aqms immergens purificat^
Albertus M. p. 333. b. pofi coitumftcutet ceterae aues aqua-
ticae, immergunt/e aquis tammas, quamfemina. Vide etiam
Comment ad Friderici II. Reliqua p. i6.
quam ter] Iti pro quater legendum efle, monuit cum
Vrfino Pintianus ad Piinium. VSnum fequitur Popma.
circum pedes binos'] Coiumella VIII. 14. fingulis baria
pedes temos quoquo verfus tribuit* Gefner circiter male^
batlegi; inepte. Voluit Varro dicere quoquo verfus.
fibfiernendum} Coliynella : cetias, m quibus iucubitaut,
Jicdffimas effe oportet, /ubfiratasaue kabere patea^, vd fi
eaenonfimt, gratUSmum quoquefimmn.
aUena moji] Columelia: Sed nomffimofoetu cum vobh
mus ipfas incubare, notdndierunt vmujcuiusque partus, vt
Jids matribus JubiicuMtnr : quaniam negatur anfer atiena exm
ctudere oua, uififubieSa/ua quoque habuerit. Cum Varrone
etiam Geoponica XIV. 2% quto locom iam olim compa«
rauit ViAorius.
Jiqtponunt} Geoponica: iS ih^ virotMvaf wu iac rm
y Tf ri fiif%i9Toy $u, fiif Hkurrav ii «^'- iie»i{et irmkd ^fU*
peacnd^. i^«c 'i Wog fffUfoc k\ . Coiumeilla: SiqopoHun-
tur autem gatlinis huius generis oua Jicut pcmonia, pturima
qmnque, pauciKaus tria, ipfis amtem an/eribus paucij/ima
VIL pimritnaXV»^ pulUsfornumdisexsudendisquetrmnta
Mm 3. didms
fSo COMMENTARIVS IN
Jiibtts opus efi, amfunt frigora; nan$ iepidisXXf^^/atis
funt.
•> (1 4. qiumqHe ditbus^ • Colnmelk: deeem primis diebus
pafcitur inMara claufus cum tnatre, pofteaf cumfermitasper^
tnittitf producitur in prata et ad ptfciwts. Totidem po»
nunt cum Palladio G^toponica; igitur VarronU locum cor-
rigebat Vriinus.
in quas2 Ita caoi Vrfiao fcripfi pro m ^ueis. Libri Vi-
ftorii in quae , Crefc. ia 'qua.
^ inducant'] Ita dedi «x Pol. et Crefc* pro includantf
probante etiam Pohtedera; quamuis Viftorlus le6tionem
noftram non iit aufas rectpere , qooniam infra Varro : cmn
autemfmt inclufi in karaSf autfpeluncas vt dixi: vndeJi.i.
frofubtus forte legendum e&Jpecus^ Golumelia: puUos
auteni nonexpedit plures infingulas haras quamvicenosadiici
(vei adigi) nec'rurfus omnimf cum moioribus includh quoniam
vatidior enecat infirmum. Cellas, iwquibusincubaut^ ficcif
fimas effe oportet , fiUffiraiasque kaberc paleas^ velj fi cae non
fiint^ gratifiinmm quoque foenum* ?bialif libri habent craf
fiffimum. modque. Vrfin^id malebat aridifjimum quodque.
Sed praeftaret e^ b. i. (egere moUijfimum quodque.
C 5.. vbi pabutum ferunf] Ex Edd. primis fcribi voluit
Pontedera, et pabulmn, quoniam auccore Columella feu
potius Palladio iata omni^ anieres et morfu laedant et &er-
eore poUuant Igitur ibi nullum pofle fruftum percipi , vbi
anferes pafcantur. At vero Columella cap. 13. fiatbiflu-^
menaut lacusefi^ kerbaeque copia, nec minus iuxtafatae
frugcs^ id quoque genus nutriendum efi. Contra fcamen Pal-
ladius L 30. anfcr necfine herba, nec fvne aqua facile Jicfii^
uetur. iocis confitis iuimicus efi, qmafata it^morfii taedit et
fiercore poUuit. Sciiicet i& Columella leftio antiqua nec m-
inis iuxta reilitui debebat Varro temen cum Columella
non pugnat^ hoc quidem in loco* Ita enim Columella
cap. 14. patufiris quoqu&fed kerbidus agcrdeftinetUTt aUpu
alia pabuta cdn/erantur y vtvida, trifoHum^ foenunpgrae*
cum, fed praecipue genus intubi^ quod Graed ^eftv appel*
taut. In haec igitur pabuk funt prodigendi aofefes ; ita
vero fatis non nocent Pabulum igitur , quod fruftum ali^
qoem ferat, Varro dicjjb viciam et reliqua legumimi, a Colu-
meUa nominata.
feruntque his'] Vrfmus malebat t fed praecipue kerbam.
Exfid faftum putat efTt^ferunt.
. deeerpentes) Coiuniella: ^auendum Jtfi -^ ne efiurieus
mittatur in pafcuum, fid aut$ conciMs intubis vet laaucat
foias
VARKONIS Lm UE CAF. X. 551
faUis faimraMr.. -namfi atUmc.parmtfirmus etmiigeni ciba^
rum pemenit^m pcffimum» /ruticibus oHt fokdiorihis herUs
aNuffatur ita peHinacitery vtcoUf^n al?rumpat,r. Vides^ C!o-
jameilamin V>rro(ie Iegi(Ie/in(^f^^> noxi tadicenu .Sed
Flimiun X f. 79^: quando 0pptehenja rc^dke morfufaepe cd-
mntesauellere ants coUafua^abmwpuuk* In .^Ql^iiieUa' et
Varrone Ge&er praeferebat obrimpant^ iquod faibeat:,h.J*
Editiones aliqnae. Etiam in PaUadio' I. iig. i.* firo alrrtkm^
pi rimis, Codices i^lii reftiii^ ohrmpi habeht In. Flori Ero*
k)go I. 3. Vinetus e:^Usaxakt\yk\$Aei^it\^l^
tumpit^ > Sciltcet collutA propme non invnpitor ^ fed luya^
tur. Ceterum haec verba de ;puUi$. ilit^Uigenda effe patet ;
priora de aduItiB anferibus ; ifijie. dubiQ a iibratiis turbata
et. e locis fuis difieAa. ^
dandum ordeum] Columella de.puUis : wtUwn auoque
a/nt etiam iriticnm mftum cnmaqua reSe prcubetsnrS atque
vH fe paulum confirfnauitf m gr^em compeUi^ eoaequa^
Uum, et ordeo cUitur , quod *et.matridbus praebers non in-
vtUe cft.^ SufU, qui ordeuniimaceratum incubantibus op-
pommtf nec patiantur matrices faepius nuium. retinquere;
deinde putbs exclufis primis quin^e idiebus polentam, vel
maceratum far ficut pauonibus obiieiuHt, NonnuUi etiam
viride nafturtiunh conJeSum mimOiatknf eum aqua praebent,
eaque eis eft efca^iueuhdiffima.
f. 6. vt inJeH dixi\' Mir? M^ variant iibri fcripti*
Edd. primae vt i» fupra feriptis- . Aliae vt in Jain feris.
Liber priOr Polit vt injeni. dixi; alter vt mfeta aniferi,
Vitium aliquod graue jatere» m$ttifei]»j3ii ejQ:; nee' vnlgata
pkcQt Farraginem nunc dicit, qood antea pabnliim» vi-
«iam, trifoUum, foenum graeounir-
biduo polenta aut ordmmQ .ColumeUa primis quinqae
diebus polentam ^el macerj^tuin £Br.ficat pauonSius obttcit
Vbi pro maceratmn far Polit liber ^ratum farris^ SaA. *
germ. caratafarri habent Ordeum nudiun vel maceratinn
Stius^aefcatis ptiUia «kemo fanus apponet in cibo; quareh.].
naKm ordeaceumfar, Dieitii? emmht de frum^to minu-
tim moUto feu fra^to, vt alibi doceo. Adde,* quodVarro
paulo poft: cumfunt inclufi in haras aut fpelunccts , vt dixi,
viSui obHciufdJiis^polentam ^arde/sceqm avt farrt^inim her^
hamue teneram aliquam coft^iifm.. ' Manifeftom igitdr efi^
hinc puto 9 totum hunc locnm mifere difcerp tum et dt&
iefhim fuifle.a Ubrariis. Oeoponica:'i^;(t# ^ r^itfnlABaf
w ^sirrtu. iri rSv tiSvriU^if^^ui^^ff^^ ^fifux^ ^^
Witt4 f. 7.
$5i COMMENTARIVS IN
£ 7; (jmifykfrfi^uemen/es-naiQ Lioendtni emetidandi
leAores i&teliigeiites facUe odndoiiabtmt reram veritati et
nat^e. VQlgoerat: circHerfex qm menfe qm JmU nata.
Edd. priniJie ludNmt: foxam menfcs — * natu vnde effict^t
Vf&HUft; fefqm menfes. Sed iftn aeftste nemo palloa anfe-
rinod faginat Columelia: mox vbiquatnor menfium fsiSi
Jimt, fartmrae maximUs qnifque defUnatnr. Ita etiam Pal.
ladiiis^ <jiu.e ioea; iktis oomprobant emendationem meam.
Graeci iecinbria Acati magnitiidinem fped»ites anferes eli-
gnn^ btmoa^et vltra natos Gec^oiiioa XIV. 22. HerbiHs
anfert tefteFeftos dieebatof herbapaJlMS, qni gradiior eft^
quamfrumeitto attus. vbi Scaltger laadat Liicilii verfum, an-
feris heriiUs vims. Cetenun anferem liidi ct O/irtdi iacri* .
ftcabantAegyptii et Romani, teftibua Ouidio Faftor.r. 457.
ittuenaii Vl 540. AAJnaCailiaaadTiberiumapudCfaartilam:
Sicefi eontra A^yptHs fOaximum facrtfidum vbi integrum
emjerem adoteuenmt. Ifidi par anferum iacrificat au6fcor
Eplgr. inAnaieftCs Branckii T. II. p. 214.
aqtia madefafla^ Cotameila: praeter pokntam et
poltinem ter die nihUfane atiud dari neceffe efij dummodo
targe bibendi potejlas fiat^ nec vagandi facultas detur^
hoc modo duobus mef^us pinguefcmU, et ea propter etiam
tenerrima putiities faepe XJL diebus reddituropima. vbi ex
Palladiolegendumeft: pinguefcunt etiam maiores. nam #e-
nerrima puiUtiesfaepe tHginta diebus reddkmr opima*
ter die'] Vulgatam per dies. quomodo varient libri
fcripti et edid» fupra annotatum reperies. Vriini emenda-
tionem interim dedi; ipfe maltm ter in die Joturent. qao
ducitvarialediio: perinde fe faturent. Vritnas etiam ma*
lehBtfeJaturent. Fopma corrigebat mecum ter in diefatu-
rent. Geoponica : ^r^/soi ik rpffv rij^ iffUfac na^ rsfl
fUffifp vinruf xlvwk di ioef^ilSiQ. Pailadias: Graid ^ tri*
hus per diem vidbus potu ditiuuant, media quoque noSe
mquam minifiremt. quae vix fana (hnt
fumferuni] Intelitgo cibum, monente etiam Vid»rio.
Aldina hoo verbo fententiam concludit , et deinccs nouam
exorditnr;' male!
Oip. XI. fea:. 9. quodvno efiio dandatur] Haec Co*
lumella^ qut reliqua tranftolic» et accuratios tradidit^
omtfit ...
crepidpiataj Coiamella Vm. 15. fintque] pofi kmu
^* modum eirca masmam lcipide fabrieata et expoUta te^
Soriis pedaUa w quadmtmf; addfie^ quilbus md^ent ames^
."• 't (i :. •■l eaqus
VARRONIS LIB. IIL CAP. XI. 5^3
ioqni eantigtmtmr iiUerfitis tmxiis wH mifrtiisjhtticibus, qui
lioji ixeedimt altitudinmparietumf fiatim deinde perpetuus
canaUcuiuSf kumi deprej/us, confiruatur, per quemquotidii
mfii cum aqua ciU deeurraeU: fic emm patmtatur id geuus
anium.
vefiibutum'} Cdlomella: Ora lacus m corrumpantur
viotentta reftagnautis undas, quae fennper interfluere debet
(Edd. primae it^htere) operefignino confiemmtur, > eaque
mm ingradus oportet erigi,Jed pautaiim cliuo fiibfidere, vt
tanquam e titore de/cendatur in aquam. Haec ora lacui ve-
ftibnla dixit Varro; fed librarii memhra orationis fingula
etiam hoc in capite mire difilparmit, et fine dabio verba
edam quaedam vitiarunt
vinacei, vuoi^ V ocetn vuae delendameffe auc legen-
dum vinacei ex vuis, refte monuit Pontedera. In vinaceis
coofentit Columelia et Geoponica XIV. 33.
ex aqua cammart] Columella: jtquati^us autemcibis,
fi fit facultas 9 datur cammarus st riuatis aleoula , velfi qua
funt incrementi paruifiuuiorum animalia. Qui locus vitio-
fua eft; vel fic tamen intelligi poteftinde, aquatites cibos
a Varroneindicari, vbieft e» aqua. Nam cammari funt
Qmnes ex aqua. Terreftre enim genus, vel potius amphi*
bium veteres ignorarunt; nifi quod equites Syriae diilos»
iea cancros curfores Linn. obiter memorarunt
phalerides'} Reftitui lationem antiquam. . Vide ad
Columeliam VIII. 15. i. Grues alii alebant ibidem; de
quibus fupra ad IQ. 2. fe6t 14. Phoenicopterum deinde
alii. Martialis UI. 58. in villa Batana^ Faufijni memorat
turbam cohortis fordidae, argutum anferem, panones
gemmeos, nomenque debet quae rubentibus peunis,, pidxm
per<iicem, numidioasqoe guttatas oum phafianis et Rbodiis
gallinis. Supra m. 3. 3. ioxta querquedulos nominauit
anates, Varro L. L. IV. p. 21. item atiae in Itoc genere a
Qraetis, vt querquiduta cerceris, hatcedo qmd ea Hatcyon
latina. vbi alii arcuris, Scaliger uifHi^uXXig malebat etoum
ifuit^ inepte comparabat Sed locus Varronis aperte
vitioftts eft^ quem vt corrigam, verbaquaedam praecedentia
repetere oportet . Ita igitur ille : contra ab eo gracsdi. quod
gregatim, vt quidam GrOeci tru iifyapm; vbi ^aliger ma«
bat yipyapU9 oomparans tamen Hefychii yifyevu rd ximn.
Sed Editio Parmenfis 1480, habet Graeci gregreges ger^a.
Sed haee graecaefle abloco alienajdemonftratlocus Qumfti-
iisae^ I. 6* 37. vbi Varrouis etymologias taxat: qui gracutos
fma gregatim volent dtShs Gceroni per/uadere voluit.
Mm 5 C^rtum
554 COMMENTARIVS IN
Certutn igttur fi illtid efli, graculos Vartonentiifrregatimvo-
hndo deriuaire, flatim fequitar, graecum vocalmlum ab hoc
loco ejOe aliennm. At vero vbi qujtt^aedalaa a graecis de-
ducit^ vbcabulumaptumdeeft; ctrceris enim aeque ac ctf^
caris et Scaligeri xspusd^ocWQ inepta funt Igitur gergera
huc pertinere puto; dusque Ihfpicitois au^rem faabeo
SantramapudFeftum, qni quermieram febrem, id eft tre-
morem frigtduhi et hprrbrem febris a graeco M^jM^y de-
riuat^ vU Paulus in Epitsome xiMf» poftiit, Codex Vr-
fini Hcifiutp». Graece vero yetfyaiftiv eft palpitare, mouerl^
^brare; quod HomerUs etiam nucfucupetv dbdt Varro
igitur febrem querqueram et aues querquedulas quafi ger-
geras a graeco yspyoufa deriiiauit Ladno carmme exprcr-
fit graecum nomen Varro apud Nonium p. 460. neqne qaqf-
/agi pennas anates remipedes buxeis rojlris pccudes, palu-
dtbus noffe nigra ad lunma lampadis fequeHs. Sic de
Patmef ii coniechira edidit Mercerius pro quas agi pennis.
'Equidem maiim quajjati petines, id e(t querquedukis.
fedjic pdfcendo'] Quod exvetere Codice laudatVrfinus
, itfic pajcetfdo, exftat in Edd. primis. Ceterumnefcio, quam
re^e perdices *in focietate aquatilium habeantur h. I. quae
' aru&nfem viftum diligunt Nimis etiam abrupta oratio-lo-
(^urii alienum arguit^ et vitium fcripturae. Si locus eft fa-
jius, de perdice rubra feu graeca inteltige, qUam oniifit
Coliimella. Nam is vulgarem griiTeam feu m(}icam in vilia
pafci vult liberatn', etfi ova ibi non pariat Quae ex Arche-
la6 refert Varro, eadem ex alieiia fide retulit Ariftc^les,
atque inde Piinius X.^ feft. 51. Nititiir fabuia obferuatione
de mira. perdicis vtriufque libidine, quac vel aadita maris
^^oce, vel inuicem'le corhprlmentes et loca genitaiia titil-
lantes, oua foras eiiciunt, fed info^cunda. Hunc Arche*
lao cohcubitum dici , maitifeftum eft.
Cap. Xn. aStus fecundi] Vrfinos malebat: aSusfe'
cundus eius gen&is affiBStiufA eid viltam qmdfelet ejfe. ex
cap. 3* vbi eft: pajlionis viUatieae Junt genera tria, omi-
tkoneSf leporaHaf pifciiuu^ Leporaria te accipere voh
omnia affiSa c(d viltam quOefuHt,
inclttdunturftlua'] VffinHs Jibta deleri malebat Eqni-
dem praefer6 leduonem in eo. Cetemm huc perdnet iocus
Gellii II. 2o. quae leporarta Varro didt, haud vjquam mc-
fjtini apud vetujliores fdriptum. Sed quod apud Sdpiouem ~
lcgimus roboraria . atiquot Rofnae ddftos viros cUcere audkd
idfi^nificare, quod nos viuaria dicimm ; appeUataque effe a
« - tcmlis
VAKRONIS LIK. IIL CAP. XIL 555
tahulis reboreis, quibus fepia effeni: quod gehtu f^orum
vidimus in Italia heis plerifque. Locam deinde ex oratione
Sclpionis.ponit hanc: aliis per vineas medias^ cdHs per ro^
borc^rium atque pifcinam^ aliis per yillam.
Lupinus'] Huic nomini JJppinus fubftituit Viftorius
probante Vrfino. Plinius VIII. f. 78. f^uaria aprorum cete-
rorumque fdueftrium primus togati generis inuenit Fuluius
Lhpinus, qui in Tarquinienfi fcras pafcere ihftituit. Jdem
tamen IX. f. jgs. FuJ^ium Hirpinum nominauit. Miror Har-
duini ihconftantiam, qui loco in priore ex Codd. regiis prae-
tulit Lupinus, cum in Parmenfi editione fit Hirpinus, quam
fcripturam in pofteriore pofuit Refte taroen admonuit ex
Fefto, Samtiitibus irpum effe lupum, hinc Hirpinum cundem
effe cum Lupino, Hanc ob rationem veterem leftionem
reflitui.
Statonienfi'} PHhins lUxta Tarquinienfes nominat Sta-
tones m. f. S- Idem agrum Stattonienfem 11. f. 96. paluftrera
nominat eum lacu Tarquinienfi, quem hodie Lago di Brac-
ciano in Etruria dici , monet Hardiiinus.- Pro Statonienfi li-
bri Regii fcripti habent ibi Stationenfi* Sed iibro 36. i'. 49.
iterum Statonienfem habet, ct vina Statonieniia 14. feft. g.
no. 5. Ad Ducatum Caflrenfem, Ducato di CaftrOy .perti-
^uit ager Statonieniis. Antiquam igitor h. 1. fcriptoram re-
flitui. . Viftorius dederat iSS(ai^09fa»/i.
feft. 2. T. Pompeius^ Edd. I. B. R. habent Cm Pom-
peius. Videtur intelligi Pompeius, agricola ftrenuas, a. qiio
etiam ilcus Pompeia apud Plinmm diftEi fuit
feptum venaiionisj Vrfmo vocabulum^fiif» fpuriom
vifumeil.
circiter'] Gefner ^otas Jiumerales has malebat poni
cxD^ quae myriades fingulae numerent, vt cio millena-
sium numerum fimplicem.e)tprinlit
de animalibus] Haec .verba, Vriino ifufpe6):a, merito in- .
clufitGefner.
f. 3. fepta e maceriis} Crefcentius IX. 80. h. I. ita laa-
danit: fed omnium horum -» aperta et.nota eft^ ideo breuiter
explicdnda. Itaquefepta ex materiis, drea locum magnum
vel paruum fecundum optionem vel poffibiiitatem domini ficfnt
adeo atta vel compaSa, quod neque t^pus^ neque alia beftia in-
trare poffit , neque defuper tranfilire.
maelis'] Trachum AriftoteHg, feu taxum recehtiorom
effe multi voluemnt Contra Smlmafius ex genere felium
ce^febat effe, quos vulgo martes Aictmt'^ contra quem in-
eptis ratiombas pugnant viridofti ad GratilCyneg. verfa 403.
Salma-
556 COMMENTARIVS IN
Salmafit opifiionem mulfco probabiliorem efle/docet et hie
Varronis lociu et altbi demonftraui; catum fiiueftrem inter-
pretatus eft etiam in Plauti Epidico lo. Fr. Grononius.
tatebrof'] Creicent ibique oportet rffc latebras in vir*
gnttis et herms, vbi kpores ittterdum detite/caiU , et arbores
— qui aqiilae eonatum ^ inquo fi tepores mares vetfoemi^
nas paucos intromiferiSf breui tempore implebitur* Tanta
eft foecunditas kuius quadrupedis. Saepe enim^ cum eatulos
hahent recentes, atios in ffentre reperiuntur habere. vbt anti*
quaEditio habet: intromiJjHs breui tempore tocus implebitur.
f. 4* mares vtfoeminas2 Vrfinus ex Edd. primis male-
bat autf Crefc. habet velfoeminas. et ieffionem £dd. pri-
marnm comprobat. Nihilo magis tamen eam probo. Mares
enim cum toeminis intromittendi fiint Schoettgen male-
bat et foeminas. Sed vuigata defendi poteft, ctfi peilime
Viftorius de geminp leporum fexu interpretatur.
Quatuor — repteri] Quae inclufi, funt inepte ex fupe-
rioribus repetita; et red:e omifit Crefcentius.
intromigis'] Hanc Edd prinumm leftionem reftimi
voluit etiam Vrfinus. Pefiime enim reliquae cum Vi6torio
intromifitf qmBiam fi intromiferis. Gefiier malebat: iutro-
mifis pro intromiferis^ omSofi^ et intelleAo.
Fit enim'] £dd. primae vt euim. vnde Vrfinns malebat
etenim; eaedem deinceps habent: aUos in ventre habere re-
periuutur. Atque hanc leftioQem plane exliibet Crefcentius,
eandemque equidem probo cum Vrfini emendatione. De
fijperfoietatione leporum liodic funt nota rannia. Piinii ta-
men locnm ponam 8* (.^i.fotus praeter dafypodemfiipeffoe^
tat, aHudcducanSf eUiudtnvteropitisvefiitumfalmdimptu^
me, aliud inchoatum gerens pariter. vbi Autor libri de rerum
natura apud Vincentium i8« c.6a. habet pilis vefiitj atium
fine piUSf et atium injemine repofitumfimutgerit.
. Itaque] Crefc. Itaque, guijeire votet mdfeukm afemi*
ua difeemeref vt Archadius /crim ^ naturae foramiua debet
in/picere; uamfinedubio majcutus vmmif foemina duo imU'
niuntur liabere, fi caute etJubtiUter infpiciatur. Plinius g.
f. %i. Archetaus auSor efi, juotfint corporis cauemae ad ex*
crementa tepori, totidem annos effe aetatis.. AelianBS H. A.
n. 12. nuTifyppS i* uvTs ri Ifrtf rftiyXM^ rwdc vr^ctnm.
Pollux V. f* 73. «troiy t* xv irSv &f, toouutug ^er rSy «nr»
tS ocijuMT04 iyx»fivTnv vri rifv ifuv tuq owmo. Archelai ra-
tioni quid veri fubfit, docoi ad Aelianum p. 579. Crefcen*
tius «Uter haeg Varroois verba iiaterpretatus cft, qoia in-
cptam
VARRaNIS LIB, m. CAP. XIL 557
eptam illam rttioaem domnabat Jn. Aldina- h. L elt qnat
Jhie dubio.
f. 5. vt /aginarentur kpores'] Macrobiiu Satum. III.
J3. l^arro de ^gricultura tibros. cum de leporibus Iqquitur,
Jic ait* Hoc quoque nuper iHjlitutum^ vt kpores fagiuarifi^
tur^ cum exceptos e teporario quidam in caueis et hco ctaiffo
fadunt pingues. vbi Codices alil.pro quidam babeat condunt.
lo. Sarifberienils VHI. 7. laudat etiam ex b. L hoc quqque nm^
per injlitutum e/l Jaginari et kpores* Vnde non dabitaoi
vulgarem buius loci leftionem corrigere, quae habebat : hos
qiioqui — /aginarent pleraque ^ concludant '^ facicmt* In
plerifque babeo conientientem v.el Vrlipum, vel Scbpettge-
jnium, vel Gefnerum, vel Pontederam* Ceterum PliniusXI.
£ 85. quaedam non pinguefcunt, vt lepus et perdix^ Sed au-
ftor libri de terum natura ^pud Vipcentium ig* c^ 62. infra
tefta domus conclufum leporem^ vt motu careat, pinguedi-
jnem inunodicam fuper renes CQncipere ait et mori. Cete-
rum Sarif ber. Joannes pergit concludant in caueis faciant
pingues. Sed et cacleas luxus effecit /aginatas. Haec f^arro.
Poftrema Varroni ab ipfo addita videntur^ nec ex.Macrobio
excerpta.
£orum ergo tria"] Crefo, Sed kporum tria'^ Italicumf
pedibus ^/uperioreparte, (id efi dorfo inferit £d. antiqua)
Jbc^lfa '— praegnans Jit , tune concipere. Duplex leporis gew
nus habet Xenophon de Venatione cap. 5. quod ita pingit;
iio ii iM^ rx yivri ,i<crh ttvrSy. al phf yccf p^^dkpi iwlrepnvoi,
Tuii ri AcvxoVro iv r^ furJnc^ fiiyx ix^aiv, e/ ik IjJirrHQ irU
fyLvdot, /uunpiv ri Xevxiv fx^vrsc. Tiv ii ifiv al fiiv nvxhf
Tipiitofxikov 9 ol ii Tapdimtpov, xetf rx Ofifiarx ol fihv ^o%a/»o-
TOi, ol ii vToykatfTiOi' xoef ri fUkavx rx xepl rx Srx xxpx ot
piy iw} itokv 9 oi ii hel fitxpiv. Addic , plerafque iafularum
graecarum Archipelagi habitaregenus minus, a vuipe eta^
qoik tutom propter minorem montium aititudinem. Facii
igitur alterum gettus et minus moQtanum. . ^enopbontis
.locum interpretatiir Poliux V.ie(ft 67. ita, vt doceat, colo^
rem iwhropfnvov efie oliuae inter maturitatem et aperbitatem
mediae, quam variari diGupt Latini; Varro fufcom dixit.
Idem itH^^oi interpretatnr vrirvfpp^. Genus albnm poft
alios cgregiedefiniitCel* Pailas Noy^GliriumSpec. p.2feqq.
▼nde, quae ad h. L pertinent» tra&fferam; V^i&bUem voca-
vit ieporem, quem a vulgari europaw difUnxit Is caudam
.breuiorem, nidlo cdore ni^ro variatam, liabet, vt vulgaris.
Igitur in Xenophonte eft legendnm ixmpxaiifMv, non vxpi^
enipM, vt putat Bcmck; emrQpaeo vol^ t^Stte tribuit Xe-
&opboa
S58 COMMENTARIVS IN
Bophon cattdam rtptirotiuXoif. EKtrenuun auriam partetn fe*
re totam concolorem habere dicuntiir falui, vt et frontem;
quod de variabUi confirmat Pallas ; in vulgare enim fiV)ntis
maculam magnamalbam^ auricularumqoe apicem nigrum
wieSe, monet Xenophon. Irides oculorum luteo - fufcas di-
xit in lepore Variabiii PalLis p. 21. Xenophon /ubglaucam
vel caeficm variabiii, fttbfaluum vulgari tribuit In longita-
dtne etiam corporis difientit PallaSy quem locus Xenophon-
ti3 egregius latuit, vhde iniignis acceffio fit iis, quae difpu*
tauit vir egregius de natalibuis et differentiis huius generis.
Oppianus Xenophontis Varronifque praecepta corrupit ni»
5og. vbi a colbre teirnirum, qnas habitant, genus vtnunque
diftinguit. Oculorum etiam colorem coniondit in vtroque.
Ita enim ille ifkifellus poetafter cecinit: Xf^^^ ** iffJSfiiffoanf
dvofiototf' olpAv ta&i hvxvboi tvo^Bpotrs fuXapL^uXov xdtr
apiipxv (ctv&ol i* cSy ir^fot irsitm iitl puXr&rmpifav* draip
iftfyhjvoi %«/)oiroi/ ^rpciiirwtv oitonrolf, vbi Gallicus Int^rprea
eunicfulos et lepores defcfibi ab Oppiano ridiculo errbre
ccnfebat. Tertium genus addit PoUux L c. Elymaeos le-
pores, magnitiidine vulpi pares, colore nigrefcentes, oblon-
go corpore, caudae apice macula alba oblonga variato. Ely-
f^aei iuxta^Sttfianam habitabant in Elymaide. Qoale anima*
lium genus intelligatur, nbndum- excogitatti, niii qood lacor
tum giganteum aliquem fufpicor alicubl in Indla Iiiere, non^
dumcognitnnL x
primis*\ Corrigo priorib»s. Nam toti pedes priores
funthumHes, non para prima taDtum. '
* mediocres'] CreCc' in ItatiaM Jiifpania mediocres. liem
fJi Gailia reperiuntur alii aiterius generis toti candidi.
kumile'] Rei^e Crefc. tiumitis, etfi video, vulgatam a
Cteiherodefendi, fed fatis inffyte.
f. 6. dd jitpesj Ift Edd. primis adte/a/^fe» in PoIH.
libris adadpis. Vrfinus in vetere Codice reperit dqfupia.
Seddafypodem Ariftoteles -dicit eundefti, quem alibi lepc^
rem, Plinius ittterdum errore diiKnxit.' Cetenxm de his can-
didis ninius 8« f- 8i- I^ AtpUfUs candidi, 0uibus tuberms
menfibus pro cibaiu nium creduni ejfe .* certe hquefcente ea ri-
iilejcunt amis onmbyfsf et eft aUoquin animal itUoierandi ri*
'goris dlumnitm. vbi'Vinceftttds>fi9^^im^ hid>et £lx Xeno-
phontis i6co,fu]>raappb0to^patet,boc gennscandidum prae-
teir hiemem eirecolore riitilo feu rubeo, et mutare coIorenL
Qiiafe y;iliurfi in loco Varrbttts effe fulp^icor. Mtttare ab Vdi-
^ua re habftimtta fupi^a % It^ la. Sed Jttliois jioci dtuerfi
y •* • ' '' • ■' ' - — ratio
VARRONIS LIB.-UL CAP. XII. 559
ratio eft. Maltm jgitur: qm-colorim wmtant^ qHoU^oticai^
didifimt.
f. 7. qmd itt Mfpania} Crefc. addit : it in Prouincia et
in partilms Lombarctias, fibi cohamiUilms^ na/bitmr j^ /ed
htmUis. - ^ . . .,.
teuipes'] Crcfc. Lspus^dkitur abeo, quia kui pede am-,
butat, cuniatli ab eaj -^ Jolent, •*- in agriSj nemoribus et
pratis et vincis. IMorits is. i. lepus quafi leuipes, quUf ve^
hciter currrt. Verba a cekritudiae, damnata ab Vriino, inclu-.
A:Gefner. N^c habnit in faig libris Crefcentius.
Jleotes'} Vriinus malebat: quod eum e Sii^teis Graeci
'Uirofnf. ' Nofter enim de L;^ L. V. Lepus^ quod et Sicoieis
'-gitidam Gratci dkunt TJx^fcif, aRomay quod &rti Sicoli, vt
mnates nofiri veteres Ocunt, foriajf!^ hinc ilbic tuterunty et
ifie retiquerunt idHSmefik Qood in Hbris reperit Viftorius:
AeoUs et bonnm teporUni , P^ma: mutabat in: :deoles vt bo-
num Xeicopw. quali Aeoles bonum XsTrxpov pro hxxpou dixif-
fent. In^pfe! •PontiBdera ind^ effici^at: quod cmnAeolii
HSicanum teporum fiue Qpuivov khtdfiuappetlabmt. vt A^les
tef>orem) a SlMlift didsum ^hfoptvy ^ppeilaffe inteUigantur
^twuaov ihropiv.' Sealigero kejroJfi^ epitheton leporis fuiile
videbatur^Mailmi^naribus.-' Si lubefefineptiishisiftimora^
f I^ fiifpicari liceret, etiam Xhrofyov oiim potnUfc- leporem
iiici»4[}ttod ventre ^ft alkUsr^Sed^vocem graecam ignoramu^
Vndelepus commode poffit deriuari.
'cunictiti'\ Ptinita L it, Leporkm gHieris funt et qw^
IRJpania cuniculos appellat , foecunditatis innumerae ^ fof-
fis i)enffi iscfiftos vet vtemi$sat>k»t&s non repnrgatis intera-
neisi gfdtipmo m cUnk habAst^ limrices voeank -Deifide de
Viuerris,- •eunloulos ^MantibH^^ filbiidt i Hniiciunt eas- in fpe-
tus,qui/unt mutttformesinter^afVmie et nomenanimali.LsLti'
tam. vocem efie ^niculum; difputsifcAt Harduimis ad Plininm^
Ineptis ratiombus vfus. AnjffliiI,<pilfil|HiniaaIlfttiimA:R-6mafii
"i^etere Hifpanieo ttomihe abpeHanmt. Diferteita etiam Ae^
lianus H. A. i). 15. vbi WyiXd^ dici^. In Pot^Jo XII. p.
988.' edidit M^/xAjtfv etiam S^tighaeufer, fed puto icri-
pfifle Polybium uovikanf. Hifpanicae Originis- nomiflia funt
%tiam Kaveo} poputi Hil^anille, eoruflfique prineeps oppidum
kovtrTOpyic apfud AppianumT. I. pw l^. ed. Sdiweigh. Ma&
fflienfts KefhfptioL vocabant^ teSe' 'tdemacho grammatice
lipud £tyinoI. M. h. v. Uem nomen habet Strabo T. L
■petfieuios^i "VrCnus WLhalt profeeutos: - Praeterea et
ante qvlod delendom ^e cenfeo. Ceterom Appios baec ad
Varro-
56o COMMENTARIVS IN
Vantmem £rigit vetba^ de cviUs in HifpaaU moratione «li.
bi didiun eft.
Cap» XQL jfyras'} Crefc. ^pros haberf poffe ts tqfo-
rario et capreolos tt ceruos non tji dubiunL vt adeo legiire
vid^aCor h. 1. ibi et capreatos et ceruos* Vrfinm malebat:
poffi haberi -« negotio^ et ibi. captiuos et cicnres; qui ibi ma-
tifunt -— inquit Agrius, Axi. vel fupra Agrius fcribeadum
fuiffQ moiiet, non AppiuSj aui hucufqne locutus fuerat
Verbum inauam locum non habere, qnla Varronem non lo-
qui demonflrent (equentia. Mihi quidem inprimis le6tio Cre*
feentii placet; neque enim debebat capreolos aut capreas
ccruofque, indigenaa Italiae feras, praeterire Varro. Quig
porro ctcure^dixerit aproa^inyiuario natos? AntiqaaCreic.
editio habet capriolos et coruos, Et f<^>ra initio capitis prae^
cedentia pro capreis vtraqne£ditk> Crefcentii capreolos no:-
ininat»
fciSp. inquamt AxiJl . Vitium vidit ppft Vrfinum etiam
Pontedera, qui malebat kgi: SciSf iaquit jfypiuSf Axi;
quam emendationem probauit etiam Geuier;. et quis noa
{)robauerit? Interim antiquam xeUqui» quia veftigia.verae
eftionis nimifl alte abfcondita iatenti adhuc in vi4gata.
M. Pupio Pifone} rCalponiiaiio, d^ qop^vide Indicem
.Ciceronianum Ernefti* . Eundjnn fupra cap. 3. feA. 6. M,
Pironem nominat, atque ita. bi^ eUndem Confulem memorat
Plinius. Pupii tameo^nomen etiam in v^tere Codice adeOe
jnonet Vf:ii^us* *
biiccinam'] Hoc loco buciiiam pofuerat Ge/W, paulo
poft tamen buccinam. Ad bnpcinam cpanenire yii|t edani
porcos npfter II. 4. ao. vacca^ Columella VI. ^i. 3« De
iiibulcis Italicis generatim tmat^ir Polybins ^. p. 389« eos
non fequentet^ vt in Graecia, fed antecedentes et bucclnam
inflaQtes (fivjna;^ (porifSi^rc^.) greges 4uc.e^ej at(}ue ita faciie
quamuis UMigqos greges per aetates etgenem feparari, et
a f uga fortoque defendi^ Similid^T in CooCca greges capra.'
rum bpumqi^ ad buccinao^ #g^ et cogi ait* LiQcwn eundem
ahnotauerat Pontedera. ! , . : 1
certo tempore^ Vr^ns malebat vno tempor^e. Idem
paulo poft v^t>a / palaeAra iporia eife ceofebat aut mut|uida
in efenejlra. ..Contra $caliger ]|^uc.trahebat ipcum Martiaiis
HI. 82. Partitur apri glfin^uias palaeJlrita/(, Ita fcilicet cum
Scaligero voloit ibi legi etiam Lipfius pro palaejlritis, quae
le^o vnice vera eft. ^Pakefti^ ;iihU oft fi^m apris com-
VARRONIS LIB. m. CAP, 3011. 561
! f. 2. Lafirenti} F^ftus ; ShM^a fiutnm in wro Laureth
H eft, quod quuiatn jlfturam voeawt. Infolfini et flumen Aftu-
ram habet Plihius Hl. £ 9. Aftoram infulam in Antiano ao»
t ffiinat feft. 13. Oppidum Laurentum cnm atnne Numicto
feft. 9. Hodie oppidum Inter Antium et Ofttam dicitur St.
s Lorenzo. Infula et flumen Aftura hodie nomen retinent. In
N Aftura vilkm habuit Cicero Epift. ad Div. VI. 19. ad Attic,
> 13. 40. 15. 13. Laurentem aprum habet Horatius Epod.
3 y.38.
'; magis rpotyixS^'] Crefcentius DC. 8o* magi/lraUter fie"
'^ ri vidit (Varro). Voluit credo ma^s theatratiter. Sed tota
' haec narratio, quam ex Editione Louanienfi retulit Gelher^
. in BafUeenii omijra fuit, et in altera aiitiquiore muito.
l f. 3« Qmutus Orpkea} Pontedera praeferebat Ie£kio-
^ nem £dd. primarum: .4^ V^^ Orpheaf i. e. ad quod^-
Crefcentius Louan. Vocatusfmt quidam , qui cumfiola et ei*
^ thara venit, et cum cantare iuiTus eiTet, bucina ufUmit.
( vbi tawta'] Leftionem, a Viftorio in libria repertam:
vt tantum circumfluxerit nos. probabat Scaiiger^.omiflk fci-
\ licet voce muttitudo. VrjQnus raalebat: vbi tantmn circum^
fiuxerit mox fimiiiter omifib multitudo. Voluit fine dubio
^ Vrfmus circumfluxit mox, quod eft ih £dd. primta, eamqua
leftionem et ipfe probo. Crefcentius Looan. etjiibito dr*
\ cmnfidp ernn et ceteros tqMa muttitudo'^ et aUiorum qaadru*
^ pe£m , ' quod valde formojuim fibi Ofparuit fp^acukm. Ce^
terum Br/ et Aldina circunfhixerit habent, vt plemnque eC
^ fimiles fbrmas. » «
I aediliumj fc. fpe^baculum. Malebat tamefl Scaljgef
e aediHtium. Ita Varro apud Nohium p. 137. b. SoJus rex,/o^
t lus rketor, Jotusformo/us, /ecurus vel ad aediHcium. munibts,
i puruSf putus. Ita enim ex libris duobus fcriptis locnm iftum
^ emendabat Scaliger , qui vulgo ita editur : fecuM vH ad atdi-
lieium, modiuspurus,putis.
\ fine Africonis] lucondns correxit: nonfim Afrieanist
^ et rara fuerunt mnnera hoc tempore fine AiHcanis ; iti
vero pantheras vocabant^ et varieis. Sed Vsrro ref^icere
videtur Senatufconfultum vetus^ ne liceret Africanas m Ita«
^ Jiam aduehere, contra quod deinde A. V. trjo. ad populum
u tulit Cn. Aufidius tribunus plebis; permtffiimque deinde
^ Circenfium gratia importare. Trimus autem Scaums aedi-
litate fua varias 150 vniuerfas mlfit, anftore Plinio VIII. C
!;. 14. Hinc igitur Varro ttddit.aBdititiumJpeflaculumi qnia*
^' Itidis ChTenfibus publids inferre Afiricanas licebat.
2bm.lP.Il *In Cap.
S69 COMMENTARI VS IN
Cap. XIV. emobmfntum'\ Palmerius iia Spicileg. p.
847. fiwlimentum legi volebat, i. e. opcratn, opus, laborem^
et comparabat locum Caefaris de B. G. L 34. vbi tamen esao*
tumentum P. Viftorius V- L. XXlL-io. interpretator, vt in
Varrone rem operofam, coDfentiente Dauies et Vofs ad Ca-
tkill. p. 312. Contra emolimentum ea notione malebatlegt
Gcfiier ad h. L et in Thef. L. L.
fimplex eft'} Vrfinus malebat: fimpleXg inquam, vt tu
futas propter locom fequentem, vbi eft, aquam^ inquam, Sed
refte monuitGeiher, nihil opus eiTe ea emendationepropter
aiterum locum.
non liberos'] Gefner lufum elTe putat in tiberos quaere'
re; quem equidem non intelligo, fed puto elTe diftum pro :
ne frufira matrcs etiam > «0» Jolum liberos eorum quqeras»
Ceterum ex aquae menttone fatis apparet, cocfaleas terreftres
ad cibum fatlTe adhlbitas. -
fitgitiuarius'] qufferuos fugitiuos retrahit Vtitnrvo-
cabulo Floms IIL 19. 7. et Vlpianus, quos iaudauit ad h. L
Schoettgen.
f. 3. non coquUfoll Plauti locum Captiv. L i. 13. qoafi
€wm vaUtUTy coehUae in ocaUtis latent, fnoftbi/ucco vmmiif
rosfi non cddit. alterumque fimilemComici apud Atfaenaeum
S. p. 60. vbi cochleae pofl: tenuem imbrem prodire et olera
depafci dicuntuf comparauit Vidorios V. L. 33«. c 23.
ros] Deinceps fequi debebat: vtfere lumjunt in apri-
to hco/jedjitb rupibus ~ acfbmu Pofteafubiiciendum:
l^fi naturalis — vtfacias^ manufacere ctc. Priora verba
non folum male dinim, fed et aiieno loco intrub fiint.
mamillas'] Ita Vifioriiis fcripfit prp papiUas, Pliniiu
35. C 46. vel ajjiduitate Jatiant figlmarum opera^ dqliis ad
vina excogitatis, ad aquastubuliSf ad baHneas mammatisp
ad teffa coBklibus laterculis frontati/que. Ita enim locum
eum ex Codice regio 2. refinxit Hairduinusy vbi antea erat:
vet quae aJHiduitate /atiant figUnarum opera itnbricibus tubu-
tis teguii/que ad baUneas.hamatis, vel odteHa cofHlibus ta-
ierculis frontati/que, aut quae rotafiunt, ctiam fiSitibus do^
tiis ad vina excogitatis et ad aquas. In Codice ifto {ait fim-
damentijque pro froutatijque. Hariluinum ex parte fecutus
JSrotier edidit ex edttione principe, Codice r^io 2 et 3..
figUnarum opera, imbricibus,^dotiis ad vUta excogitatis. fa
mammatis etiam fequitur ineptam Harduini interprettdo-
Dem» nifi quod addit: mammati^&x videntur tubuli, quod»
vt mammae lac fundunt, ita illi tubi, in angulis pofid, calo-
rem difiundebant. Veram intefpretationem docet locas Var^
' ironis
VARRONIS LIB. in, CAP. XIV. 563
ronis. Imhrices plane alieno Ipco infeniit Brbtier ; ineptitu
etiam tegulad mammatas ex Plinio eiFecitGefneri Thef.L.L.
In Plinio grauius vlcus eft, quam quod Harduini leuitas po-:
tuerit fanare. Ecce enUn Xfidprus 19. c. 10. fiSilium ope"
rum adparietes etjfundamenta, quae coSis laterculis ad teSta
imbricuHs teguiifaue aptantur. quem locnm ita pofuit Vin« -
centitts Sp. nat p. c. 80. Operum autem fillilium ad parietes ;
dedificiarum et/mdameuta coSli latercuti, ad teSa vero tegu^
lae et imbricutae aptantur. £x quo primum fit manifeftum,
in Piinio legendum eife : ad parietes aedificiorumfufidamen^
taque cottis latercuiis, ad teSa imbricibus tegulifque^ad aqms
tubuUSf ad baiineas mammatis, aut quae rota fiunt, etiam
fiSUibus doliis ad vina excogitatis. In leAione Harduini
opera figlina non omnia nec ordine iufto enumerantur. Co«
ftiles enim lateres noh ad tefta adhibentur^ fed ad parietes
et fundamenta^ contra ad teda imbrices tegulaeque. De*
inde pefiime omifit verba qucu rotafimtt , quae rationem do«
liorum n^inorum vinariorum praeclare docent. Maiora ab&
que rota fingebantur, auftore Anatx>lio in Geoponicis 6. 3«
Gronouius Voiliani iibri hanc memorat lefijonem: imbrici' '
bus doHis ad vma excogitatis , ad aqw^ tulmtis, ad batineas
mamnkstiSf ad teSa coSitibus tatercuHs, fmkkmn^ quae
jaut qua Numa rfxfeptimum. quae aeque vitiofa eft, nec lo-
cum tetigit Grpnouii fagax ingenium.
f. 3. et lamc, dumferpit} Vrfinus malebat: etenim
dumferpit. .
in parietes fiautes ] Vrfinus iVi pariete malebat, quod
eft in £dd« et Iibris fcriptis quibufdam. Gefiier in parietes
fiantes interpretabatur in parietibus Jlantibus , eamque ratio-
nem noninauditam eiTeairerebatJiis fcriptoribos. Equidem *
.vulgatam.vitiolam efle cenfeo. Quid enim dicit parietes
ftantesy quafi non omnis paries ftet? Deinde quidparies
iul crbum cochleae? Siccus enim paries cibum ei nuUum
•praebet. Contra fi area feu cochleare eft fub radice ruptum
aut montium aUuente aqua, quam pofitionem inprimis lau» '
daoit Varro, folent cochleae etiam latera montium depafci^
jiifi riuus interueniens prohibeat Igitur iegendum puto
pariete adftante, et de latere montis vel rupis interpretao-
dum.
. exfe ntminantes'] Cum Tumebo Aduerf. L i. Scall-
eer pro vulgato exgruminantes malebat exruminanies , con<*
fenttente ^tiamVrfino; oontra vulgatam defendebat Popma^
gniminare feu cruminare interpretatus minutatim et firuftu^
JUtim delibare, decerpere, auferre. Gefner ixfsruminan*
' JTn 2 * t€8
^64 COMMENTARIVS IN
Us malebat; Cai con1e(ifcarae pondus aliqtiod-accedit iiide,
qdod in Codice Bibliotfaecae Monafterii B. ViAorii, quen
Parifiis contolit Peyer Merycolog. p. la fcriptiiin eft fitn-
plex ruminantes. Gefneri coniemumn interim pofai. Be-
foaldas malebat exgrwmanUs* Jnter GloOas Ifidori crumi^
natf ruminat ex h. i.* duftammiht videtar. £rror<uxiJre
videtur ex antiqiia verbi ruminare fcriptura. Amobios VII.
p. 230. vbi varia farciminum et liborum vocabula obfcura, in
facrificiorum caeremoniis vfitata^ ponit: nan ratume eadem
aerumnas, qnae /unt primainguingulmnHms capitaf qnade-
iUere cibor et rrferre natura ^ rummqtoribusfdeatlis. Ita
quidem editio Lugdun. 1651. oed aliae rumaSj romaaa prin-
ceps erumnas habent Leftionem rumas videtor aflerere
Seruias ad Eclog. VI. 54. rumatio diSa eft a mma, emiumtg
gutturis parte, per quam demiffus cibus reuocatur* Feftus
antiquum verbum rumare pro ruminare derioat a voce ru*
meuj quam ait fignificare partem coili, qua efca deuoratur;
Nonius locum ait efle in ventre, quo fumitur cibos, et vnde
redditor. Contra frumen de eadem parte' interpretantor
Donatas ad Terentii Adelpb. V. 8- 37. Seruius ad Aeneid.
L \%2. et IfidorttsXX. 3. et Different p. 755. Vnde ia Ar*
nobio malim rwmi$tas vei runrnas lesere» quod vocabolom,
ex rumine vel frumine faftum, explicare voiuit AmobioSL
Fromen in loco Varronis apud Nonium in q^SfNifov volgato
jhmm fiibftitoit refte Scaligerad Priapeia p. 157. Verba
funt: Deinde nUttit virile veretrum im frumen f oJimUtims-
tam Fblumuio. Quod flagitium proprio vocaboio veteres
irrumare •dicebant Vnde cognofcimus, nmen et fnunen
tlici eandem fiiucittm vei gutturis partemr Vefbum adruma^
vit Fefttts derioat pariter a rumine, .parte gotturis. De ra-
ma feo mamma alibi diximus ; quae num ab eadem an diuer*
fa radiee prouenerit, nondom excogitaUf.
Propolam'} Vulgatam propalam ineptiffime defende-
htit Tornebos , refte monente Scaligero et Vrfino. Gefiief
-Qptionem leftori et arbitriom «relinquebat in re tam apertt.
Equidem dedi, quod analogia poftulat et ConnneL editio de-
dit Deinceps ~ex Br. et Akl* cocus reflitoL Eaedem dein-
eeps pterunque habent
Coquusl Brufch. refte cocus; fed eadem infra eap. 17«
(. 4. coquus dedit pro fOf«^. •« Ego vero, vt-fibi conftet Var-
ro, vtrobi^iue irof itf fcripfi.
f. 4- Genera} Plinius^. f. 83. CbcUearum viuaria k^
ftituit JMuius Mrpinus in Tarquimenjif paulo ante duOi M-
Jum, ^md tum P^mpeio magno geftum eft, d^iuBSsqmdem
geue-
VARRONIS LIB, IH. CAP.^XIV. $«|
generitms earum , feparaHm vt effeni athaej quae in Reatma
agro nqfamtur t feparaHm Hlifricae, quibus mc^mtudo prae^
cipua, j^neanoif quUms foecuudttas, Solitanae, quibusmh
biiitas. Quin et faginam earum commentus eji , fapa et far^
re alHfque genenbus, vt cocUeae quoque altHesganeam im*
pterent; cuius artis gloria in eam magnitudinem perduSafitp
vt oSoginta quadrantes caperent fingularum calices. jluadi^
eftJH.yarrOk vbirefte iani Piatiaiuis monait, legendum effci
perduSae fint. Cetenxm ex h. I. non omnia verba Plinlt
duAa elTe, -fiadm apparet; plarima tamen conueniunt In
Plinio etiaoi libri fcripti pluriou habent commentatus efti
quafi ipfe Fuluius de cochlearmn fagina fcripferit librum. i
^ . afferuntur^ Verbum hoc fpurium videbatur Vrfmo;
. idem eodem crimine damnat verba quibufdamlods» criii oi*
mis feaera, et vana!
fint difpariles'] Yvilg^tomnonfintdifparilescorrigiyo^
luit etiam Gefher, interim inclufo non»
quaedam ex jffrica'] Itk dedi ex Edd. 1. 1- G. pro val<*
gkto, quamquam, cui Geuier voluit fubftitui quemadmodum*
fta, vt earum calices'] Anti^iuam Varronis leftlonemy
a Piinii libris omnibus confirmatam» reftitui» quaihtemere
mutaait ViAorias. In libris fcriptis is reperit: ita, vt eas
LXXX. quadrantes coici poJKnt. vnde Pontedera malebat
legi coiiti, id eflr, cogi. Vidx>rias interpretationem fuae
leccionis cenfebat eflfe eam, qaam reftitui. At noftra leftio
genus cochleae deciarat, qoo in cibo vtebantdr. Sant enim
etiam nudae cochleae, nuUa tefta inclaiae. Opercalatas ex
maritiqiis Alpibus , deinde ex Litemo vel Veiitemo, Italiae
oppido, et iifuia Ailypalaea iaudatifltmas, in cibo puto,
memprat PUnius g. f. 59. Solitanas cam Sicolis, Baleari-
cis et Aflvpalicis iteram laudat et apparatam docet iibro 30.
f. 15. FlaaiatUes» vt virobsy iUaeftres/ vepribas et frute-
tis adhaerentesy tanquam aluum et vomitum cientes, damna-
bant, eodem aoflore cum Diofooride IL 11. Solitanae m
promonfiorio Solis in Africa diftae videntnr , qaod Interpre-
tes Plinu interpretantur LeCap CkmHeu Peflxme ediderat
Viftorius SoUtannae. HeUoem pomatiam Limi« heUuones
noifari ia cibd amant Statios Syloaram IV; in Rifu Satojr*
naUtio verfa 32. nufifuam Gnyphiis vagata campis curuarum
domus vda coctearum. Nunc demam video I. Fr. Grono^
vium ex leOdone Ubri Vofliani optimi: exifiotitanae afitfpa*
taeicae et ne Siculae corrigere in Plinio: ex his lotitanae —
Aetneae Sicutae , eandemqae fcripturam Varroni reftitai vel*
le. lol Africae mafitimum oppidum, lubae r^iam, etiam
Nn 3 Caefa-
566 COMMENTARIVS IN
Cae&ream diAam, habet Meh 1. 6. com Ptoteinaeo. H«r-
dainusGroQOuii» non iiomin>ti» emendattonem inPltnio re-
iectt, baud fcio an recte. In Infcriptione Fabrettiana p. 364.
memoratur Proainctae Byzacenae manictptam Aelii Hadria-
ni Aug. Ciuiulitanom, «piod idem eiTe ait Philippiu a Tom
ad Monum. Antit p. 151. com eo, vnde Epifcopi GIiiam\
GUUani in SobfcriptionibQS Concilioram dicantnr. Huc tra-
hit etiam Glio apad Antonimui. Hoc nomen vrbis an htic
pertineat» viderint alii!
femen'] De oualis cochlearum, inprimis bortenfis, feu
pomatiae, quae in cibum adhiberi folet, vide egregie difpu-
tantem Swamerdam in Bibliis Natorae ad tabulam 4. ope-
fis eximii. Bene etiam dc huius generis phyfiologia meri-
tus eft Britanntis Lifier. Vide etiam Antonii Felicis ct Har-
deri Obferv. de ouis cochiearom in Malpighii Oper. T. II.
p. 85 feqq. Obdurefcere diuturnitRte , fi oua a teira fua (e-
"paraueris et Jn loco ficco repofueris , inteiligo. Sed pof-.
itmt.etiam femina cochleae, recens natae, intelligt.
boium deferuni aeris} Vrfino vox aeris fpnria videba-
tur. Supra III. 2. i6.J'ed vt ad hunc botim peruenias. Meta-
phora eft du6b a pifcatorum fiihff iaftu, cum rete edufto
vldent capturanu Equidem tnalim conferunU
cum/oraminibus^ Haec fpuria efie cenfebat Vrfinos;
refte , puto ; ihtim enim feqoitur quae foramima habeat.
incrufiant/apa] Eadem notione infra 15. i. maceriam
laeui lapide aut tejfcorio incrafiare. Nonius p. 6d. a. ez
Noftro habet parietes cruflatos. Alio fenfii Horatius Serm.
L 3. 56. fincerum vas incruAu-e dixit; alio Lu«lios, a Scho-
liafte ibi iaudatus: nam vel regionibus illis incrufialhi calix
ruia cauliue bibetur. Scriboniotf Largus Conikp. 133. caliccs
quoque eis incruftentur addltis quinaue vet/ex Jalis farrtfque
granis. vbi vide Rfaodinm. Cniftariae tabemae Fefto fimt
a vafis potoriis crufl^atis diftae. Vafa feu pocula lignea fa-
ginea cera illita intus apud Oaidium Metam. VH. 66g. dici
poflont fimiliter incruflsata. De pafljone oochlearum ita Api<'
oius VII» i6. jiccipies eochkas^ /pongizaUs, membranam
toUeSf (L e. operculum) vt pofflut prodire , adUcies in vas lae
et/alem vno die, ceteris dietus tacper/eetomnihorammh
dabisfiercus; quum pa/iae fuerimi , vt non poffint/e retrahe-
re, egc oleo/riges. Smiiiter ex pulte pa/ci poJjSnt. ~ GfcUeas
tiventes in tacfiUgineum in/muUs: vbi pafiae/uerint, coques.
Vode apparet, cum tefla fuifie apparatas. AUbi enim diibrte
eocfale^a eacemtsui addi viUt izi iure VBI* cap. 7*
viuax}
VARRONIS LIB. HL CAP. XV. 567
vhtax'] Haec niihi noii integra videntur efle. For^*
nina font ollae facienda, vt acfr intrare poffit, et cochlea
viaere, etiamfl tam vinax cochlea nqn fit. Sed poteft etiam
dorare in olla, quae foramina non habet; tam viuax eft
Cap.XV. Thtakid^ ad maceriam refertur.
m ix ea'} Vrfinns malebat ne ea^ ortam putans ex
ea praepofidonem. Praeterea poffint legendom elTe vidit
Gefiier.
iu hoc dolium'} Vrfinus corrigebat: in eo addunt glan*
dem — quibus in tenebris fiunt pingues. Doliorum formam»
a Varrone defcriptam, non fatis inteiligo. Semitae enim
vocabnlum mihi obfcurum efie m hac re videtur. Efie ta-
men videtur via teAa.
cum cumuiatifit'] £x le^one iibrorum ViAorii Tume-
bus XDC 28. efficiebat cum hilar oppofitum efi^ interprcfcatua
opercttlum ex graeco Sx»p. Idem aliorum conieAxiram cum
molare aut cum oUare legentium memorat Scaliger cmen-
dalMt cum aular impotitum efif in doliis p. Putahat enini, ol-
Jar dici operculum oilae, yt putei pateai. Pontedera deni-
que legebat: cum affatim pofitum eft in dolcisy pingues fiunt.
Vcfinus ait eiS» in vetere Codice cum vlar impofitum efiy in
dotiis: deinde landat Turnebi emendationem. Turnebiis
vero, Veterem leAionem: cum vlar impofitum efi afferens,
videtur Viftorii librum rcfpexiiTe. 'Quare dubito, an Vrfi-
nns ipfe atium Codicem infpexerit, etfi faepe veteris Codi-
-cis le^onem a Vii%>riana diicrepantem laudet Scaliger
inuentom fuum autar manifefiro debet coniefturae» a Turne-
bo antea proditae. Ipiiun enim Tnrnebum nominat Scali*
fir, eiufque emendationem reAe improbat Piiniu^ VHI.
8^. Sorices et ipfi}s liieme coftdi cmStor efi Nigidiits\ficut
glires, quos cen/briae teges ptincep/que M. Scaurus in (fonfu"
kUn non atio modo coenis ademere, ^uam c&nchytia. -» Se^
mfsrum et ipfim animat, cui viuana in dotiis idem , qui
apris infiituit. Qua in te uotatum, wm congregari nifipo^
putares eiufdem filuae , etfi mifcemUur atiemgenae , aninevel
monte difcreti, interire dsinicando. Geuitores fuos feffbs fe*
neSSa ubmt, infigni pietcUe. Seniumfinitur hibema qtdete.
Gmditi enim et hi cubant: rurfm aefiate iuuenefcunt, fimili
et nitetis quietc. Scauri lex fumtnarui incidit in A. V. 639.
Viuaria vero aprorum primus inAituit Fuluius Lupinus, te-
fteeodemfeA. 78» quanqnam ex loco Varronis fupra c. 12,
viide fua tranj9»Iit Pliniusj au£torem primym agnofcere non
Nn 4 iicet
568 COMMENTARIVS IN
licet Pergtt Plimus {eft. 83« h MaefiaJUm Ita&ae mii nifi
in parti reperiuntkr hi glires. De iiliu Ltuias L Silua Mae*
fia Feientwus, ademta: vfyue ad mare imperium proiaium,
Vulgo bodie appeljari Bo/eo di Baccano, monet H«rdainiu*
Plinius XVI. 1. 7. /agus glires quoque fiiginat, Confinnat
narrationem Matthiolas ad Dioicorid. p. 206. qut £igi matu-
ritaCe appetente innumeroa capi giires refert in Oimiola,
Carinthia Stii iaque. Martiaiis XIQ. 59. tota miln dormitur
kiems etpinguior illo temporefum quo me uUuififimmus alii.
Idem in. 58- /omniculo/bs ille porrigit glires» Ad coenam
glires parat Apicius vm. c. 9. vbt inepte nupenis Editor
interpretatur-murem marmottam, Khmnelthier. GHres ex
Plinio retulit liidorus XH. 3. vnde tamen glyrcs exicriplit
Vincentius Sp. nat XIX. c. 131. Glirium examina ex Piaa*
to retulit Nonius p. i IQ. adeo, vt eius aetate glires in coe-
nis fuiiTe videantur. Au^r Gallicos de natora rerum apad
liidorum I. c. Glis eft ammal modicum^ coloritms atbo n^^
/ubrufo variatum, per, totam hiemem dormit et quafi pUa eon-
tralfus in vnum iacet. -*- Sed hoc mirum eftt quia fi/opitemt
animal ad airis/erena deferatuff paulatim inter manus teuen-
tium conuate/cente Jpiritu re/obiitnr. — * In arboribus velut in
ierra currit, et pomorum /ucco cuputius deleSaiur. Aiber-
tus de AnimaL p. 321. a. GUs anuual eft notum et eft cohre
varium in dor/o grifeumt in ventre aUmmf^breuiorispili et te^.
nerioris corii quam id^ quod vere varium vocatur. jhdmat
^de genere murisy /ucco pomorum vefcifur: tn filuis va-
gcUur, hieme tota dormit, et aeJicUe euigilcst et in dormieueh
pingue/dt ^ et ideo ver/us Boemtam et Carinthiam in autumm
ruftici in /thus ceUaria parant et in his/e collocant i/la aml-
malia w numero pefinaximo, et in eis ad e/um homkmm col^
hguntur. Egregie Albertus glirem iiotauit eiufque more$ ;
contra auAor libri de natura rerum aliud muris geniis ante
ocolos habuit Gallis vocatur Loir, Carinthis Billig Teu
tPiUig. In Can^iolia feminas glires aotumno deligi capl^
oibp teilatur Ha/cquetliixm* Alpini T. L.p. 85. Poionis e^
Carno - Slanonis Pouch dicitur, monente Patlas ia Noui^
Glirium Specieb, p. 89, Linnaeo Sciurus glis audit* Simil-
limam glirium capturam ei^ qUam Aibertiis oarrauit vel po«.
tius eandem accurate narraait Valuafor in Hiitoria Ca^^
tbiae Libro III. p. 439. qui nomen Sianonicunt Pouh Qom*
memorauit Ih Calabria bodieque ad cibos capi giires.. tefka^
tur Swinbume Itlner, T. I. p. 385. verf. german* Vulgo
Gazam fecuti iketiv Ariitotelis H. A. Vm. ij.eundem po«
taat effe; de qoo ita ille: ^mkn il ne^ i ^^iv «iuror« riA
VAKRONIS LIB. IH- CAP. XVI. 569
iiyip»9i, ita( yhBTOi rire m^vr^ero^. Heiychias : Omic —
iari yotf ^w rerfxitw, i ikaoQ uctXifuvog pZa, 0 ff)f/Hpog*
Idem ehoc cmtsfo^f Aioc* Codex Mediceus AriOotelid com
vetere ioterprece iksoQ habet, Alberti verfio aUius. Eundem
iXoov faciunt cum jct/e^^ Qppiani Cyneg. II. 574 feqq. quem
conditum per biemem cibo onmi abftinere ait; ad quem lo-
cum Bodinus p. 85. b. affirmat, myoxi defcriptionem plane
conuenire cnm iXet^ Ariftotelis. Contra Galenus libro ter-
tio de Aliitient. Facult c. 1. myoxos inter lautiillmas epulas
Italiae referens ait: rSh ipspcuonf ftvSv uoif rSy MkHfUvonf
ikaSv iv pLitrtp ^&fetf rov ftvw^v xctXi^fttvov* Ad Lucaniam re-
gionem Italiae is refert myoxum, cam arftomye, («pxro*
fwg) alibi tamen eundem in delicils coenarum efie confef*
ibs. Inde agnofcinms^ myoxnm efle gUrem romanum, di-
verfum ab Siet^ Ariftotelis. De myoxo tradit etiam Epi-
phaniusin Haerefid^. ikioQ vel iketoQ poteft efle nitela, quam
inter puellarum deiieias memorat Martialis V. 38« Quibus
hodieque in Anglia mus auelianarins in lufu frequens et
gratiflimus eft, referente Pallas. Auream dlxit Martialis,
et a colore fuluo iklicem quandam nitelioam vocarunt' Ro-
mani. Variatum fuit dialeois vocabulum. Hefychius enim
oXei^y iktoQ, fuSc. IdemlAio^* yScric* Idem in ^hfoi fic:
'Avrtyoifoc ii 0 KKpvofjoc ^ r$ itspl {dwv rov xot^fuuov fiSv
iketov. Coloris vartetatem in.SIanonico glire annotauit Tau-
be T. I. p. 31. Itaii hqdieque antiquo nomine Ghiro yocant
Myoxnm Graeci reoentiores etiam fw^y dixere^ contra6h>
vteabolo. Siiidas. /w|ip«* i koffiyaifpKc 'tup jfMf. Omeofo*
phium p. 354. ^ r^ kviufUyuc kmiornip^C vapuficikM rf opuiip^
Cap, XVI. di pi/cinis'] Haec verba in vetere Cddice
deefi!ef annotauit Vrfinos. Idem ex Geoponidis XV. 9. ar*
Eit mnlta, praecipoe narrationem de apibiis, ex cs^buiere
oillo in ceUa excludendis, deefle in hoc capite.
jlppius^ noUs'] Locnm difttn^one adiuuit Gefner^
quem Vrfinns emendari volebat legehdo Axius nobis — m.
witti fc. Appius, Hoie Appio tres f&iTe forores, arguunt viri
dofl;! ex looo Ciceronis Epift. ad DiuerC L 9. f. 34. vbi Clo-
dinSf Appii fhiter/ Bonam Deam non pluris feciue dicitnr»
quam llres fbrorca. LucuIU nempe vxorem incefln conta-
minauit Tertiam igitnr fororem Appii pater viuus ooUo*
cafle videtur. Altera LucuUi vxor foit MeteUi Numidici i2>
ror^ tefte Oicerone Verrin. IV. 66.
(qtiofWH} 3 Eanm iegi malebant ScaU^er et Vrfinus ;
bic praeterea ommbus (<0r0Mr,,omU!b tmUJum. Gefiierus
Nn 5 x^
$70 . COMMENTARIVS IN
refte qnarwn incluiit Optttne I. Fr. Gronov. corrigit dua-
rum mieram. Inepte vero ait Appios, fe primum ipjitm bi-
bifle mulfum domi, etfi in conaiuio omnsbns ipfe daret, aut
' ab aliis daretor. Niii primmm antecederet^ mutarem pnmMs
m pfimam*
me ceffd^ Pro miki dici antiquo more^ ex Feflo et Peri-
zonio ad Sanftii Minerv. I. 6. p. 36. annotaoit Gefiier.
mnm effetj Appius lofiuitur^ quafi ab apibus notaen
adeptus.
uXt»S^9 fuae cetera'] Vuleatam hrcpmS^ ex vetere Co-
dice Vrfinus» Pontedera et iple adeo Gefner corrigi volae-
runt Deinde in eodem Codice reperit Vrfinus q§iae cetera.
quae motabat in: quemadmodam eetera. Similis eft locus
Varronis 11. 1.2. dicam duataxat, quod cji hropixiy, — de
origine et diguitate. de tertia parte vbi eftdeartef Scrofa
fufcipiet. Ceterum leftio £dd. I. B. R* id ejl , quae exercetU
meUarii, vulgatae videtur ejOTe interpretatio.
buMo corpore ] Vrfinus pecore malebat
f* 4. Archetaus\ Huius epigraomiata de rebns pfayficis
tA Ptolemaeum fcripta faepius iandauit Antigonus Caryftius
de rebus mirabilibus.
Idem^ Vrfinus^ malebat Nicander, cnius efi: verfus a
Varrone pofitus. Ante Vidorium verfas geminatus aderat ;
alterum auAoribus libris fuis delenit Vifitorius, quemlau-
dari iifdem verbis monait a Stmplicio in Primum Ariftoteli-
cae aupcM. (pvtrti^c c. 53. vbi eft; frroi fup ctpipuiu yinfsm^f
rt^ipoi H fUkso^&y. Fabolam eandem plures tradidenuit ve«
terum fcriptorum. Ceterum in Nicandri Theriscts verfuj^r.
legitur I0CU8 ita^ vt a Simplicio laudatur» etab Aeliano I.
28- eamque leftionem equidem praeferrem b. L qiua jnagis
exquifitum et ingenio Nicandri aptum eft yiyeatg iSrroi quam
rmtctv ysveci
gmcuH'} Bmfch. qtoccuU. Varro de L. L. IV. a gre-
gatim voiando diftosdTe voluit; redius cumaiiis Feflus a
fono oris; cum quo facit Ifidorus Origin. XO. 7. Scilicet
a upi^u fit gracus, gracolus. Graece dicitnr nelkm^ Alii
a gerere deriuabant; Menagius a graeco «op«f , itipmoc,
quafi coraculum , graeulum. £x contraAo prcmlus ortqm
vocabulum Italicnm grola et GaHionm grok.. Vide edani
notam fupra ad cap. XI. 4.
fed vt komines'^ Haec verba abundare videntur Vrfioo,
qui pra^terea apes poft hae deleri yolebzt, vt gioifimL.
operis 3 Crelbehtius IX. 106. operum habet
£ 5.
VARRONIS LIB. HL CAP. XVL 571
f. 5. qtnd met domus^ qnod id donms inidebftl: Vrfinus
ex yetere Codice; deinde vulgatum nam abundftre putabtt»
cui Gefnems cam aliis £dd. fubftituit non cum figno inter^
rogationis. Sed interrogatio Jb hac Appii oratione plane
aliena eft. Quare non inciufi.
* vt plurimnm ioci'] Rationed geometricas accurate ex^
plicauit Reaumure in opere egregio de Apibus.
opus faciunt'\ Antiquam leftionem : fauos mstk far^
ciunt^ haud fcio an temere mutauerit Vi^rius..
prindpia conuiuii'] Vnde promuUis dicitur. Vide In^
terpretes Petronit cap. 3 1 et 94. et Lipiium Antiq. Le6t m^
p. loi. In promulude autem mel inerat Haec monuit
SchQet^en.
f. 6. accenH'] Ita et vetus Vrfini liber, quod efie mo«
net. pro accejferit. Ceterum quaecunque hoc capite tradun-
tur.de natnra et moribus apum, pleraque fiwt ex Arifix>telis
H. A. DC 40. repetita. Quae diiKcultatis aliquid habent
attingam; reliqua filentio tranfmittam, quae ledores com-
modius in ipfo philofopho ionge fubtiliore ordine traditi
legent.
f. 7. idto modoi] Malebat Schoeti^en in'A> modo.
imbecillitatis'] Poft haec excidilTe qiyiedam,^ refte mo«
nuit Vrfinus, fed temere ex Geoponicis XV. 3. interpolare
lacunam conatus* efl^ Neque enim Geoponlca in melMcii
difciplina fequuntur^ vt in multis aliis rufticae fciehdae par-
tibus, ducem Varronem, fed multa ab eius do6fa:iiia aliena
plane immifcent £t funt plures in hoc capite lacunae, quas
ex Geoponicis nullo modo licebit explere. Lacunae indi«
oem fi:ellam appofiiit Sdioetlgen» - ■
difpUcatae^ Cretcentiw: in aere dijper/ae. Gefiieros
emendabat: di/pntatae.
numero reducunt'] Crefc. cymbaUs et /onisje reducunt.
omiffo numero. quod eft pro cito, oeleriter di^ium. Vide
Feftum in voce numero.
f. 8- quocunque it] Crelc. ierii^/ejfumfubleuant ^/u/
toUuni. fed antiqua mea £ditio quocunque. id et/rfum/uble^
vant ^/uJloUunt.
inertes] Crefc. neque ip/ae funt ocio/ae — defides. fed
antiqna mea Editio: neque ipfae Jimt inoperanies nec non
oderunt inertes. Varronianum fere puto e£k inoperantes.
impetentes'] Vidorius ex leftione Ubrorum Polit ita^
que impeftantes effinxerat inJeSlantes. Impeftantes tamen
ipfum defendebat Tumebus Aduerf. VID. 8* interpretatus
verberantes feu verberare ODpientes» Ab.impingere id Ter*
bum
57» COMMENTARIVS IN .
bunideriiiabait.Schoeftgen. Inepte Poptank le^ebtt f ij/J^fim.
tes. Anttqium leftboem et probam expreflit Creicentiiis ;
habet entm ineptimfacimtis. Igitor eam reftitui.
voci/kiMes'^ Crelc. voetfermtes — perfeqmmtwr et
pamae. fed Editio antiqoa mea et paucL Plinius : abigemt
fkeos , fm$ttae^Jitigt$los aggrtffae tmcidatU. Igitiir Vrfino
videbator PliniaB in Varrone l^ifle pamcos.
Extra cfiiutn] Crefcentina ptoptetofHmn , qoafi imxta
legiiTet, quod eqnidm praeferam. Deinceps habet ne
vmiat, (td antiqua mea qiae venit habet Deinde pro eri-
thace reponebat Vrfinins ^ropolin, qnoniam infra feft. aji
efl:: propokn vocant, e quofaciemt ad foramen introitns pro'
teShm in almim maxinu ae/late — erithacen vocant, quo
fanos extremos inter fe conghttiment , quod e/taUnd meik
propoli. Ariftoteles H. A. IX. 40.' npl ik ro oto/m rS ofuf-^
VHc ri fthv ^fSrov riiQ eivivaeite TeptakifXtwraf pJw^ ^Sre
f lorl fUkttv bmmQ^ &nref mrej^cMftm, vbi Codex Medi-
ceus cnm verfione TJbomae h^bet pjtfrvt: £t in PUnio XI.
feft. 6. vbi locam hnnc expreffit, pro commofin bis Vin-
centios habet mit^, altero loco metin* Cum Ariftoteleni
vbique expreflerit Varro/ nifi alium auAorem nominauic
aliquem» lacunam hoc loco efie cenfeo et verba qaaedam
excidifle* Eritfaace enim plane dinerik in cellis fauorum fe*
pofita; cum metys fit fpecies propblis, qua tedba picantur
inttts. £tiam.^MittiiMi hude h. L nominari puto.
Cg. vt cotonias] Crefc. in coloniaSr kommqne dmces
fadunt. Geiherus emendabat: Haeque dttcis. £ouidem
dttce Creibentio malim legere: vt colonias mittmmt, Mamtu-
fueduces, Conjlciimt^ MS kabent. Nam CreCs. etimBu
abemt praefert
fatifcaf\ £x ledione libri Polit pkyficam aekifceti
Scaliger efifingebat: phtffica, macifcai: u e. macefcat
Vri]nu& ex vetere codice arceffist vel aocnfet phyficam» legi
volebat ; Popma : pkgfica magis kifiat* Equidem legen-
dum puto: pkgfiica, fatijfcat: ne fatigetur haec phyCca
audienS. Atque hanc leftionem volg&e, quae fenfilm
plane alienum ab h. 1. habet, interhn fuhflitai , dum me^
V liorem afierant alii. *
£ 10, vilU\ Creic. domnfatla^^ vno, circa totam eb^
mfmn abiearia feciffe -** ac retiqumm locum acjpatimm —
citi/ofemine operu^e. vbt Editio antiqaa hfhet: ac Jftutio.
Ceterum Aldina habet duos mHites.
agellus] Charifitts p. log. Varro rerum miHcarum 3.
imgermm agelU et imgeravmacm. dixerit^ jdem i» it^erilms
emultis
VARRONIS LIB. III. CAP.XVI, $73
tnutiis. Sed et prifflo rufticanun rerom iugerUms faepe
dixit
fiikiuoy} Nomenalinnde incognitam. Scaliger ex
libro Polit' fnellinam reftitai volebat, aeque ignotanL Ab
aliis fuklrreLivav appellari^ monuit ipfe Vi£^rins. Sed
ecce Ph]larg}rrias ad Georg.JV. 63. melifphylla herha eft,
quam, vt ait Farro^ aUi apiaftrum, aliis metinem appettanii
Seruios ibidem: f^arro kanc kerbam apiaftrum dicit inpri-
mo libro operis ruftici. Itaque iibri antiqniffimi auAoritas
non ipernenda e& videtar.
. 1. II. miaus '^Jextertia']. Crefc, minus quam^fex*
taria* Sed re^e Editio antiqua: mimts vt per aeque duce"
rentur dena. Vrfmus emendat/eftertiibn.
f 13. ftMknrSmtc] Gellius 11. 30. ex h. 1. landat: fis-^
h<TcmotQ ita fauere oportet, quae quidem metlaria afh
pellant.
refcfneut'] Crefo. addit: id eft vods ecfii» £x mk
Crefc. editione Gefner laudanit: reftdent imagines id eft
voces eco. Ex Crefcentio addendum puto vaeis, Bnagd
enim vix dici poteft echo> omiiTo boc vocabnlo.
Bouerum'} Exvulgata leftione Scaiigor banc effinge-
bat: hk enim Jonus harimfuRae exiftimatur effe protetumt
interpretEitus ita: einiinom u>ttis longe protelantur in fa«
gam. Affert locum ex Varronis libro de liberis educandis
huncr coiara deteSlatio protelum, ad difcendum. Scaligero
adftipulatus Gefner incluferat vocem caufa, quam ex pro*
telum, tanquam glollam, ortam putabat Vriinus fimpliciter
legi volebat: praeterea locimjjfe oportet. Ex leftione
£dd. I. R. R. praeterea procerum Vollius^ ad CatnII« p. 123«
efficiebat: praetoriaprocerum. Quod nimis eflet poeti<-
cnm. Nec de folis proceribus loquitur Varro. Equidem
fimplicem et facilem Vriini ntionem ampleftor. Liber
Caefenas, tefte Pontedera» habet praeterea pro procerum^
Crefcentins habet: tdc enim Jimus fi^ae exiftimatur earum
effe. Sed antiqua riiea Edit habet exiftimatur procerum effe.
Item effe deberi dicit in aere temperato ueque aeftate j¥igido
ueque hisme non opprejjo. vbi Biml. habet: ueque aeftate ui*
mtMm calido neque hieme uimium Jrigido. Triller Obfern.
IV. 27. corrigebat: Porro caetum efje oporttU
£ 13. eafunt, rofd] CreCc. vtJimL
ocimum] Crefc^ q^uum. me£ca maxime vdkntibus.
Sed antiqna editio meac ^gfnAiifi^ eaprap mediee, maxims
eitiftmque valeutibus «tc.
574. COMMENTARIVS IN
cypirum\ ReAe omitti ia Edd. qidbiifdam cenfet Pon-
tedera, aat legendum clpiron, quem interpretatur gladio-
/km».a reliquis (criptoribus in meiliiicio commemoratum,
Cyperi enim flores eius, quem hodie dicimus^ fibunentt
apibus inutilia praebere^ rette mpnet.
mi$m vakntibus] tta refte emendanit Vrfinus ex ip(a
fententia et Columella IX. 5« Vulgo deerat minus.
autimm], CTe{c.autumnaU.' Pontedera deleri vult ant
cdterum. aut autumm. Brufch. hic etiam fuum auBtumui
habet.
C 15. porticu] Supra csq). m. feft. 5. 'iqm euim Jub-
ter /ubgrundas abimtio viHaticq v/ae teSo.
aluearia'] Miror libros fcriptos formam abtaria hic
non praeferre, de qua dicam ad Columellae DC cap. 6. vbi
libri optimi eam exhibent.
aluoSf vbi Jmt'] fc. apes. Hanc antea vulgatam le-
dSonem temere ex libris fuis mutanit Viftorius, vti mecum
cenfuere Pontedera et Gefnerus.
aUmonio] Ab alendo aluum diftun vult etiam Fe-
ftus h. i.
imitentur ecwwu'] Homines medios contraftiores a
fimilitudine veiparum, quae fimiles apibus hac corporis
parte» vocant ^Tjxtiie^^, Romani cingutos.
f. 16. vitiles] Vnlgatam antea JUKles Vi6h>rius ex
libris fuis^ ratione etiam ita fuadente, vti putabat, mu«
tauitin vitiles, AtjiSUles reftitui voluit Pontedera, quod
hae intus. etiam propter afperitatem, vitiles vero extus
modo contra aerem fimo bubulo oUinantur. Ligneas
aluos extuSy ne putrefcant, cinere fimo bubulo mifto obli*
nunt Geoponica XV. 9. Rimas et foramina extrinfecus
luto et fimo bubolo miftis iilinit Columella IX. 14. 14.
Plinius XXI. f. 47. circumlini aluos fimo bubulo utilijftmum,
De materia non fatis apte tradunt aluorum. Equidem viti-
les vtilius intus et extus oblini pptauerimt quam fiftiles*
Denique fiAiles ipfe Varro deterrimas ait eJTe aluos.
inqua iutroean£] Inclufi m, quia flxitim fequicur 'qua
metlariifauum eximere pojfmt. vbi neA:io« cur Vrfinus quo
legi maluerit.
f. 17. poffint] Hoc ex antiquis £dd. reftitui temere
mutatum a ViAorio.
- auod^etfrigore] Vrfipus malebat: quodeaejrigore.
hic. commoumtur] Omifi hic-, quod Ge<her mutari
volebat in liae aut haec. ' _
C18.
VARRONIS LIB.JIL CAP, XVI. 575
r. Jg. il vi qui4afn\ Vrfinus et abefle a veteribits co*
dlcibus ait, et abeft ab Edd. L B. R.
tria genera] NuIIus fcriptorum eortm, qui hodie ex-
ftant, tria» fed duo omnes faciunt cum Ariftotele H. A«.
IX. ^ivo fikv ^ifUvmv 0 fxkv fitkrtm rvf^q* 0 f SrefQgp'
fUkccg xal T9txihiir£pof. Aliunde accuratius cum Hygino '
defcripferunt Virgilius, Colamella et Plinius. Virgilius
adeo.adregis alterum genus tranftulit, quae de fureAri*
ftoteles: fiiXa^ xccf TKxrvyiaroop. Ariftotelis locum paula,
aliter referunt Geoponica XV. 3« 16. rSu ii fictaiX^v 0/
fiiy ipttrru m) rij %po/$ ^ocvd^oi, fiiys^oQ ^fuohov fieX/a<niCp
el iiisvrspoi Toix/Koi, okfyov virofisXajvovreQ , fUysSoe ii»^
'xXoutiov. Ariftoteles enim de nigro et vario folo addit:
To ii fUye^oc itirhiffiOQ riJQ %f ^<rr^c fLsXlrrTjQ. Sed libro V*
cap. 21. addit: xolj ro xir» rS itu^ciftxroQ ¥x^<^^ i^fuohav
fjLOLh^rotrS fJLTjxei. quae Geoponica male ad primum genus
duciim referunt. Menecratem de erithacae origine idudat
Rinias XI. feft. 7.
qtditaf melior'] Gefnerus malebat hic ita melior, vt. •
Praeterea Scaliger fUfpicabatur, olim fuiffe h. 1. Menecrates
fcrifntf duo, ruber^ niger et varius. Sed dubitari poteft,
an Menecrates Ariftotelem vbique fuerit fecutus, vtpote
pacta^ Ephefius. Equidem totum hunc locum a librarii^
inutilatam atque interpolatum puto; cum tria vpcabula ru*
ber mger et varius pofita viderem, ftatim inde. tria ducum
genera effecerunt Crefc. habet: feditionem. nam duofunt
genera, vt lUecenates et Firgitius fcribunt , niger et varius,
quimelior e/i. Debetergo meltearius interficere nigrum, qui
alteri regi feditiofus eft ei corrumpit amum, eo quod fio^
gat ctc.
f. 19. ater2 Ita refte vulgatum atter emendari iuHit
iam olim Scaliger ex hisi Ari£>telis H* A. DC. 40. trepoc
i ^wf xaksfuvoQ, fUkotc xecf ThtTvyian/jp. iori ii i ae^^pjp^
uroc fUyi^oQToivroty, inevrpoQ ii xei^voo^pis* vnde PliniusXL
feft. 18' quanquam de Jucis video dubitari, propriumque
Usgenus effi atiquos exijlimare, ficut furHmSf grandiffimis
mter itlas, fed ntgris tataque cduo, ita twpettatis quiafurtim
deuarent milta. In loco Ariftotelis refte Codex Vaticanns
cum verGone Thomaelegit: Ifn ii i xsf^P^v. mc etc. Pro
iUXkc verBo Scoti, quam fequitur Albertus ct VincenthiSf
eatprdit fUyocg. Male! Furem verfio Thomae nominat
formigerum. Cum Ariflotele faciunt Geoponica. Verbii
qui vocatur ab atiis fucus ex gloiik efTe orta putabat Vrfi*
Bus; adftipuhuite Becknuumo ad Antigonum Caryftium
p. 105.
376 COMMENTARIVS IM
p. 105. qni egregie docait, fares, quos Ariftoteies diligen-
ter vbique a fbcis diftinxity eiTe getitis rapax nec genero
Bec fpecie a vaigari apiam genere feparatnm, fed inoitante
oocafione vel indigentia ad farta delapfum. Quodfi leBdo
vulgaris bene hal^, tum credere oportet, Varronem, vel
jpfopi Menecratem, ieftione loci Ariflx>teiici deceptom, fb*
cam euhdem cum fiire feciiTe; in quem errorem pronior
erat lapfus, cam fciret et ipfos fbcos furium nomine cen-
feri a fcriptoribus* veluti faftam ab Aeliano H. A. L 9.
jypaequae] Ita correxi vulatam vj^, fiio. Ari-
ftoteles enim fic : akhf puMfi iftol» ry oi^p^vjf ^ cuik fut»
xpoi — fUks Pf9%i ^ Hhf «-> Tnhtfut^i H d^f» al fU^
Upaj rf yiyei rf fuaipS nof TetpSyrai inpiiXuy & rofy
ffftTjySy" ji|y irf*fani<rw<ri rirro UnS vTBpPe^ yffvw^a^
a^oL^iv ^fojvo^ Plinios XI* £ 19. diterioris Umgae et qnibus
fimiUtudb vejparum.
quae ferael Legendum puto ma feroi. Plinios L c.
apes funt et rufiicae filuefiresaue^ aorridat aJpeShi, nmko
iracwidiares, fid apere ae lcAore praeftantes. PVbananm
duo genera: optimae breues variaeque et in rotunditatem
compaSiles: deteriores bngae et quHms fimiiitudo vejparum.
etiamnum deterrimae ex iis pUqfae. Arifloteles H. A. DC 40.
^ i' of/oTif fiunfXf OTfayyvhf xc^ roatthf. «AAsf pMnf» ^ iut^
iptfnoi ii al yivifuvof rSv fuhrrSv oS r iro rSv ra iptsf»
vtfjLOfiivm ndi axo rSv ri ofavi. iar} yif eu axo rSv
vkovofmv iMvrefOf^ ncq iXirrfic ndl ifyarmmefaf ncq xa^-
rirsfaf, ifyi^ovratf ro ri nnfflot ifjutki naj ri irtwoX^c ni^
ktffifict rxvkSov — ci ii fioatfci riro nsfftx ro&vof mfw*
fictXn ncil ri niXvfifict KVwhfnoQ, OfiOiov rf r^; av^fjjvtfg.
{.QO. Aift puluerukntael Has Vir^us hinc reddidit:
uamque aUae tmrpes korrent, eeupuluere ab alto quum veuii
etjicco terram fpuit ore viator. quaeverba male G>lumella
T\. i6/fe6t 2. ad genus regum deterius tranftulit. Hoc
ndftrom ^nus fdem cap. IL fed. 2. ita notauit: aHas mi^
uores qmdem fed aeque rotundas et infufci colorls horrUU*
que pili. ^ Arlftoteles H. A. IX. 40« cu ik funfoil ifyinioc
ftSkkov rSv fieyikc^f iieref iffruff l^eet ik ri rrefi «s-
fnorftpLfiivct no^ XP^^^ fiAeuvcof nou innenctptp^oq. or ik
ifivif ncq kapLTfOf Heraf ywihiMQ ctfydf. vbi libri optiaii
eum Scoti et Thomae verfiohe irmenavfttAnq hwra^
Thomae verfio etiam refitorfifptivu.
X 21. Jimtalut] (2refi;.oiiiittitafoii
1
VARRONIS LIB. III. CAP. XVI. 577'
temporai] Crelceiit iempore vemd ^ nam ideme ^
ean/uefeuHt tremflatae manere. Vrfinos verba jno J!mi^ ^raij^
latae manere abandare putahat
mm ejf] Crefc. noHjit.
f. 32. /ed et abmt] VuI&rtaiA fedfi tranfiUtrae /unt
apes ea afnaftro, aadaftef rebiaxt ex ledioneEditt qaam
temeramt Vi^rin^. Scabi^nCi vulgatae variis modis lenire
cooati font Pontedera, BocKncr et Geflien
ammadnerterint] £x ieftione a ViAorio tradita librf
veteris Scaliger efficiebat : haud inopiam ^e , abiu^e dicit^
Is ait^ eum^ni eic* et ad Menecfatem refeTebat Vriinua
malebat: auimaduerterint dbi inofdameffe, abeottt^ JHette^
crates ait apes propter — * pitftus exflorihus'^ eomufo*
tere t- eafque vrina fotas reficii Popma excogitaait hand
meddam: animaduerterint faui inppiam ^e, habuiffe dim*
tis malint* L e. lutbitare diuites aluos malint Deinde coiy'
rigit: Cumjitnt Opes — yrina pota refickinduau Pontederii
cenfebat^ Varronemiiuncloqui velleoeec^ quodfaciendum^
cum apes non funt tranliturae, in aliam aluum; igitur le*
gebat: nae. (iiue Mm) cum animaduerterint aut inopiam
effe (pro efcae) habuij/e deuitant, aut cunf,Jint apes moriU
dae^ Gefnerus Iuc,.velut id cliuo bouem^ defpomiere ani«
mum fe fatetur ; reffce tamen mpnet magivun hic lacuaain
efle in oratione et fententU, quae yix vnqiiaili i^eAe intem
polabltur.
nucis graetae et cornu] . De cofno idem Pliilids ai&ma^
atque omnino de floribus quibufcunque^ primo vere iiimii
auide ingeiiis^ obfefuat^ nocefeeos apibus« ' Vide ad Cola#
mellam DC 1 j. 3. Vlmi floribus fluide ingeftis alui pro^
flonium pati tradit Columella. Cornum poft illatam a
Lucullo cerafiim Itailae diftum fuilTe coriiocerafunl tradifi
Seraius ad Georg. n. iS> Eodem nomine Germani appel* <
lant compolito.
£ 23. De kis^ Multa nhte ha^ vefba exclditfe, ipfe
orationi^ nextts docet et ffionuit Vflinas. Cetera etiam or^
dine peruerfo plane tnkdimtof , vt in retiquis capitSms iaepe
faAom fuit
erithacen] Non inepte cdHiedffe^UW, qui ifiltthtt
fxxrrexeront ergthacen; quae fcriptora et originem vods et
Haturam . C^rte colofem rei ^jnificet Nullibi tamen itt
graeoia icriptoribos eam fofmam reperi.
mM] Ita ex libris ftds fcripfit ViaJoriU5l : Vifinu^ legl
^eterea volebat meUe et propoU* attt poftius mel e propolip
foae ^ iplafiriptuni Edd. v^tenim«
578 COMMENTAKIVSIN
C2^ affinmtur} Geruenis emendairi yolebat: offe-
fimtur '^ ex WHem omma rebus. Pontedeni etiam dicmii
volebat reuocari ex EUld. I. B^ R*
Jmtptex mimfterium'] Vulgo onuffiim vocabalum mf-
fiifterium «ddidi ex antiqms Edd. Vrfiaus multa excidiire
ante vocem Jimpkx piitabat; cui aflentitur Gefiler, qai mf-
uifterium additom putabat ab aliqup , qui lacunam inter-
polare vetlet. Equidem locum melios inteiligi putabam
pofle addito vocabuio miuiftirium, perlanatam tamen ita
efie non credo, ^ . *
carpani] Crero. b$Ui habeut^ Ex malo pumco et con-
/parago.dbum capiuwt fotum.
okd} Creic. olea mel, fed nou bouum.
f. 25. quofme fieri] Edd. L B. R. cumfieri. In Co-
. ,dice vetere - Vrfiiius reperit confieri, qoam ie^tionem
probo.
fUueJhibus, eibum et mel.2 In libris fuis Viftorius re-
peritr circum et mel, unde effecit cibum et mel. pro vul-
gatis antea ceram et meL
tapfana'] Crefc. lapfano. Nux graeca eft fiiiftus
amygdalae, de qua Ariftoteles Mirabil. aufcult. cap. 19. 3^
mSit wkSarw yip yivw (peurh if airSv yfue^d^of. i vbi
chalcidiea herba itotias fioua dudcidica eife debere vi-
detur.
ccnrpere\ " Crefc. cum I. B. Ri capere.
f. 26. difcrimeu\ Vrfinus omiiTo difcrimeu iegz vole-
bat: $uc uou etiam atiud Jequuntur in carptura, vt id fe*
' quantur in melle. Scaliger : vt eas Jequatur: inteiled:o
hefbas. Pontedera: aHud eas fequatur mit fequUur^ Equi-
ilem locum ita puto conftituendum: fequuntur in cairptimra^
vt in metle; quod etc. omiilis mediis verbis : ant eas fequa-
tur, mate, tanquam ex varja le^tione orta, omittenda cen-
Teo. Interim inciufi ; et^^nafi^fcr mutauiin^/tfttiMiter. j
Siferae'] iSI[^ra^legendamcenfebatScAliger» deerica
Plinii et meile ericaeo interpretatus. Salmafius ft/erae piae-
ferebat, iiier feu genus paftinacae expHcans: Scal^ero
. praeiuerat H. Barbarus CoroUaril I. cap. 125. Contra qoam
Opinionem refte monuitPontedera, melericaeum Plinii non
efle liquidum , fed arenofum ; deinde praeclare radonibiiia
phyficis explicat, cur ex erica mel liquidum confieri non
poifit» fed fpiJ^am. Contra Salmafium deinde docet, fUer
. 90U afle genaa paitinaoy^ Aep ej^ pafiinaGa^ hednm cx
fifere
VARRONIS LIB. UI. CAP. XVL 579
fifereliquidum mel, fed potius fpiflum cogl. Igitur leftio-
nemCrefcentncmjampleilituf Pontedera, etfimuldocet,
Pap,honacei«or«herbas, ad quas pertinet cicef, copio-
fitmapibus meUtqueaqnofmn, igitur liquidum, praeb^re.
Vtinmexperunentoconfirmaffetemendationem. Ceterum
2 S^T ^T!^ ^'^*'""*' <5efnerus laudat ledioneS
f^Mf^fMt' Anbqua mea cicere flort habet Equidem
m Pl,mo reperio Xl. feft, ,5. quodfit palam dotioll.ptZ
£ft' .T^l rorejpiffkm, qnae Harduinus explicat e*
fett 13. vbieft: ttn optmum/emper , vbiopHmorum dolio^
hsflorumfondit^ ybiiJ»rdiAn^, folia Xina iSerpJL
tatur Videtur fciMcet Plinius exorimere voIaiiTe W A*'
ftatehsH.A. V. 22 <?)/f« ii rl ,.(K^ U^i^Jf^^
W, •«« fxfithwihm &^. feu vt eft in libris fcriptis-
ZlitH^e'^^ VerumPliniiprioremWK
de calyoe«oram dici polTe videnturj deinde Piiuius no-
°i'?»'"* .*?'»*'»* »«» "^«"f Pingui «orem authefbam aUquam,
vt in fpiffo, rorem marmum. Nam fi dolia fimt h. 1. calvi!
ces iorum, tum vero falfa eft Plmii obferuatio. Omne
enimmel exflonbus lierbarum, calyce inclufis, confit. tA-
gruante Ariftotele. Male deniqae fpiffo oppoiilbir pinS^
mel, et vocabulum palam plane inepte additur. Lritur^in
verbis palam doboHs veftigut verae leftionis, e Varrone tni-
duftae, latere puto. Forte fuit/«^a et dolichis tiquidtm.
fabae emm florem apes vere euocare aloeariis. iofe a}u
feruauit Plmius , vt ad.CoIumellam docui- Cetekm Dkn-
t»e, praecipue neftariis, a Linnaeo didlis , varise lis forraae
et pofitionis, mellis liquorem, a natura praeparatum, apibus
; J»''°^pt- SunttamenetiamphintoeqSaedamneffi
ferae, qud>us abftment apes, velutanthoxantbum' odoratum*
• ittrciiSM poeticus et fumaria ofiicinafis. Contm ex enute
1 olentibus etiam, ditbmno albo, lamio purpur«o, corianl
dro latiuo, geranio cicutario, apes mel collijmnt Mel
venenofum Ponticum. veteribus etiam diftum, ex azal«ae
generecoUeaurafui(re,hodieconftat Exgraminibusnibil
I fere cerae aut mellis fubminiftratur , nifi quod caricem acu.
I tam excipit Hagftrom de Apium cultura Suecica, Holmiae
t >773v qtti fin»»! indicempofuit plantaruni Sueciuarum, Vnde
, apesfeu cenim fiue mel coUigunt Denique vlde notam
, poftenorem ad Nicandri Alexiph. verf. 451. vbl fufpicatus
j fum, h. 1. legendum effe; Uqmdum mel. vt e tt^o, arato-
^ fum, vt eic Maraeflore. Mellia Attici, ex tliymi conf^
^ nous coUeetu vide ap. Niclas ad (jeopon. p. 1093. Cete-
Oo a fum
$8o COMMENTARIVS IN
ram cicenun hodieque nomine in Italia appellaii monet
Ponted. in Cur. fec.
Cjftijh bonuml Crefc.fico^ oftifobofttmr €x ikgmg^. fed
andqua mea Editio : extiti/b bonum ex timo.
f. 27. Gbi pars] Scaliger legi volebat : Gbi pars qitod
potio : et ea iis aquaHcula, vnde bibant ^ eamquetiqmdam. —
uut eis aqualicula. ita vt o^ii^irtt/a fint vafa aqualia ; e^que
ex voce repetitverbum aquam, vocabulo liqmdam adiungen-
daoL ea interpretatur ideo. Vrfinus ex codice vetere lege-
bat: cibi pars quod potio, et ex iis aqua iiquida^ vnde bi-
bant etc. Crefcentius ex h. 1. habet : ' His aquam Uquidam^
vnde bibant, effe oportet. Pontedera etea interpretatur ideo,
^ aquam liquidam fimilit^r prob^t.
djcendatl Crefcent ne profunda vltra duos aut tres
digitosfit. vnde h. 1. nialim iegeirc q/iendat vttra duos aut
$res digitos.
ditigenter'} Crefcent bibere poJSnt. Diligens habenda
iura eft. fed Editio antiqua ihea: bibere poffmt in aqua, di-
ligens etc.
C 28. aut^^exinanitas Crefc. examinatas. Pro a^
Vrfinos et Pontedeiii legi malunt ac retinquere. Equidem
•ios emendationis nollam video necefiitatem. Apes aat
melle folo vtminty fi pabulum illis non praebetm* incom-
moda tempeffaite^ aut fi vtrumouedeficit afuum relinquunt
coaSas'\ Italegendnm eue, monuit Vrfinos pro volgato
€o9as. Infra iterum offds ex eofaStas appommt. Ceterum
Creic. ex h. 1. babetfaepe apponuut.
perpurim} Vulgatum purpuream ex Columeila, qpd
BiHndam lanam imbui iubet, emendari iufiit Pontedera.
Crefcentias ettam ex h. 1. refert haec : cdii aquam muifam
vtjk prope curoMt, in qua addunt tanam puram.
uno tedtpore} Vrlinus Jimul interpretatur, et deinde
ae ne emendat
appomtnt ibi] Ex leAione Codicis foi Vrfinos corri-
gebat: ibi, quumforas hieme in p. procedere non poffimt^
vocem hieme ex gloQa efle fu(J>icafus. Pontedera: iti;qm
foras ad pab. proc. tatnenpojjint; quem fecutus Gefiier re-
ftituit quoforas; fed praeterea hienie tollendum erat com
Pontedera; nam hieme fopitae apes torpent Mihi ratio
Pontefderae raaxiih^^bmnium placet; fed incommodum mihi
in ea acctdit tamen, quafi illud . praecipue fit curmndiim
mellario, vt apes proHiire poflmt aluo, cum cibi penoria
laborant Interim hieme inclufi ; iiifi biems pro tempeffaite
fimpliciter dicitQr.
VARRONIS LIB, IFI. CAP. XVh 5gf
f. 39. adnatae] Adtiata in trifoUo vocat Plinios 27.
cap.ir. quas Diofcorides 7rotf»(pvxi»g. liidonis Orig. 17.
cap. 9. adnatumes.
Liberorurn\ Hoc vocabulum vt fpurium deleri volebat
Vrlinus^ nulla edlta ratione.
, huius quod'] Vitii manifeiti fan^ndi plures vias mon-
ftrantlibri; quam feguar, dubius haer^o.
f.31. ratnum vel quid aliud] Vulgo haec deeranh Vr-
finus inalebat legi ramumaUudue quid oblinunt. Supra dixit:
Exantenvbi volunt condere, tum ramum aliamue quam. rem
oblinunt*
vt quae in nouam} Gefnems volebat legi : Itaque in
nouam etc.
f. 32, Jumuni] De hoc loco ianando defperauerat
Scaliger cum Viftorio. Primus tn verae lefliionis- veftigia
inciditPopma^ quilegi volebat: ex ipfis , fi fures aluosna^
beat,y quem concerminarint , interpretatus quos conccrfi/erint.
Kefte enim ex Columella animaduertit,- maturitatem meUis
inteliigi, ii animaduertamus^ fuoosab apibus expeUi et fu-
garj. Quod fpquicur conieSurqm faciunt ad apes quoque
refetrri cenfet, fed diuerfum tamen elTe a praecedenti, vti
ilgnum ipfum, rei fcilicet certae et cppfpicuae, a conie-
flSira rei obfcurae. Verum in verbo monlbrofo concermina*
nii^ deiidero ingenii feUqitatem. Salmafius.ad Solinam
pag. 677. corrigi volebat:. fi pluris cUius habeatf vel con^
germinarint.. i. e. ii faui coniunfti et ^jAr,e<Pvnorsc extite-
rint, npn raci ac diiTipati. Infeliciter prorfus. Pontedera
priore emendationis parte, a Popmae propofitae, probata,
legebat: fures fi akos kabeat, nam cum germinarit, (rcNf-
ieSuramcapiunt , fi intus faciunt. autita:. fures aluos ha-^
beatne. nam cum germinarit. Sed nec ita iocum perfanari
putow Neque enim illud fignum dici potefl, veluti rei cer-
tae, cum germinauit^aluus fures feu fuco$, fed fignum il-
' lud certum et manifeftum efl: eximendorum fauorum, fi
^Iuus fur^s feu fucps expulit /Equidem . certiiTimam loci
I .msdiciniim reperiffe mibi videor. Primum cum Popma
I fignsi certa a conicfturis diitingtio.. Signa ex ipfis fauis
' ^plenis et membrana obduftis fumuntar. Conieftura de
( fauis plenis et melle maturo eximendo fit ex ipfisapibus,
t fi bombumfaciunt, ii huc UIuc curfitantes trepidant, denique
1 fi fucos exterminarunt. Haec ita tradit Palladius lunioW.
i quae mella matura ejfcfignis pberibus inftruemur. Primum
i quidem , fi plenajunt , apumfubtUe murmur.a^dimus — itcm
i cumfucos a/edibusfuis grandi intentione deturbant. iMur-
^ Oo 3 muris
58i COMMENTARIVS IN
mnris fabtilis lignutn reliqai fcriptores omiferniit Bombiinfi
vecat Varro; fed potait is bombum a^ trepidationem et
iram apum^ iiicos expelientium, referre, lx>cam igitar fic
emendandum puto verbiS tranfpoiitis : /mmmU e9c ipfiSf fi
tftenas alnm habet^ (f^ilicet fiiuos) etfif opercuta abu cum
remouerU, fauorum foramiHa obd^Sl^ videntur membranis. _
fuouiam tuncfunt repkti metle, Ex apibus comeBuram ca-
piunt, fiintus bomhum,'et, eum iutro eunt ac for^s^ trepi^
dantj etfkcos (fenfures} exterminanU Paene oblitns erani
Vrfini, qui le^ voiebat: ex ipfis, vti fi fucos abigmUj fi
intusfaciunt etc. Media verba fpuria efle cenfebat
intro ewU] Ita diuidi vnlgatum intraeunt iuflit Pour
tedera. Vriinus malebnt iegt deinceps : adfores trepidant,
$t opere. ahrnm cum remoueris, fifauorum ~ vidmtur mem-
brarUs, quod/unt repteti.
etfi opercuU] Vi^torius in libris fuis reperit fcrtptnnt
fig^o vitii appofito ; etfi opercula alvum cum rcmorefffi ,
vnde Soaliger efficiebat: et opercula atuum cnm remoueris,
dfauarum^ membraniSf cumfint reptetimette. In eximendo.
Pontedera eandem emendadonem propofuit^ vt aluum fit
pro abiorum. Pro metlis membranis Crefb. hat>et qua/i mem^
branis. Sed vulgatam Vrfinus defendebat ex PliniitocoXT.
c. 13. vigefimo die craJfefcU met, mox obducitur tenmi mem-
brana^ quae feruoris tpfius fpuma concrefdt^ Colnmella
IX. 15. Ergo cum rixamfucorwm et apiumjaepius committi
videris, OMpertas atuos tnfpicies , vt,fiuejemiptenifamfint,
differantur; fiue iam Uquore compfeti, utfuperpoJUis ceris,
tanquam opercuUs obtiti, demetantur. Equidem Soafigeri
emendationem repoful pro vulgato remotafint, et vooabu*
him mettis inclufi. Quodfi enim vel maxime ex mellis
fpuma membranae ifiae feruore quodam cuncrefoent, vt trar
dit Plinins^ ^t falfo qaidem , vtiputo, inepte tamcn Varro
eas mellis membranas dixifletf et deinceps demum de ipfo
melle fauorum fiibdidiflet Quare probo Crefo. leftionem
quafi membranis. Pofi:ea pofui quoniam tunc pro vi|lgato
enmflntn Ex antiqua fcriptura qudfH ortum puto vutgatnib
eum, Crefcentius etiam habet^«ia tuncfunt. Editio mea
antiqu^ h^bet: Itemfi ->- eduSh» -*- fnelU omiflb vocabaio
pfeffi.
f, 33. In eximendo] Ita refte iam olim haec dlftlngnl
luflit Scaliger et Vrfinus. Vittnm tamen manifeftum reUqult
Gefrier. Vulgo enim legitur: ffi«»frra«i>, Cnmfintrepleti
metle, in eximendOf
ded'
VARRONIS LIB. IIL GAR^XVL 58i
iUcimatn] Vere et aeftate decitnam relinqui , aatamiio
tertiam, iubent etiam Geoponica XV* 5. In Plinio XI. c. 14«
eft duodecima . in Columella IX. 15. quinta; quos nume^
ro9 ad normam Varronis corrigi voiuit Vrfiiius, Sed vide
notam ad Columellam.
re/iibiles/egetes2 Negationem addi iiiffit Vrfinus.
Reftibilis enim i^er eft^ qui biennio condnuo feritar> con-
tranoualis, qui intermittitur.
qwHfue mtUtum\ Vrfinus emendahat quotaimis mut.
imn — > magis ajfiduas. Intenm inclufi fuperuacunm tds.
Deinceps Aldina habet primum tempus effiputaui.
fj 34. tertia pt»rs'\ Crefcent /ed rarro/cribit, quod
pars tertia fauorum tantummodo toUatur pro hieme, reli-
qitum reUnquatur, tieet ptena fint Atuearia metts. Vides^
eum in VarronelegilTe: etiamjifoecunda fit nlms:
fi vero abius'] Vrfinus ex vetere Codice h. 1. ita inter-
punftum legebat : fi uoHfitfertiKs, ni quid eximatur exenu
tione deficiant animum. ^Faui cum eximuniur, Scih*cet !n
tibrisantea erat: animum fauorum qui. aut animum faui.
Juod tamen vitium iam oorrexit ex libris fuis ViAorius.'
ontedera ex veftigiis antiquae fcripturae emendabat': fane
aluos nonfitfertilis, nifi qutd eximaiur. Quae quidem fen-
tentia etrerum naturae adueHatur, et prior periodus op-
poni vult ahium non fertilem« Sermo eft de tertia vinde-
mia. Locum equidem verbis tranfpofitis ita recohcinnandum
putot reliquum ttfemaHoni relinquaiur, ne defidant animum^
exemtio cum eft maior, neque vniuer/amj nequepalamfacere
oportet : Si vero atuus nonfii fertilisj ne quia eximatur. Vix
Sntinebam me, quin hanc emendationem ipfi orationi in-
erem. Interim vulgatuth fiifertHis correxi.
vniuerjam'] Edd. primae numerqfam, quod ad parteiT
decem refertur, de quibds antea dixit, monente Pon.
tedera.
' inqmnatum} Polit liber incunatum fcriptura antiqua;
unde cunae^ incunatmla. Hiuc mcunuleuiae fbeminae ap.
Feftum. Sed accuratius dieam de voce ad Columellam VHI.
5.19.
C $$./ecrHas] Cr^c. /icreias occifo oihfo rege/iMi'
iiuni aiteri regi. Sed Gefiier ex editione Louan. Cr^c. lau-
dat: earumrege occifo- qnod tamen ipfum additamentum
reAe prdbat & antiqua mea Edit eft sarum odo/o/itbiiciuHt
atiero regi.
Quae crebrius}, Ctetb. SH crtbrius.
pugnci\ Crefc. a pugna •— confifrtiuni fi^fi m/^/unt ^
adfper/ae; propter odorem — obftupe/cuta. Si ex alueo. vbi
• ' Oo 4 anti-
584 COMMENTARIVS IN
antiqu^ mea EdHio quapropUr odonm ^ obfi^ffcmlt^ pu^
taHtesJt ex alueo.
f. 316. atm mnus] Crefc. joluco -^ aut/ubfidit. .
appponendum'] Ex Crefcentio aliquid addendani efTe
vidit etiam Pontedera.
f. $j. autequam ^ idfori'} Crefc. haec omifit. Deinde
pergit quod raro accidit vt deciviautur, guttis offeufiu iaeent
projirataef colUgendum eas. . V ulgatam antea ijbroruni di-
ftindionem et leduonem: idfere ^iioi correxit Viftorius*
t^6\ Crefo. te?lo , toco tepido et bouo cinere tepidq plus
lalido quam tepido, eiiciendumjuper eas et excutiendum Itui-
ier vas, et apeSf manu non iangas et ponendum in fole qua
reuiuifccmt iuxta fuos alueos , vt ad domiciiia redeant. vbi
Edit antiqoa mea habet; leuiter vas » et vas manu. Volf^-
tam antea: prono admeridiem ex libro fuo mutauit Fic^
rius. Deinde Scaliger totum locum fic refingebaL Aro-
mendae quam maxime tempejtate bona. Vrfinus contra ex
veftigiig fcripturae veteris Codicis legi volebat: profnen»
dumque maxime mt promendum que vere maxime. Vere
enim in fole pofitaa et cin^re ficulneo obrutas reuiuifcere^
tradit qum Cplumella Plinius. Popma ita emendabat: pro^
tnmdae die* Pontedera: promundam quam, Gefner: pro»
mndaeque inde* Equiden^ comparato Plinil e,t CoIumeUae
loco DC 13. video, apes primiim colligendas et per hiemein
^pido Iqoo reponendas eSe, deinde vere promendas et in
ible repondasy ficulneo cinere obputiis, Igitur poft t^ido
pofui pundum. Deinde promendHm vnice verum piito»
propter reliquorum verhorum fimilem formapif et quod fen-
tentia Ilbrorumque fcriptura boc poftolat Igitur id poRum
Deinde meridie, quem libriofierunt, non^opus; pQuit
enim in fblejapes Varrd, eoque ipfo meridiei mentionem
inutilem facit Quare interim pofui deinde pro vulgata
edie,
concutiendum] Vrfinus ex libris veteribus legi volebat ;
^ concutiendum lemter ipfo vafe.^ vt manu non tangas, £x ve-
^ mgiifi (cripturae Crefo. Pontedera malebat concutiendtm lem-
ter ipjas vqfe ^ et ponendum infole, In Codioibus Vatioa-
pis efTe ponendae fiue ponendo, idem annot»uit Gefnerus
nihU aliud nifi ex edltione Louan. Cre(beptii attulit banc
varietatenjL: in teStq tepido — einere tepido, magis temim
. ealido aucmfrigida — kuiter vas^vt easmanu, £qttidemi
Pontedefae rationem fecutus, inferui ipfas vafe, et ponendae
mutaui In ponendum^ Crefcentius longe lUium verlM^rum
ordiftem io Ubrg fuo reperlt,
Cap*
VARRONIS LIB. III. CAP. XVIJ. 585
/C^. XVU. I. ndit'] qoo difcelTerat fdppt ID. 5.
infine.
ancoras] Ita fcilicet .veteres^. non ancharas, tefte
Seraio ad Aeneid. VI. 3.
Jhrtitid] Rede contra Vrlinam dubitantem h. 1. ex-
plicat Gefner ex loco Ciceronis pro Plancio c'. 2^. neaue
! enim vnquatn maiores nojiri Jbrtitionem conftittnj/eut aeaiti''
ciam, ntji viderent, acciaenpqfe, vt competitores pares/uf-
Jragiis ejfent.
I renuntiari] Antiqanm reeinii probabant Scaliger et
Pontedera diftara pro recini vltima longa, vt mariinus pro
^arinus eft in monamentis antiqais.
quod et candidatum] Eleganter Vffinos corrigebat
quod ea candidatum.
f. 2. non fine fruSu] Rede Gefner inferuit negado-
nem; liis enim nobiiiam pifcinae oppofitae marfupium po-
tius exinaoiunt Male Pontedera corrigebat vnlgatam*: et
ftnefumtu.
iUae autem maritimae] Vrfinus oorrigebat: lympkae
eae^ minijlrant; alterum apud nolnles: maritimae pifcinae
guibus^ Verum etfi grammatica regula ita poftuiabat reddi
alterum orationis membrum« (iiepenomero tamen. ab ea
lege variationis • caUfii di&edit Varro et optimi quique
ibriptores.
vefieam] L e. marfupium. Male Vrfinus interpretetur
de potu, in veficam eunte^ ex loco Varronis apud Nonium
ia bu^a boc : $u>tnHus efi Philippeum quod accepimus. quam
quodbibimus, cum cdterum addamus in butgam, atterum in
VeJkam.
£ 3. feftertia capiibat] SeJUrtum legi voluit Vrfinus.
Vide.adll. 1,4.
ejcis] Vrfiaus corrigit m efds.
ijaejart] • Piinius DL f. 8^* Murenarum viuarium priua-
tim excogitauit (7. Uirrius ante alios., qui coenis triumpha-
Hbus CaeJarfS DiSlatoris fex miUia numero muraenarum mu-
tuo appendit; nam permutare quidem. pretio noluit aliaue
merce. Buius viUam intra quam modicum quadragies- pi-
^ Jcinc^e vendidermit. vbi tsimen cum Pintiano malim ex iibris
' et Varrone legere pifces vendiderunt* Cf. Macrobii Saturn.
IL 1 1. vbi libri in numero maraenarum confentiunt; itaque
' ?mtiquam ledionem Varronis reftitui, probante Ponteiliera.
^ Nomen Hirrii fimiiiter variator in iibris Plinii, vt in VarrQ-
^ jiis Codd. £ft Cf Lucceius, C. F. Hirrus, Pupinia, quem
^ memorat Cieero ad Diuerf. Vm. 8*. Pompeianus is fuit, et
pQftquam iQdUiMC^ei petierat, et repuUam bU^nit, oontm
Oq 5 Cftefe.
586. / COMMENTARIVS IN
Cae&rem fententiasi^ixit^ tefte Cicerone ad Div; VHL 3.
In Cicerone Hinrus vbique (cripfit Ernefti.
^ feftertiol Wifinns/efterHim iterum corrigit
noftra pi/cma'] Vrfinos corrigit; pifci^ia duteis ei meii'
terranea, ptibeia reSe diciturf ((^ enim —- c(mtentus eftf)
Quis contra etc.
C 4. kabet? (ptures)^ Suadente edam Pontedenujn-
clufi alterum ptures. Cum Edd. I. B. R. facit Codex Caefe*
nas et Venetus, Gefiier vulgatum defendebat, quafi poit
alterum plures intelli^endum eQjet inquam. Vrfinus nude-
bat: Qm contra mantimas mm ftngulas ex pifcims pturibus
coniunitas kabetf
magnas habentl Vrfinus magnas abundare eenfebat;
aflentiente Pontedera» qui ad pifcinas retrahendam eam vo-
cem fufpicabatur, Sed idem mox vetus areotas praeferebat.
Addebat, pi^bores arculis vti ad reponendos colores; aC
areolis fen tabellis ad pingendum. Sed vir dodhis rationem.
pi^turae encaufticae noncogitabat eamfuifle, vtdifcolores
cerae pi^tnrae perfe6bie fingulae imponer^tur et demde
virgula candente inurerentur, quo diutius pi6birae oolores
integri et (plendentes feruarentur.
di/cotores fint cerae ] Ita emendauit ViAorius ex libro-
rum fcriptorum leftione : vbi di/cotores/unt cetera. Primae
Edd. habent di/colores ftnt certas. Eandem cum Viftorio
emendationem, quafi exCodice vetere di^bun» propofuit Vr-
finus, et addidit locum Plinii 35. f. 39. Cerls pingere ac
plfturam inurere quis primus excogitauerit, non coimat. —
Pamphilus quoque, Apellis praeceptor, non pinxtife tftntum .
encauftica, fed etiam docuifle traulitur Paufiam Sicyonium,
primum in hoc genere nobilem. Idem feft. 31. cerae tin-
guntur iifdem his colorlbus ad eas pifturas, quae inuruntur.
Apuleius Apolog. i. qubd vel cera inufliim vel pigmento
illitum. Haeo Vrfinus. Pertinet huc locus epiflolaey a Ba-
luzio Mifcell. 4. p. 417, editae» vbi haec funt: artificium
quoddam^ iuxta morem antiquum pingendi, cui» ne facies
et pulcritudo pi6birae vetuflate temporum aboleretur, cerae .
mixtura apponebatur, modico igni huic temperamento ad-
iefto/vt^aequa menfura colorum ceraeque concordante, nec
venuftas et gratia coloribus , nec cerae perfpicuitas deeflet.
Vide locum integrum apud Harduinum ad Plinium T. 11. p.
709. Seneca Epift, 121. piftor colores» quOs ad reddendam
iimUitudinem multos variofque ante fe pofuit, celerrime de-
notat» et inter ceram opufque facili vultu ac munu commeat.
Poflr^OM ratio a Piinip memorata, quae reCblatas igol cena
pem-
VARRONIS LIB. m. CAP. XVIL 587
penicillo imponebat tabulis et apud Graecos JRomanofque
nauibus pingendis, diutiilhne in imperio Graeco durauit^
docente Cangio in GIofTario graeco fub voce H^pki fed pla-
ne diuerfa a prima iUa, qua cera tabulae» coloribus, vt vide-
tur, aqua refolutis et impofitis, perfeftae atque abfolutae fu-
perinduftae virgulis candentibus inurebatur, ne colores elui<
poflent. Hinc Plato in Timaeo p. 145. iiffr$ oTov tfyxeevftoc
dysHirXvr» ypcctpTJQ ftoi yiyovs. Atque huc pcrtinet l.ocus
egregius Plutarchi de Sera numinis vindi6bi p. 109. ed.'Wyt^>
tenb. vbiThefpelium, aiiimo peragrantem loca inferna et re-
verti volentem, femina tangit fubito virgula, quo melius vifa
ibirecordaretur: isSpoi^, Sir»p Jtoc» iroic sKMrroi iu.SAey
(ivTlfiovsv^^* Kojrt ^»Bi/ov, iiaitep ol^ooypi^Pot iichrvpov Trppff-
iymvf iripxv ii mnlieiv^ E); qao loco clari/fime apparet,
ceram perfeftae pifturae fuifie iniHlam virguk ignita, quo
melius colores et diutius intcgri permanerent. Timaeus
in Lexico Platbnico p. 276. ed. fecundae: xpcuvtiv rdcpx roTc
^taypoi^oic >Jyeraf ^o xpd^^tv iix rS i^fiifg. fd H ivoxpcci- -
vmv To T« ^fw^fyra evoiroiSv. Interpretatur ita locum de
legibus 6. p. 286. ed. Bipont noJ^iirep ^toypi(poov iih ripotQ
Sxeiv ^ trpocyjuLxrmx ioxS irepl Ixourroov rSv ^cSoov^ iJSL^ y r»
Xpouveiv ^ iroxpouvetv i% xv itore ioxS rocvcrotaSet^ xofffiStrXf
iftrrs Miovtv ^etv mc ri nxjkloore Tieij ^otafepirepx yfyve^^etf
rx yty pxfnfiivoc. Sed in hoc.PIatonis loco de cera, inurenda
pifturae, non eft fermo, fed de colorum circumlitione, quad
nefcio an vii^Ia fuerit fafta, De hac eft locus Quinftiliani
Inftit. 8« 5- 26. nec piftura, in qua nihil circumlitum eft,
eminet; ideoque artilices etiam cum plura in vnam tabulam
opera contulerutit, fpatiis diftingunt, nevmbraein corpo-
ra cadant. Circumlinere hic eft iroxpotivetVf quod Graect
alio vocabuio WfiUf^^petv colores dicunt Circumlitio, a '
Plinio di6):a, plane eft diuerfa. Hinc in Digeflis de inftr.
Martianus in leg. item piAoris; Item piftoris infirumento
tegato^ cerae, cohres, fifniliaque honm legato ceaunt* item
penieuk et cauteria et conchae.
ac JanSHores'] Scaliger hacc verba delebat^ vt archai-
fmum Varroni imputaret de fuo,
jLudia'} Lyciae pifces facros, ad augnria tibia euocatos,
habet Aelianus H, A. VHI. 5. vbi vide notam. Alihi pifces
facros memorat Idetn XDi 2 et 30. Lyciaoos pifces facros
habet etiam Athenaeus VIII. p. 333. Poflit igitur aliquis
ftifpicari, h. h I^i debere Lycia; fed impedit fequens eodem
fempQre ««» i^^ qi;o minus de Lyci* Wno cogitemus.
l.udinorum'] Viftorius corrlgebat ZfM/fortim, Scaliger
Mkmorm^ vter^ue IryifimwfinteUigivolcW} J^dorum
5R8 COMMENTARIVS IN
reponebat Tamebas IV/ 6. Popma inepte barioUbator, le-
geadum eSe luditad modum ibi choreu/as. LyJorum xopct;».
ffocQ^ quari ikitantes dicas, inrulas inteiiigi, rea:e monuit Tar-
nebus» de qaibus ita Sotion in Eclogis: '£v Auilx iari Xl-
funif lUiXecixtyTi uuXHjxiinif kox ik iirx ^vjuUPSv, ^ (fipei Mxki-
fitav xJ^d^oQ — SvvlxQ ih nc^ icfrJ^ /r/nXSvrfi^ iywwUt^ iSt'
XiTKPVTctf. rirm Sk ixirehifUvav ^ twc^ixy irl r^^ ijrivQQ nri^
voQ wi»^09ViaG yivilrotff xoanoQ o/ xoXft/coi x^f^^^h m^ o
Px^iKeik 9w xvroT; xofsxmv xxfxylv$rai ixl rjpf TJtivoL^ PH-
nius IL £ 96. In Lydiat qutu vocaktmr QUamimu mm ventis
folum , /ed etiam contis quo libeat impul/aef multorum cimum
Mithridatico belhjalus. Sunt et in Njfmphato paruae/aU
tuares diSae, quouiam /vmphonide cantu ad iSus modulan-
tium pedsm mouentur. vbi Vincentius legit: contis et quoli^
bet impul/u — /attares. Sed/altuares antiquo more dicun-
txir pro Jdttantes; inde/aliUatimmDneri. Partem calaminae
Licus efTe infulas faituares, cum Nymphaeo monuit Tume*
bas 9 quem fequitur Dalecamp cum reliquis Piiuii interpre-
tibus. Scaliger addidit locum Martiani Capellae IX. cap. i.
In Lydia Nympharum infulas dicuntj quas etiam recentior
a/ferentium Varro/e vui^e te/icUur, quaCy in mediumfiagmsm
a contumti procedtntes,cantu tibiarum primo in circulmn wo^
tae, dehinc ad litora renertantur. Ceteram mentio belli Mt-
thridatici , obiter inie^ a Plinio» docet, Varronem (a Pom-
peio claili praefefkum in beUo ifto, tefte Appiano cap. 95.)
obiter has infulas ipe^bile cum Pompeium militantem in
Lydia fequeretur. De cafu tamen, meraorato a Plimq ipiir-
que infulis faltu^ibus^ nihil annotatum reperi ab Appiano.
Ceterum ia Varrone choreuufas fcribi debere» non choreu/ds^
vt vulgo legebatur, tam apertum eft, vt eam ipfam formam
reponere non dubitarem. Ludiorum pro Lyiiorum debebam
praeterea addere, Apud Nonium denique exfut VarroQis
locus p« 131. ed.Mercer. Lddon fluens /iib Sardibus flumem
tulit aurum* Vbi reAe corrigit Mercerius. Ludont L e. Ly-
dum flumen, fcilicet Pa6koTus. Sed, qui h. 1. LucUnarum
habent libri^ miror, eos fupra Lydia inta6bun feruaiTe.
Jic hos} Vulgarem intefpunftionem vidi/fes. Sic reB»
correxit Gefner monente ScaUgero»
in ius vocarel Ludit in ypcabuli ambigua iignificatio-
ne fenex» fuo more*
f. S. haberet magna'^ Plinins DC c. 55. C gi. jfyud
BauUks in parte Baiana pifcinem kabuit fiortenfius orator^ in
qm muraenam adeo cUlexit etc.
f. 6. pifcinis nifi eos^ Voces pi/ciniset eos, vt gloflas
i^m vcrfeM; VrUnQs, £os icilicec piiceg, cu^ vocabolo
pi/cims
VARKONIS LIB. IIL CAP. XV IL joy
I
[} pifcinis repetere oportet eogitatione, nifi malis cuin Ponte-
dera pifcibus legere.
maiorm curam^ Vrfinns corrigebat maiori curae, vt
: cftL c. I. Refte, puto.
muUi'] Edd. primae ajini habent, qui et ipfi inter pi-
fces marinos funt, fed nunquam palatl romani aeftimatione
aeque nobilitati ac mulii, in quo nomine fimul Varro alludit
ad malos, ex equa et afino genitos.
Rq/ea'] Brufch. Rofia. Deinceps paullo inuexit iterum
Viftorius, cum alibi ^afi/«« et pauh dediiTet. Vereor, vt
omnibus in locis veterem fcripturam reftituerim. Simiiiter
veterem fcripturam infumptuofus feruauit, mmtum et tmtu
Ua ab £dd. primarum adeoque Aldina fcriptura difcefiit. ,
et iibo et potione'] Haec verba vt gloflas deleri vole-
bftt Vrfinus.
multinumos'] Varro apud Nonium Merceri p. 216. nec
multinummus pifcis ex fah captus heiops, neque ofirea illm
magna captata quiuit paldtumfufcitare.
vt a maiorilm] VrGnus in Codice repertum qm a ma-
ioribus probabat; deinde in Codice Vrfini fult : fal/amentum
— mp^f/^ftm; eodem ducit ieftio Edd. principum.
f. 7. turbaret] Re6^ Gefner repertam etiam a Vifto-
rio in libris leftionem repepit. Horatius Sefm. II. 2. 17.
et (^rum drfendens pifces liiemat mare.
vii per tmpefiatm] Cum Vr&io probo leftioneni
£dd« principum vtper tmpefiatm macelhm pifciniSy vt ma»
re ob/onium praeberet. Columella Vni. 17« la. pifcibus ia«
centibus praeberi inbet haleculas tabentes, faiitam chalci-
dem, putrem fardinam, fcarorum branchias, inteftina pela-
mydum lacertorumque, fcombri, carchariae, elacatae ventri-
cuIos,*deniqtte falfamentorum pux^menta, quae cetariorum
of&ciniseuerrantur. Cetariomm funt offieinae, fedmacellnm
eonmiune erat forum laniis, cetariis et reiiquis cupedinariia
opificibus. Igitur refte cetariorum omitti puto ab Vrfino.
plebeiae coenae pifces] Vrfinus pofitemum vocabulum
veluti gloi&un delebat; pifciculps mintttoi diei fiiginam coev
naeplebeiae.
vohmtate] eo permittente Csie^ B. G. L %^. petebht,
vt iiMS votnntate difcedere Hceret.
rhidarios ^ mulos] Refiitui lefKonem antiqaun, quae ,
lufui fenis faceti melios conuemt, qnulos cum mullis €aoat<
parantis.
f. g. Atque illi] Vulgatam ita cam Vrfino correzi, va*
dofe pronontoft i^. jh^gqitttr etiaminnw Vyrq,
aefli'
S90 COMMENTARIVS IN
aeftiimria ] Vrfiniis ait» in Codioe vetere efle a^muria
— ac rejidem aquam in lods etc. Atqae ita fere Editiones
pritfripes habent fcriptam» quamm leftionem ealeniis pxx>-
bauit etiam Gefner, vt in ante rejidem incloderet;. ego vero
totam illam leftionem antiquam ampleftor. Aejliuaria funt
aeftiaapifciam, vtpecoram aeftiuae paftiones. PJane aiii
funt aejhioria^ ybi aqua non fit reies, fed continoo maris
aeftu reciprocetur. Vtram leftionem optem, dubios bae-
reo ; comparatio enxm fequens aeftiaarom paffionom aeJH'
varid poftuiare videtur; contra reiiqua tota narratio to do-
cit^ vt aejhtaria pne^nm, praecipoe cam aeJHuaria (bios
dixerit Varto pro aejtims. Nunc deniqae me confirraat in
hac opinione» vt aeftuaria praeferam^ locus Valerii^ 4eiii-
ceps ponendus.
t 9. Neapolin} Plinius DC f. 8p. LacuUus, txdfo aiam
fiumte iuxta NeapoUn maiore impemUo, quam viUam aedificti'
veratf euripum et maria admiftt^ qua de camfa MagnusFom-
peius Xerxem togatum eum appellabat. De altera LucuIIi
vilta dobitari potefL Plures enim fine dubio iiabuit Lucul-
lus; inTnfculanam villamiiiufqae ruinas epignimma, a Bar«
naba Mattei editum^ repetiit Bormann Antholog. Iatin.III.6.
Neapoiitanam LucuUi villam memorat cum Hortenfii villa ^
ad Baulos Cicero Academ. IV. 3. Varro in Eomcnidibas '
ap. Nonium p. 543. ed. Merceri : Patella e/urienti pofita pra-
vocat NeapoUtanas^nfcinas*
quae reciptwel Ita legi debere, Vrfinos^ monuit Ne-
que enim pifcinae fluunt reciproce, fed iamina maris, €eu,
Juod Edd. principes habent maritimumjiemien^ altenus ae-
ibns fluftus reciprocat
«py? ~ cedere'] Vrfini emendationi debes ipfi pro ifj/e,
Gefneri cedere pro cederet. Continuatur enim fermo Hor-
tenfiiy quod eft manifeftAm ex forma verbi perfodi^et^ et
deinceps immififtet. Male igitur Geftier, quafi oblitus ipfe
fuae obferuationis, deinceps malebat legi faSlum cft enim.
propter aeftus] Vrfinus malebat per aeftus. £t fic de-
inceps ait efle m Codice vetere jn^ catores, quo ducit etiam
leftio Cod. Polit. et Rykiani per eoOes.
quod propt&l .Vrfinus malebat qm propter -^ montes
Samnios. Scilicet fupra 11. i. 16. greges ouium ex Apulia
in Lamniom aefiiuatOm abiguntor. Sed Vrfinus ipfe anno-
tanit locum U. 2. g. vbi greges ouium in Apulia hiberiHUit;
in monttbus vero Reatinis aeftiuant
Baiano autem ] Ex leftione librorum autem cn-dss, vel
aut ardis, yetautardeae Scaliger effidebat; -/• Baumo
VARRONiS LIB, ffl. CAP. XVII. 591
aiaem arfit taniu , ( i. e. tantum) vt arehUefto etc. Pbpma :
In Baiano haud par, fed tawta vt. Salmafias ad Soiinum
!). i89- /« Baiano autem tauta ardes, vt arckiteflo. vt ardes
it antiqoo more diftom pro ardor. Eqoidem mihi per-
fuafi, legendum effe ex veftigiis antiquae fcriptnrae: IhBo^
ianoautemmaristantaardibat cura^ vt*
vel vt} Librdnim fcriptoram Vi6tori! omnium ledio*
nem et Codicis Vrfini reflitui pro vulgata, probante etiam
Pontedera. Vrfinus tamen jnalebat vt vetfuam. ,
obieSackki] Cod&LVrSLniobieSa oculo. Molemintelligit^
mari oppofitam» feu montis alicuius obicem vel obieftum.
ab exorta nouam} . Geihero Varro aeftum maris tribue*
re videtur lunae nouae, eumque credere. ceflare luna lHente
vet interlunio ; deinde etiam aeftum mari Baiano floxum et
refluxtun adicribere, quod vtmmque faifum et phyficorum
hodiernorum ftatutis contrarium efle aiiirmat Ge&er. Haud
•fcio, an ita voluerit mari omni italicu aeftnm auferre vir do-
ftus. Ita vero contrarium fibi habebit CoIumeUam VIII. 1 7.
9. vbi pifcinas marinas conftruere docet. De litore Vene*
.tiarumet aefiu maris per oraTimaui ad montem vfiiueafcen-
dente, vide locumSeruii adAeneid.Laso. De litoris Rauen-
•natis aefttt exfiat teftimonium Claudiani XXVHI. 496 feqq.
De maris Labronici (Liuomo) aeflu> ad dimidiae vinae altl-
tudinem afcendente, tefl»tur Tozzetti Itiner. Tufci T. L p.
i^a verf. germ* qui laudat lo. Bianchi librum de aeftu nm-
ris ad litns portumque Ariminenfem. Hinc fadxim, vt pifci-
nas marinas aeftuaria dicerent Roouini. Valerius Max. IX. i«
C Sergius Orata ne gubmh Neptuni arbitrioJubieSamf habe*
retf pecuUaria fibi maria excogitauit aeftuariis interdpiendo
fiuSus pifciumque diuerfos gregesjeparettos molibus includ^
dOfVt muila tam faeua tempefias inciderety qua non Oratae
menfae varietatefercutorum aimularent. AedtficHs etiainjpa^
tiofis et excetfis deferta ad id tempus ora Lucriui lacusprtf
fit, quo receutiore vfu conchyHorum frueretur. Eundem tn
tegulas pifcinas et oftreorum Wuaria fiifluIiJle, eodem tefte
et Cicerone Senecaque cognofcimus. Aeflxiaria ipfe etiam
Varro dixit, Vt paulo antes demonflraui. Hinc aeflum ma-
ris in ipib traffai hoc maris Baiani et Pnteohmi facile agno-
ices. Nimc dteram Gefiieri crinanattonem infpieiamu^.
Varroni praeiuit Pythea0 apud Plntardium Placit Philof. IIT.
17. Innae plenae aeftum maris, decrefcenti vero recei^utfc
aflignans. Hinc Plinius IL f. 99. Bis interduos exortus tu^
nae afflmmt aeftus bifque remeant vieiuis fmtemifque/emper
horis. Scilicet Pyttieas et Varro pleimwio aeftom akio*
rem
59^ COMMENTAKIVS IN
rem i£BgiMre iti voluenmt Varro L. L. VHL p. 105. At
m fuqri mahu mm habeni iUffhnilitudinef gemmas f qm m ti.
gimtirquatuor koris Imumims catidU quaUr/e muUmt? At
cwnfex karis aefius creuersMf tatidem decteuermU rwr/um
sdeutidem aliis horis. Au hauc aualogiam ad diemferuamk^
ad menfem uan item alias matus? (fe. interiiiiiti,. luiue pleme
efc nouae.) Sis item cum habeaut aUas psterjs cauueuiemtes^
de qmbus iu Ubraf quem de aejtuariis fed f Jcrif^ Queoi
locum fi notnm liabui£G»t Forftert in eofirmum interpret»-
tionts fiiae Pytfaeanae fententiae reperiiTet, qoem Yide in
libro: Gefirhicbte der Enfcdeckongen imKorden prji. Addo
locom Alberti M. Oper. T. VL p. 304. imunltmm eft mtare
fiauSf quad uec aecedUf nec recedit; (quale efle ait Pi&nnm)
et inueuium eft mare, qmod ab emitio bmae ad fdeuehuuum ac^
ceditf et a plsnHuuia vjqus ad perfsSum bmae drfeSum reca-
dit: quaedom maria ascedmmt omm diebis et recedmmt bis.
. 10. et cum Iata2 Qui et eccum retta oorrexeront, re-
linqnere laUim debehuit deinceps im villamf vbi nos ex Pa-
rir.7^ im viUam reftituimas« ViUam inteUigit pnblicam, de
qoa fiipra admonuL QumlataintelUgqpurpura, lataclauo,
quem candidati, poftqoam ele^ti a popolo fuilTent, ftitim
videntur fomfiffe, eaque indati inCapitoliumacceffifle. Mer-
cerios nihil aliud comminifci potuit, nifi cum lata, vt tmba
inteUigeret*
occidi^ms'] Ita lenf. Br. Pariil et iine dubio Pol. qnia
ad leftionem lenf. tacet Pontedera. Correxerunt accurri'
mus, qui verbum antiquum non inteUexerant Feftna: Oc^
cidamus Plautus ponit pro coutracedanms*
inde eundo'] Vrfini emendationem^ qoaffl fiiam fiurere
Fopma voluit, plane ooniirnuit Parif. Codex, eamqoe ipfe
vnice probo: ille iude endo fuam domum. Volgatum ciMiJo
orationem abrumpit atque imperfedam relinqait
0 PintU nojter] V^lgj^tnm Opinianis uafirae egxeg^e itn.
correxit Mercerius in notid ad Taciti m. Annal. cap. 42.
Opinionis enim fermonem iatine dici, nemo fiicUe docebit;
quanquam Vrfinoa in Codice fuo poftremo additum reperit
o Q. Pinni* qoam. leftionem anteindicatam tnUii ab Abr.
Gronbuio Mercerii emendationem receperam. . Nahc Mer-
oeriana malb inuenta. amplefti# quomam fic reKqaa oratio
corre£tior fit atque el^ntior. TriUer Obferv. IV. 127. cor-
rigebat^ OPinni nofierfermane — hoc habita. CL H. Praef.
6. et U. J.I. feft. la.
t LA.
59S
I. A. CE SEGNER
DE
ORNITHONE VARRONIS.
(MINORB ET ROTVNDO). •)
QQAe olim, Varroiiem Gefiieriuiom perlegetiti, de eins
^Orm&one in mentem venerant, quaeqne deinde ad ea
acoefTerunt^ maxime^ poftqoam hortatu xmnkstxi, viri
multis modia venerabilis» ad eas cogitationes reduftns fum:
me optime expofituram exiftimo, fi deciarationi ipfiug cdir-
ftrumonis» defcriptionem praemiiero horologii, atque men-
fae verfatilis, quibus inftrudtum fuit Subiungam deinde
adnotationes aliquas^ quibus perpeniis, an attigerim fenfom
fcriptoris» pmdens leftor iudicare po/Et
HorologioFum autem^ quibus Romani caelo nubilo ac
nodaa vtebantur^ ornatiora, inter quae ea fuere^ quae Vi-
trunius Anaporica vocata effe dicit, motu indicis aequabili
nitebantor, quemadmodum et noftra; niii qpiod eo motu
non duodecim, verum viginti quatuor horis, circulus com-
plebatur. Inaequales autem cum eflent Romanorum horae,
aequabili hoc indicis motu indicandae: peripheriam circuli,
quouis anni die ab eius apice defcribendi^ in partes inaequa- .
les, diuidebant, quarum ratio petenda fcdt a motu folis, at-
qae a latitudine ioci» cni horologium prodeiTe debebat Erat
enim haec diuiiio pro partibus terrae^ quarum diuerfa eflet
latitudOf non minus diueriimode inftituenda, quamfolaria
illa» quae in fuperiiciebns deicribi iblent folo adfixis, pro
dioerik altitadine poii diueria funt; neque)horoIogia> in qui-
bus
a) Pi£bras> defenptioni fldiun- daret. R«periem cfls ledoret pq.
Qas, oinifi, nc haec noua Editio fitas in flltera honim Scriftont^i
nimio pifhinirum numero et pretio Bdltione Lipfifle 177}. proditfl.
•jntorum ftudifl onerflrct vel retar-
Tbm.LP.IL Pp
594 I- A. i>E SEGNER
bos-ita iiiottehatifj[ itidex» t loco tranlFerrl magls poteran^
quam poteft maxrma pars eorum , in quibus horae per vm-
bram folis indicantur. Vtriiifque rei modum ex Vitruuio itt
-«xponam^ vt fimul ad Varronem refpiciam.
Pro motu ergo indicis aequabUi parandum iuit caf&l-
lum A (Tab. L Fig. V). atque curandum , vt id ab aqua ad-
fluente femper^ad^eundein terminum rfepleretur, quod obti-
neri poterat apud eum terminum lumine B fa6b>, per quod
fuperfluum elaberetur. Poterat id lumen tubum terminare
idoncae* longitudinis BC» cuius extremum alterum C per
parletfem c^ftelli ita trinfu-et, vt conuerti pofTet, iumine B
in ambitu circuli incedente.; quo lumen ifhid B, altitudini
aquae liikitem ponens, vkique vel eleuatnr vel deprimitur.
Defcribit eius generis verticeUum et Vitruuius, fed qnantiim
video, aliis quoque vfibus deftinatum, de quibus agendi hic
locus non eft. Noflrum in id folum comparatoa eft, vt per
fliotum rndicis celeriorem vet tardiorem, tempus, qoo hic
plane reiioiuitur, contrafai vel extendi poiiit. Quo meiins
cognofcatur , fchemate fecundo (Tab. I.) aliter fe&jas exlii-
betur verfatilis ifte, parieti caftelil adliaerens tubus, iifdem
ad eius parteslitteris adfcriptisl
Sperabat Ctefibins, vel quiiquis fuit huius generis ho-
irologiorum inuentor, fore vt aqua ex caftello ita compara-
:to per foranunukim D (Fig. I.) aequabUiter efflueret, dom-
modo BihU in huius' D ampUtudine mutaretur, quod quo,
tempore labente, minas contingeret, fbraroinulum illod in
fturo faftum eft, vel lapiUo aliquo duriore. Huic fpei fi
refponderet euentus , pofTet lane per aqoam, ex caftello ef-
Jbentem, tempua accurate diuidi, et in partes quantomuis
paruas. Eft autem experientia compertom, Ucet fummo
ftudio altitudo cbnferuejtur, maiorem tamen aquae calidae
.copiam eodem tempore per idem minutum foranunulum ef-
flaere, quam frigidae: cuius rei ratio non difficulter reddi-
tur. £o folo eluia funt alioquin fapienter cogitata: neque
enim veteribus, quos inaequatitas haec fluxus non~ latoit,
eam penitus tollere conceiuim fuit. At nobis, qoi inde*
fcribendis Romanorum borologus verfamur, non in perfi-
«ciendis, omnis hic error praetermittendus eft, atque, fub
conditionibus diftis, fluxus aquae> qualis primo credebatnr,
.plane aequabilis fupponendus.
Aquam, a foraminulo D defluentem, vas £ excepit, tres,
quatnor aut plures pedes altum, cui optime conuenit figura
lcylindri refti, ad perpendiculum fbtuti. Debuit enim eiuf-
dem vbique ampUtudinis eiTe, quo aqua^ exceptae fuperficies
Keqna-
DE ORNITHONE VARRONIS, 595
aequalibus temporibus aequaliter eleuaretur. Dianaetrum
autem bafis malorem praeftitiife minori^ deinde videbimus:
fttfficere tamen potuit pedis dodrans. Idem epiftomium ha-
bere debuilTe apud fundum, quo euacuari poiiet fuo tempo-
re^ res ipfa loquitur. Debuit aatem et aliud epiftomium
eife apud fummum marginem vafis^ per quod idOnea aquae
copia, quando opus erat, in id celeriter poiTet immittL
In vas iftud £ pondus F dependebat a catenula, quae fi
non caderet in eius axem, parum tamen ab hoc recederet
£i ponderi F figura tvmpani conuenit, diametri, quam eft
amplitudo vafis E, pauUo minoris. Materiem praebere po^
tuit res ^uaelibet, nuUam ab aqua mutationem pBiTara^ et in«
ter has ipfum marmor, etfi veteres id cauum fecilTe videan-
tur. Alteri autem catenulae extremo appendendum fiiconui
G eius ponderis debuit eife, quod, ii catenula direfte fur-
fum produ^ba ambiret trochleam I, non pateretur tympa-
num F in aquam plane immergi, verum emceret^ vt, aUqua
fui parte prominens^ in hac quafi nataret Id qood futnrum
eiTe^ vbi pondus eius aquae, qnae fuccedere poteft in locum
partis fubmer&e tympani F, aequale eft exceflui ponderis
F fupra pondus (j, docet hydroftatica: aliter contingere
nequit Eleuata ergo fuperficie aquae vaiis £ per aiHuxum
nouae, quem aequabUem eiTe ponimus, tympanom ouoque
F eleuabitur, ikcoma autem G defcendet, idque, niu ouod
eo motu pars catenulae ab vna parte trochleae I tranut iii
idteram, et ipfam fiet aequabUiter.
Facile fuit hunc catenulae motum etlam in cyUndrum
K traniferre, circa axem fuum volubilem, et in indicem ei
adhaerentem; poteftque eius rei ratio ex delineatione intel-
ligi. Attamen non iuutUiter addetur lamella tenuis^ ad mo-
dum heUcis cylindrum ter ambiens» quae partem catenae ad
cylindrum accedentem, ab ea, quae recedit, quantum ad
impediendum harum partium contaftum fatis eft, remo-
veat
Indices in horologio Varronis duo fuere^ diumas al-
ter^ alter noftumus, punfbi fciUcet L^ H, quae extrema
fant regulae vtrinque cufpidatae LH, atque per reftam con^
neftuntur^ longitudinis fuo loco definiendae. Haec regula
horologio ita neftenda erlt, vt reda ea LH tranfeat per
Eonftum M axis, circa quem conuertitur cylinder K, in
anc partem produfti. Debet autem connexio efle ea, quae
permittat regulae motum fecundum fuam longitudinem» quo
alterutra partium ML, MH tantundem augetur, quantum
«Itera fit breuior. Quae quidem partes ML^ MH> vbi re«
Pp a gula
596 I. A. i>£ SEGNEK
gula conuertitor^ femidiametri fiant circulonim, ab indici-
bns Lt H defcriptorom, perfedo horologio^ atque iam mu-
nus faum peragente, promota in hanc vel illam partem re-
gttla, niii quoti^e veliSy quolibet triduo mutandae, vel certe
nouendio, Eius mutationis legem notae dicent numero-
rum, partibus regulae, apud qoas iinitur /etinaculum NO»
ita infcriptae, vt difcerni poflint ab oculo> iuxta cylindrum
K pofito.
Regula HL ita fecundum longttudinem fuam in hanc
vel illam partem promota^ locum centri grauitatis eorum^
quae firmiter cum axe cylindri K connexa funt, mutari ne-
ceiTe eft; quod niii in hunc axem cadat, ipfum quoqueab
aequaliUte motus aliquid detrahit. £ft autem cum huius
inaequalitatis, tum eius, quam vidimus pendere a tranf-
latione catenulae» facileremedium, quod adferrem, ii efTe
putarem aliquem, qui huius generis horologta» viliffimis
noftrorum inferiora, velit conftruere. Muitum etiam ad
imminutionem cum harum a motu aequabili aberrationum»
tum reliquarum omnium, quorum cauila eft inaequalis re-
iiftentia, collaturum elTe, ii pondus F, cuius figuram feci-
mus tympanum, latum potius, quam altum fumatur, qai ad
hydroftatiGam redire voiuerit^ poterit. perfpicere. Hoc ad
priora addito^ omnes a motu aequabili aberrationes, prae-
ter eam^ quae ab infiuxu pendet, adeo imminui poife viden-
tnr., vt in fenfum cadere vix poffint: certe prae iila^ cuius
cauila eft inaequalis ille influxus, contenmendae paroitatis
cuadant
Aequabili autem boc indicis motn, qaemadmodum bo^
rae Romanae inaequaies moniirari potaerint, figuratertia
(Tab. L) declarat; tabolam horologii, qualem fiufie puto
Varronis , legitime delineatam exhibens pro gradibos XLH,
quibus Romae polus eleuatus apparet Relinqui circa cen-
trom debuit feneilella rotunda, per quam ab ea parte^ cjaa
fitum eft horologium^ manus admoueri poifet regulae LH,
cui adfixi funt indices ; per quam adeo et cylinder cernitar
K, quem voluit catenuk, et NO, retinaculum indicis.
Terminis regulae eifigies ftellarum L et H affixae funt, fpe-
cie vel colore diuerfae^ qaarum centra cadunt in regolae
apices; vt iam fiftae hae ftellae, e longinquo conipicoae,
nHut indices^ L quidem, quam Varro appellat luciferanv
diurnus^ H autem, quam hefperum vocat, noAumus.
Tabulam plaham fumfi, quamuis et pars elTe poffit fu-
perficiei fphaerae, et talis fuiile videatur in horologio Var-
ronii, ipie fcilicet tholus^ qua parte intug videbator. E&
enina
DE ORNITHONE VAKRONIS. 597
enim ita curaatae tabnlae eadem plane ratio, quae pTanae,
nequediflicilius illa, quamhaec, ii|telligitur, Tabulae er-
go iamina metailica opponatur vel aiTer, vbi opus eft, apud
marginem attenuatus, quae eius partem, litteris PQRS no-
tatam, oculo direfte infpicienti contegat, vt praeter nptas
numerorum, atque curuas ab Kis verfus interiora flexas, ni-
hil videatur. Sit autem lamit^ tabulae vbique parallela, at-
que ab bac eo interuallo feinnrn, quod regulae LH indiced
gerenti liberum circumeundi fpatium concedat. Ita fiet; vt
angulari hoc regulae motu vna ftellarum L oriatur quafi
apud mai^inis partem PQ, dum altera H apud RS occidit:
reliquis autem circuitus partibus alterutra tantum appareat,
quae fi L fuerit, ad diurnas, fi vero fuerit H, ad horas no-
cbirnas per eafdem lineas indicandas, pofiit adhiberL Se-
quitur id ex natura linearum curuarum acb^ quae horaria-
rum extremae fiint, atque ad horas duodecimas pertinent,
quarum fine^ quod idem.initium eft horarum primarum, fol
Romae vel oritur, vel occidit. Cum hts enim lineis acb
margines laminae fuo loco pofitae iriter pun6fa P Q et R S
fere yidebuntur congruere. Eft autem curuarum ac& deli-
neatio ea, quae fequitur.
Refta AB, deftinata horae fextae, in fex partes aequa-
les diui& eft, ac per quodlibet huius diuifionis punftum^
centro M, quod cadit in AB produ6tam> defcripta periphe-
ria circuU. Sumto deinde initio apud A, ab extima harum
peripheriarum refefta eft par8>&, graduum 113, minuto-
rum 3 , quot fcilicet in latitudine Romae continet arcus fe-
midiurnus diei folftitialis aefliui, queni fol ab horizQnte
afcendens ad meridianum, vel ab hpc circulo ad horl^on-
tem deicendens, vrbis habilatoribus defcribere videtur. . Ab
intima autem peripheria, initio a^ud B in eadem AB (umto,
vtrinque pars Bb demta eft graduum 66, minutorum 57,
quos continet arcus femidiurnus foUtitii hyemaUs^ qui qui-
dem numerus, priori additqs, gradus 180 conficit, qui inpint
in dimidia quauis peripheria ; quo fit ,. vt quodlibet punftum
a , cum b aduerlae partis, in reftam cadat, per centrum M
tranfeuntem. Erit quoque Bb fimiUs arcui feminofturno
die\ foLKitiaUs aefliui, quem fcUicet fol Roniae videtur de-
fcribere ab occafu ad noftia medium,. vel ab hoc medib ad
ortum; atque Aa fin^ilis arcui feminofturno foIflitU hye-
maUs.
Eodem modo in peripheria, quae proxima eft extre-
mae, ab eadem AB gradus fumti funt 109, cum minutis 21,
atque in ea^ quae proximeadiacet intimae^ horuni fupple.
Pp 3 men.
598 I- A* OE SEGNER
mentam^ grtdns fcilicct 70 , mjnuta*39, eoqoe p^rs illiiu
inter redatm AB et caraam acb intercepta fimilis reddita
arcui femidiumo eorom diemm, qoibus inter locum folis,
atqae panftum ibUlitii aeftiui» irnam fignum interiacet; pars
atitem huius iifilem lineis interpofita, fimilis arcui femidior-
no eorum diernm^ quiiMis fol tantundem diftat a punAo fol-
ftitii hibernL Neque aiiter partes peripheriarum reliquaram
repertae funt, quae proximeiuiiacent mediae, qaarum ma'
ior gradus habet 100, cum minutis 33 , altera autem horum
fupplementum, gradus fcilicet^Q, minutasy; funtqaeor-
dine fuo fimiies arcubus femidiumis eorum dienim, quibus
inter locum iblis ac pun6ixuii folftitii proximum duo eclipti-
cae figna interciptuntur. Denique a peripheria inter omnes
media quadrans Cc refecari debuit, vtpote fimilis arcui diur-
no eorum anni dierum, quibus fol in ecliptica tribos fignia
ab vtroque folftitio diftat Hi enim dies aequinoftiales fant»
quibus fol motu diurno aequatorem defcrtbere videtur, cu-
ius dimidium fupra omnem horizontem cadit» idemque ar*
cai nofturno aequale eft. Reperta hoc modo punAa a, b, c
cum reliquiSy per lineas curuas acb connefti potuere, qua-
rum ea natura eft, vt reliquorum etiam anni dierum, qai
inter aflumtDS intercedunt, arcus diurnos atque noftumos,
fi non plane accurat^» attamen proxime terminent, centro
M, interuallo quocuaque, quod maius fit quam MB, minus
autem quam MA« dcfcribendos. Datur id intemailum pro
quolibet anni die per diftantiam folis» in ecliptica verfands,
ab altemtro pun6lorum folftitialium vel aequinoftiaiiam ;
vel per gradum figni, quem foleodie occupat, eomodo,
qai ex di&is facile coUigitar.
Interaallam inter indices, vel centra ftellaram L, H
aequale reddi debet diametro cc circuli aequinoflialis, idque
perpetuo conferuari: qao fiet vtique, vt alteratro indicuoi
in hanc vel illam curuamm acb locato, index alter cadat in
alteram^ oriaturque adeo lucifer eo temporis articulo, quo
occidit hefperus, et vice verlk. Regula autem, cui adhae-
rent indices, aeqnabiliter circa M conueria, poftquam L de-
fcripfit arcum fimilem diurno alicuius anni dierum, H arcum
nofturno.eiufdem diei fimilem percurret. Nam hoc edam
ex conflru6tione curuarum acb fequitur, per quam, quod
de extremis arcubus jfa, Bb obfematum eft, fi nempe adter-
vter fit femidiurnus, alterum feminofturao eiufdem ny6khe-
meri fimilem fore, verumfit et de duobus quibuflibet aliis;
qui eodem intemallo ab aequinoftiali Cc feiunfti funt; quod
eri^
DE ORNITHONE VARRONIS. 599
ent, .1! eorum radii eandem fiunmam confecerint, diametra
cc, atque intenmllo LH> aequalem.
Reftat vt lineae horarum reliquaram addantur» quod
facile eft Fuerunt enim apud Romanos eiufdem diei vel
no6iis horae inter fe aequales, quamuis aeftiuae ab hibernis
multum receiTerint. Diuidetur ergo arcuum^A^ Cc^ Bb
ac reliquorum quilibet in fex partes aequales, atque diuifio-
num pun^h per lineas cnruas conneftentur^ quibus hora*
rum numeri adfcribendi er^nt Longitudinem autem indi»
cis diurni LM, pro quolibet loco folis in ecliptica, refiai
AB in fex fuas partes diuifa dabit» fi earum partinm quae-
libet diuidatur in alias inter fe itidem aequales^ X vel XXX.
Ita in partes LX diuifa AB fi regulae indicps fulcienti loco
commodo infcripta fuerit, regula vna parte fecundum lon-
gitudinem fuam promouebiturj»poAquam fol tribus gradibus
eclipticae in hoc circulo proceffit; £ui AB in CLXXX par-
tes diuifa in regulam tranflata fit, poflquam procefiit vno
sradu: opus dirigente ephemeride motus folaris^ quae vt
nt accuratifiima, non requiritur« Minuetur autem longitu*
do indicis diurni a folftitio aeftiuo ad hibernum; ab hoc de«
nuo augebitur, Caeterum, fi in modum fuperficiei fphae-
ricae curuata fuit tabula, regulam curuari defauifle iuxta ar«
cum circuli^ res ipfa docet Hadienus de horologio.
Menfa verfatiiis^ ad quam vnus puer pluribus miniftn«.
re potuit conuiuis, eo modo conftruoa fuiife videtur, quem
duae (Tab. L) %urae reliquae fic declarant, vt in altera cer-
natur, ouod de^ribi in altera non potiiit. Columella fui<^
in folo nrmiter defixa A, quam figura quarta exhibet totam,
quinta fuperiorem tantum eius partem. £i columellae, am-
plitudine duorum circiter poUicum fecundum mediam lon-
gitudinem excauatae^ immmus eft axis ferreus, duos mini-
mum pedes longus, infima parte in apicem definens rotun-
dum, patellae metallinae in fundo caui haerenti infertxim.
Superior axis pars, reliqua paullo crafiior et vere cyliudrica,
tubo continebatur aeneo B columellae intrufo^ quo axis^
fitu ad perpendiculum erefto, conuerti poiTet, nullo modo
vaciUans. Quod fupra hunc tubum B eminebat caput axis
C, fex radios fuftinebat» ad paria interualla fub angulis re-
ftis ab axe recedentes, ferreos et ipfos^ firmos, duos fere
pedes loDgos^ quorum in menfa dimidiata doo tantumap-
parent integri D , cum duobus difleftis E.
Extrema radiorum furfum flexa erant^ quo reftins fufti*
nerent ^i impofitum orbem ligneum^ femidiametri paullo
maioris, quam radiorum iongitttdo eft. 1$ orbis pro menfa
Pp 4 fuit
6oo L \A. J>£ SEGNER.
fait 9 vna cam radiis , et axe ferreo , circa centnim faim vi
parua mobilis. Radii capo continebantur, m qao circamire
abfipie offenfa poterant: tenninabatar autem id cauum, in-
£ra quidem alio orbe pleno, craffo, columellae firmiter an-
nexo G ; in ambita aatem, maiori orbe Hf intus ita perta-
fb> vt latitado eius, quod relinqaebatar parte circa centnim
demta» pedem vno tantum vel altero pollice excederet; et
annaio ligneo I, vtrique orbi interpofito» caios, praeter-
quam qaod orbem cauum H fulciebat, et alius vfus elTe pot-
erat, quem breui indicabimus. Impoiitus radiis orbis ca-
vum tegebat^ vt nulla eius pars appareret, vna cum margT-
ne orbis H, radios ambientis. I^ ad menfam illam veHkti-
lem, quam orbis radiis impofitus, atque vbi opus erat, fa-
cile demendus, conficiebat^ margo accei&t fbibiiis, fuper
quem orbis ille^ praeter id intenmlum, quod reiinqui de*
buit ad contaftam prohibendum^ tota foa craflitie eminebat.
}d mihi quidem concinnius elTe videtur^ quam faperficiem
vtriufoue orbis in idem planam ponere velle, cpiamais et
hoc emci potaerit. Poterat et orbis G, quo falciebatur ca-
vos H cum eo firmiter connexas, circa columnam A mobi-
lis reddiy dummodo is motus efletpaullo difHcilior^ adde-
renturque ad eum fafflaminandom repagula. Omnino enim
necelTe fuit exteriorem menfae partem ftabiiem fieri, quo
locus effet ea apponendi> quibos conuiaaram quilibet pri-
vatim vtebatur ; vel quae depromfifiet ex iis, quae coUocata
erant in interiore orbe communia omnibus, huius orbiscon-
verfione fibi admotis.
Superefl aqua^ quae et oalida et frigtda ccmuiais fob-
minifbanda fuit. Hlltis vas plenum in medio menfae verfa-
tilts poni potuit^ loco alioquin inutili; vtpote adquem ac-
cumbentium manus non pertingebant. Ab eo vafe, oui et
carbonem ardentem fupponere licuit^ fi fifi:ala proced^ret
vfque ad marginem menfae verfatiiis^ eoque loco epiftomio
clauderetur: huiusfibi admoti conuerfione» quilibet» vt in
poculiim calida efilueret^ potuit efficere. Suffecit vna fifbi-
la; poterant autem et phires effe, quae inter patinas proce-
dentes in ambitu menfae pofitas, tanto minus caloQis detrii
mentum vel patiebantur, vel adferebant Quo aatem et fri-
gida ad conuiuas afHueret, annulus ligneus I^ quem inter
orbes G et H interpofui, toto fuo at&itu eo modo exca-
vabitur^ quem figurae apud l fere nigrae indicant. Hoc
enim cauo per orbem H te£b>, canalis nafcetur, latus potias
Juam profundus, ipfius menfae cauum, in quo fiint radii
srrei D et £, cingens; qui canatis^ vt aqoam contineat,
haod
DE ORNITHONE VARRONIS- 6oi
haod diiEcalter efficietar. Omnibus perfeftis, in eaparte
menfae immobiiis» cui adftabit minifter, vas ftataetur ido
neae capacitatis^ cuius fundo annexus fit tubus breuis, lu-
mini K in canalem patentr ita infertus^ vt nihii aquae, ex
vafe in eum defluentis^ poffit eiabi. Ita fiet, vt infufa in
vas aqua, poftquam pars eius per lumen K canaiem haftenus
vndique claufum repleuit^ haec pondere eius^ quaein vafe
remanfit, preflk, per quanilibet viam profilire conetur. Vnde
&, praeter K, et alia lumina L in canalem aperta fint, quo-
rum cuiuis inljtrtus fit tubulns ereftus, ligneus vel metalli-
cus> claufus epiftomio fub; horum epiftomiorum aliqUo con-
verfo» aqua per eios tubulum vtique exprimetur, quae vt de-
jluat inpoculum appofitum, reliqua tubuli forma efficiet
Caeterum tubuii» a fuperficie menfae furgentes, ofTendicula
vix erant, ftatuti prope marginem orbis verlatilis; poterat-
que cuilibet conuiuae fuus tribui. Vas autem» aquam frigi-
damfuffimdens in canaiem, fi vnum non fuffecerit, iocari
potuit et alterumj ad alteram ferui miniftrantis manum.
Magnitudinem menfae fuae Varro non expreffit Reli-
quus autem eius fermo ad duplicem diametrum deducit, qua-
ram hic maiorem fumfi, quae eft feptem pedum, quia in
Ipatio ita diftributo vt locus fit maiori menue, etiam mino-
rem poni pofle, dubium nuUam eft: atque conftrudto mino-
ris eius modi menfae multo minus difficultatis habet, quan^
ineft in conflruftione maioris. Demtis autem a feptem pe-
dibus vno vel altero, menfiim rotundam diametri quinque
vel fex pedum Coenae frugali fufficere, atqHe idoneocon-
viuarum numero locum fat laxum pracdRftre, facile videbit,
qui rem vel obiter ad numeros reuocare voluerit Sed haec
per adnotationes demom fiib finem fubiungendas^ plane de-
clarabttntur.
Quae fuerit reliqaae compofitionis atque ipfius ftruftu-
rae ratio> iam non* admodaml difficnlter inteiligetur. Di-
grediemur ab eadem menik, quam figura <piarta exhibet cum
reliquis, quae apud folum pofita, in omithona ingredienti
direfte obuerfa erant» quafi per medium fedai eflent, id eft,
per axem menfae. ColumeHa lignea A defixa eft in lapidem
M, quem aqua fisigni fex pedes iati in cMrbem circumdat tan-
qtiam infulam. In fiagnum aditas patet per riuos fubterra-
neos^ ex pifcinis extrinfecus pofitis: fuperficies autem eius
margine terminatur pedem vnum lato. Reliqua pars foli N
plana eft^ quam in circulum ambit murus O^ ea fola parte
deficiens, quae pro porta erit, quamiis^ quaefaicdelineata
fiut, dkeoe oppofitam concipi debere, ex modo ^&iu pla-
Pp 5 uum
6o9. I. A. J»6 SEGNEIL
nain eft. Munu inter OP craflus eft fapra fex pedes, al-
tus a (blo, iaxta PQ, pedes tres cam dodrante pedis, qao
circulus terminatur^ diametri PP vel QQ, X et VTI pedam.
In eo maro cauata fant pro anatibus ftabula R, iuftae capa-
citatis. Non autem opus fuit, vt totum muri ambitum occa-
parenty poteratque maxima muri pars vei folida relinqol,
vel in alios vfus excauari* Supra faunc muram ftabant co-
lumnae» teftum ferentes, quae mox defcribentur. Reliqoa
eius fuperiicies plana erat, nifi quod lapidi^ inci&e eiTent
paruae quaedam foflae^ quibus contineretur aqoa huc a&
fluens in vfum auicularom^ fupra id planum coaciu(arum.
Stagnum circumdabat pegma ligneum S T V altom a Q ad
S duos pedes^ latum ab S ad T pedes quinque, qaod fter-
nebatur culcitis, in quibus conuiuae accumbercnt» modico
inter culcitas et «murum fpatio reli^^ quo fuQm quifque
locum adiret
Tnteriori parte locos N^, ifca fuperne tefbos» itidem fe«
ptus fuit aflTeribus, ad ambitum exteriorem marginis ftagnt
eredis. Erant autem in eo fepto portae, per quas anates
prodibant in flBgnum^ ex ftabuiis, in banc partem itidem
patentibus. Totum hoc ligneum pegma^QSTV id dTe,
quod Varro dicit Falere» cum aliis exifttmo: locum aatem
N ab eo Naualia dici puto, in quem anates, per mai^inem
declii^em ab aqoa flagni afcendentes^ tanquam naues in fic-
cum, fubducebantur.
Alterius dimidii» illi, qnod adhuc vidimus, aduerfi»
ichnographia exhibetur^ figura fexta (Tab. II.)- Introltas A
a principio iato, in anguftiorem definit femitam^ ad fflen&m
ducentem et locum B» in quo puer miniftratunis adftabit.
Conuiuae per gradus C afcendent in falere D, et accumbent.
£ menfae orbis exterior eft, iam non mouendas, in qao
quilibet apponet quod fibi priaum eft ; vbi et lumina funt F»
per quae ex vafis , fuper ea ftatutis , per canalem fub menCa
fa6him, ad quenilibet conuiuam aqua aflluet, vna cum iis G,
auibus tubuli inrerentur, epiflx>miis claufi, quorum conaer-
uone ei aquae via dabitor, qua debeat efiloere. In medio H
orbis interioris verfatilis I crater fliabit calida plenus, a quo
fiftula, ad eios orbis marginem protenfa» hoc loco et iptk
habebit epiftomium^ conuertendum ab eo» qui calida vti
velit. Apud ambitum orbis I patinae ponentur, et reliqaa^
cum quolibet difcumbenthim conununicanda.
Pars ichnographiae reliqu^ fuperficie muri abfolaitiir,
lapide ftrati, qai habitaculo auium pro folo eft. Apparent
faie veftigia cglumnarum^ omiflis. aquae riualiSf quorum
yarro
DE ORNITHONE VARRONIS. 603
Varro non meminit ^) Earum columnarom axes in peri-
pherias dnoriim circolorum cadunt, ad commune centrum
defcriptos^ circa quod et menfa vertitur. In exteriorem
faarum peripheriarum, cuius diameter continet XX VH. pe-
des, nouem columnas porui, craflas, lapideas ; in interiO'
rem ftylobatas totidem lignearum coUocaui. Necefle enim
fuit numerum columnarum cuiufque generis imparem fu-
mere, quo vna lignearum, quae ingredienti direfte erat
obuerfa, feruire pofTet horologio. £0 &6bim eft, vt in id
dimidium> ad quod ichnographia pertinet, o^to tantum co-
lunmae caderent» quatuor lapideae, cum totidem ligneis,
neque columnarum vlla per planum fecaretur , fupra diame-
trum K L ad perpendiculum ered:um. Inter duas quafuis
columnarum exteriorum, praeter eas, inter quas patere
debebat aditus, rete contextum eft e neruis, quod id fpa"
tium auibus imperuium reddebat Eorum nervorum fi alii
craffiores fumerentur, ac fortius tenderentur aliis, iieri
rtique poterat vt rete, arcubus M N in modum fuperiiciei
cylindri re6ti infiftens » ab axe cuiufuis columnae curuare-
tur ad proximum^ ad murl inftar inter columnas erefti, qui
in opere rotundo planusfieri non debuit. Poterant et nerui
hi, vbi opus erat, fi^ro vel ligno fulciri.
Si et inter eas columnas, quae vttinque adftabant ad
introitum M et N» rete hoc tenfum fuit fuperiore parte;
inferiore^ qua deficit murus, ianua exftrui debuit^ atque
valuis muniri. Verum cum nihil de ianua fcribat Varro»
totam hanc aedis partem intaftam relinquere fum coaftus.
Idpatetf quodcunque horum fuerit, rete auiarium» exte-
riori illi adnexum^ ab eo protendi debuifle ad vtrumque la-
tns introitus, atque hinc porro in ambitum interiorem,
apud columnas ligneas* Id ita fafbum fuifle exifiimo, vt
rete hoc^ parte infima margini muri O P Q firmiter ad-
haerens^ fuprema fua parte cnm epiflylio columnarum li-
gnearum conneAeretur. Ita locus^ auibns deftinatus^ ab
omni parte feptus fuit, praeterfapremam^ columnis ligneis
eidem cum auibus fepto inclufis^ intra quod hae, fi non in-
tegrum circulum» maximam tamen eius partem volando
abfoluebantf in fpatio^ nifi qua columnis impeditum erat,
V pedes lato^ quo interuallo rete interius ab exteriori di«
fiabat Ad vtrumque latus introitos gradus feci in muro R,
auibus afcenderet ad aues > fi cui hoc ioco aliquid procuran-
um eflet, alioquin valuis daudendos.
Qiiae
b) Aquae jriuulum memonit Varro. Iginir «rrore negadoocm «ccci^
Meputo.
6o4 t A. DB SEGNEK
Qiiae porro explicanda funt, in eo praccipue dimldio»
quod ad menfiun ingredientibus direfte aduerfiim fuit, or-
thographice exprefla exhibet feptima figura (Tab. IL), vbi
interiora fepoiita fnnt^ quo iocus eflet iis quoque defignan-
dis • quae ea in figura quarta tegebantur , inter quae funt
portae A» per quas anates ex ftabuiis prodeunt Columnae
in hac parte decem funt, quarum tria tantum exhibentor
paria, inter quae ponendae ernnt reliquae aequalibus in-
terualiiSf propterea omiilae, <quia, fi adderentury claritad
obfutnrae videbantur. Coluronae, eadem altitudine omnes,
trabeationem fiilciunt intus cauatam in modum fornicis B.
£a fornix B» fupra duos pedes lata« locum praebet aoibus,
in quem fenoftu recipient» vel faeuiente procella; qoam
ob rem hic mutuli crebri vtriufque ordinis columnis impofiti
eranty virgas fuftinenteSy in quibus anes federcnt Ab epi-
flylii interioris ambitn C rete dependebat auiarium, ea tan-
tumparte, quapatebat introitus, ad vtrumque hutus latus
reflexum, illud, quod parte infima margini muri adhaefliTe
diftum.eft^ vt iam fpatium, in quo aves caeteroquin libere
vagabantur» ob omni parte claufnm eflet
Praeter trabeationem , quae maximam partem lignet
fuity columnae exteriores te^fcum ferebant, interiores tbo-
Inm D, ipfum quoque ex afleribus compaftum. Neque
enini columnis ligneis concameratio lapidea imponi reAe
potuit Qttod inter teftum atque diolum intercedit fpatium
£, hominem facile admittit Necefl*e autem erat huc acce-
dere horologio praefeAum» atque tempori conuenientem
eius indici longitudinem inducere. Erat enim borologium
in hoc fpacio pofitum, . fupra columnarum lignearum me-
diam, quo eius index . oculis ingredientis occurreret.
Afcenfus parari potuit fupra introitum^ per podium, hac
parte fola.valua conftans, quae facile poflet eleuari. Opus
fuitfcala, fed non alia, quam quae fkcile traniTertnr: nifi
forte ea fuit introitns fixucbira, quae flabilem fcalam admit*
teret
Lineaehorarum in ipfo tfaolo piftae funt, addito ad
quamuis liio numero^ ea altitudine fupra coronidem trabea-
tionis C, qua nuUa curuatae huius tabulae pars, ocolo a
menfa in eam infpicienti, per eam coronidem tegeretor.
Id vt commode fieri poflet axe horologii ad libellam poficoi
interiorem tholum omnem feci fuperficiem fphaerae dimidtx
maiorem, centro in eadem^ ad quam ponendus erat axis,
altitudinefumto, quaretholi oriiographicae proiefli cen-
tFum F idem euafit cum centro tabuiae horologii. Id quan-
quam
DEORNITHONE VARRONIS. 605
quamilt infolitUm, offendere tamen neminem potcrit, qui .
cogitare velit, quam difficolter faperficies curoas vifu difcer-
namos^ quamque magna pars thoii iftins, oculo apud men-
(am poiitOy penitus te&tt fuerit. Tabulae oppofita eil la-
minaG^ ipfa quoque fecundum fuperficiem globi curuata^
quae vnnm tantum indicem iinet apparere.
Catenula, cui alligatum eft pondus horologii in aqua
mergendum, deorfum pendet in canaliHI^ quo columna
perforata eily cumomnibus^ quaeei velimpoiita funt vel
fappoiita^ ad murum vfque ; cuiusadeo canalis mediumab
axe femidiametro cylindri diftabit a catenula convertendi,
cuius axi adhaerent indices. £a diifamtia fi nimia videatur^
€t colunmam vitiatura, poteft catenuia ad axem columnae
Aefii, trochlea apud locum H^ quo in canalem ingreditur,
oppofita^ quae fi maiufcola famatur, bonitati Iiorologii nihil
omnino detrahet. Eo faAo canalem circa ipfum hunc axem
excauare licebit, l»tiorem etiam, quam opus eiL Is autem
cylinder l, qui aquam excipit, in quam pondus immerge-
tor catenulae annexum, in fpecu ponetur K eam in rem fub
colunma in muro fafto» qui deinde tabula occludetur lignea
vei lapidea. Raro enim neceife erit hunc ipecum aperire,
dummodo epiftomia^ in id iafta vt imminui poilit cylindri
aqua vel celeriter augeri^ ita ponantur ^ vt extrinfecus pof-
fint conuerti. Aqua cyliiidro detra^U in ftagnum fluet^ fub
menia pofitum.
Caftellum pone ftylobatam ihtuetur eiufdem columnae,
intra lapideam; quo loco et fiftula erit^ auibus aquam fub-
miniftranSf in quarum vfom ea quoque cedet^ qua caibelium
abundat Faciie erit caftellom tegere aduerfus quifquilias,
atque tubum eius verladlem bacillo inifaiierey quo attra(lx>
vel repulfo is tubus deorfum inclinari poiltt vel furfum erigi^
a manu extra reticolam pofita, dummodo caftellum firmiter
iblo alligatum fit
In indice ventonim, qvo praeterea omltfaon Varronis
inftruftus fuit^ nulla difficultas eft, . Vexillum metallicum,
iis iinule, quae videmus in teAis noih*is^ ita bacillo ferreo^
re^ atque tereti , adnexum fuit, vt nonnifi cum hoc vna
poflet conuerti^ Convertebatur autem bacillus intra duo
foramina rotunda, in laminismetallicisfadbi, quorumvnutn
M in faiiigio teAi, alterum N intra tholum ad huius verti-
cem ita fuit pofitum^ vt vtriufque centrum caderet in iilum
tenue eiufdem perpendiculi. Pofterior lamella N etidm ba-
cillum flatuebat, ne deorfum caderet, quod qua ratione ef-
ficiatur^ neoutii ignotum eSk Tenuier ba^Ui pars infi*»
fora«r
60$ I. A. DE SEGNER
fonmen indicem R babuit annexum^ quo vna cum vexiilo
et eios baciilo vi venti conuerfo, huiua venti nomen vtique
indifrabatur ; dummodo ventorum piagae in fummo thoio
legitime pofitae eflent» et index baciilo re6i:e alligatos.
Quia fcilicet venti denominantur ab ea parte, a qua veninut,
non ad quamproficifcuntur: plaga meridiei et feptentrioni^,
vt et ortua ac occafus veri aequinodiaiis, cum tot interme-
diis, quotlubebit addere» per arcus a vertice tholi, circa
quemmouetur index^ deorfum tendenteSj accurate defigna-
tis: index hic vexillo direfte opponendus erat
Haec ergo eft imago, quam de omithonis Varroniani
ea parte» in qua praecipue dlfficultas eft^ apud me fbrmauU
Reliqua enim, quae ante eam aedem rotundam pofita fiiere,
vol quae eam ambiebant, refte a Gefiiero delineata efie
exiftimo. lila quantumad verum accedat, vt iudicari pofllt,
repetendus iam erit iocus fcriptoris, paucis quibufdam ad-
notationibus additis, polh}uam reliquas ipfis defcriptionibus
inferui. Quod ergo Varro libri EDf. capitis V. articulo if«
dicit» omithona fuum, qua parte rotundus erat, pedes
XXVn^patuifie, de diametro interpretatus fum eirculi, in
cuius pcripheria ilabant axes columnaram lapidearumy et.
rete e neruis textuoL Is enim terminus fuit muri, fiquis
inter columnas exftruendus eflet, vltra quem qaod excurre-
bat, ad aedem proprie non pertinuit Hic XX\^. pedum
numenis ita diftributus eft, initio apud centrum fumto. Se^
midiameterorbis intcrioris maioris illius men(ke, quam de-
lineaui, paulo minor erat duobus pedibus et dimidio pe*
. dis ; fiabilis autem orbis latitudo pede tantundem fere ma-
ior, vttotius menfae femidiameter pedumtrium etdimidii
pedis eflet Ab Iioc termino falere latum erat quinque pe-
des» ad cuius ambitum fufpenfum rete interius ab extenori
totidem pedibus diftabat. His enim in fummam coileftis
diameter XXVU. vtique elicitur. Reliqua autem Varronis
defcriptio , ab articulo capitis 13. eft huiufinodi.
Intra tholi coiumnas exteriores lapideas» et toti-
dem interiQres ex abiete tenues, lacus eft P. V. latusO-
Inter
. c) Haec fi ica inrelli^nmr, iater m8rgine interiore ad rete exterios,
columnam inceriorem et exteriorem o£lo pedibus vix minor prodit,
illi adfhintem quamuis» interuaU quorum duplo ab XXVII. pcdibus
lum quinque pcdum fai&t: dia- demto, XI. caotum pedes relin*
meter aedis XXVII. pcdibus maior quuntur prf» diamctro circuli inte-
conficitur. Addita enim columna- rioris , in quo nollro quidem more
rum crai&tie, laticudo muri abeius fcdere» noa ftuc^ mearte aocum-
bve.
DE ORNITHONE VARRONIS. 607
Inter colamnas exteriores pro pariete **) reticuli e ner-
vis flint, vt perrpici.in filaa pofTit^ et qoae ibi funt,
neque auis eas traniire. Intra interiores coiumnas pro
pariete rete auiarium eft obieftum ^). Inter has, et
exteriores ^ gradatimfubftruftum vt ^sxrplim auiums),
mutuli crebri omnibus columnis impoliti ^), fedilia
auium. Intra retemaues funt omne.genus, maxime
cantrices^ vt lufciniolae ac merulae» quibus aquajmi-
Biftratur per canalicuIamO» cibus obiicitur fubretem.
Subter columnarum ftylobatem eft lapis a falere pedem
et dodrantem alta, ipfum falere ad duo pedes aitum a
fi^no^ latum ad quinque^ vt in culcitas et columellas
canuiuae pedibus circumire poffint ^). Infimo intra
falere eft iiagnum» cum margine pedali ^» et infula in
medio parua. Circum Mere et nauaiia funt excauata
anati-
hm^ conuiuae poterant. Puto»
Varronem id pocius indicare vo-
luifTe, qui fuerit locus auium , et
.^uam latus fucrit , quam terminos
poncre, inn-a quos ea latitudo
comprehendcbatur.
d) Atqui narieSi fi inter has
columnas exurueretur, ad modum
fuperficiei cylindri re^ ab axe cu*
iufuis columnae ad axim proxi*
pae , curuari debebat.
' t>^ Kete auiarium , obic^him in-
tra interiores columnas, quod eflTet
pro fimj>lici pariece p«r columnas
non iaterrupto« aliter quam fcri*
pfi , fufpenlum cfFe vix poterat.
f ) Imelligo quafi fcriptum ciFet ;
intcr vtrumque rete. .
g) Hoc panium quaii theatnim
xion defcripfi, quia non credo, r<-
liquis adfixura fuiife, fed ex cu-
ncis conftitiflc ligneisv mobilibus,
quorum quiuis in fuo interco-
lumnio kcari potetat, vt ex omni-
\>M% in circulum pofitis fpecies quae-
dam theatri nafceretur, quod et
ipfum fuos habuic graduum cu-
neos, in quibus fpe^atores fedebant.
Subftruoum dicitur fuiflTc thea-
tmm, id eft, in fofo po&tum , a
quo remoueri deb^it ab ancillis,
quae vel munditiac caufa , vel vt
^lligerent aues forte mortuasy in
Jiunc locum ingrediebflutur.
h^ Dixi quo loco fuerint mu*
tuli ifli, nec alio fi fuifTent , co*
lumnis impofiti efle poterant.
Qjiia autem in mutuUs latis aues
incommode fediiFent, virgae im«
poni debuerunt, quae proprie ef-
lant fedilia auium. Eae iuxta
vtrumque fbrnicis . latus protenfae,
Eartem mediam vacuam relinquc
ant.
i) Credo fluxum pcrpetuum
fuiUe, qui facile efficiebatur in
loco, ad flumen liquidum et altum
poiito.
k) Haec dare exhibentur figu*
rarum noilrarum quarra» vt ex»
plicatione, praeter eam, quam de-
dimus , opus non fit ; et ne pro-
batione quidem, fi conccdatur fi-
onificatus vocabuli Falere, hic af-
fumtus. Verum falere quinque
pedes latum quidquid fuit, le^-
lis tamcn difcubitoriis locum nul-
lum rcliquit. Debebant ergo cul-
citae, in quibus conuiuae accum-
berent, in ipfum falere deponi,
quo . circumeundi via nulla relin-
ouebatur, praeter aliquam angu-
Itam inter culcitas et coUimellas.
Ita enim fi legendum non fit, hanc
tamen verborum Varronis fenten*
tiam effe exiftimo. ,
. 1) Huius flagni diametrum feci
fex. P«df8, afiferibus, qui fepiuikc
eius
608
LA. deSEGNER
aimtfnm ftabnla **)« In infiila eft colninelk, inqoam-
tng Mxis, qni pro menia fuftinet rotam radiatun, itz,
vt ad extremnm» vbi orblLe folet efle acutum, tebnla
canati fit» vt tytnpannm^ in latitndinem duo pedes, et
iemipedem, in altitndinem palfflum ■*)• Haec ab vno
» pnero.
«iQs margineiDy retrtftis; quos
iiuidciii •fleres id efficert credo,
quod Varro dicit fuggeftuni &-
lcris.
m) Circt falere nihil eft, quod
ctuari potuerit. praeter murum
tres pedcs cum oodrante altum,
cui eolumnte infiftunt. Excauaea
«uteni haec anatum ftabula , cum
ec circa naualia fuiire dicantur,
hine quoque ad ea, ouae de his
namdious dixi, aliquid probabili-
tttis acceilit.
n) Hunc locum comiptum efle,
fatcntur omnes; alii aliter emen*
dant. Mihi non tantuni vox, acu-
tum , male pofita efiTe videtur» ve-
rum etiam omifia pars defcriptto*
njs rtdiorum , cum principio dc»
fcriptionis caui, in quo ii radii,
menfa inftru£hi, latebant. Eius
rei fidem fadt ipfe fcriptor, qui
paullo poft de menfa fe dixiilc tit^
quae in primis radiis erat; quac
cum .hoc loco poni potucrint opti-
mc, tamen nufpiam Je^ntur.
Quidquid honim fit, radios eos
feci, quibus d apfidcs addcrentur,
orbilcconfedune, rota plenaprod-
ibat : cauum autem , ngura tym-
pani vcl difci crafli , in quo ii ra*
dii conucrtcbantur, tltum quidcm
fnmfi polliccs trcs, vt pracfcribit
Varro, bafi autem etus (cmidiame-
mim attribui duorum ct dimidii
pcdis, latitudinis vocabulum, quod
fcmidlametnim aequc dcnotarc pofle
vifum cft, ac diamctrum, quo ma-
ior potius quam minor fbrct mcnfii,
dc icmidiametro intcrpretatus. In
ouo fi erraui , fique latitudo non
K^idiametrum denotat« verum to-
tain diamctrum, mcnfam tamcn
vfui, in quem parabstur, aptain,
conftrui nihilonitnus potuifTe, fu-
pra oi^fum elt. Potcrac enim
yadits» hac ramidiamcno non mul»
to brcuioribus, pro menfa veria-
tili orbis imponi , cuius ditmctcr
dfct triumpedum, ftabilis tutem
orbis Gtttum ciTcumdtm» cuius
ptncm intcrior illc tegebtt, latus
neri potuit fefquipedem vd duos
pcdcs. Ita menfii oridMtnr dia-
mctri quinqac vel fcx pcdum , pau-
ciorcs fbrttflc cxccptura oonuuias,
verum laxius ct comfflodius. De-
bcbant cnim culdtae, in quibua
accubituri crant, anteriori panc
dcuatac drc, <|uo latus molliter
fulcirent, cui rex, manente latitu*
dine falcris, minor menfa plus
Ipatii concedebat, quam maior.
Quo magis hanc rcm expediran
Crab. IL), fig;uram o£Uuam ad-
didi, qutmcttfii, qnamperverba
fcriptoris poteft, maximc imini-
nuta cxhibctur. Orbcm interio-
rem vcrfatilem trcs tancum pedes
iatum fed; totius autcm menfae
diamctrum fed quinque pcdcs,
quae eadcm et diamcter ftagni e(t,
circumdati a margioe, |»cdcm lato.
Hunc margincm, dmidio pedis
folo dtiorem, extcriori parte con-
tingit fug;geftum faleris, vt drcoli
circa menfiim caui dtameter nunc
quoquc fcptcm fierrt pcdum , ne-
quc in reliqua conftruAione quic-
quam mutandum dFct. Mtrpnem
tutem circt fttgnum, quea pro
mtiori menfii dcprefleram, hic
propterea fuptm fohnn deQtui,
quia incccfle ftiit aliquid conimx-
nifci , quo anates ab egrefiRiex
ftagno, ea ptrte arccrentur, qoa
erat ad meoiam aditus. Id cum in
maiori menfa abfquc vllo ineoni-
modo cffici potucrit per tflcres,
hac quoquc parte ad cxtremum
marginis ftstutos; in hac minori
pcr ipfum marginem intus td pcr-
pciidiculum dcuatnm prtcfttrefum
conttut, qutm tntSk in prolqBdo
DE ORNITHONE VARRONIS. 609
pnero, qaitniniftrat, ita vertitur. vt omnia vna po-
nantur et ad bibendum et ad edendum , et admouean-
tur ad omnes conuiuas. Ex fuggeftu faleris, vbi fo-
lent elTe xsfirirwrpLxrot, prodeunt anates in ftagnum,
ftcnant, e quo riuus^) peruenit in duas» quas dixi^
piicinas, ac pifciculi vltro ac citro commeant: cum^ et
aquacalidaet frigida ex orbe iigneo menfaque^ qnam
dUi in primis radiis elTe, epitoniis verlis^ ad vnum-
Siuemque^ faftumfit, vt fluat in conuiuam p}. Intrin-
ecus iub tholo ftella lucifer interdiu, noftu hefperus
ita circumeunt ad infimum haemifphaerium ac mouen-
tur^ vt.indicenty quot fint horae <i). In eodem hemi-
fphaerio medio circum cardinem eft orbis ventorum
06I0 0» v^ Athenis in horologio, quod fecit Cyrrhe-
ftes, ibique eminens radius a cardine ad orbem ita
mouetur, vt eum tangat ventum^ qui flet, vt intos
fcire poifis.
tiftttns, fuperarenonpoiTevidenir;
rclidis viis, per auas ex ftabulis
ad aquam defcenlus pateret. In
eodem margine roinidro meafae
locum defttnaui \ in quo et , cul-
citis remotis, circa menfam ctr-
cumire» et in faleri, tanquam in
Ibimno, afiidere, qui volebant
poierant. Altitudmem menfae, de
c|ua mhil cerd habeo, illi definient,
quibus frequendor eft cum vetert-
bus conuenario,
o>Jliuus videnir fub terra ab-
ditus fuiflie.
p) Hic loctts eft, quo Varro fe
dixilfe ait , quae nos nufpiani re-
perimus, dare autem orbein li«
goeum exteriorem iUum , qui con-
verti non poterat, vel difiiculter
vcrtebanir, « menfa diftineuit,
quae fuit in primis radiis , fuTcie-
baturqve bomm partibus furfum
flexis. Ab vttoque horum con-
viuis alBuxit aqua, fri^da aborbe,
calida a menfa verfatili. Expofui
iBodum, quem reperire potui, rei
iiuutirat coattcbiehtem, quique non
tannim ele<£Uonem aquae permitte-
bflt, verum etiam vfum glaciei.
q) Tabulam horologii cum ita
poluerim , vr centrum, circa quod
indices conuertuntur, in circulum
caderer, hcmifphaerium, qiiod pro»
prie cft tholus, xnfra terminantem;
re^e dici poll*e exiftimo ftellu fi-
£hs fub tnolo , ad infimam hemi*
fphaerii partem , circumiuifte. Pu-
taui aliquanoofidashas ftellas, vei
alias quiifdam luciferi atque hefperi
imagihes , circumiuifte in ipfa tra-
beationis interioris coronide, linea^
J[uae a vercice thoU dire£le deor-
um cadit, pro axe eius mocuf
fumta. Scd ingenti ad efiiciendum
motum , cuius fpatium coto coro«>
nidis ambicu conftaret, opus ftiiC
fec machina; (]uam lubcns Cepofus,
poft<)uam animaduerti, non ,ex
verbis fcriptoris hauftam, fed in
eius librum ilUitam, ac feliquae
defcriptioni a mequafialTutametua
axis notionem fuiae.
r) Hic orbis in ipfo tholo pi£lus
fuit. ' Reliqua vel ex fola deiinca-
tiotft poflimt cdgnofci.
Tm.tp P.It
Qq
ir.
6io DE TRAPETOTORCULARIO
II.
D £
TRAPETO TORCULARIO
E f
PRELO CATONIS.
Trapetum a grRecorpxitiv dtcitiir, quo Verbo Hotneros
etHefiodus figaificant vuas in lacu calcatas et expreHks.
Vnde Hefychio rpxTniroif vuarum caicatores, ft rpxicTiri^
mufl:uiii et vinum dicitar. Sedem igitur primam vocabolum
tn vih(Iemia vini habuit; deinde ad oleam fuit tranflatum;
hodieque Sicuii vocant trdppiti inflrumentumy quo oleas e.x-
'primuntf jllmile iili, quod Etrufci feu Tofcani vocant
PrantojOf au^ibore Seftini Epiftol. Sicul. T. L p. 334. verfl
Serm. Idem p. 935. narrat^ oieas immaturas a quibufdani
iciliae agricolis pedibu$ calcatas exprimi , pofteaquam in
aqua cod:ae confracuerint Oleum Ita meiius colligi. In
Ciraecta agricolas fculponeatos calcafTe oleas , matun^ poto,
arguit glofTa Hefychii in xfsirs^ifuvog — xfirs^af vroi^^
ftxra (vXfvx fud^ Sv ra^ ikiyot^ irotrlivu Eadeia Jrstdit
Photii Lexicon Mfptum fub voce %pixs(^(q, Ipfum vero
TfoarSv deriuatur a rpiretv vertere ; et Hipponax^ dialoffco
lonica vfu^, torcular rporTjTov feu- rp oiraov di^dt, fifcellam
vero f cui vuae ingeftae fupponebantur torculari ^ >t expri-
merentur et fuccum deftillarenty aomov. Locum poftiit Pol-
luxOnomaft^X. f. 75. vbi de nefcio quibus ait: ^i^wnf
iinsp i^ rpoTTjtov 96moq, i. e. deftillant veiuti fifcella in tor-
culati, vt verba gfaeca interpretatur Hemfterhufias. De
moiis oleariis pauca graeci fcriptores et granunadci tnidi-
derunt nobis. Pollux VII. 1 50. Iignum>:in quo oleum expri-
mebatur^ %pov ten^ffov^ funiculum> quo ligna coIUgaren;- -
tur/ tot/ov, lacimi veroy (ipfe craterem dicit) in quem
oleum expreiTum deflueret, rpnrfTJpa dKtum fuiiTe aiL Al-
tero locoX. 130. lignum, quo oiea teratur» opov,. fimem,
quo circumagatur iignum^ rjpr/ov appellari ait ' Contra Har-
pocration^ eadem vocabtib ex Ifaei oratione referens , ad
¥aa-
ET PRELO CATONIS. ?>ii
vaarQm expreiHonGtn accommodat, adeo, vt hinc arguere
liceat^ eafdem machinae partes vais oleisque tercndis» cert^
exprimendid, olim inferuijiTe.
Trapetam igitur originis graecae vocabulameft» qaam-
!|uam a graeeis fcriptoribas non adhibitum^ quod equidem
ciam. Tftm^f» vocabant lacom. Harpocratio ex Nican-
dro: Tfnmjf» — « (fhfalp or/ Tf nrrff ifftl Tt^dionf htrirci'
k^ o& r« iriXjfvia, Vereor tamen, vt cum Nicandro gram*
matico Harpocratio falfas ipfe ledorem fallat .Nicander
eniin poeta in Alexiph. verfu 493. vbi punici mali fuccum
coliiTCre iubet, fifcella inclufom malum exprimit: iu ftvf'
rfii ^kf^f^atCf im nesf vorisjxp M ronrnif^iv ikouTjV. vbi
Codex Riccard. tfnrrjaty hab^t Scholia graeca fimpliciter
interpretantar vocem rfntTijf» machinam (KctrccffxsveurfU ri),
qua vuae exprimantur. Sed poeta ipfe de praelo oleario
vcl parte aiiqmteius vocem pofuit De preio vinario idem
Nicander pofuit vocabulum in verfu apud Athenaeum IV.
c. 4« ^oXXftiu i" a^cUpfioc ntfoxiotQ rfnrnjft ksjfveu^* Vnde
cognofcimus, prelom ipfumdici rfsvnjfctf non lacum vina-
riunu Geopanica VI. c. 11. vbi vuas exprimunt^ vocabulo
(vkov vtuntur: vre ro ^vKw irnt&ira<Txv\ deinde^ vbi vuas
fubdi prelo iubent moiies iam calcatione pondere impo-
fito (ra pifHQ irtri^ivrog), laepc rumpi monent
EademDC. 19. oleasmolere docent ita^ vt orbis (rfoxi^)
Jeuiter circumagatur, ne nuclei iimul cum carne con-
fringantur; deinde prelo £fcella inclufas imponunt» et pon-
dere defuper addito primum leuiore, deinde maiore^ ex-
primunt (Src^ irt&se /3dfoc ikci(Pfov xo/ ^sf filcuovi -* ikU
y<f p$ouorifo9 pdfa ^kfyf/ov.) Vnde apparet^ prelo cochleato
vfos nonfttiile fcriptores Geoponicorum. Prelum itaque
boCf auod fikov etiam vocauit Poliax VII. i^a vocafle
Jones ofov cenfeo; et fiiniculum, quo circumageretor^
Tor/oy. Ceterum in iito Geoponicorum loco r^oxo^ plane
CumLatinorum orbe conuenit, de quo deinceps in molae
oleariae defcriptione videbimus.
Vocabttii latini fcriptura variat; Cato enim et Varro
trapetas et trapetos dixit, ^ ii libros fcriptos et editos oonfo*
limus. De Catonis locis poilea videbimus; nuncVarronem
iiudiamusdeL.L. IV. p.34* trapetes, inquit molae oleariae.
Idem de R. R. L 55. f. 5. ac primus qutfque aceruus demit»
tatur per/ena vqfa otearia ad trapetaf quce res molae otea-
riae duro et afpero lapide. vbi £dd. pnmae habent ir0pe(ar;
delncep^ recentiores: m quai eam tereut moiae; qoai
trajpetei fiat pars aUqoa totins mariiiaae^ vt et apiae mobe.
Qq a Sed
6ia DE TRAPETO TORCULARIO
Sed antiquior leftio propter alteram Varronis locum erat
probaada; qaamquam Coiumelia moiam a trapeto itadifljn.
gttit^ vt mola pro magnitudine et multitadine olearum vel
fabmitti vel eieuari poi&t Hinc intelligimus, trapetumnec
fubmitti nec eleoari potuiiTe. Igitur inuenta ea commodi-
tate, trapeto manfit antiquom nomen , moia autem difhi ett,
quae fobmitti et eleuari potcrat. Quidam etiam, nuUo dif-
crimine vfus diuerfi, trapetum et molam eandem machinam
vocafle videntur. Male vero Popnui trapetum in Columella
interpretatur trabem , qua oteum exprimatur ; cui opinioni
nihil argumenti vel au6boritatis additum reperio.
Praeterea Popma monet, a Catone dici trapetum totam
conftraftionem et fabricam, in quo orbem interpretatur ipfam
molam oleariam, quae in trapeto vertatur et oleam terat;
fffo/ife ftilum ligneum feu manubrium, quo moia impellatur^
eC circumagatur; Miliarium vas anguftum et longum, tra-
peto fuppofitum, ad excipiendum liquorem. Popma fua
debet Turnebo Aduerf. XX. 7« cuius monttis quaedam
refte addidit Gefner. Equidem enarrationem trapeti a par-
tibus fimiliimis molae vulgari exordiar^ fecutus inprimis
Meifterum et Galiicum architeftum» quorum ilie anno
1764. bic vero 1771. Catonis torcular, prelum et trapetum
egregie illuftrauit. Primum itaque conftituam lioc, de quo
iam fupra admonui, trapetum Columellae eleuari et fub-
mitti non potuifTe. Plane igitur diuerfum fuit a Catoniano
trapeto^ de quo Caput 22. vbi fi orbis nimis altus mortarii
folum terat, orbiculos ligneos pertufos fupponi jnbet, vt
orbis tollatur. In k>co Vlpiani» a Gefnero iaudato,
rideo , trapcia funibus Jufpenfa memorari ; fed ea huc non
pertinent
Trapetum fabricam totim did, refte pofuitPopmacum
Turnebo, quem etiam Gallicus architetbis fequitur. Nefcio,
qnae caufa mouerit Meifterum p. 39. vt trapctum interpreta-
retur lapidem inferiorcm molae, feu mortarium; itaque
mirabatur» vpdenomen trapetipartiquiefcenti molaetnditum
faerit Fort^haefit vir doftus in capite ij^^vbi Cato tra-
petos latos trium generum memor^t ; fed.etiam in ilio loco
de-tota fabrica mulae trap^tum dicitiir.
Totias trapeti fabricae qui faciie .et aptam animo {uo
informare velit imaginem» eum cogitare iubet Meifter rhe-
darum noflrarum rotas y praedpueanteriores, quarumope
rheda oonuertitur. Deindeatt, fimile trapetumCatonis fuiife
tribulae, qua frumenta tn areia^veterum exterebantur. Co-
lomellia enim XIL 50* tudiculam> qua alii oleam commolere
foliti
ET ERELO CATQNI& . 6i^
foliti eranty organum ait effe ereffae tribuhe fimiie. Qaam
tribulam patat elTe eandem^ quam ploftellmn poenicttm vo-
cat Varrol. 52. i. itaque triturae rationem ad oleas teren-
das tranfiatam olim et ex tribulae fabrica trapetum effiftum
fulfle cenfet Gatonis vero trapetuin tale faiiTe credit, vt
cum tribula non erefta, fed in area procumbente et plana
comparari poiTet; ex ploAello enim poenlco additis quibus-
dam curruum et rotarum omamentis et axe circa columel'
lam ver&tili, trapetum; deinde vero cylindri fitu plano in
redbim mutato , tudiculam ortaim efle. Denique trapetum
Catonis idem eflc affirmaty quo hodieque vtantur Itali alii-
que Europae pc^ul i ad oleas cominblendas. Fij^uram tameh
addidit^ eique verba Catonis acconmiodare ftaduit. Ante«
quam vero Galii retiquommque interpretum opiniooes ex-
ponam^ fingulorum verborum^ quae difiicultetem habent
aliquam, notiones enucleabo.
Miliarium vnde diftum fit, difputant grammatici ; quo«
rum opinionibus reie6):isMeii):er a cippi miliaris fimilitudine
vocatum fufpicatus erat Verum ipfe deinde improbauit
hanc fuam fufpicionem propter locum Plutarchi in vita Grac*
' chi c.9. vbi poft Catonis demum tempora vias romanas cip^
' pis htfce diftinftas fuifTe refert Itaque probabiiiorem eam
^ cenfuit opinionem, qua miliarii originem a graeco fivkii
^ deriuaret Verum hanc viri dofti opinionem vanam plane
^ eiTe, non eft, quod operofe demoi^ejcn. SciUcet milia-
- > rium trapeti Catoniani Meifter comparabat cum meta molae
' frumentariae, de qua Vitrauius X. c. lo. et in L. r8* §• 5it
de infbru6x>, legitUr; e/i autem meta inferior pars molae,
• catillus fuperior. Quem locum refte interpretatur et tuetur
Meifterp. 41. contra^eos, qui catiilum inferiorem , inetam
^ vero fuperiorem fuiife cenfebant CatiUamenim^ feuorbem
concauum fuperius fuifle coUocatum, metam vero feu co«
^ numinferius^ quo liberiua farina a conuexo lapide deflue-
ret Miror, locumlurifconfultietMeiiterilatniirelo.Beck*
I mannum vbi hiftoriam molarum enarrauit in Hiftor. Inuent
> Voi. n. p. 6.
Errauit tamen Meifter in eo» quod miliarium in tra*
peto Catonis vicem catilU in mola fromentaria gerere cenfe-
' bat; cum potius mortariom eum vfom praeftaret, quod tra-
^ peti vocabulo etiam appellari a Catone male pofoit Meifter*
I GallicQS architeftus miliariom ita interpretatos eft : Ccji une
txvbermce de /a forme (Pu» va/e miMaire qui occupe le ventre
\ du bafftth et qui a la mime kauteur que le rebord. — ^e croi»
rois pJutdt que P ettfmologie de notre mitiaire viendro^ piutAt
Qq j de
6i4 DE TRAPETO TORCULARIO
dt ta riJembUmci qufii awnt avee bs piirres ^ doui omjijir^
mit pour marqner ks mUtes. Diftinaias aliqoanto fbrmam
verbis expremt Galios aiter Bemard , caius locam infra po-
namin trapetiantiqui, Stabiia reperti, defcriptione, vnde oo^
gnofcafly miliarii altitudinem labrorBmlineamexcefiifle inan*
tiqao trapeto. Supereft locus difficilis Catonis cap« 22.
interarbemf inqoit^ etm$liariummumdigHwninterej(/i cpor^
tet. Si plus intereritf atqne arbes nimium aberunt, fum
^ ^frcumtigato mitiarium arSecrebro, vti expleas^ quod nu
mium interejl. vbi Meifter intelligebat columellam ligneam»
iquae cupam proxime fuftineret
Orbes, quos Graeci aforma et volabilitate rp^^u^ m
irapeto dixeront^ vicem metae et turbinis in mola framcn^
taria gerant^ et circumafti fubiefkas atque inditas mortario
oleas temnt Lapideos fuifle, apparet cx verbis Catonls
c. 135. orbis medios ex tapiddiius eum eximes.
Orbi (hbiefti pars caua trapeti dicitur mortarium, a cu-
ios iblo et labris vt abfint orbes cauet Cato cap. 22. ne quid
mortarium terant; vnde intelligitur» effe cauitatem, quara
iotrabat orbis, et quae vicem gerebat catiiii in mola fru-
ihentaria tra(Si±iIL Orbes hos medtos craffiores fuiOTe^ fatis
manifeftam^ ex verbis Catonis. Meifteri piftnra, quae
trapetum vulgare^ cum Catone comparatum» repraefentat,
et cum piftura gallici archite6i foraia et poiitione fingttia-
rom partiom plane conuenit, in eo tamen peccat, quod or-
bes aequales ponit; galltca cam defcriptione Catonis plane
coauenit hac quidem in parte totius fiduricae. Ih vtraqae
vero orbes ad perpendiculuni ere6ti ftant, tran(berfi> axe
firmati, qoi circa colnmellam reAam vertitar.
CupMacuparumcauitatedi6a8efle»negatMeifter; eas
enim, quibus Cnto vtitnr, non efle cauas. Itaque a graeco
mhni deriuat vocabulum, quo et ramum et manubrium feu
oapulum fignificari ait Vtrm^e ialtim formam cupae
Catonianae vfum aptius docere cenfet, quam cauponum vafa
vinaria» cuparum vocabulo difta. Itaque cupam in vicem
veftis feu manubrii orbibus circumuoluendis adhibet; cui
ouidem vfui conuenire ait longitudinem, a Catone cupae af.
iignatam, etlocum, quemCato dextm finiftraque trapeti-
im reliquit Meiflserom fequitur Gallus, nifi qaod in ety-
mologia diuerfus abit Ita vero iUe : Ces mots cupa et cu-
puta, quieneft te dimimuttfy parwjjfent vemr du mot grec
uir^^ qut fign^ f(st^ui. Caton donne ce nom a cispieces,
queje nomme miUXf parce qufeltes fatiguoient te ptus. £ty-
molosjpm Memseri equidem ieqoi malimi v^te analogi^
et
ET PRELO CATONIS. 615
et iignificatiotu vocabuli cupa magis aptem. Cetemm Gef-
ner cupam et miliarium vnum idemque intelligebaty pyxi-
dein nimirum, intra quam contineaturcolumella^ cui impo«
fita pilei ijaftar fuerit Hoc miliarium deihde tranfiifle et
fuftinuilTe orbem videbatur viro dodto, ita, vt ftante firmiter
coiumella^ orbis, miliarit fiuecupaeopeilliimpolitus, de-
inde funium et trocUearum beneficio circumageretur. '
Quam interpretationem refte deferuit cum Meiftero Galli-
Qus interpres; ex ea enim fabricari trapetum efc concinnare
Catonis nemofacile ingenio, ne dicam materia, potucrit.
Efiinxit tamen qiudecunque et leftorum oculis exporuit
Meifter in Tabula II. Fig. 3. ipFe confeiTus, in eo quafdam
verbis Catonis partes non refpondere^ alias rationibus ar-
cbiteftonicis minus.conuenire». , .
Igitur alia ratione concihnauit C^toni^ torculariam cei-
lam cum vafisoleariis, id eft trapeto ct prelo quadriiugo,
M^ifl:^, deinde Gallicus architeftus Goiffbnf cuius opera
vfus gailicus Interpres C^tonis Sabqureux de la Bonmtriey
totam fabricam multo elegaatidri piftura quam Meifrer ex-
preilit, cuius niajorem partem a perito artifice repetendam
caeiocuraui, omifiis Meifterianis fii^uris. Interim inter-
pretationem Meifteri curiofe locis fingulis oratlonis Cato-
niam\p, ad quae pertinebat^ adjeci in Commentario» vnde
perfpiciet leftor, inuentis Meifteri abufum Gallum totam
fabrlcam meliori piftura repraefentaiTe. Vix enim perfua*
deri mibipatiar^ Meifterianae difputationis nuilam plane no-
titiam peruenifle ad Gailum; culu5 tamen candorem fi falfo
fufpeftum habui, argumento poteft efle baec ^^triufque in-
terpretationis funilitudo , haud longe a vero abefie conie-
fturam Meifteri^ quocum deinde in eandem cogitationem
a^ue interpretationem artis architeAonicae peritta deduxe-
rife Gallum. Poftea vtriufque fimillimam difputationem plane
confirmauit exemplar antiqui trapetiy in ruinis Pompeiorum
et Stabiarum reperti , cuius hiftoriam figuramque ab Italo
architeftone, Francifco la Vega» pifti et denuo concinnati
enarrauit, vfumque conunendauit Italis fuis Marchio Gri-
maldi libello edito Neapoli 1783. Memoria ^Ju fantico Fran^
tojo da OUOf quem etfi diligetiter ab Heynio meo, Biblio-
thecae regiae Goettingenfi praefeAo^ qnaefitum, nancifci
tamen diu non potui. Interim aliunde mihi de forma tra-
peti iftitts fatis conftabat Multi enim in Italia et Gallia ex-
ftitere deinde viridofti, quivfumeius, aMarchioneGrimaldi
tantopere commendatum, cumvfitatis hodie molis compara^
rent et pkne impjobarent
Qq 4 Primam
6i6 DE TRAPETO TORCULAllIQ
Prinum eiiis n«titiain debeo audori libri: Sbozzo det
Commercio diAmfterdem. Nevftad d^Italia 1733. qoem audio
vocari Torcia. Is enim p. 38* meminit nutittae trapeti , in
Stabiarum rutnia reperti, qoam libeUo Italico periodico,
Mediolani edito^ (Foglio Eneiclopeduo) anni 1781. menfi
Decembri nefcio quis inferuit; cnins tamen accuratiorem
defcriptionem xexpefbre. iubet ledaorem a Marchione Gri-
maldi; deinde p« i6i. excerptam pofuit trapeti nouidefcrfp^
tionem ex libro: NotizuEncktopeeUckidiMilano^ anni i^S^*
No. 37. p. 171. vnde fimul cognoui, geminum trapetum
fuilTe repertum, alterum inrninis Pompejorum^ aiterum
Stabiarum.
Eiufdem trapeti defcripttonem et figuram addito tudt«
cio repetiit au^tor egregii libri Memoires pour /ervir d fhi-
/loire naturelk de la Proveuce, a Paris 17^. in cuios altero
Volumineolearum culcum oieique faciundi rationemomncm
et machinarum ei operi feruientium fabricam curiofe et per*
ite enarrauit 1a igitur p. 339. praefatus ao^ritatem nun-
ciorum litterariorum anni 1780. Decembris diei XXI. de-
fcriptionem trapeti, in ruinis Stabiarum anno 1779« reperti»
inde repetiit p. 537 et feqq.
Hocipfumefle Catonis tn^etum, cuius inuentionem
Graeeis attribuit, in lioc argumento clafficus fcriptor Italus,
Prefta, [agnouit p. 134. qui refte p. 136. monuit, tru&tile
fuifle vel manuale, quoniam Cato animalium nvdlibi facit
mentionem in oleo feciundo. Vfum praeterea huius trapeti
fufpicatur in cauiia fuifle, cur tantopere cauerent veteres
fcriptores, nenudei ikporem olei vitiarent confraAi. Forte
enim molartmi mota rotatorio nucleos fuifle comminuCDS et
in farinam redaAos, atque ita faporem oiei corrupifle.
Contra in hodierno trapeto verticalem molamtamvehemen-
ter non confringere nucleos, vt vUum inde olei fapori fit
periculum timendum. (p. 133.) Moias autem verttcales
laeuas recentior aetas per Italiam et Galliam adbibnit, quae
olinas vna cum nncleis conqmiflant. Sola Florentia molas
fiiicitas adhibct, quae cauent, ne nuclei una confringantor;
verum ita muitum olei, in fam&feu camiutnconquaiiatarum
mafla reconditi^ perire et operam molendi fieri moleftiffi-
mam et diotnrnam^ «lonuit Prefl^i p. I33. qui trapeti antiqai
vfum, a Marehione Gritnaldi reuocatum, tanquam operofam
et.damnofum, pariter damnauit, vt Gallus Bernard, cai
hodie Gallia principatum in hoc ruftico ftsriptionis arga-
niento deferre folet Equidem his viroram doftorura iu-
diciis quod addam vel dcmam, non habeo, nifl quod
monen*
« ETPRELOCATONIS, 617
^ monendum hic iterum cenfeo, qaod ad Catonis cap. 37« £ 2.
st demonftrauiy olearum nucleos mola fufpenia veternm non
^ folum non fuiffe confraftos, fed poftea etiam exemtos et
'^^' fcfccretos, antequam famTa, preio fubiefta, exprimeretur.
f^' Quid yero cura iila ad ipfam oiei faftionem attineat^ audi
X! nunc iudicantem Bemardum 1. c. p. 405. jipres avoir mHrS'
y'' ment reflechijiir les moyms qWon emploiepour extraire fhui'
■ ' tCj je crois que ta perfefHon de cet art depend principale^
:% ment de ta Jlparation des parties qui contiennent Fhuile (fa-
•j: vec cetleSj qui n^en renfennenf point. En procurant a la pdte
s me plus grande homogeneiii^ on ta rendra plus Jujceptibla
fitre mieux prrj/urie et de fetre igatement. jyatiteurs, en
rejettant te bois des notfaux, itfuffira ta moitU des engins
pourpreffer ta mtme quantiti Solives.
Ti Quam artis perfeftionem vt confequeretur, varia tenta^
vit remedia vir prudentiflimus , quibus caro olearum a nu-
e cleis feparcretur, atquc ita feorlim prelo exprimeretur.
C' Quorum ex numero hoc vno tandem acquicuit, qua ciucs
t fuos in reglone aliqua Galliae vfos anim§duerterat. ^ai
t ' vud Mougins une recenfe ou^ au tieu de meute pour fiparer
du bois des noyatix ta chair des otives, on employoit des bat'
P toirs et un mechanisme Jembtabte d cetui que fai dicrit. — .
i Ves volumes (feau moins grands Juffiroient paur itabtir des
j moutins d recenfe ; it nefaut pas une force aujji grande pour
^ agiter des battoirs dans un piiits, que.pour y faire router
5 unemeute.
I Hac viri dofti narratione confirmatus fum in ea opinio-
ne, quam animo iam diu conceperam^ tudicnlam, a Columella
Xn. 50. memoratam et improbatam» eife hanc ipiam machi-»
nam, quam Galli battoirs vocant Praeter caufam, a Colu*
mella poiitam, ob quam vfum eius improbabat, quod fre«
quenter vitietur, et^ H baccae plufculum ingefleris, impe«
diatur, aliam etiam eamque multo grauiorem fuiiTe puto.
Nempe molam trapeto Columella praefert ideo, quoniam
pro magnitudine baccarum vel fubmitti vel ettam eleuari
poterat, ne nucleus, a quo putabant oleum vitiari, confrin-
geretur. Quod ne fieret in tudicula, nuUa poterat ars ca-
vere. Gallus vero fraftos a tudicula nucleos in fundo mor-
tarii vel putei relinquit^ carnes vero fea fimpfam aqua eluit
iaccoque bombycino canali addito effluentes coliigit Qu4
cura diificili fane carebant antiqui faftores, cum trapeti or-
be fufpenfo otearum carnes conquaiTaiTent^ nucleis integris
reliftis, quos deinde cribri genere aliquo, nobis ignoto^ fuc-
cemebant, maflkmque camium puram prelo exprimebant
Qq 5 mino*
6i8 DE TRAPETO TORCVLARIO
miflore cam labore et malore olel reditu. Qoare (ktis ml-
rarl non poiTum, quid Bernardus et Italas Preda tantopere
vfiim trapeti antiqui , a Marchione Grimaldi commendatum,
improbauerint ; nili quod refte videruntcauflameam, quae
fcriptores antiquos maxime monille videtur, vt trapeti or-
bem fufpenderenty et ne nuclei confringercntur, cauerent,
vanam effe atque iairanr. Antiquum errorcm fecutos Gallus
Sieuve nouam molae fabricam excogitauit, qua cauere vo-
luit, ne nuclei, cum carnibus confradbi miftique^ olei faporem
vitiarent Sed eam antiqua machina inferiorem bonitate eSe
et falla opinione niti, pronunciauit Bemard p. 362 et^o^.
Tn antiquaolei faciundi rattone (i quid damni erat^ hoc omne
fpeMabat ad oleum nucleiy oflibus inclufi^ exprimendura;
contra vero quicquid inerat (ampfae feu carnibus oiearuni
conquaHatia olei, multo reftius copiofiuset faciiius cxprl-
mebatur.
Cetemm molam, a Columella memoratam, atrapeto nifi
orbium magnitudine diuerfam non fuiiTe» fufpicatnr Bemard
p. 556. quae quid#m opinio manifeflofaUa efi:. Nec tamen
ipfe excogito, qui Columella diuerfitatem molae in eo po-
fiierit, quod fubmitti vei eleoari poflet^ cum trapeti altiru-
dinem temperari pofle pariter moneat Cato cap. 22. feci 2.
Idem Gallus ibidem nefcio quo au6bore refert, orae mariti-
mae Africae incolas^ Mauros, trapeto Catoniano vei fimilliroo
hodieque vti in oleo conficiundo. De Sicitia teflatur idem
Seftini in loco ab initio huius difputationis laudato ; qaan-
quam verba ipfius mihi dubia paulum atque oblcnra efle vi-
dentur. Qui rudes molarum oleariarum fabricas, a wktioni'
bus Afiae atque Indiae excogitatas, cognofcereec comparare
voluerit, accuratam eanim notitiam reperiet pofitam in lo.
Beckmanni HiftoriaMoIendinorum, inferta eius Symbolis ad
Hiflioriam Inuentorum.
Poflieaqaam haec fcripfenun, libmm, diu defideratam^
vbi molae duae trufiitiles^ altera olearia» altera &rraria,
Poi^peiis repertae, piAae et defcriptae efle dicebantorj tan-
dem benigne mihi fubmifit veneramlas Praeceptor Heynius,
com exemplo pifturae minoris inde defcripto, quod addl-
tum quarto volumini maioris atqae el^mtioris Editionis
Virgilianae antea non obferuaueram. Titulum libri faunc
reperi: MonumetOi mtictii inidiH owero Notizie f^ antu
ckitd e belte arte di Roma per f anno 1Z86* /» Roma 17 s6.
vbi menfi Maio p. XXXIX infertfc legitur auffcore lof. AnL
Gnattani breuis delcriptio vtrioiqtte molae in Tabola L de-
piftae.
ET PRELO CATONIS. 619
piAie. Dlcuntar repertae fiitire in rumia Pompeiaius» ea«
rumque fabrica hls verbis explicatur:
/• Vajca di lava cavata emisferieammte t e tafdataei in
m/zzo . una cotonnetta un poco piik atta del iabbro aella Vafca.
s. Cohnnettafuddetta, a cui e ajff^curato unpemo diferro
inferviente a fffare nel tnanubrio il centro deua circolazione.
j. Due ruote dilavaformate di due porzioui di rfera, k quali
girando circolarmente mnovevanji emche perrotazioue^ e con
cid ottenevafi ta frazione delle olive. 4. Due bucki rotondi
nef quali venivano conficcati lefak del mamArio.
Qui figuram eiufdem^ vt fufpicor^ molae a Gallo
Bernard poutam cum hac Italica comparauerit, pifturam
Gallicam, quahquam minorem, multo tamen accuratiorem
reperiet In exemplo etiam Heyniano fidem fculptoris equi-
dem deiidero; quanquam id curiofitati leSorum Virgilii
{>oterat latifFacere. Multo magis arti£cis manus a vera mo-
ae frumentariae forma aberrauit; quocirca eandem denuo
accuratiiTime exfcripfi in Tabulae XI. Fig. VI et VIL In
mola olearia piftura baec Italica leAori partes praecipuas,
fuo loco pofitas et concinnatas»ob oculos ponit; contraGat-
iica eafdem feorfum pofitas exliibet Molae autem frumen-
tariae trufatilis figura an alibi e^^ftet publicata, equidem ne?
lcio ; explicalionem quidem eius accuratiorem cum menfura
fingdarum partium veMem dediflet vir doftus. Is vero hao
breui notatione defungitur:
i.Parte inferiore della macckinafati^ di hivaf eformata
mlta fommitd a cono , como vedefi datto&aecato A* -a^ Par^
tefuperiore che medianie tafua cavita inferiore foprappone-
vafi at conofuddetto , e netla cavitdfuperiore mettevafi it fru*
mento chefi votevamadnare: U medefimo eutraudo nettofiret^
iojpazio, clie reftava tra nna parte e Pattra, veniva nett^
circotazione infiranto^ e tafarina nfciva altuogo fegnato B*
3. Buchi quaaratif ntf quaU fi ponevano i manubrj , e deutro
vi fi afficuravano mediante i piccoti buchi roiondi di fianco ed
medefmu
Inferioi' molae pars latine meia dicelNitiir^ per cuius
latera deuexa farina decurrebat, fupertor eaiHmu vocabatur»
cuius lateribus mediis infunt fonmina qnadrata^ quibus in-
dita et firmata manubria, quae matitia a Catone di6bi fbifle
fufpicor^ cadnum verfabant et firumentum defuper infufum
commoiebant inter vtrumque iaxum pyxidatim fibi inuicem
incumbens. Hinc igitur conuincitur manifeftos error Gef«
Aeri Beckmanni aliorumque virorum do6ix»rum, qui catinum
inferiorem^ metam autem fijperiorem. mobe partem fuifle
cen-
630 DE TRAPETO TORCVLARIO
cenruerunt ; qna de re iam fupra ex Meiitcro ndmonuL Ma-
teriatn molarum plerumqae ex faxis montis Vefuuii igne 11-
que&ftis fiiille argumento huius molae, in ruinis Pompeia*
nis repertae,credere Ucet; eamque refpi|:crevideturOuidius
Faftor. VI. 3ig. ntolas pumiceas dicens.
In ipia molae frumentariae piftura video meta^ partem
qnadratam in caua catini parte exftantem, et circa eandem
defcriptionem linearem partis alicuius» quam conie^ndo
afTequi non potnit confultus a me coUega amiciftimus et ar-
chite^nicae rel peritiflimus Huth. Sufpicabatur tamen is*
aut pidorem in parte fuperiore metae aberrafle a vero, aut
iignificare voluilTe columeilam, fuperiori mctae parti impofi-
tam, quadratam inferiorem, atque faperiore finc rotunda
fuftinentem, tigiila circumpolita, quae motu aequaii circuzn
columellam rotata catinum cum meta iungercnteiulqueraar*
ginem inferiorem a margine metae iufta diftantia diftermi*
narent, ne catinus non fufpenfus in columclb metam ipfam
contereret
Poftqnam librum iilaftris Marchionis GriwaUU diu. fed
fruftra quaefiueramy exempla molae Stabiis reperta ex libro
Galii Bernsrdi, et Monumentis antiquis ineditis Guattani re-
petita ponere conftitueram» quanquam erant. quae mede
figurarum auftoritate et «iip/jSeffB in tanta earum paruitate
dubium atque-anxium redderent Tandem his me anguftiif;
exi>ediit promtiflima et iuuandis literis indcfellk liberalitas
atque humanitas praeceptoris mei, ingenio atqae eruditio-
nis fuae monumentis immortalitatem iam diu adepd et fuprM
clamoforum graculorum vociferationes ad coelom eue6ti,
Heynii, qai librum Grimaldianum mihi fuppeditaait, poft-
quam altera iam vice defcriptionem molaeCatonianae et tor-
cularlg ex virorum do6torum ooniefturis adornare conatns
eram. Titulus libri habet: MimariafiUlaEconondaokaria
antka $ moderna bJuIP antieo Frantojo da OHo trovaio negU
/cavamentidiStabia.- In NapotiMDCCLXXXIII. nella
Stamperia reale. Folia quadruplicata continet nouem cunx
Tabulis in a^e expreflis tribus.. Defcriptio ceUae oleariae,
in ruinis Stabiarum repertae, cum mola olearia et vaforum
prelique fragmentis et vefligtis indpit a pagina 53. au6ix)re
D. Frantifco La f^egaf cul cura Mufei Herculanenfis com-
mtfla erat, quique eifodiendis Stabiarum ruinis praeeraf»
ita , vt cum primum vefligia domus rufticae detefta fuiflent
c vefligio fumma cum diligentia finguU loca referanda cura-
vet, eorumque fpeciem fideliter ipfe in charta lineamentis
duftis repraefentaret Totam hanc eius narrationem et no*
titiam
^T PRELO CATONIS. 6ai
titmm locorum^ rub eius ocalis rete^torum, excerptam ipiias
verbis ponam, qoo magis leAores, rerum harom intelligen-
tes, iingulis noui inuenti argumentis confidere poflint Ve-
rebar enim,ne dnra latinis verbis reddereconarerorationem
Itali, fententia forte ipfe, in archite6faira eiufque artis voca-
bulis non nimis veriatus, aberrarem. Eo vero maiorem fi«
dem attentionemque meretur oratio doftifilmi Itali, quod
nec ipfe nec iliuftris Marchio vel fufpicati funt, elTe hanc
eandem molam, quam Cato tam diligenter tamque minute,
fed verbis plerumque pbfcuris aut vitiofis concinnare docuit
TPreli vefligia, Stabiis reperta, illuftris Grimaldi comparare
conatus eft cum prelo Catoniano ; verum fabrica Catonia-
ni preli plane fuit diuerla, vt ex ipfa Stabiani preli notitia
agnofcet ie^n Interim ponam Mai*chionis verba de hac
ro p. 21, Per quanto vi abbia s% fatta rijleffione f mifembraf
che altro nonjj pud rilevare deua detta aefcrizione, che il
Torcular e il Prelum degti antichif erano prej/b a pocp Jimili
alla quercia, che generalmente Ji ufa ne^ contorni di Napoli
per premere te vinacee ed in akuni paeji di Terra di Lavoro
anche perpremer tolio: Di fatto nellofcavo di Stabia — Ji
irovarono i vejligi det fito di due gran toithij ed atcuni di
loro jframmenti , che poffono dar molto lume alla dfjirizione,
che fa Catone di tali macchine. — JUalF aver trovato poi in
qmla Jlanza ijleffa, dove vi erapiantato U mentovato fran^
tojo a due mole, i vejligi didue gran torchi , pojfiam dedur*
re, che gli antichi per ogni frantojo vi adoperdvan due tor-
chi, o verche con tal frantojojpedivajiprejlo la macinatura;
o perche gli antichi davano lungamente tempo allojcoto delP
oliofotto il torchio. Idem poftea p. 43- inueQtionem huius
molae Graecis tribnendam cenfebat, eo inprimis motus ar-
gumento, quod eiufdera exemplum rcpertum fuerat inro-
gione, quam olim Locrenfes tenuerant Quae quidem ratio
tantum valere non debebat apud virum illuftrem, qui nemini
facile perfuadebit antiquarum Graeciae magnae artium fabrt-
carumqUe veftigia certa hodie in ifla regione reli6bi exftare,
nifi quae olim fepulcralium monumentorum latebris religio
abfconderat Verba viri illuflris haecftmt: majfopra tutto
fa fcoperta fatta annifono di unjimile frantojo fotto unjico
felvaggiofiel territorio di Carerij jjojlo nella regione dcgli an-^
tichi Locreji nella CatdbriU meridtonale, non fa piu dubitare
un ijlanjte, che tale invenzione appartenga cdFingegnoGreco.
Nunc ipfum aiidiamus airtificem et reflauratorem anti-
quae molae Catonlanae, veftigia cellae oIeariaeantiquae,cum
vafis oleariis repertae in ruiois Stabiarum. ^narrantem.
PiiSCRI-
6ft2 DE TRAPETO TORCVLARIO
DESCRIZIONE
D£ L
RITROVAMENTO, E RISTAURAZIONK
DI UN ANTICO MOLINO DA OLIO.
NeBo fcavarfi di Reate ordke gli edifid delf aiUica Sta^
tria fi/ono fcoperte piu cafe rurcU: una di quefie s^incommiu»
cid ajcavare alli primi del 1779* net podere detto FOUaro,
delk monache di S. BSchele Arcangelo detla Gtta di GragHa-
«9. Ih difiauza di tate edifizio fi trovd, nelprindpio eU Feb-
trajo detfopra nominato anno, una macina da olio^ compofia
di una vq/'ca concava con colonnetta nel mezzo , edidueruote
in forma di /egmenti di sfere convejfe e.da/cuna traforata nel
ftiezzo: tutto drpietra vutcanica molto dura e buckerata. OI"
tre di tati pezzi fi trovarono alcuni firammenti cUferro dctt
armadura, che reggevate ruote. NeUaJtanza , ove erafitua^
ta quejla macchina, vi refiava benancne una vq/ca conpicco*
lo labbro aff intorno, e fcolo verfo Pefiemo dellafte/fafiawza,
per mezzo di una doccia di creta: tale vafca veiuva rivefiita
alP in tutto di catcina con muttoni pefti: come di eguale m-
tonaco veiUva rivefiita uelF eftemo la vafca del fnoiino, dal
pavimento fin prejp al/uo tabbro; il quale fi trovava fupe^
riore al pavimento, quanto era conveniente pcr mmovere la
macchina a braccia. Itpavimento poi cUttafieJ/'a/lanza, rg~
ftava fbrmato di catdnacci battnti^ c te mura fijono trovate
dei tutio prive d^ intonaco, probabitmente per i/)'ere quefto
eaduto netla grande eruzione, che fotterro tale edifizio. 1%
un attra ftanza deUa ftejfa ca/a fi /copri benancke una vafca
con veftigi detloftrettojo, e redptente ove/correva Potio dallo
0five premute. IUotti doti di creta fi fono trovati in quefia
ea/a, ma la maggior parte rotti. Jttra gran ca/a rurak
ffinconnmndH a Jcavare nel/me detP Ottobre dct 1779* m wa
podere detto Cajd di IKri, ienanche detfopra nommato M^
naftero. Sifcopriin quefta, nel mefe di Marzo ifSo. nna
ftanza ben ampia, con attro moUno da otio,fitnHe in intto
a quelto antecedentemente trovato, e con piccioti /ranunenti
di ferro ddta fita armadura. Nella ftefta fianza vi erano
due va/che con i v^igi di due firettoj, come puo qffervarfi
nelf ingiunta Tintota L Tutte te pareti di tateftanzm comi
UJito pavimento, le 1$ vafch», wrano tivMte dt tdUina mi
^attoni pefti.
B
ET PRELO CATONIS. O33
Hfrimo di tali fnolinifu da me riwFffb nelreale Mufeo a
Portici, ed il fccondo inPompeiy accid poteffero effere atta
vifla deUe perfone inteWgenti, cui piacej/e Vtjaminarli. Net
paffato anno jrg^* dalV EccelL Sig. Marcheje della Sambuca
primo Segretario di Stato^ conie fempre propenfo a tutto
quelio cke poffa ejfere vantaggiofo al pubbtico, mifu incari^
cato diformare i difegni^ ed unafuccinta dejcrizione det pte-
cifo ftato^ nel qttaleji erano trovate tali macchine: lo cne da
me efeguko , ftimo f E, S. di pa£arto in mano det Sign. Mar-
cheje Grimaldi. Quefti Joggetto adorno di molti tumi e di
profbnde cognizionit Jpeci^mente nelte cofe agraricy e dat
quate fi era gid^data at pubbtico wif operdintomo atF econo^
mia -otearia, che porta, come ognunjd, nn utile dectfo alte
due Sicitie, Jubito riconobbe, cke tale macchina dovea efjer
quetladagli jintichi detta te Mote. M^ incarico dunque F£c-.
cettenttffl Sign. Marcliefe detta Sambucaf che cotjentimento det
Sign. Marcheje Grimatdit avejji procurato difare, per fuo
ujby una macchina finUte a queila^ che fi trova net reate MiSyeo,
riftaurata in tutfe tejhe parti. Tanio nii fono ftudiato difa-
re^ efaminando i frammenti di ferro rimafti^ quali pajjo a
defcrivere, cot dippiii , che mi tia dato lunie in tale intrapreja
come appreffo.
Net centro deUa cotonnetta ^) refta impiombato un pemo
diferro ^) , attorno det quateft avvotgea una tamiera , fijjata
in atfra diforma rettcutgota; che di prejente fi trova unita,
per mezzo detla ruggini, cd piano Juperiore delta colonnetta
fteffa* Si cimofce che tate tamiera rettangota ripicgavafi ad
angoli iretti, tungo i due tati maggiori per riveftire Poifte di
legnoi' det quate reftano djf vejligi e nett* imprejfjone rrjiata
netta ruggine^ e nelti ehiodi, che trapqffano ia tamiera aifery
ro, determinata a tegarlo: eomefi e procurcUodi fare vedere
nettt^Ftg.jfi «5. de ia Tav. L
tate affe, netta porzione, che s^inferiva nei fori detle
ruotei era dtindrico, come fi diftingue da pochi frammenti
di ferro ehe rejiano dette fue riveftiture. Gafcuna di quefte
porzioni citindriche detf affe era coperta da doppia fodera ;
Pintema dette quati reftava umta at tegno , per efjervi gliftefft
vejtigi che fijono numerati difopf*a. Netf eftema fodera,
cne diprefenie, mediante.ta ruggine, fa quafi uno ftejfo cor*
po cotP interha, vi fi diftingue un cottare ben rilevcUo ver/o
ia/ua eftrmiti: ed ottre que/io m ehiavMo^ ihetrapufja £a*
^ ' metral*
O Militrium Citonis c. XX. ' plumbunl eftundc^' cauc»;..ni>
bj Columella ferrea Cat <o labet columalla* Ibid.
6^4 DE TRAPETO TORCVLARIO
metratmente tutta la grojjezza drli^ ajfe; n:a del nicdffimo
pon e pofjibile conofcerne la precifa furnia per fjjcre fnqUo cor-
rqfo ddUa ruggine; quall frammnti Ji trovaiso imitcti da
due afpetti neita Fig. o. della Tav. L Si e trovata bmanche
fina porzione di lamiera in forma di anillo; come rejla deH'
neata nella Fig. 7. Tav. L quale atiello, unitamente ctm al-
tri, doveano ejfere dejlinati afacUiian U tnoto deUe rmate^
nelf effire premute daUa parte converfa deUi coUari Jopra
efprfjjati^ e dcdle parti viane daqualche altroriparo.
Hforo e quadrato ^) in ciafcuna deUe ruote^ ma alqmamto
piuftretto verjo lafuperjkiepiana^ cheverfo la coniyeffa deUe
Jlejje. NeUa parte ftretta del foro di una cU quejie ruote vi i
impiombato cerchio diferro^ e nel cUppiuJi conteneva un Uguo
alquanto a conio ^), o piit propriamente partare a piramide
troncata , qucUe era trapajjato da un foro ciUndrico per con-
tenere fajfe. Di tale iegnoje nefono conjervati cUcmi avGn-
zi, come di una kuniera di piombOf cJie U rivejliva, dtjlina»
tay al certo 9 a fcrmare Jlrettatnente U l^gno coUa pietra , me-
diante la compreJfd/Uitd di tale metallo. Ncl foro deif atira
ruota non vi e vejligio atcuno ne di l^no, ne difcrro , e qncflo
in ambo i molini trovdti.
Merita di referirfij che oltre il molino da oUo trovato
nella fabrica nominata, e 1'altra nelf edificio, del quale ne
ho dato la pianta , ft e fcoperta^ bsnanche la vajca d' un coajl-
mile molino neUafircula , che conduce aUa Gtta di Gragua:io,
e le ruote cPun altro neUofcavofatto cUprincipio deUaftrada^
che conduce a S. Leo , i qucUi iutti reftano nel territorio di
Gragnano, ed a diftanze tra di loro non mottograudi. pd
fm qui detto erafacUe U comprendere, chetedue ruote dejcrit.
te doveffero avere doppio moto neU^ azioue dcUa macMna;
uno di rotazione attomo fe fteffe , Jimpre che avcjjero dajupt^
rare un qualche oftacolo; e Faltro in giro deUa vqfca amdot-
te dal comune aj/e, reftando fempre jra loro paraUele Ufu^
perficie piane , e perpendicolari quefte alT orizonte»
DaU efatta ojfervazionefi conofce che le ruote, nelT effcre
fnojfe, avevano combaciato colla vafca, per e/fere logore e
quafi tuftrate (fi quefte che la vafca) ove poffono ejfere fra lor$
c) Accuratius looum indkat orbes femipedM «|iioquo«Erfl*ai
Praefatio Tomi VIII. Pifbiratum factco.
Herculancnfium : nti lttog$ cbitmat$ e) Cato cap. so. f d
h Oippella degli Imptfi in gtMgno det in prbis oleaginos faciro, <r eos
2780. ctrcumplumbato • caucto ae hsj
iQ Cato c. I J5. f. 7. foramen in ' llentl
ET PRELO CATONIS. 625
tangentif ndP iffire Jituati nelP ajfe: dko we foffano ejfen
tangenti^ perche avendo dijlintt mrvature non i poffibile ch$
tn tutta lajuftrfide R adattino quejti pezzi tra loro. Qmfi^
derate k ruote in talefiato cofiantemente , fivede bene chejO'
rebbero fiate/oto atte a Jrangere del tutto le olive con i noc"
ciuoti; ma per le r^Jfioni dei Sign. Marchefe Grimaldij o-
vendo avuto quefia macchina benanche il vantaggio di Jran*
gere il/olojrutto deUe otivejenza rompere i nocciuoH, ho cre-
duto, che cii dovejfe farfi con allontanare alqucmto le ruote
dallafuperjicie interna delta vafca , e due offervazioni mi han-
no condotto a quefio. Prinio che, ejfendovi dappiafodera atm
tomo atr ajfe ftejfo, e ta/uperiore movibitcp come ho di gu)
dettOf quefia/arebbe refiata del tutto inutUe, /emprecchi nom
aveffe avuto f uffido t aceofiare 0 di/coftare dal margine deUa
vajca ta ruota , che gti refiava appoggiata. U attra offtrva»
zione ifiata, che it coUare projfimo atta parte efirema detta
nominata fodera efieriore, ejfendo refiato per poco di/cofio
datta /uperficie det tabbro detta va/ca , avea in quefia /egnato
U/uo corjb di tratto in tratto con due difiinte tracde concen^
triche. Efaminata la difiahza di tati tracde fra toro , f ho
trovata di minuti 4i di palmo Napotetano , ofiadi dito uno
detf antico piede romano , ojia eguate atla metd delto fpazio
clte pajfafra la cotomtettaj net mezzo deUa va/ca, e lajuper"
ficie piana di cia/cuna deUe ruote: quando quefle eombaciano
colla concAvitd aeUa va/ca fiejfa. Da tati dati ho credido
doverfi conchiudere, che te ruote foffero tra/vortatef cotta fo*
dera ^eriore detf ajjey ora a combadare cotla concavita deUa
vafca, edora a dijcofiarfi da quefia, per la dificmza/opra
ejprejfataf di un dito del piede romano, net qualefiato tro^
vandofi quefie, non potevano per modo alcuno rompere i nosm
ciuoti, come dafei evidente.
Mejfi in vtfia i dati, che fi hanno delt armadura, pen^
fnezzo aeUa quale fi dava il moto atte ruote di quefio mo&nOf
mi refia a de/crivere la cofiruzione deUe fiejfe, e detta vc/em
che le contiene; /econdo do che ho rieaivato daW efame fatto
ektP antico motino che refia nel reak Mufeo : cofiruzione coBa
quale fi i fatto il molino dett^ Eccettentij/. JSgn. IHdrche/e detta
Sambuca. La cojlruzione deefarfijutta/ezione verticate detta
Va/ca cottefiu ruote , e per facilUd dijpiegarmi la de/criverd
/olo per quanto riguarda la metd della fie£a fezione„ come fi
cfferva netta Ffg. I. deUa Tavota II. la quale dee tenerfi prC"
/ente per rinteUigenza di qudto che rimane da dirfi. Su di
una retta indeterminatafi prenda AB, eguate al jemidiam§^
tro detla pietra, netla quale voglia coftruhrfi la vafcaf e ud
Tom.LP.U[. Rr punto
6a« DE TRAPETQ TOReVLARIO
pmao B ^inalzi la perpendicotare CDy cbe dtjtgnera tq/fi
della vafca , fi divida la retta AB in 13 parti ^uaU , ed una
di qtie/ie AE deterniiuera la groffeza del labbro deUa vajca:
i ta rejlcmte porzione BE il rc^io interno del labbro della
Jlejfa: quak raggio nel molino dcl rcale Mu/eo e di paUni 2
e mezT^ oncia , ed iu queUo , cbe refia in Pompei di palmo i.
oude 8i' Indi fi tiri ta retia HGy che fia perpeudicolarif
e divida uel mezzo ta retta BE, uel puuto FparaUeta alia
liuea FG verjh Fajfe deUa va/ca-^ fi conduca la retta tndeier-
mmata IKaUa cofiaute dificmza di due dita deW antico piede
romano ^ ofiadi minuti y di palmo Napoletano , e con quefia
fara determiuato il tato della cotonnettay che refia net meizo
deUa vqfca, ed itjuo diametro datla retta BL lu/eguitofi
tiri ta paralleta LM difiante dalla retta AB ta terzaparte
di EI^ e tate Uma LM determiuerd P affe Imeare deUa
' ruota. It ceutro delta curvatura deUa medefima fi troverd ncl
punto N per la diftanza di LNdeir qjfed^a vqfcat eguate
aff ottava parte di EB ra^io deOa vafcaftejfa; da quefto
eeutro cot raggio NE fi de/criva f arco GEHf che verrd ta-
gliato daUa retta HG9 e rejierd iuJate gui/a determmato il
J^gmento sferico deUa ruota. Dal punto £ cotta diftatKUi di
"LN fi detertuiui ueW arco EC il puuto Oy eda que/io puutp
pel centro detta ruota Nfi tiri taretta iHdetermiuata NO, in
queftafi preuda it puuto P diftante dat punto Nquanto e la
retta iFf ed U puuto P/ara it ceutro deUa couveffitd detJa
va/ta net fito detta feziouef quate verrd dejcritta colra^io
PO, e ne refierd determinato Farco delle lime AB ed IK^
la retta BE fi e confiderata in quefta coftmzio^ie come raggio
ekl margine detta va/ca, benche in rigore geometrico ne dijffe-
rifca atquauto, ma effendo cofa dipicciolo momento , ho cre-
ebito che nou fi abbia da tener conto di tate differenza , treU-
tandofi di co/a pratica. lu ultimo facendofi ceutro vuN e col
raggio egitale at LB, u» arco di circolo , clte tagtia ta retta
BDj ilpunto Qf ovetaglierd quefia, detetyninerd Faltexza
deUa colonnetta, quate ha la /ua /uperficie piaud paraUela
aBA.
La fezione delta ruota puuteggiata fie pofta per moftra'
relafituazione, che quefia prende quanaofi dycofta dat mar- .
giue delta vcjfca, iu maniera chemovendofi uou rompa i noc-
ciuoU deUe oUve, come gid fi i detto.
Le due /eguenti figure a e s/ono pofie per mojtrare cm
chiarezza ta ruota net /uo ^qfpetto fi fronte e nella /exioze.
e fpeciatmeute per fare conq/cere. U foro che le trapa/Jfhi /d
quale dewMwerjtire, che la tuetd deftata dcl quadrato , ver^
-'V ' , ta
ET PRELO CATONIS. . 637
'' la fua convejjita , che e il niaggiore , deve ej/ere per poco m«-
nore alla dijianza, che pajja fra la tinea^ clte determina il
i labbrq dvlla vajca^ c quelia delC afje iineare dclie ruote.
f Neiia Fi^. -f. deiia Tavoia 11. Ji mojlra F cjlemo del mo-
; iino con P ajje , che reggc e trajporta ie rvote nei muoverji que-
! Jlo a In-accia, per mczzo di due Jlanghe^ clie Ji pfoiungano
\ aiiejiie cftremitd. Dai iato Xfi vede ia ruotd dijcofiata dat
margim deiia vajca, coine deve rejiare fituata per non frafv*
gere ii fiocciuoti, appoggiandofi lajiiperficie piana aila parti
quadrata delP ajje; coji obbiigata da un chiaveilo, che tra*
pajfa Pintiero affe^ e ia fodera inforo, che ha ta maggiore
fua tunghezza lutigo td direzione delF affe fieffo. Dal tato
T fi mofira ta ruota, che combacia cot margine deltavafca :
fituazione propria per frangere i nocciuoli deite olive. Ope-
rdzione clie fi fa jjccando cftato da me ideata, inierponendo
fra id parte quadraia delP affe e la fuperficie di un anetio,
che refia datla parte piana detid ruota, unferro di forma
preffocchz tunatay delia grojfczza di iiii dito delP anticopiede
romano, quanta deve ejjcrc la differenzafra taprima e tafe-
conda fituazione della ruota . come ho detto in aitri luogki*
Ed accid ta fodera efieriore non abbia dafcorrere oltre ta ife-
temifnata fituazione 9 netlo fiefio foro che trapaffa fi quefia
che faffe, ove netprimo cajo veniva Jituato con ckiavelio^ che
occupava intieramente lajua iarghezza^ ho creduto di pajfa'
re aitro chiavello tanto niinore delprimo, quanta e ta grq/^
Jhzsia det ferro tunare, interpofia.fra ta ruota e ta porzione.
^quadrata detF ajfe. Tutti i pezzi ch' eutrano in quefia ar^
wadura, per maggiore chiarczza Ji deferivono feparata*
mente.
Netla Ftg. 5. di queftaftejfa Tavoiafi daPaffe intero det
Molino, comprejevi le fianghe, deiitieate fu di unafcjata mi^
nore di quetta detie antcccdenti figure ; non cffendofi dato tut-
• to intero nelta F^. 4. per non inipicciolire quefia difoverxhio.
Si eprocurato di efprimere, come la fota porzione quadrata
wiitamente cqlte due parte cilindriche dciP afjejono rivefiite di
lamiere di ferro , e te fianghe fonofemplicemente di tegno.
JLo fieffo affe, riportato in grande , Jenza teftanghe , f
Jbnza te fodere efteriori, Ji ojfcrva netia Tavola IIL cioe neiia
Fig* L veduto quefto pcr lojuo tongo; neiia Fig.a. veduto d(f
fopra; enellaF^.3. per lapartepiu corta, ofia di frontc.
Nelte due prime figure refta efpreffato il tubo ai ferro , ctf e
infcrito a.traverjo deiP afje, per introdnrvi il perno impiomj
bato nel cehtro della cotonnetta. Due piccoti pemi fi efpnmch'
no verfo gti efirerm deiiafrontefuperiore quadrata detiojlefiq
" -Rr 2 " " cfiei
6a8 DE TRAPETO TORCVLARIO
Afarll Delfirro, che fi oferva fgato »««».«' ,*^f.*^
VmiHati pertUneUe due prime fig«re, e ckefiflendeal dM^
Zw ajje letta Fig.3-/' «'/«r^V*/-'^'^^W?£?
efirenfo deUe d»e parti dlindriche , cke Jono rtvefiUe dt ferro,
k vede itforo , ove s^introduce U chiaveUo.
Si i cUfegnata neUa Ftg. 4- ^^ deUefodere ftrtort, cht
rivefiono teparti cUindriche deW affe, e/uOequJx refianoa^
poJgiate ieruote, o muovendoji attornofefieffe ofactndcfiU
^fme ruote accofiare o difcofiare dalmargtne deUa taM
hquefiafi offerva (t coUare de/iinato afinngere ta ruof^^j^
t}uapirte\onveffa, ed a moderare lf«»<i^Z^'^^
Zfe; per refiare ^fiofituato difcofiodt poco dalp^ ^
torti, l margine^deila iafca: come ho detto ^J^"'^
frammenti deUi correfpondentt pexzt anttch. ^frfoFe^e-
iutd di tale fodera vi iaforo,ove fituate t ^vtlk che ta
'PZ.Salf^ LavedJadifront^deUafieffafoderavu.
M efpreffa coUa F^.S- ^ ^. ■ r vv
Vue aneUi piani di ferro, tje^gf^ff'^ ^ "THI^
medefimefi mofira nei pezzi efpreffifotto ta F*g.6. B imnof»
di iefiiper injerirfi neUa parte ctltndrtca detP afft, fra ta
%& quadrata 'det medefimo e t»f^fi^'fi^ J
Vaitra maggiore, perfituarfi neUafodera efierna, aetafio dil
JiSTuS!^be%£>dej/inati afaJlUare U^ojr^
mone deUe ruote co» refiart interpoftt fra qutfte, edtpeza
'ehtttjtringono. . , . r •,
NeUa Ftg.r-fidi cosi dijironte, eke veJtfto dafopratl
pezzo dife^diforma tmtata, det quakho g*» deJcrUto
fttfo partando dtUafig.4. deUa Tavotall. D^J'^ '«g?*»-
gere, cheitpezzo, chefietevadatpianodeliMdefimoaJqua.
%ro eonforhprojfimo alfuo termine idfmato afern^lc
per mtzzo di piccoto ptmo , fituato verfo fefiremo ddla fron.
te fitperiore quadrcda deW affe, comt ho detto m tJpt^iKaou
deUe tre primefigure di quefia TaviOa. La porzsont d$ qm-
ftoferro tuaato, cht s^inaiza at di fopra, fi '/***"/* *^
modo di pottriofttuare, 0 tagtitre con tutta ta faetkta.
It ehiavetto , chtfi offerva neUa Fig. S. i deUa ^«rg^^
dera efieriore det medefmto. V aitro chiaveUo Fig. 9. e tai»
mm targo det primo, quanto i ta groffezza del ftrro taaei»,
e/erve ad introdurfi iulU fbri giS dttti, qmutdo Ji voglia»
ET PRELO CATON.IS^ 639
frangere i nocduoli: com tuitoji trova /pi^Mo p^rtatuiofi
dilla Ftg. 4. Tav. II.
Nella Ft^. lo. 7av. IIJ. vi refta difeguato tajfe em tufti
ifn^rigiddejcrittif mejfi nelli proptj fti , com efacile ePW"
teudere. E per maggtare chtareseza^ dal tato Xfi i fttuata
ia fodera efteriore delP affe come deve reftare, uon vokndoji
frangere i noccinoli delle olive^ ritenuta cosl dat chtaveUo il
piu targo: dal latofi^nato Tfi ifituata ta ftejfa fodera, qua*
k deve rejiare netfrangere i nce:iuotit obbtigata a reftare in
tate guija datferro tunato e dat chiaveUo di minore targhezza
delt antecedenie.
NeUa Ftg. xi. fi dd itforo di una deUe ruot^ w due4tfpit'
ti con cerchio diferro verjo tafua parfe piana , e nel dippiu di
tegno a piramide troncata, conforo cilindrico detlojlejjo dia-
metro det cerchio diferro, per eontenere lafodera ejtema deff
ajfe. Fra U detto tegno 0 ta pietra vi e eamicia di piombOf
come it tutto ho dejcritto partando de^ pezzi antichu Nella
Fig. la. fi da ilfjro in due veduke detP attra ruota, ed inje-
ritojempticemente in quefto un tfgno a piramide troncata, con
foro cUindrico deltoflejjo diametro 9 ed aUofteJfo ufo cH queUo
delP attra ruota. Per qi»atfinefi trovi tat dJfferenzafra te
ruote di ambedue i molini antichif io non ho potuto indagars,
fna non oftante, P ho pofto cosi in pratica nel molinofatta per
P Ecceltentijf. Sign. Marcheje della Sambuca: avendoprocu^
rato che corrijpondeffe , per quanto fojfeftato poJJSbite, alJiM
originate.
Nella pratica ho veduto , ehf.era necejfario^ che un uomo
da tratto in tratto movejfe te otive con un maftiatofo dal foU'
do detta vafca^ quando fi votevano frangere i toro nocciuoti,
per mandarte /otto aUe ruote. Per evitare un tate incomodo
ho ideato un maftiatojo di ferro^ ehe tegato atF afft delte rua-
te, ejcorrendo proffimo eUfondo deUa vajca fac^e itjoo uK^
zio, nelP' atto Jlejfoy che fi mettevano t» moto ie ruote. Za
Jorma di quefto e ta maniera come refta legato atP a^e^ fi
moftra in piu ajpetti nette Fig. a.3 e 10. della Tavota III. fe-
gtiato in ciajcuno di tati JFig. z. Tate maftiatojofte pofto in
prctica neljopra nominato moUnOf neUa cotrformtta cherefta
dijegnato , con ogni buon Jitcceffb: e dieojbto cheftimerei con»
veniente che in eiajcun molino ve ne fojfero due, aoe , M10 per
lato tegati atta parte quadrata detr affe.
Motte attre coje R pejfono penfSre m mgtiorameuto di
tate macchina: ma devo ripeterlo, ePetver procurato uniceu.
mente di adattarmi atP antico in tutto , 0 d$ ojggiungervi Jolo
quatche parte, chejojfe compatibUe con i pezzip ekejt doveano
Rr 3 dedurte
630 DE TRAFETO TORCVLARIO
dedurre dalti franmenti rimajtu Altro motiM i» apprrjffo
hofatto ffeguire pel Sign. Duca di Serra Capriola^ Hel quak
non eJfendonU legato a tutte U partiy chefi rilevano delT anti'
ea armadura^ io refo la mOniera di inuovere k ruote^ Iwtgo
fc^if piufempti^e e piit facUi: e nel mezzo delP affe Jlgjo,
avendo legato unfu/bf ed a quejta una vette^ Ji nutoyono tc
iruote in giro della vafca da um bejtia, con ogfii agiUtd. Coja
elie eredo /uffidefUe d'averta accennata. ~
Spiegaziom detta Tavota L (Tab. l\)
JFig. L Pianta di fianza antica/coperfa a Gragnano nel
podete detto Caja di Mri^ ver ujo del magiftero del^ otio , /i"
coiido te parti che vifl ojjervanoy come apprejjo. a. Afotino
da otio. b.tf» Duegran vqfchif con pendio verjo i pimti cc^
dove in cic$/cuna vi refta m condotto di piombof cke wtmette
qucmto pud/correre neUa corrijpondcnte vafcOi in un dolio
di creta.
d. d. Due doti di crita^ doveji raccogUevano ifooli delle
va/che. e.e. Piani^ cia/cum riveJHto da una t^ota^ inctincti
ver/o te bocche de* dotu Vicino ad uno cU queJH^/ntpiano
delta vafca , fi e trovata una^ caffa di pionwo , di palmo j\
per tatOf e patmo li cP attezza. f.f. TVe buche da da/cun ta-
to detla flanza^ formate netpavimento detta medefima, £ dat-
ta vafca corri/pondente , con tabbro atl" intomo di/elce. Quejle
buctte doveano effere defiinate afermare tarmadura di due
ftrettoj : effendofi trovati benanctte quattro cercU di ftrro^
c/te cingevano ia trave movibite di uno di quefto, ed alcune
fa/ce di piombo con c/iiodi diferro.
gg, Duefofficettebenprofonderiveftitedifabbrica^ dove
aveano da/cendcre dci pefi per/pin^ere le tratH movibiU d^
ftrettoj verfo ti pavinienti delte corri/pondenti vafche.
Fig. IL Sezione dellaftanza fopra notninata , Jujla linea
/egncUa in pianta cotle tettere A.B. Le parti, ctte in quefta
reftano e/prej/e 9 /ono cfdamate eotieftejfe kttere della piantm.
Fig. s, Sezione detta ftejfa ftanza » /opra ta tinea /^na^
ta in pianta cotts tettere CL>.
fig. ^. Feduta di tato d^ frammenti diferroy Ji ddper*
no che refta fiffato nel centro detta va/ca det Molinoj che£
maramiera^ chi to rivefte , e cU cdtra ramiera piatuif ckefi^
derava ta parte quadrata detP affe.
^(?*5* t^eduta da fopra detla nominata ramera pima^
-e detP altra, ctie rivefte itpemoi
JFig. 6, Feduta da due lati de^frammenti dette doppiefo-
dere di ferro, che riveftivano P affe da una dette /ue parti
' * citiH'
. ET PRELO CATONIS. 631
cilitulrictie^ ove J! diftingue m cotlare in giro delta fodtra
efterna, ed un c&aveUo cke h trapaffa^
Fig. z^ Porzione di anelh piano di ferro^ cke dovea re-
ftare fiiuato , con altri attomo le fodere ciltndriche deW qffCf
perfacilitare itmoto deUe ruote^
Spiegazione detla Tavota II. (Tab. VIIL} ^
fig. /. Sezione delta metd deUa vafca det Motino da
ogtio, comprefa quetla di uno dette fue ruote. Qiiefta e deter^
mnata afaciUtare la/ua (oftruzione, tliS diftejamente vie*
. nejpiegata nelP acchiufa dejcriziane. Si awerte, cke tate
Molino conviene farfi ai pictra molare benforte.
F^. 2. Frofilo di una detle ruote, vifta datta parte con^
veffa, Jpedalmente qffine di moftrare it foro ctie ta trapaffa.
F^*3. Sczione di una delte ruote, per far conojcere eon
ogni d0inzione ilforo che ta traverfa^
Rg. 4-. Veduta eflerna det Motino con tutta tafua ar*
fnadura. Dat tato Xla ruotafi moftra in JUuazione dijihi^
acciare/ottanto te olive^ £ dat tato T in fito di frangere le
otive ed i nocciuoU , combaciando ta fua convejjitd cot margine
deUavafca.
Fig. 5. Affe intero del MoUno foderato diferro^ conftofi^
ghe ne^Juoi eftremi^
Avendo accenmto di averfatto efegmre attro Molinada
oUo pet Signor Duca di Serra Oxpriota , con aver migtiorate
varie parii di queUe riftauratefu i pezzi rimaJH deti* antico,
Jimoftato obbUgato da chi ha tutta f autoritd /opra di me, di
dare benancttedi tale Motino una/ucdnta dejcrizione: afficu*
rcmdo di efferfi per reiterate votte, atla prejenza dHntemgen*
ti per/one, ejperimentato con^ogni buonfitcceffb ,. quantopaffQ
a dejcrivere. E premetto che it raggio interno det tabbro dft-
la va/ca di auefto motinofi efatto di patmi st^.
Atf affe che porta te due ruote detmotino, quate/opra
difte/amente ho de/critto, fi e tegato perpendicolarmente un
fufo , con pemo dt ferro nella /ua Jommita , che fi aggira in
foro fatto in una tro/uefiffa aUe pareti detlaftanza , ove e Ji-
tuata tale macchina. Alfiffo refta inferita unavette, atta
a fituarfi una beftia, comefi u/a in tutte te attre macchine,
che muovonfi con tale mezzo. Ed hoprocurato, cltefi po*
teffe facUmente dividere ilfu/o dalF affe delle ruote, pet co*
modo dijituare cia/cuna di que/le parti diftintamente.
Itforo di ognuna delle ruotefi i fatto di forma eilindri*
ca, e quefto fi. e guamitoaUi due eftremi con bronzo impiom»
Rr 4 bato
633 DE TRAPETO TORCVLARIO
hato alla frietrat mediante atcam fpramghe. In dqfcwao d^
forif oltn Paffe di legaOf veagono mtroduttidm armadtire
diferrOf compojle da piu fbarre^ ed ogmma di quefie arma-
dwre cou cerckio rHevato ad wio de^Jitoi ejlre$m; in tale ma^
niera che introducendoji uu^ armadura uaf cUtra^ e reftcmdo
oKeme legate per mezzo di uua zeppa; con U rilevo de^ cercki
i^ugono a Jlringere la ruota si daUa Jiiperfizie piaaa, che
daOaeonveffa. Fermatejutakmameraleruote/Uhro mofo
iuugo P effe^ dipende intieramente da queUo delle doppie arma-
dure di ferro giii dette^feuza attro ajuto: ed il moto cU ro-
tazione liberamente faffi ju k armadure Jteffe. Per fermarfi
ciafcuna ruotUf ove conve^ga, Ji i trapcffata ta doppia ar-.
madura al di fuori d^ cerchi ritevatif da ua chiave/lo, che
viene ritenuto inforoformato verfo Pejlremita deif affe. Ma
eome la varietd detle due Jituazioni che conviene darfi a dc^/cu-
na ruota ne^ cajigid difopra defcriitiy non lafdafyazio da
fare due cU^Ui/ori nelf cfffif Ji e praticato unfoloforo co»
dente neljuo mezzo , nel quale foro introducendofi ora dcUf
mtOp ora daW attro lato U chiaveOo con corrifpondente rifam^
tro dtf denti ritiene colla doppia armadura ta ruata ndla Ji^
tuazione cheft richiede. Rejta f affe rivejtito folo da uuafe^cia
di ferro uelJkOf ov$ reftano i dejcritti fori^ e dove sfinfe"
rijce net pemo che rejla net centro della cotomietta , enddip^
piu fi i Jlimata inutde lafodera^ cheft e praticata uet primo
MoUno.
Per ejlrarre te uHve gii frante dalia vafca fattafuie
antico modeUo vi Ji richiede det tempo alquanto coufiderMi/e,
' retatiyo a quetlo clf e neceffario perfiangerlef edhocredeOo
di evitare un tal inconveniente , con fare che la maffa framta
poteffe ufcire datla vqfcafolo nella continuaziom Mwoto ddte
ruote* A tak fine Ji e/atto uuforo nelfondo deOa Jl^a vaf
ca, difotto al fito che vienepremuto daUe ruote di once 8 det
palmo Napoletano per lato, ed alquanto piu targo nella parte
eflremcu ^uefto ft tiene chiufo uelt atto di maciuarfi eou m»
taffellodi l^no, chf efattameuteJe^U adatta, efiapre quam^
do fijlima di ejlrarre le utive giaprainte. Rcjlafermato efte*
riormente tale taffello, mediante una traverja diferro^ che
ef inferifce in due pezzi unpiombati nclla pietra delta vafca^
Gid ho parlato w altro tuogo della neceffitd, uella quate
mi era trovato, d" ideare un majtiatojo legato aW affe fteffo
del molino, ed ho dato il difegno di quello fatto at Motino di
S. E.il Signor March(fe della Sambuca, ne altro ho credutu
poterjene ideare nel cctfo che Ji aveffero dovtdo ejlrarre le
ulive a manu. Ma ora cheft ejegietfce quejto per attro ^eezapo^
ko
ET PRELO CATONIS. 63J
ko ideato difare due fnaftiatoj, uno in ciqfcmo degtifpazj
della vqfca, che rcjlano tiberi dalle ruote, ad arco di cerctUo,
coMtinnando la curvatura Jiejfa della vafca^ e rejlando da
quella di poco difcojli, quali nafcendo dalld parte inferiore,
continuano per quanto e la corda di once ij* Quejii taU ferri
arcuati vengano fortemente tegati nei loro ejiremi da traverfe
di ferro , che Ji unifcono atjujo fopra nominato , in maniera
tak pero cke volendoR facilmenteji pojjfano datlojieffo difar-
mare, per comodo ai quando Ji avbia da djfarmare tate mac-
china. Ho netla pratica ojfervaio, che tejuperfide piane detle
ruote facUmente venivano ad impaniarfi dalta pafla gid fran-
ta dette utive. Per evitare un tate inconveniente , Jenza im-
piegarvi atcun uomo; fifonojituati dueferri, che vcmno qua-
ficche radendo te dette Juperficie : fcorrendo quefti, mecUante
due pezzi a fqucuhro, tungo i tati del fufo, ath quali reftano
tegati con atcuni anelti a guija di catenaecL Ed accio tati
ferri pojfano trovarfi Jhnpre allafteffa diftanza dette ruote in
quatunque cafo, te parti di quefti ckefconfono lungo i tati dct
fyfo, fifermano mediante duejpitti diferro.
RR occurre in ultimo di dire, che per dinrinuire la fri-
zione detP affefut piano detta cotonnetta, ho fermato attomo
del perno impiombato net centro detta medefima , una piafira
di bronzo, e fra quefta e f affe hofituato un anetto piano di
ferro movibite , fid quate pofa del tutto T ajfe. Mediante quef^
io tale anelto fi potranno benanche confacitti inatzare ofom^
mettere te ruote verfo it fondo detta vafca piu 0 meno , fecondo
te occorrenze: cofa che potrebbe ancke avere effetto pratican^
dofipetta prima macchina defcritta.
Riftretta Shiegazione detta Tavota IIL (noftra
Tabuta IX.)
Fig. t. Veduta per fianco detta fota parte detP qffe det
motino, chf i rivejtita da tamiera diferro.
Ftg. 2. Feduta da Jopra detta ftejfa porzione d^ affe.
Ftg. 3. Veduta difroiwte dett affe medejimo.
fQ. 4. Veduta per lungo di una deue fodere efteme di
ferro, che fi foprappongono atte parti citindriche dett ajfe,
con cottare da un lato. Qmtifouo determinate afoftenere le
ruote.
Fig. 5. Veduta di fronte di ueu» dettefodere efteme.
fig. 6. Due anetti di ferro , veduti si di fronte che di la-
to, quati reftanofrappoftifra te ruote, ed ipezzi che teftria»
gono, per faeititare it moto dette ruotefteffe.
Rr 5 Ftg.Z^
6J4 DE TRAPETO TORCVLARIO
JFtg. f . Ferro di forma tunata veduto m due afpettL
Quejlo e drftinato a fihtarfi fra la parte quadrata delt affe
ed una delle ruote^quando fivoglia che quefia combaci col mar-
gine della vafca.
Flg. 8* CfuaveUo di ferro per fermare lafodera eftema
al? afle.
Fig. 9. Altro chiaveilo per hfieffo ufo, ma men iargo
del primo : quando dal tato oppofio deUafodera efiema fi pone
it ferro tmato.
Fig* 10. Parte dett affe rtvefiita dalte fodere efieriori.
Dalta parte Xfi mofira tate fodera nelto fiato di tenere la
ruota di/cojla dat margine detta vc^fca^ e dalla parte T fi tro^
va in mamera (f accofiare ta ruota at detto margine. tl pez-
zo Zt che fi mofira s\ in quefia fi^ura^ che netta 2e s^ ve-
duto in varj afpetti^ e un mafiiatojo defiinato a rimuovere te
otive dcU fondo detta vafca.
Flg. //• Foro di una dctte ruotef vedutq in due qfpetti^
con eerchio di ferro ad uno de^fuoi efiremi^ e che net dippiu
contiene uh tegno a piramide troncataf con foro dtindrico^
Jt iegno ha rivefiitura di piombo netfitogiro, che toftringe
atla pietra.
Fig* J2. Foro detr altra ruota, con tegno a piramide
troncata, trapaffato da unforo eitindrico.
Huic viri dddnl difputationi fabiungam , qoae de eodem
argumento pofuerunt do(iti pifturarum Herculanenfinm In-
terpretes in Praefatione, Volumini otlauo praemifla, vbi noa
folum partes quaedam ipfius cellae oleariae ex ruinarnm, vt
puto, ipfarum infpeftio»e fupplentur, fed mola ipia et pre-
lum cum Catoniana oratione comparantur, obiterque ob-
fcura Catonis verba aut conieftura tentantur aut interpreta-
tione iiluftrantur. Pifturas cellae oleariae fragmentorum-
que ferreorum, in ruinis repertorum, in vniuerflim elegan-
tiores atque accuratiores reperifie mihi videor comparan-
do eas, quas Herculanenfes interpretes pofuerunt; nequc
tamen idctrco contemnendas atque omittendas cenfui Ve-
ganas pifhiras, quippe quae flatim in ipfo ruinarum loco
raftae a mathematico, ruinarum effodiendarum curam geren-
te et Catonianam defcriptionem ignorante, magnam certe
fidem merentur. Deinde fi quis in pofterum forte iterum
Catoniano trapeto preloque iiiuftrandp et cum reliquiis an-
tiquitatis Stabienfibus comparando operam fuam impendere
voluerit, cum magna ii et volnptate atque vtilitate fub oca-
I08 hic fiinul poiitas.coni^iciet picturas-Veganas etrecen-
tio-
ET PKEL.0 CATONIS, 635
; Kores pifttrraram Herculanenfiam Interpretum.. Interpre»
I tationem tabularam ipfam hic addo ; vbi quaedam reodus
i tradita reperi, qaam fieri poterat a Meifterp, cuiuslibrum
adhibuenmt dotti Pifturarum Herculanenfium interpretes.
r In plurimis contra Catonis locis qum Meifteriana confen-
tiunt interpretatione, qiam repetere non erat necefle. Siint
etiam ioca Catonis, quae multo felicius traftauit Gailicus
i architeftus, cuius librumltali ignorarunt; qna de relefto-
res ipfi ex noftra reiatione iudicabunt Ciuis fui et focii,
I Fr. la Vega , merito quidem rationem habnerunt Academioi
, Herculanenfes ; verutti ipfe mailem au6):orem nouarum pi-
fturarum caufamque diuerfitatis indicaiTent Nunc in rem
j praefentem veniamus. Ponam ipfa Academicorum verba
ex Praefatione excerpta, quibus in margine inferiore adcbm
, annotationes qaafdam meas. In defcriptione igitur eiuf-
dem cellae oleariae, quam tabula Vegana, in repetito a n6-
^ bis exemplo numero V fignatav Herculanenfis vero numero
ft nobis VI notata (in ipfo Academicorum libro prima) fiftit,
I haec ab initio narrata reperi, quae Fr. la Vega omiferat
■fbrmava parte di una cafa ruralit comunicamio per una
poHa fra Settentrione e Levante in m cortUe circondato da
cohnne , o^ia in un periJHtio di tpuUa; e per la porta appofia
ffi fHi rackxujo cU mure, con grandi e.Jpejfe feritqje; il quale
racchiujo avea Pufcita in una contigua Jirada. La lun^
gkezza dellajianza i dipiedi antichi Romani 46^, tafua tar»
ghezzadi piedi j($^, ^lpatHmentofra le due va/'che e di piedi
J^i. Non fi i ver noi poiuto determinare PaUezza dellefue
mura; perciocchi trovaronfi del tutto abbattute; e ignoriamo
del pari Je vi foffero fiate Jinefire, e da quat parte: certa-
tnente non dovean ejfer dat lato fra Setteiitrione e Levante^
poiche quefio era comune cot periftiUo, It pavimento avea un
tafirico fatto con mattoni pefii e catcina; ne attrimenti era
•Jormato Pintonaco dette mura fmo atf attezza di piedi si;
ejfendo it remanente rivefiito di ordinario intonaco: it tafirico
perof e Fintonaco dette due vqfche erano anch^ ejfifatti con
glifieJK mattoni pefii e catcina.
IVon efacit cofa it determinare a quat uopofoffk defHnato
eotal racchtufo dimura; che certamente nonjembra unSerba^
tcjo da tenervi te otive, pria dimacinarte netP Infrantofo:
piu verifimitmente perd ei par chs foffe^rvito per gittarvifi
gti awanzi dette otive, che i Tafcam dicon Sanja, ed ILati-
nifraces; dei quatififacea ufo, come anche oggidi, pelfuoco
e per ingraffare i terreni: edera ben ne^ejario che te mura
di effo foffer cosf trafbrate ; onde it cattivo odore che teotive
V infran^,
63« DE TRAPETO TORCVLARIO
iiifremU Tviidono > f% dimiMuiffe com ta Ubera ^immJj^nB deff
aria* Ne Mcheamriam potwto rmvemre ove fojfe U Strbaiojo
nelk di/crUie cafe rmraU. Noimm^aoriamo^ chegUaniidd
Scrittori delle coje rtf/licki e/prfJJbmetUe pre/critmOf che k
otivctMnto cotte, fi paffim} nelt It^antojo; mafappianm
aitrest, che effi vogbono d^ Serhaioj tiette vilk, per Hporvif
fecondo ii biJognOf ^le olive; come in tempo iligelata; per-
ciocchif cottgekmdofi atlora te particette oteq/e, coinrien cke
kotivefirimatiganoper atquatiH eRin tuogo catdof pria di
metterfi nelt It^atUojo. Cato III, e Lt^. Farro I. 55.
Cbhnn. XII. 50. Pthk XF.s. PathuL XIL 17.
Sifon date k mifitre deHafiemxa, e delk attre patrH uf
pUdi antichi romani; onde tie rinscijfe facile it confroHto con
qnel che d viendetto dc^h antichi Scrittori. la/atti ta hm-
ghexza e tatmrghezza det Fattojo Stabienje rifponde e/atta-
mente a qttetche itifegna f^itmuio (FI. 9.). Ipjttm antem tor^
cntar, fi non cochteis torquetur, fed veSibtts et preto premitus^
ne minus tougttm pedum qtuutraginta cotifHtuatter — tatituck
eitis ne minns pedumfenum denmn. Non dobbiamo pero treh
Iqfciar di awertiref che cof^rontatifi da uoi i diverfi pkdi an-
tichi romanip chiferbae^ nel Regat Mufeo, fi fien ritrooate
q^aficche ttUti ugtmUjra hro, e ciajcuno cortrifpondonte a
polkci a det pieds Parigino, ed at pdlmo Napoktano, onda
/. e t^"^; Je tmn chetm/oh di quH di tnetolh e luugo una
mezza Unca di tm pUde Parigino dippiu d^U altri. Tali
/candagU/ouofiati efi^niH con A tnaggior diUgeuza ed fftU"
iezza poffibik: do tton pertanto, in cofi agitata qui/Hone mm
pretetidiamo , ehafi abbia psr indubitcUa la norma da noi pre^
/critta: /ot poJjSamo aj/kurare, che Je nd nofiro cakoh fia
perawenturacor/oerrore, non puo certametUe ejfer magioro
di nna qmntat 0 altriu di una anarta parte di Imea.
Siipofio indubbWfJeitno/ff^oFattoJo avrjfeondfiuejlre;
emendoS riguardo cofi alla niuna nefeffita, ricevendoj^dente
hme aaUe dne porte , come anche ma eon/uetueline, quaficdU
emiver/ale pr^o gU AuHctd^ di uon aver Jmeftre tidk hro.
Inoltre e da por mente alprecetto di Catone (cap.LXV. quam
eaUdijKmum torcuhrium, gt ceUam habeto;) il auak i ripe»
tntoaagUattriGeoponidtntH: efiawertat che fi tnai nef
Fattojo Stabietife eranvi Jkefire, dovean effer aat tato di
Mezzogiomo e di Ponente p cn i f aspetto pm caldo. FbmU
mente auche c^di noftri ieonftante u/b ueUe Provinde di quefto
Regno, che uif Fattof 0 non vifono affatto^Jtre^ o, /e
neceffita U ridu^ar vene fia nnajoh ^aipiccola.
" Catone
ET PRELO CATONIS. 637
i Catoni eap. XFIIL prefcrive dover ejfer itpavinmto dit
I Fattojo, quale ftuibUamo rinvenuto netto Statnenfe; e coji
( ancora ci vien de/critto da Plinio XXXF. la. Netta ftej/k
I gtiifa adoperavaji in tutte te antictte fabbridie, qualara reftar
i dovejfero efpofte aif intemperie delP aere^ 0 fervijfero per con»
K ferve di acque. Non dovea qidndi formarfi attrimente net
r Fattojo e nelte Fajelu; percioectti auetto e quefte doveanfi
I Jpejfo tavare, perctiinonvififermajhoimmdndezze; onda
i potiffe f olio prender cattivofapore.
Certamemte parte df Strettqj ejfer doveano te due vafch$
fegnate con te tettere H. 3. Tab. FL in cui fta efprejja b$
pianta\del Fattqjo e ctte monftransi in diverji afpetH netleje*
zioni, ctie quivi veggonfi: t una et f altra vafca ha per
/ungo un tabbrofegnato a » da quet lato p che non i circondato
doMe mure det Fattojo, it cui pavimento pende *) verfo il pun*
io b ; ove reftavi un condotto di piombo^ ctie mena in ungran
vafo di terra cotta contrajfegnato c , fijfato con fabbrica > det
quatefe ne moftra ta bocca netta pianta , e la fua interior for*
ma netlefezione AB, e netlafezUme poi CD vedefi perquanto
rejla at difopra det pavimento det Fattojo. Prejfo le bocche di
tai vafifono due pianerotti difabbrica, ctie inctUnano verfo di
quette, ed in unq di ejfi trijlaftjfo un tegotofimilmente inclii^
uato, ficcome puo ravvifarjt neUa pianta e neUafezione CD.
bebbon anctie averfi come parti degti Strettoi guelte, ctie
vq[gonfi itnomo intomo atte vqjclie, e principalmente itrefori
d, e ,/, tuttiaventi in giro un labbro difeUe, i,qualifiap*
profondano (come appare nette duefezioni CD, JEFJ tanto
ctie giungono ad un piccot fotterraneo g ^ clie mofirafi netta
pianta, e nette due fezioni pumtmiato ; net aual fotterraneo
fi difcendeva per to piccot pozzofegnato A. ^wi poi m ambe^
due te bocctu de^ pozZi un orto, cl^ i alquanto pii alto det
piano detta vafca, ed unfimite orto vedeft intomo alforame f^
in una detle eUvtfate vcfche. At tato detforame d, che tefta
fftotto vicino al muro det Fattojo, ewi net muroftefto urt in^
iavatura a guifa di nicckia, ficcome fi appalefa nella pianta
e nellafezione AB^ Allaperfim inJidpavimentodettavafcaL
eranvi quattro eercki di ferro Oeeozati a duea due, chefi i
procuratodi additare neUA detta pianiag eontraff^snandf^ti
eon te tettere i. ^)
Or
0 Vide in^ notftttt t% vbi do* ailfiri! Sttbknfis i«penoram mlrot
tcboUcum efle» qui t»Iufhbeas hio omilTafb ei& mentionem vtii^
ctnalis hic tudit. plumbei , dt ^uo ftiprt Fr. tit Vtg»
b) In enumcratione vtfonim tt« td liftrttt) t* diatic.
^uc inftmmtnioriim in niim tor«
638 DETRAPETOTORCULARIO
Or laforma dello Strettojo\ che rt/ulta dcUte parti gia
de/critte, e cke certamente adoperavaji per premer la paffa
delte oUve, non i affatto diverja da quella di altri Strettoj
trovaii in olcune cafe rurati di Stabia^ i quai f^or di iogni
dubbioferviti erano a premer U vinacjce: dal qitet convien de-,
du&ef che una tat macchina foffe xomme atP uno e aJf aliro
nopo preffo gti antichi; ne mancano tefHmoniame di vecchi
autorif che anche ce to atteflano.
Atfar dif conti ahbiam rinvenfito che a un di.preffo lo
Strettofo che tuttogiomo e in ufo per ijjpremer le vinacce m'
luo^hi, ove era un tempo S^abia, e compofto dellefteffeparti
dfjcritteci da Catone..
IJegni piu efpreffi detto Strettojo Stabienfe fono i forami
df if ff i quati Ji veggon tagtiati in attrettante Jelcif e gli
ftejfi trovanfi defcritti da CatfmCf per introdurvi i piedicini
degliftipiti e degU atberi. Egti pero richiede, che tai piedUini
fojjer unkamente conftccati tS^forami; ma con migUor awijo
nelto Stabienfe tai piedicini giugnevano fino ad un piccoto
fotterraneo g, per ivi effer trapc^atida traverfe in modo da
non poterjiper quatunque forzajmuovere , einftffattq/otter-
raHeofi di/cendeva pet eozzo h.^)
Ne^ dueforami a,e^ effer vi doveanofijfi i piedicini de^
gtiftipiti , che abbracciavano i pemi det motinelto , il quate.
poteva effer tunjgo circa piedi j^. Netle veftigie d/ due
Strettqj efprefje netta Tav, VL vedefi coftantemente , cheil
forame d, e piu ftretto dett attro; e to fteffq fi offerva iti
altri veftigi di Strettoj fcoverti pur anche in Stat/ia : U che de-^
termina, efferftato uno degti ftipiti piu tairgo det^ aitro: iH-
oltre in tutii i Fattoj, ctunfoto infuori, tatforo piu fhctio
e vicino a ^uet muro det Fattojo , acofto at quale era fituaio
toStrettojo. Ne efenza ragione, che cost Jkfifatto: per-
ciocchi, a ben rVlettere, negtiftipiti dovean tagtiarfi ifori da
ricevere iptmidetmotinellOf uno de^quati aveachreftar apcrio.
perfituarvi il moHnetlo, e togtierlo, quando occorreffe. Quutai
toftipite, che avea itforame aperto, era necrffario , che foffe
piujotido degti attri, che non erano da tate apertura inde^
boiiti; e ver contrario atquanto piuftrettOf onde fenza moLo
ftentqvififaceJ/iilforOf che totrapaffavc^ Cdnveniva altresh
cke
^f jg .^^ ^^* ftrct\ ,>,
hiver/o /i pavtuteyti itciU corrifpou' attolUu
dittti vafcbt': Vndo fufpicam» etaiff
ET PRELO CATONIS. 639
l:bero.
Jt forame /, era deftinato a ricevere il piedictno dell^^
atbero, che abbracciava la coda della Trave. Catone ricer-
cavfi due alberi per abbracciarla , e che i piedicini di ejjiji po^
nejfcro in un ftejfo foro, ricmpiendo il vacuo interpofto con
pezzi dianerzia, e piombofujo, e percio talforame era bis
lungo, Jtccome puo vederftnella Tav. VIL Pero ilforameff
e quadrato^ e tutto che Jia piii grande di quelb di qualun'
que altroftipite, pur non efacite a perfuaderft, che conteneffe
i pkdicint di due albert, i qucdi doveano effer cUftanti in nia^.
niera da abbracdare la coda della Trave» Per la qual cofd
fembra, che unfolo albero vifi conficcaffe nia bengrojfo; onde
foffe reftftente abbaftanza, dopo di effervift fatte due fendi-
ture, una per ricevere la coda della Trave, /' altra per in-
/erirvifi i Raj ifl JUignozzo*
Nello Strettojo Catoniano doveanfi legare 1 due alberi,
col capitetlo , affinche nonpotejfero allotitcmarji fra loro, tro^
vandofi in azione la Trave, che gli abbracciava, il che non
poteva awenire nello Stahienfef ejjendo di unjbl pezzo, e
quindi non era necefjario il capitello. Inoltre quefto fi voleva
henfotido e che vifofferfoprappofte piu travi, Jiccome nella
fommitd deglijlipiti, per caricargli di tutto it pefo poffibile,
ficchfi impedijfe difollevarftji gli uni, che gti allrifopra it
pavimento , u/cendo da bucM delte/elci, fiet metterji in azione
tamacchina: ne contento di cio voteva Catone ciieli appog^
giaffc atle dette. travi P armadura tutta del tctto del Fattcqo.
Or di quefto ne anche potea tenmft nello Strettojo Stabicnje
per la maniera aid de/critta di conficcare i piedicinL Potea
pero aprirfi P a&ero , e per evitar cio , forfe at di/opra delle
/ue fenditure vi eran di quetle fibule nominate da Catone.
Sembra, ctie ne dia qualche indizio la nicchia, altrove de^
/critta y contigua atforo d, poicU quat altro oggctto poteva
quefta avere , /e non di dar i^io a poterfare un^ tegatura in*
torno attiftipiti , che vi corrifponde ?
Quanto alP attezza, che doveano avere gtiJHpiti acco-
fio almuro delFattajo, par ctie fta determinata daltd fteffcf
nicctiia, ftcctie ognuno fojfe di piedis. circajbpra U pavt-
mento ; ta quate altezzajembrajitfficiente; non ricliiedendoft
altro . fe non che non rimanejfe una baftevot porzione di legno
/utforame detpemo delMolinelto, che reftftejfe atP inipreftione,^
ctieit perno fteffo gli faceva contro, venendo ad agire con
forzgk^
640 DE TRAPETO TORCULARIO
forza. U attrofiipite perdforfe giagnevajhioairajlicehotd
dil tetto^ noHver effer caricato del pejb di quefto, ma at eam*
trario per rin/orzare t ajlicciuolaj aOa quaie dovcva effer le-
gata ia carricula per uialzare col mezzo di «nui corda la
tefta della Trave: e da cio per aweatnra puo trarjhu «s
altra ragione, per ta qucUe0atto fiipite facevafi pm gr^ffo
dett aUro.
Dovendopoi P atbero (fecondo chi prefcrive Cstone) aver
lejne fend&tme Jmo att attezza di pudi si ol difopra det
Jiudo detta vajca, ondepoter contener ta coda delta JVave e i
Rajj non doveva effer atto meno di piedi 8$ o ancke p. La
difianzafraglialberi egtifiipiti trovafi m quefio Strettofo
di piedi iSf taddove net Catoniano era di piedi m6; or fe im
quefio ta T)rave, comprefa tafua coda, i tungafnedi as: uet
nofiro, ferbando tafteffa proporzione frata divyata diftanza,
e la lungliezza detla Trave, quefia effer doveva dipiedi ^.
Jnottre dalte due copie di cerchi fegnoH con ta tettera i netia
Tav. VL fi riteva, clu ta TVave era rotondo e di diametrv,
ove propriamente eranpofti i cerdu, piedi i^.
La fune torcotare , ckeftringeva ta TVate contro it Mo*
tinetlo, Catone vuot chejia di cujo, e lunga neth Strettoj plk
grandi piedi S5 * ^ 5'« ne^piu piccoti: ta onde netto Stabien/i
ej/er poteva da piedi 44. e dita lu a piedi 41. e dita 7.
La vqfcat che nel noftro Strettqjo fi vede, /erviya per
contenere le otive pofie dentro tegabbie netf atto di efter pre-
mute detta Drave , e per farvi fcorrere t otio tfpr^o daUe
olive; e ferviva cdtrefi per tener quefie dopo it^ante, prima
di riporle nelte gabbie. <*) Una tat vafca, cke tatroviamo
del tuttofinUte negti Strettqf di vinacce, e queltaparte cke da
piufcrittori vien appettata Forum, e cke infieme comprendeva
Farea e^l canale di Catone. Quefii ci dice, cke dal amate fcor-
reva folionel kfgo, ove eraricevutoin una caUajadipiombo:
e netlo Strettojo di Stabia fotio per mezzo dit condoito b,
paffava in un vafo di terra cotta c. Eguatmente vedefi pra-
ticato in attri Sirettqj daoUoeda vinacce diffotterati a Sta-
biaj in nno de* quaU JbtamnUe fi trova U tagOy fecondo
rickiede
d) Adiungit his nota6). htecs ndHtgahUe^ ^JUam^ft, mie U
Cm fmr tnfp§ ntctffkrU im fito da tlivifof^mteueetiundt^nfrt*
Hporri It divt inframti ptfciteM mntt Mu TVdve.; MyhM n^iMC
Uen pettva^/i qncftt JMtementt pefi- it tlivi infteaoe^ ptims Hfeemerf^
fert dell* infirtmttje eUe Stretteit^ t mW mte ii metterji demtm iegBkkk
tfenie mthe minert la qmmtiti delU fi ripentveme mUe vefia; perdaecki
pafta dtlle olive, di tui era capact il Vtlitt cht da tft trafadava , f tee*
prime^ clrt il fictnde. Era dippiit ceglieva mi Vtfi fetteptjh.
pK^ariv tei Jitt pcr riperrt k elive
ET PRELO CATONIS. 641
rkhiede Cafone, U quate e profimdo in modof cke Jtfcenda at
Juopavimento per tftezzo di atquanti fccdinu
II pianerotto vicino alla bocca del defcritto vafo di terra
era certamente fatto pcr collocarvi un vajb, che indifferentC'^
mente lobbro edolio i chiamato daCatone, in cm U Capulatore
pajjava t' Olio, che prendeva dal vafo ivififfato, per quindi
riporio in altri doU, efinahnente nel lago della eeila oleariap
quando fojfe fpogUato affatto della morchia.
Comeche il vafo di terra cotta, che trovafi in ciqfcheduno
de defcritti Strettoj, f%a del tutto atto a ricever F olio, chi
fcorreva dalla vq/'ca, ne par che poffa avere altr^ ufo; pure
non abbiam di efio alcun cenno negli antichi Scrittori; addy
tandofi da tutti fo, tanto il lago , come un fito , ove fcorrev^
dagii Strettoj slt olio che U vino.
La voce forum preffo Varrone e CohmeUa cUnota ilfitOf
oveji ccUca Fuva; il che viene anchefpiegato da Iftdoro Urig*
Xy* 6.^ Foram eft locus vbi vua calcatur, vnde et calcato-
riom dicitor: e calcatorium chiamaji un talluogo daPatladio
I. tit. 18*
H l4u>go di Catone cap. XVlILfeU. 6. aream et catia**
lem rotundam facito, latam P. im. 5. !r-» Aa pofto a tor^
tura fingegno det JUeiftero, e nonfenza ragione. Ofjervi
' pero la Tavota VIL chi abbia defio di conojcere come F ab*
bidm intffo noi. Qui awertramo, che Farea corrifponde fuor
diqgni dubbioal tetto delFodiernoStrettojo; ma U cancUe non
i poi tofteffo in quefto e nel Catoniano. Primieramentefi de*
termina la mi/ura d^ due Strettoj cct due Canali; qm ottre
Fjireafi,preJcrivedifareilCanale; fidice, come debba co^
firmrfi il refiante pavimento, cioe il dippiu , che rimane occu^'
pato ckdF Area e dal Canale: in finefi trova divijdta la mch
niera di reftringere Varmadura tutta, che abbraccia i dus
Strettoj, cioi con mettere i CancUifuori di quefia. H CancUe
adunque non puo confiderarfi per un' apertura fatta nel tab--
hro delP Area, donde fcorra VOlio nei lago; concioJJiachi
allora i due laghi occuperebbero unojpazio , non gid i CanaU,
come dal fin qui detto rilevafi. Per la qual cofafembra , ch$
iCanali, nonjblojervij/eroaricevere lofcolo delf olio, per
irametterlo nel lago; ma a contenere altrefi le oHvefrante
pria di paffarlefotto la Trave, e per ivifituare le olive fteffe
wf fifcoii.
Or P Area rejiar dovea al piano ftiffo di tutto il pa^
frimento; fi percni Catone non ne prejcrive t altezza, it
ehe non avrebbetrafcurato per la tanta predfione, con la qm*
ie dejcrive le eUmenfmie tutte di ^fta macchin^: fi anchora
Tom.LP.IL Si perchi
«4» DE TRAPETO TORCULARIO
percki ta fenditura wgli alberi tjfendo dijgii piedi 5{ ai &
jopradelpavimentOf uonfarcbbe rimaftofra tArea t la Drave
fpazfo Jufflciente da contencr Uolivepojie ne*JifcoUy quedora
t Arta fojfe ftata per pocofoUevata dcU* inttro pctvimeuto dd
Fattojo. Qnindi U Canak ejfer davea det tutto Jottopofto al
pavimento det Fattojo, ed il lago piu aS di Jotto di quejio in
rignardo aijkofondo. Det lago cofi trovcyem fatta meuaaoue
da Catone Cap. 66. Cortinam plumbeam in iacum poiiito»
^uooleum fluat, vbi faftores vediibusprement; e nel cap.6^,
Fraces quotidie reiiciat, amurcam commutet vfque adeo,
donec in lacum, qui in cella eft, pollremum peraenerit»
-fifcinas fpongia emngat: quotidie oleo iacam commutat;
donec in doiium peruenerit« Da quefi* ultimojembra cke um
tago vifoJfenelFattojoi eduuaUro fiet Magazzino ^ ove ri"
poncvafi t Otioi e dallo Jteffo fcrittore Cap. 25. Ji ha^ che ve
n* erano per reporvi it vino, eforfe P acquato , di cui in qud
hogopartafi. Tai taghi eran certamente di fabbrica; pot-
ttie defcriveudo Catpne tutti gli utenfiii e vafi ntcejfari cd Fat-
tctfo ed at Mc^azzino da rimettere olio^ non tnai namima i
taghi, come avrebbe fcdto , fi qucfti fofjero Jlati vafi mMti»
Cblumeita XIL / j. . Fra le coji da prepararjt per ta veudemia
novera: Tum laciis vioarii et torcularli et fon, omniaqne
Arbdres
c) De Itcu CtMmitno eiafiiue PemmetamBcdiieeuhmimpneimtm
fimctforaia ifleuerare aliquitt, te- laemm cflevoiuic; ez quoloco ocm*
inertnuin eflec; neque enim iufe firmttur opinio Academiconiai
Cato no9 iis de rebus certiores lut Herculanenfium , qui ceiJae vi*
defcriprione fieri voluit. Hoc ta- nariae ttque oleariae icemque P^cU
men video , probe eflfe tntcrpreci oletrii vintriique mt^ptm niiiTe
Cttonis ctuendum , ne Sctbienfis inuicem fimilitudinem cenfebtnt.
torcultrii formam fin8;ulisCaconia- Acque hanc equidem otuftm «(Te
ni ptnibus tccomodare conetur. cxittimo, cur cellae vintrite for-
Inde enim erroris periculum cft mtm, quanqutmbreuiter, foipco-^
manifeflum. Vcluci fupra narra- res ruflici delinetram, oietritm
cant Actdemici pauimentum tor* concrt deformtre verbis omife-
tultrii dediue verfus illum locum, runt. Simul ex Vtrronis loco» cum
quem ipfi oNkiMf» 4f /jtfiwto» cum Snbienfi corculario comparaco»
Francilco It Vieg^t tppellanc; hic tgnefcimus fiQim Itcus ptuimenco
Vero ctnalts plumbeus oleum omne procliui fubie^um , quem actde-
cx ptuimenro decliui coile^m de« mid quterere in Sctbienfi omife-
ducic in dolium, ptuimenco iubdi- runc, cum in Caconiano corcult*-
nim Tab. V. FiK» %, c. c. Tab. VI. rio mulco maior eflec dubitatio.
ti%. t. c. c. Taie vero pauimen- Eft ectam locus Palltdii I. ig. de
cUm corcttltrii fuiCtco elfe aoluic; cellt vinaria: iMos Uau^ fw «i
neque cnim eius iibertndi vel in- excipitnda vina hine inie ^ej^^
«lintttdi mcncioncm vfpitm fecic fint. Ex hh hcubus canaUt fimeH
Gomni Vait» k c. 13. ft^ f . vU mbifiBihs drca extwnas ptnietu
ETPRELO CATONIS.
643
Arbons Cap. tS* corrifptmdono alle Cotonne dilt odUmo
Slfittofo^ iforammaaUefeMditurey neUequale s' inferiscono
i Raj eH Mignozzo, Or di qmfti non pario affaito Catone m
quejli dne eapitoli, cke abbiamfotto gU occ&f qnantunqne '
Jembri che a niun aUro ufo potejjer fervire lefenditure gia no-
minate. Pero dat cem. xa. potrebbe dedurfi, che i Raj cH
MignoTBZofoffir eonofmti da Catone, quelU fotto U nome di
CwMif quifiodiAJfirculmm., Sibbem non i da taarif cki
affertuimm priffo lofiiffo Catom Cap. i^a. fignifictd U bafioni
diUafcopa; aUa di cuiforma Viramenii corrypondi U Mig^
nozzo; i ehe mt numiro di* cunri vifia certamewte erroret
devindoefferalmeno is.percinqueStrett(gf fecondoVufodi
ogguiL
Intef arbores P. L Ir inter arbof ea et parietes P. IL
ititer arbores ad ftipitem primutn direAos P. XVL ^)
Noi ci Jiam da Gesnero per una parte d^fcoftati^ effendoH
Ss 3 piacuto
tur in exntmo ctpite: 60« demtt
JkJtMlmt de mtnM« Mnrrr«M idk-
rito. Scilicet calldttm «x cordiM
oleum ia hbra trannrehur plura«
et in Hngulis kbris demum oleo
refrigertto fubtrahitut amurca^
Quodii cum Acadeiliicis Hercula->
nenfibus lacum ipfi preliai:eae(np«
pofueris, commodius (ane ipfum
torcular et oleae fifcinis inclufatf
vaporabuntur. Ecce vero Cap. 6fi
Cato fubito omnem vafoniih ordi-
nein fufque deque habet Fram
qtutidie reiieiat^ ammeam c^wfMntcf
vfiwe adeo , dmee in laeum^ qui in
cella eft , peftremnm feruentiit, — •
Quetidie oiea lacum cemmuHty imtti
in doiium permenerit, Qgi locus
aperte vitiofus e(t , atque ita cor-*
ngendus : in lahrum fuod — tieo la*
kmmcommutet, Connrmant emen«'
dationem locus Columeliae atqud
alter Plinii in notis ad h. 1. pofitia
Temere itaque Academici alterun
cellae oleariae lacum ex Catonis
loco tranttulerunt i cuius mendum
multispoteft argumentisconuinci.
f) Iti noftra Editiooe haec
mulds opci^arum erroubus cor-
nipta habebat ifiHt erhrtf et atbe*
ntt Hperittei
etJkHtait Utm fio i*.
lUt ptr vicinot mtatnt mmumtia td'
na deftndant, vbi dolia lateri ca
nalium^ circa extremos parietes
currentium fubieda, maenam fimi-
litudinem oltentant cum lacu plum-
beo torcularii Stabienfis; lacus
ipfe ramen cellae Palladianae plane
4iuerfus a lacu Varronianae efle
videtur* Nec equidem inficior, me
locum Palladii non plane intelligie-^
r«; quanquam de forma cellatum
vinariarum multa» in primis ex Ga-
leno 6oUe£la, habeo» quae pofitain
ilotis ad Palladium reperiet UQot.
Ad Catonianum lacum vt redeani,
ipfe antequam Stabienfis torcularii
fbnnam ex Fr. la Vega atque Aca*
«Jemicorum Herculanenfium libris
cognoueramy in nonl ad Catonis
cap. 67. admonueram lacum fuifle
iminobilem. Cato cap. 66. corti*
|iam plumbeam in lacum poniti
quo oleum fluat; vbi iofum cor-
ttnae nomen cum plumoi materia
ignem ai|;uit cortiriae oleoque ibi
colle£ko Uibie£bim. Vbi fa^res
ve^bus premunt, continuo capuo
latorein concha oleuin tollere iubet
quamdiligentifiime; amurcam vero
cauec, ne tollac. Qvod ptwcep^
— I quo pentMti^ ipfe iaterprm*
644 DE TKAPETO TORCULARIO
fhemtofegMir la Itzhm ii Gianfomo e di Gjfmmd^ e per t al-
tro corrtggendo lo fpazio fra Pmno albero e Paltro per fietU
Ji eomeeomriine^ aoendofiriguardoaUapietra, ehe deecon-
tenere t e/iremitd in/eriori desU alberi. Per gtt P. XVL
direfti forfe intende Catone lojpazio perpendkolarmente prefo^
la linea tirata per le facee inteme- degli alberi e qnelU eUgli
JHpitif eioe da dentro a dentro. GU ftipiti , ptr quanto appa-
ritce dal conte/to , effer doveano legni rettiy cke abhracciavano
U moHneUo; a differenza dello ^ettojo odiemS; in cni le
fponde^ daUe qnaU vien abbracdato itmoHnellOy fonodm travi
pofte a giacerCf alle eftremitd delle qnaUforgono a perpendi'
eiio le Volonne. Ed in do fembra da preferirfi il neflro al
Catoniano.
Rignardo aUa lingula, cadera fra poco in aceomdo di
parlame pii opportnnamente. Per il refto fi olTervi la Tav.'
VlL che rendera plii di qoalunque fpiegazione facile e
chiara P intelligenza di Catone. Summa Torculario vafis ^
quadrinis iatitudine P. LXVI. iongitudine P. Lim. Comt-
cke in tntte edizioniveggafi il numero LIIL pmredanoigUfi
ifoftitnto Ltr. come qneUo che corrifponde aUa fommm deUe
eUmenfioni antectdentemente date.
Foriim debbefi intendereper lo pianodeUefeld^ delleqnaU
^fi ragiona. Ibi filicem «- crafliim P. L 5. NeUa edaione
di Gtfntro haffi P. 11. 5. ma noi abbiam fegnita Ue lezione di
altri efemphrif ficeome ha eonosdnto anehe U Mdftero: per^
cioche ki diatenfione dipitdi /•}• i piu delt altra corrifpondente
alt iffb ricUeftot e Utfttjfa alttzza vitn prtfcrUta per t aUra
felce^ neUa qnale fi piantano gU alberi^ comecke le attre eU^
menfioni ne fien pH grandi.
Or Mdftero pone il piano di taifeki piedt i\ ddi fopra
del pavimento dd Fattofo; come vtdefi neUe fignre infine del
fno opnfcnh. Ma cio non pno aver UtogOt poicke tai pietro
cosipofttj noneJfendofnfficienUmentelegateaUafabbriceitmat
potrebbero refiftere agU impnlfif cke rictvono nelP atto^ che le
e^ive fon premnte daUa TravCt i qnaU tendono a foitevarle.
Sembra percio regoktre 9 cke Upiano delle feld refiafft wdSa
fUffo UveUo del pavimento del FattojOf per tffer cost legata
c^UftraH difabbricat che erano fotto U pavimtato flfjfo.
Trabeculam pedum XXIH. 5. imponito: La Innghezra
tUpitdiMSi P^ travictUi non pno altrimtnti inteneUrfit che
dtllafolaporzionty che riman fnor dtlle mnra, Jiccome ap-
pare neUa Tav. FIL
lungitpque materiae. La voce materiae dee qni dmto^
iare le travatmre dd tetto, mfandafi con tal fignijlcato da
yHrm^
ET rRELO CATONIS. 645
yitruvio IV. 2. ^ate travaiure MlMmJi appigg^fopra
i traviceUi^ di ifuaU ara fi rag^ma\ metHemte cf' u *,^ni . che
$ To/cani cUcan ScargQZZorUt i quali per alcuni vejiigj tro*
vati in Pompei fi rawifa ufarfi dagU AnticlU perfoftenere k
aftieeiuok de cauaUetti de' tettu
Orbem oleariutn — punicahis coagmenris facito*
E diperfe manifofto, che queft* orbis compofto di piu pezzi
eU kgnOf forviva pcr riporvijbpra k gabbie piene di ulive in*
frante netl^ atto di ejfer premute ddUe Travi. Quat poi foffe
la maniera Cartaginefe, ton la quak eran tai kgni uniti^ non
e egualmente manifefto; fembra perd 9 che foffer commejfi in-
jieme in guifa, ondi veniva a formarfi un perfetto piano.
Clauis corneis occiudito. Forfe Catone vorra dire^ cke
fernuUe kfpranghe con chiodif e cacciate indentro k tefte di
quefliconlkcacciatqja% ilvoto^ che refta nelta fuperficie del
kguofi debba rumpire con chiavelU di como: il che dee cre^
dersi prefcritto^ affinchi dalferro e dalh ruggine cU ejfo non
contragga FoUo cattivofapore.
Tres catenas indito : TeU caieue ejfer ckbbono propria'
mente traverfe di kgnofiffate fuU^ arbe okario; fu k quaU
veniva immediate a premereta Trave, Infatti da VHruvia
VII. 3. fon chiamate catene k traverfo di kgno^ che kgano
k centine deUe volteformate con canne.
Vnae fibulae lodum facito. Cap. XIX. Da tutto rio, cke
in varj tuOghi ne prefcrive Catonet puddedurfe^ ehe lefibulae^
o vogUamo dir kgaturcy eranformate di vinchi, ficcome con-
veniva altufoi chefonefaceva; efi adattavano non meno
agUaiberit ma pur anche agUftipitij e forfe due per ciafche*
dunOf deuchenelcap.^.feueprefcrioonofoiperogniStrettojoj
ed otto net cap. isu Nead attro fervir doveano^ fe non per
hnpedire, che non metterfi in azione ta macchina non fi feU'
dejfero que" kgm, chifacevano ta maggior refiftenza, quaU
appunto erano gU dtberi egUJIipiti. Le confibuk poi cUkgno
uominate nel citato Cap. 12. fembra, che fojfer propriamente
randeUi, ovvero kgnifatti a guifa di randetU pofti al difopra
detkftbukf ike firingendosi funo controfaltro nonpermette*
vanof che gU atberi fi torceffero^ alhrchi la Trave era in
grande axione.
In fuculam fena foramifia : Catout vuot net moUneUo fri
foramif per introduirvift k manovetk; uelP ocUemo pero av-
vene ottOf cioe due per ogni k^to/che trapajfano da parte a
parte, come preferive Fitruvio X. 2. Sembra che nel MoH-
neUo CatoniMo vifojfer treforami f» cusfcheduna tefta^ che
Ss } non
646 DE TRAFETO TORCULARIO
«pii /a tr^afferd da parie a parte, ficcoim ha creduio U
Meijlero, poichi altrifnente farebbe Jlato wotto indeboUto.
Porculum. Noa refta tuogo a dubitare, cke porculus fojfe
nmpixzopofio nei MoUneSOf fporto alquanto infnori, per
fiffarvi un capo della fme da awolgerfi attomo u JUolindlo:
edun talpezzo corrijponde a queih, che nel modemo Stret-
tojo dicejt zeppa,
Orfebbene in quefti due capitoti nienteCatone ci dkadetk
funif cnefervivano perto Strettojo; pur da quel^ che pre-
fcrive net cap. 3. 12. 63. 6g. e 135. pojftam cavame alctme
notizie neceffarie per ben intender ta tnaccliina intera.
Trejorti difunifon ricordato da Catone. L Funis tqr-
culum^ cui tafvotta ancora chiama funis torcus, per effcr
compofta di corregiuoti, JL Mcdrpontus pur compojla dicor-
regiuoli j che percid dicefi altresi Afcdipontus Torcus.
IIL Funis fubduSarius , ofempticementefubdnSarius, etat-
votta ancoraFunis/parteuSf per ta materia cH cuiformava/i.
La prima i quelta , che tegata per un capo cdta tefia deita
Trave^ e per f cUtro ai Porculum ovvero zeppa, paffa di
Jotto it MoUnelto , e poifopra ta ftejfa tefia detta Trave. Effa
eforfe detta per eccettenza torcutum 9 come queUa^ cV i ejfo^
lutamente necejfaria al Fattojo per premere le uUve : ne poteva
effer di minor groffezza detla richiefia da Catone , o A attra
materia meno refiftente per ta grande azione , che dovea fare.
Giufia e anche la tunghezzaprefcrittane: eje abbiafi riguar-
do alla proporzione dette cUmenfionifra U modemo Strettojo
e't CatonianOf fi rawifera^ che ta lunghezza deUa fme cU
quefto differiva di poco da quetta det modcrno. Si e attrove
ofjervato^ ehe tafune detlo Strettojo odierno ia immo degU
efiremi una magtia, onde abbracciar la zeppa: una fimig^
(iante fnagtia par che accenni Catone , ov^ dice Cap. 135: i?i
commiirura abibunt pedes m. .ni a dir vero, ndeiqr Imi-
ghezza di quefia puojji impiegare.
U altra detta Xfedipontus , che in varie lezioni haffi W^
lipontuSf e quelta che anche oggi voglion mettere au^ vetti
dette manQVette, perforzare con fcffuio cU piu uamifd it mo-
tinette a girare efiringer ta Trave contro te vinacce. Meifiero
credCy che U/uo nome deripi delta VQce ^reca ftikrourot etCn
IJ uttima chiamata fubduBtarius Jerviva ad innalzare ta
tefta della Trave netta gurfa de/eritta da noi, ovefi e partato
mmodemo Strettajo; e ta vocefieffa U denota: prcffo Ve-
truyio ha nome funis duHcfrius, Dicevafi anchefparteus, pet'
cheformata difparto , matcria, detla qnale comunente fact-
vafi ufo per te/uni, ^ftafuae paffa nct mode^ Strettojo
ET PRELO CATONIS. 647
per una carrucolafiffaia neUafaffita del Fattojo; e da tai
carrucole non lajeia CJatone difar cenno nel rrferito cap. 12.
ekjignandane una ver Fattqjo e nelcap.3. efpreffamente dke
dijervire per pajjarvi tafunedifparto^ ^ la chiama troch-
leagraecanica: percki poi dia loro faggiunto di grecaniche
fembraci di non potersi determinare. . Ftnalmente lafwne otvie
fi Isgava tal carrucola, e forje quella denominata Capijlrum.
Nel de/criverji fodiemo Strettojoji e detto^ che per im-
piegarvi minor forzajigliono aggirarelaJuMpoJtacula vetta
detia manovella confccata ne^fori delMoUnello iniomo ad un
•attro Molinelb, il quaiejifa muovere colmezzo dialtre vette:
eCatonepar chene parh nel cap*s. coft: Si rotas voles fa-
cere , tardius ducentur. 0 dunque puo ifitenderJineUa guifcft
eke veggiamo praticarji ora; con la fola differenza, che m
vece di Molinelloji ujava la ruota: owero nella maniera pre-
fcritta da Fitruvip X 40. ove in una ftejfa macchina combina
UMoUnelh e la ruota.
Lingulam ~ digitum poiiicem laxamenti facito : Qul
vuole Catone^ che la coda della Trave Hnguia corri^onda kM-
^o il mezzo di quejla : e dee crederfi^ che ta Trave^ come fi
edito porlandoji dello Strettojo Stabien/e ^ foffe tonda, non
come fi ufo neW odierno, Vuoie inoltre, clie la codafia un
pollice mengrojfa dalh Jjpazio , uel quale dovea Jituarsi , e
percio pieae i. e poHici j9. e tunga come fi i gia detto
piedi 2^.
Dal difegno del Fattqjo fin qui dejcritto vedefi chiaro,
qualfituazione aveffe nella fianza ta macchina , a ctUabbiam
dcUo il nome i Injrantojo; pereiocchi in ejfa frangevanfi le
olive. EUa e rapprefentataneue^uredellapartefuperioredeUa
Tav. X. cosi neli infieme^ che nellejue parti divifeX) Moftrafi nel-
laprima unafonte circolare, cke e qffiU concava, e^icui tabro
Ss 4 refta
%) Addidenint Actdeinici Her- E. Traperef.
cuTflnenfes tabuljim, in ipfo Opere F. Area.
numero II K. (igtiatam , quam » G. Canale».
ordinef numero VII. notatam repe- H. Lacus.
cii , vbi torcularrum Catonis ex I. Fort cum foraintnibus,
interpretatione fua concinnarunt. K- Arbores.
Supereft , vt explicationem litera- L. Snpites.
nim , ibi (^otitanim» adiungam. M. Trabes planae.
A. Pauimentum Torcularti. N. Trabeculae vel tigna. .
B. Pauimentum iiiter binos (ti- O. Praela.
pites. V' lingulae praelorum.
C. Pftrietes. Q:, Suculae cum fenis fortmi-
D. Quadrina valk , tnftruda nibus,
iugaU.
648 DE TRAPETO TOKCULARIO
rejla m poeo giu della emtnra di m uomo di ordmaria fiatU"
ra: dat mezzo di effa/orge m citindro avente m pemo ritto
nel/uo centro , cke e il centro mede/mo deUa/onte; dcUla qua-
le Ji kvano in aUo due ruote a guifa di/egmtnti di sfere^ P
una a dirimpetto deW altra, e cia/cuna can m /oro qttadrato
nel centro. ffetla Fig. 2. lajte/fa macchina e veduta difopra;
eful cilindro appare porzione di una tamina diferro, che
doveafiarfj/a con chiadi/opra una Sfanga di i^nOy chefer^
vir dovea quafi di a/fe atte due ruote; delte qmU ne vedreU
una di /ronte, e raltra di fimco nelk JFig.je 4. NcUa s e
delineata lajezione cU tat macchina con varie tinee dljlinte am
tettere per ifpiegar ta fua coflruzione geometrich , cke abbiam
riportata nelta fottopofta nota g: ^) e per mofirare, come
la fonte fof/e enfermata con /abbrica, vifi veggonfotto ed in
girofegnate a betla pojla atcme pietre.
Or catcutate te dimenfioni detteparti gid divifate c& jwr-
di antichi romani, fi e rinvenuto il aiametro dettafonte, prejo
efiernamente, di piedi j e dita jo; eta grcjfezza dei tabbro
dita 5 ; to fpazio poifra it labbro , ^/ cifindro dita /4, La
ruota ha di diametro piede 1 e dita 7, r * groj/ezxa dita
'H .' ogni tato det /oro e netla parte convejfa di mezzo pkde;
fna flringendo fempre verfo ta parte piana fi diminuifcejhu)
a dtia tfi,
Nette attreflgurefi danno in grande atcuni /rammemti
di/erro, perche fi pojftn comprender piu chiaramente: e neila
oe^ vedefi dijronte e di lato porzione di m tubo /ormato da
due tamine di ferro funa atP attrafoprappofla; le quati do^
vevan riveflir un ciUndro di tegno, che fie trovato deltutto
eonjunto; reflando tuttavia at di dentro di ejfe lepunte di non
pochi chiodi, c& quati era it cilindrofermato: al di Juore poi
verjo una dette eJlrenUtd del tubo ci ha wi tabbro bm rUevato
tngiro; e tofpaziofra it tabbro, e Feflremitd vien traverfa^
to da un avanzo di verga pur anco di ferro. Siffatto tubo fi
i rtnvenuto net foro di una dette ruoie in modo pefo,, che U
labbro e ta parte piu corta fporgea infuori dat tato conveffo
delta ruota. Inoltre deefl awertire, che at di dentro dei/o.
ro eravi ptombo; e fira queflo ettubo confervavafi tuttavia
quatche pezzetto di tegno, cheformava itmozzo detta ruota.
£yvi netta flg. g. unfrafnmento di lamina (U ferro in forma
m anetto, che circondava uno degti efirenU det mozxo. In
pne con te dne Fi^.90 10, fi i procurato di renderpiit intelR^
gihiS
•iJll^ JSaWem Htews oum «xpllct, plicadone Ttbulte VIU, Quaiii k-
|ionepofu4tF«iic.UVegafo€x- Spr comparabit. ^
ET PRELO CATONIS; 649
giMi eofi it oerno f ehe vetfuto hai nella JFig. i. eome tapiafira
diferro, cne Ji i aeeennata nella Fig. 2; e di mofirarpngo-
tarmente , ctte il pemo era rivefiito £$ im tnbo anctie di ferro^
e clie la piiifira ripiegava alquanto dcf^ toiti piu tungtti per ab-
bracciare un tegno , a cui era inchiodata con chiocU f d^ quali
fi riconofcon tuttora le vefiigia. Ottre di ejfi pero netla fiejfa
macciiina furon rinvenuti alcuni pezzi di tamine diferroy te
quate non fi pote per attora comprendere a quat uopo fertfijfe'
rOf fe fum che un attro pezzo quindi fcoperto 9 quafi come una
tama curva difciabta , ne trajfe a crederet che fbj/er ti^ti de-
fKnati a difiaccar dalte ruote e datta fonte ta pajta delte olive^
che vifi attacca netP atto delto infrangere. Le prefate parte
detP antico Infrantojo farebben fuffidentijjime per farci co^
nofcere perfe fole , come queltofojfe adoperato dagli AntictU;
ma. noi non vogliamo prefentare alta repubblica tetteraria le
noftre ctmjetture kombre di ogni attrc piu convenevot pruo-
va: e tropandofi fortunatamente da i^atone dejcritta con mol-
ta efattezza una macchina da injranger te olive » clie egli ap-
petta JVapetum, compofia quafi detteparti rinvenute net nofiro
Infrantojo: recheremo noi qui tajuafiejfa defcrizione, affm-
etie facendofene attentamente it rycontro poj/a ognunodi per
fe aedurre , che ta nofira no fia dvuerfa affatto datla macchiua
di Catone: e auindi comprendeme con maggior chiarezza /'
4ifo, Ecco adunque i quattro capitotif ne^ quati Catone rch
giona det Trappeto, ctte noi anderemo, ove bi/bgna, ittu^
firando.^)
Siccome te mifure del Fattojo rifpondono efattamente af
preeetti di Vitruvio; cosl pojjiamo dimofirare^ che tedimen^
fioni da noi date delf Infrantojo con eguat efattezza corri-
/pondano agli infegfumenti tafciatici da Catone c. 135*
Pria di paffar ottre, /a uopo che Jut riferito tuogo di
■Catone fi awertano atcune cofe o trafcurate, o non bene av^
vertite. /. Trapetum deriva datte vocegrecarpchtTiro^, che
viendatverbo rpiie», verto; e Catone ufa tcd vocaboto indifiin-
■tamente per denotar ta macehina intera^ e lafotafonte. a.
La mifura df Trapeti di majfima grandezza^ che" egU nove^
ra in primo tuogo^ comprende ta fonte injieme ed it tabbro.
$. Checke fi abbiamo detto itPopma, it TYimebo e^t Gesnero
Jidta parota mitiariumf credendo^ chej^mficaffe un vafo pofio
Ss 5 al
. O Verba Catonis repetm hic cerptft praeDofuimus , ipfarque re-
noQ erat necefle; quare adfcripto rum et verborum interpretetiones»
.Capjtum numero verba* ab Aea- . per varias notas difperros, colle^i-
<leQUcis Uluftnnda, breuiter ex- nius on^ione continua compleii.
65a DE TRAPETO TORCVLARIO
at difotto dil TVappeto per ricever t oUa^ 'cke ufciva datie oH^
ve infrante: Alberto Meiftero net fi»o opufcolo De torcuiaHo
Catonis etc* ftampato in Uottinga faemo 176^. fu ii primo a
eonq/cere, che miliarium denotar.doveffe un cttindro, chefor-
geva dat mezzo della fonte; e fotamewte egli dubita^ fefojfe .
delta pietra fteffa detta foute, cvvero di l^no; it ckejpar che
gli fembri piu probabiki ansd fitfficiente aff u/oacm era de-
ftinato. Ma ora ta maccluna Stabimfe ci afficura non meno^
clw fia uncitindro, ma attresidetlapietra^medefimadellafon'
te. 11 Meiftero perb pretendejche wdUarium derivi deila greca
voce fiihif mota, anzechi dcdta tatinamitliarium; fi perchi
in Catone ifcritta jcon una 1; fi ancorcLperche Ftmtarco nelta
vita di Cl GrcKCO cap* 9. ajfferma, che^ il numero detle migUa
fi figncffe neUe pubbliche ftrade. Ma deefar non tieve auto^
ritd il luogo di Potibio IL 8* cheegti fteffo riporta ^ dondefi
fa ch/ara, che anctu affuoi di (e Potibio fu quafi contempo-
raneo di Catone) vi eravano di fegyd per detmninare te mi^
glia nelteftrcule romane: efinatmente chiunque abbia perpoco
veduto qualche cmtico ceppo mittiariOf ^t citindro detnoftro
Infrantojo non potrd piu far eontrafto, ctu uan fia da quelB
derivato it nome at cUindro d^ Trappetu 4. Noi cMnam
fegnaU^ ped* L digitos II, perdocche fuondo quefta volgar
tezione refterebbero fote auattro dka per ta grojfezza df due
tabbri e det dtindro; taadove eorregendofi come abbiamfatto
noi tutte te Amenfionifi troveranno proporzioncUi a auetla de-
gti attri due Trappetu Si e corretto digitos V, febhem netta
edizioue di Gesnero fi tn)vi digitsm; perche taleela coftante
groffezza delte tabbra degti attri due TVappeti; eppmr fuefH
Tianno tutte le dimenfioni minori di quetto, di cm fi ragiaua.
6. Gmeclie in tutti t tefti trovafi pedes IIL digitos III, pur
da noi fie tetto pedes IIL digitos II, fembrcmdo Uicejfaria
tal correzione, onde fiavi ia giufta proporzionefra te dxmen-
fioni di quefta ruota e quette delle ruote de^ TYappeti gid de*
fcritti. Quefte tre correzioni le abbiam totte di pefo dal cita-
to opufcolo det Meiftero, concioffiachi te abbiam credute a pro-
pofito, e cheknza di effe non poteffe intenderfi bene Qstoae.
Itfolo , che abbia pii di vicino (comeche nonfempre) comprtfa
ta deferizione dat Trappeto di Catone, i ftato it todata Mei-
ftero* Noi perd a buona equitd gitutichiamo , chefieno per
ifvanir tutte te difficottd , or ehefi puo far efatto rifcontro dA
noftro Infrantojo cot TVappeto Catoniano.
Cap.XX. modiolos in orbes ~ et eos circamplumbato.
Quanto quifi dice da Catone, vien confermato dat framtnento
del mozzo di una detle ruote^ che abbhm fopra defcritto;
ove
ET PRELO CATONIS. 651
itvefii attrefi awertUo 9 di effer bene impiombaio nelforam
della ruota. Solo ignoravafi di qual tegno eglifoffe: e Catone
$i diceformarfi tai mozzi di kgno di quelF olivo^ che i Latinf,
dicevano Orchite^ come affai duro e compatto , Jecondo che re-
ferifce PHnio XVL 40.
Cap. XXI. Cupam. Tal voce, comeche preffo i Latini
denoti una botte ad altro vafo, pur da Catone e ufata qui ptr
fignificar la fianga del Irappeto, ficcome ognuno di perfe
potra in leggendo tutto quel chefiegue perfitaderfene. II Meir
ftero anche cosi la intefe , e la crede originafa dalla greca voce
nmnj denotante remo 0 manubrio, ^)
Sab capa tabulam ferreamj lata cnpa media erit» per-
tafam iigito, quae in columellam ponueniat. Intercupam
dextra finiftraque pertundito : It periodOf chevedi chiufo fra
k parentefi, trovafi nel tefio dopo di queUo^ che quigUfiegue;'
la quai mutazione fi e per noi creduta neceffaria, onde non
reftaffe interrotta la defcrizione detla ftanga: maggiormente
cne oggi non vi ha chi ignori , il trattato di Catone effer a noi
pervenuto affai tacero e guafto.
Digitos primoris : fjal contefto fembra verifimile, che
denotar anzi vogtiafi il primo dito delta mano, o vogtiam dire
it poltice.
Laminae poliulae^ dovranno fpiegar idmine fottiti. Cur
pae minufculae offtano teftjanghe picciole.
Infuper foramen librariam ferrum: fi e da noi tetto, e
non gia librarium ferreum, come fi ka nette cdtre ecUzioni;
perciocche te motte congetture det Menofio e det Gesnero , per
ta intettigenza di quelle voci, par che non poffano aver tuogo.
Armilhe fono piaftre di^erro rqtonde a guifa di awtti,
che adoperavanfi nelte eftremita det mozzo , ficcome fi rawifa
dal frammento di uno di ejji gid da noi defcritto nelta macctU-
na StabienfCf 0 r($pprefentato netla ftg^ 8* detlafuperiore del-
ta Tav.X.
Cap. XXIIr pariter ab labri$ digitum minimum orbem
abeffe oportebit: Chiunque per poco offervi te figure II e V,.
detta Tav. X.facilmente concepira come effsndo ciafcuna ruota
fonveffc^ verfo il tabbro deffa f(mte debba perdd reftarne lon^
tana
k) HtStt viri doAi fcquuntur rtlvmtimiydXiiiwt.^ireSttmwiynt
MeiiUrianaip fententiamt quain Wefielingius,€omptiratoetiainAg«-
cpnfirmari nunc video comptra^ tbarchidae loco , vhi eft de eadem
tionejoci Diodori Sicuji III. 1 9. «at re: so} frarfa^rdfffqy r;c£r IxaW-
fAuXSv «H* nXttovtw ovr«y — saj ««^cv n^of rfjv /*/«v »w9ripr: roo-
lya^af ravrif M rfttf 4 ^v» nfd» Ue tnifftcilis minubrium ioirtf^gi-
653 DE TRAPETO TORCVLARIO
tana tm dito^ il che tum pud awemre mt Trappeto immagi'
nato dal Meijiero; dappoichi le ruote tU ejfejtm di Jigura
cilindrica: il chee mno d^ piu mftabili/bagli^ ne* qna& e egU
in cor/o nel voler mettere in opera la macctuna ae/critta da
Catone.
Fani circumligato miliariain arfte crebro: U iHeiJlero
dandoji a crederCj che il cUindro poteva -effer anche di/egno,
immagina che fiffatta legatnra /erviffe a tenerlo htne Jlretto ;
maanoij i quati /ojtenghiamo , che U ciHndro , ficcome Ji «/#-
de nelF Injrantojo SUwien/e^ debba effer della fttffa pietra
della/ontef/embra, che talvolta era neceffario cinger di fiem
H cilindro , ctffinche tra effoele ruQte non rejtaffejpazio mag-
giore di un dito, onde U ulive s^ in/ragneffer tutte ugual-
mente»
Per rendere vieppiu chiara ed agevole a comprenderfi ta
de/crizione delf antico Trappeto coi^hvatoci da Catone ne^
rt/eriti Capitoli, cAbiam voluto /arlo delineare nellefigure
della Tiw. XL con le dimenfioni del piu piccolo Trappeto , cke
lo fteffo Scrittore ci ha tramando^e nel cap. rjj, da noi gid
recato. La J^. i. moftra Fintera macchina nel/uo ajpetto
eftemo; cioe lafmtey detta da Catone Drapetum, e piupar^
* ticolarmente mortarium^ che/upera per altezza il iabbro, lc-
brum, della /onte ; /ul cilindro vi i lajiangat cupa,/orata
nel centro; ove ha un tubodi/erro, columella/errea, c^n-
chi imtomo a bd giri la ftangaj che ha ntf due oppofti lati k
ruote, orbes; lequaH, perche da effa non e/canoy fon /ermate
al di fuori di chiodi, clavi; efinalmente nella porzione deUd
ftanga, che refta Jra le due ruote , fono duefori^ forandna^
dextera fini/traque: al di /uori deW uno e aelt altro vi fono
inchfodate te laminette diferro^ che Catone chiama Jkbiami^
nas potlulas et minutas, le quaii/anno sichei due/ori maio^
ra non Jianty allorche vi fi conficcafio le due altre picciole ftan»
ghe, cupae minu/culae, 9^^*/* fMwifano nella Fig. II, ove t
intera macchina i veduta difopra. Con tefig. III elf^./tdd
difronte e di lato una detle ruote; ed in queilafi moftra U /o-
ro, /oramen orbis, il quale va ftringendo verfo la parte pia^
ua; e/ebbene niente di cio pre/criva Catone; pure trovandofi
cofi nelle ruote del^ Infirantojo Stabienfe, ni dovendo effer at^
trimente, affinchi ilmozzo , modiolus, rejii ben fiffo nel foro^
lo abbiam noi in tal gui/afatto di/egnare; ilchepiu aperta^
mente fi offerva nella fig. U. o\f e la/ezione deW intera mae"
china, nel cui mezzo vedefi il cilindro avente nelfuo centro il
pemo diferro; ed uno de^ mozzi vedrai tu per lungo, di/ron^
ti f ed infezione nelkfig. VIL VUI e IX. FtnalmenU con la
Fig.
ET PRELO CATONIS, 653
* Fie. VI. mojlraji per lungo, e ai di fotto lafiatigay cke fi i
^ gia veduta conpccata alle ruotenelle Ftg. le II: la porziot$e,
che refta fra le ruote, fi efatta quadrata , si perche iale ap^
^ parijce nella Stabien/e f si perchi pare^ poterfi cosi nteglio ad<
attar alP ujo; la quate al difotto ha unapiafira diferro, ta-
* bula ferrea. La parte poi delta fianga, ehe pajjdr dee pf
* fuozzi delle ruote, e rivejiita da quattro embrici diferro, im*
^ brices ferrei, inckiodatt m ejfa cou piccioti ckiodif clavuli;
* infine d^ quaU embrici ewi uu ferro , ferrum tibrale^ che ab^
' braccia la fianga , in cui ved^fi un foro per introdurvi il ckio*
» rfo, onde fermarfi le ruote; come fi i awertito nella Fig. I;
i fra il chiodo poi e la ruota , efra quefia e la parte quadrata
I deUa Jianga Jonovi piafire di ferro rotonde a guifa di anelti,
armillae?erreae f che fi i profurcUo aUa megtio di additar
nelta fiejafig. L e nella Fig. II. Dopo iuttequefie defcrizioni
e facile a comprenckrfi, in quat modo agiffe il Trappeto di
Catdne. Due uomini pofii alte efiremita detta fianga , /'
^ uno oppofio cdF attro, giravano intomo al pemo lafianga
medefima; e quefia faceva girar te ruote deutro tafonte; te
quatt incontrando ta refifienza dette otive eran cofirette a gira-
re intomo afe fiefje nett atto che infrangevante , difiaccando
ta potpa dat nocciuota , e riducevanto in una pafia , Jenza ck$
it nocciuoto fi rompejfe. Ni in diverfa maniera doveafi muo*
vere ta macckina Stabienfe; netta quate, tuttocke nonjiefi. tro^
vata ta fianga , i non dimeno da fupporre, cke fofje non di*
verja da quetta de/crittaci da Catone. E/e vorraffi attenta^
mente e/aminare fvma macckina e Pattra, ni motte ni gran*
di vartetd vifi rawijeranno: perciocchi picdola eladiverfitdf
che fi /corge fra te dimenfioni di amendue; e taddove ta pia^
fira jpojtd at difotto dettafianga det Trappeto Catoniano i ta^
meta detta targhezza detta ftanga, nelta Stabien/e non e meno^
detta fieffa /ua grandezza, ma anche ripi^a a riveftime
itcfti.
La piu ojfervabite varieti, cke vifi ojferva, i, cke ta
porzione detta Stanga det TVappeto di Catone, ck intrava
net mozzo dette ruote, era riveftita da una fimptice tafira di
ferro divifa in due embrici; e netframmento Stabieufe, ottre
detta piafira diferro chejembra ejfer di un/otpezzo, kawene
Mn* attra/oprappofia , aforma di tubo , non te^ata m manie'
ra atcuna alta prima, avente un labbro, cke Jporge ver/o ta
parte amvejfct deltd ruata per tenerta abbraccuUa. Forje un
tat tubo/ervir dovea a tener equidiftante te ruote cosi detci^
tindro, che datte /ponde detta fonte, e quando poi bifw^najfe,
afar, cke t$ ruote ftroppicciajTero cou UJpoud^: U cke potea
ben
654 DE TRAPETO TORCVLARIO
6m efigmrje^ quaiora ogni lato deUafianga, cke ufceva infifo*
ri della ruota m vece di unforo ne avejfe due^ inguifa, cke k
ruote or foffero im dtto diftanti dal citindro , ed altrettanto
doBa fontif ed ora Jtroppuclando con lafonte , foffer per dme
dita UnUane dal dlindro: e tanto piu ci perfitadiamo, chefiaji
dosi praticato nelP In/rantcjo Stabienjef dacchi nella parte
fuperiore del Jiso orto vi fiveggonfegnaH dueJoUU dintomo
fattivijenza dubbio dalla punta del chiodo nelgirar ta nuu-
china: ed appunto un dito vi e di difianza tra funo ef al*
trofotco: e quel cke piu i, tanto le ruote cke UJponde detta
fante fifon irovate levigate e logore nelk Juperficie ; laddove
le aitre pietre deUa nuuckinafono tuttavia intatte; dondefi
appakfa, che quelte kan dovuto fra loro fpeffo firoppkdorfi.
A qual uopo nutifervijfe wn tal cambiamento dijituazione nel-
k ruote^ e facik a comprenderfi; condqjfacke una fiejfa maC"
ekina veniva cosi a doppio ufo defiinata ; e quaUora le ruotefi
fnantenevano equidifianti, s^ injragnevan Jotamente k oHve;
fe poi quelk urtaffero con kfponde deltafonte, vi fi rompevan
ancke i nocduoli , efe ri efiraeva F attro oUo* Tutti gU anti-
cki Scrittori kanno creduto , cke U nocciuoto rompendofifacefe
acquiftare cattivo fapore air olio. Non dee quincU dedurfene^
cke i tempi di Catone non fi cfiraeffe affatto olio dct nocckuoli
per ufo delk htceme^ fe non per altrotanto piu , che daUo
ftejfo Catone rilevafif che k ruote de' TVappeti non di rado fi
togoravano; iafatti rapporta Cap. st2. lafpefa neceffaria per
temperarfi; e cap.3. vuok, cke fi dehba tener un TrappHo
di riferva , ut commutare pojfis , fi orbes contritijimt: orJjoU
tanto per cagion di rompere $ nocciuoH pcffon togorarfi U
rmted^ Trappeti^
Sembra non poterfi per niun modo dubitare di tai dimen'
fioni, perciocchi k dimenftoni de" tre Trappeti riferited da
Catone nelfopra dtato cap. 135 fon tuttefra loro proporzio-
nate; tranne pochi errori trajcorfivi fenza dubbioper imperi-
zia degli amanuenfi: dalle quai 'mijure fi efadlmente dedotta
taprofonditd deUcifonte^ cke trovafi moko nUnore delP Infran-
tojo Stabienje; alP oppofio deW altezza del dlindro , la quak
fi e dovuta far maggiore nel difegno delt Trappeto Catoniano^
affincke ia fianga diveniffe di una giufia grqjfezza. In un al^
iro antico TVappeto fcavato in Careri pa^e della Calabria uL
teriore vedefi ancke cofi alto it dHndro.
Niente d refierAbe di aggiugnere alk defcrizione cosi
deie Iffrantojo Stabienfe, come M Trappeto di Cdtone, ft
quefio Scrittore non d aveffe iqfciato fcritto financbe , dovefi
comperavano k pietre, e qnanto fifpendeva per laformazione
d/df
II
ET PRELO CAT0N;S- 655
r ddf intiera macchina* Or ficcome le cate di tai pietrejon
tutte de' noftri contorm, non vogliam traiqftiare di riportare
c ii luogo di tatone, e le ojjfervazioni, cke noi vi abbiam fatte
r. fipr^y credendo di foddisfar cosi la cnridjkd degli eruditu
Or netlo fieffo Capitoto aa. dopo aver dati i precettijid modo
\ di cofirtdre un Trappeto, cofifiegue a dire: Trapetas emptas
g eft In Saeflkno *][- 4 ^ C C C. Molte congetture han fatto gti
f Eruditi /ul/egfio ff u/ato in ipufio iuogo da Catone, e da
alcuni fi i creduto, che indicafje il Sefierzio, da attri il Da-
naro, dataiunifinatmente ^j^i; k quai congetture Jhno fia-
te riferite dal Gesnero in una nota. Noi perd feguiamo di
buona voglia Popinione degti uttimi, ficcometa piu probabilef
e la piik atta a/piegar la mente di Catone.
Le due Jigte S. S. Jonofiate da' dotti interpretati , Jicco^
fHetutto it contefto la dichiara, per ta/omma della /pejd: la
quaie leggefi ejer di affi 729: ma o dee dirfi, che vifia corjo
errore net cdlcolo, importando la fomma zip, o dee crederfi
cheftap errato in quatche particolar fomma.
Pompeis emptas eft trapetos ornatus: Sebbene nel tefio
di Gesnero teggafi: Pompeis emptus oraatas : pur noi ab^
\ hiam /eguita ia iezione , che lo fiej/b Gesnero riporta come di
un antico Codice. Quet che pero non pojfiamo comprendere i
\ che /e la fpe/a deUe /ole pietre per un Trappeto comperate in
'" Sefja Ju di affi 400, ottre una certa quantitd di olioy come
mai in Pompei un Trappeto omatus, ojfiafornito di tutto it
^ bi/ognevote, abbia poiuto comperarli per ajfi 384^
Nel Cdp. ai. poi va defcrivendo minutamente lefpefe , che
bijbgnano per unafiat^a guemita , ia quate avea detto , che
viene in tutto a cojtare ajfi za. Nonfapremfno indicar la ca^
gione, per ta quaie fra te/pe/e del Trappeto comperato im
Pompei non vi fia quelta detta ftanga guamita, come vedefi
fra ie/peje del Trappeto di Seffa.
I Da tre tuogU adunaue dice Catone, che comperavanfi te
pietre p^ Trappeti, cioe ne' contomi de SeJJa, donde anche
^ ^gg^ J^ cavauo pietre per ujo di motino , Jingolarmente in Ca/
cano, in S. Fetice, e in altri paefi convidni. DaUe mace^^e
di Rufro , te quati erano in Nola , poiche lofiejfo Catone affer^
^ ma nel Cap. 135. trapeti Pompeis^ Nolae ad Rufri maceriam ;
' . ed apparifce tuttavia una grande tava del ye/uvio dal lato
r fra /ettentriofie e greco, la quale ha ta/uafronte verjo quetta
parte che dalta terra detta Gfierna conduce a Marigliano e
i a Nota, ed i vidna a Nota quafiper un migtio e mezzo. An»
% ehe da quefia tcfuafi tagliano pietre per motino , e ne Jim tut*
r tavia aperte le cave: per modo che da iffe cavate fijono k
i pietre
056 DE TRAPETO TORCVLARIO
piitre per formar i TVappeH d JimigliaHza deUo Siabien/e,
e trovatojiftm attiOime aftffato u/6f piucche ogtU altra pietra
deUe nojlre contraae. Ei dunque par , che quefta Jia la cava
ct tempi di Catoni, che Ji dcnomimva maceria di Rufro^ e-
che ivi Ji prendiffer le pietre pe^ T^appeH, ficcome iu Pompei
aUreJu In fatti P If^antqjo Stabienfe fi e riconqfciuto ejfer
formato deUafteffa pietra di url antichiffma lava del ye/uvio,
che trovafi dellatofra auftro efirocco molto at tUfotto def ter-
reni ora detti deih Gvitd , owero det Rapilio , ove appunto
i Pompei, fino alle Jponde det fiutne Samo. JEtia e ricoperta
in parte cTattra anche antickijftma tava, JiUla queUe e quajic-
che interamente edificata Pompei, ed in parte da terra, cke
moftra di effer pur effa vulcanica, e tutto Jmalmeate i rwefi
tito dafjlrati di materie eruttatejbtto flmperio di lito a
danno ae tuogki convicini* ^)
Atqae haec interpretandis Catonid locis omninoqQe ex-
pLicandaemolaeoIeariae, (fhimentariaie obiter) torcularii,
celiaeque com oleariae tum vinariae formae et fabricae fnffi-
cere equidem exiftimo ; neque aliqoid diificultatia vel dobi-
tationis grauioris fupereiTe puto, cui qoidem bumana (aga*
citasy cum diligentia coniunAa, iine meliorum Codicum ope
poffit occurrere. Nec vereor» ne leftores, ii quidem, qui
rei difficultatem rite aeftimauerinty ex lon^ore diipufatione
quam variare idiomitum vario genere necefle mihi fuit pro«
pter nimium fortafle uMfifieia^ ftudium» taedium contraxe-
rint Contra iucundum illis fore fpero, ix animum ammad-
verterint, qnanto ingenii acumine viri dodiffimi, a teaai*
bus admodum atque obfcuris principiis progreffi, in arga«^
mento difficillimo et verborum nouitate obfcoriffimo eruen-
do atque explicando decantarint, et qnam prope a vero dU
vinando abfuerit Meifterus, donec reperta in ruinis Sta-
bienfibus etPompeiants molarum oleariarum, frumentaria-
mm, torculariique firagmenta et veftigia conieAuras eius
GaUicique architefti partim confirmarent, alias contra ve*
rae formae effigie conuincerent Figuranim igitur nome*
rum maiorem addere fuit necefie buic Scriptorum R. R. vo«
lomini^ qno facilios leftores iingttlorum virorum doAorum
difpu-
i
1) Reierunt Academicl vlri do- fris Virgili! Ae&eid. Vll. 7J9. cc
€d inter Acadenucos HereuUnen» Silii VIU. 567. quam camea xpfi
fes conie£hiram, qui corrieebac veluid noo nccefrariam ec loqueodi
locum Catonis ira : Na/«e et ad Ru» confuetudim antiquae concranaai
fri Hiucemm interpretanit d< Ru- rdictuat»
ETPRELOCATONIS. 657
dirpufcationes intelligere quoque eorum coniefturas reftius
aeftimare poffent. Ceterum in altera Academicorum Her-
culanenfium, in duas partes, fuperiorem inferioremque, di-
vila, vnde Tabula noftra X et XI. dufta eft, fuperioris par-
tis (noftrae Tabulae Xf.) Figuram 5. omifimus, quippe quae
in Francifci la Vega Tabula aiter- v.noftra Tabula VlII.) Fi-
gura prima exftet exprefla. Idem fecimus in Figuris 6. 7,
8. 9* ^o. eiufdem partis, quas Francifci la Vega prima tabula
et noftra Tab. V. fub figuris 4. 5. 6. 7. 8- eafdem plane ex-
hibet
Pauca fuperfunt de prelo Catoniano annotanda, quae,
V priufquam Italorum eodem de argumento libros videram, in
chartas conieceram. lis igitur poftremum hunc locum af-
fignabo, fimulque hiftoriara prelorum breuiter enarrabo, du-
cem inprimis fecutus Meifterum^ cuius laudes re^fbe etiam
Itali interpretes praedicarunt
Antiquiflima quidem forma fuit preli Catoniani, ][)oft-
qaam apud Romanos fuit illa in vfum introdufla, quam bre-
viter annotauit Plinius iB- c. 31. his verbis : Antiqui Junibus
detrahebani et ve&ibus. Intra centum annos inuenta graeca^
nica^ mati rugis (cochleam marem interpretatur Meifter in
Caton. Torculario p. 14.) p^ cockleas (feminam Meifter in-
terpretator) bultantibus, palis affxa arbore Jiella j^X^iios
cochleae mari in ftellae fimilitudunem infixos intelHgit Mei-
Rer) a patis arcas tapidupt attottente/ecum arbore. Lapidum
pondere cauebatur, ne cochlea, quae preli caudam deduce-
re debebat, ipik potius furfum torqueretur^ monente Mei-
ftero.
Formam, fabricae hodie vfitatifllmae, his verbis dein-
ceps defcribit: l$ara viginti duos tios annos inuentum parms
pretis et minori torcutarJo, aedifido breuiore et mato (cocfalea
mare Meiftero) in medio decreto tympana impofita vinaceis
Juperne toto pondere vreere et fitper prela (fuper materiam^ "
cui iun6b eft cochlea femina, Meifter interpretatur,) con-
Jlruere congeriem; lapidum, lignorum, ne cochlea mas non
tam premat deorfnm, quam feminam et materiam onmem
tollatfurfum, monente Meiftero.
Geoponica in prelo oleario f»Xov vocant parteni eam,
quae oleas fubieAas et fifcella inclufas pondere premit atque
exprimit Vide loca pofita in Difliertatione de Trapeto Ca-
tonis. " Alibi eadem in confeftione rhodomelitis VHT. c. 29.
cocbleam nominant his verbis: iwUerocg iv xo%A./a;. vbi mo-
netNiclas, confiruftionem eochleae ad vfumatium doceri a
Tm.LP.IL Tt Pappo
658 DE TRAPETO TORCVLARIO
Pappo Mtthemat CoUeft. L. g. p.486. qaem librum ipfe ad-
bibere oon potui. Similiter Paliadius IV. c. la f. 10. m
gQchleas exprimert dixit; idem XT. c. 19. f. 2. cochkaejup.
ffofita /ffortea comprimitur. Preli partem aliaoam Giaeci
oirp^/tto^dixere» de quo Hefychius : orpifiBO^' S^Xov fufofxfl'^
y^fitjov Af Ttik hpmi Tfoj; rijy rSv oroBipvim &^Xi^iy.
Catonianum prelum non diflimile efle ait Meifter iis,
qoae hodieque pafiim adhibentur; quale etiam in vfos olea-
rios commendari monet a Florino Oeconom. prudentis !!•
bro 2* cap. 33. Conftat binis arboribus ereftis et interce-
dente interuallo aliquo ita iunftis^ vt prelum extremum feu
preli ligulam vel caput recipere po/Iint; prelo fubeftarea,
in quam oieae premendae collocantur; ex aduerfo ftant fti-
pites bini^ quibus interiacet altera jpars preli, quam caudam
poffis appeilare. Cato maiufculo interuallo vult diftare fti-
pites, vt fuculae locum &ciat; cuius ope caudam preli de-
ducere iubet; quam alii folo pondere addito deprimunt;
. Florinus vero cochlea fubieda detorquet Haec Meifter p.
14. qui poftremae huic formae fimile ait eiTe prelum, quod
Plinius ig. c. 31. non funibus et veftibus detrahi ait, fed
cochleis. Locum fupra pofitum reperies. Catonianum pre-
lum vt deducebatur fuculis» ita fubdnftum fuiife per tro-
chleas graecanicas cenfet Meifter p. 28. appoiito ioco L. 19.
$. 2. ff. Locati condufti : et prelum etjucutam et r^ulas et
tffmpauum et trocleaSf quibus releuatur prelum.
Regularum mentionem in prelo oleario fadt etiam Co-
lumella AlL c. 50. f. 10. et cap. 52. Scilicet oieae mt fifci-
nis inclulae aut regulis^ prelo fubiiciebantur atque expri.
mebantur. Regulae autem vocabulum lignificat machinam
'ligneam» vel ex alia materia, quae corpus aliquod includit
immotumque continet; quod apparet ex locis Columeilae
VI. 26. f. 2. Palladii Maii Vn. i et 4. Vegetii IL 41. 3. U.
47. 3. Vfum in prelo oleario praeftabat eum^ quem in me-
lioribus noftris prelis exhibet, quam ciftam (den Ktiften)
Tocant In prelo vinario regnlas adhibuifte non videntur
veteres agricolae; pedem enim vinaceorum circumcifam
memorat Columelta XU. 36. quo circumcifo poft piimam
pre/Tionem muftxun fiebat tortiuum. Pedem prelo eximi
iubet idem XI. 13. et XII. 44. 10. pes vinaciorum prelo be-
ne exprefftts proruitur, et modice feparads fcopionibus in-
trita foUicuIorum feparatur. In CoIumelLa Gefiier regulag
interpretatur ligna oblonga et quadrata» quibus etiam apud
nos vinaceorum pes coercedir^ ne cedere pojflit prelo. In
prelo
ET PRELO CATONIS. 659
prelo oleario folo reguUs memoraty vt noaum iDU^ntum
Plinius 1 5. f« 2. Quin et ex eo prinia vnda preli laudaMimaf
ac deinde per diminuticmem ; fiue y vt nuper inuentum eft^ exi»
libus regulis pede inclufo. vbi ex ColumeJia corrigo: exilibus
reguHs , fiuefifcinis psde inclufo.
Vides, a Plinio pedem olearum etiam dici ; maflkm olea-
rum, prelo (ubieftam, veluti pedem vinaciorum dixit cum
aliis Colupiella mafTam vuarum, cum racemis feu fcopioni-
bus prelo fubie^birum atque expreiTarum. Samfam maluit
dicere Columella proprio vocabulo^ quod Itali hodieque re-
tinent.
Cato eodem prelo ad vuas oleafque ex)>rimendas ytl-
tur ; hoo eft eandem machinae formam vtrique v(ui acconi-
modat, nifi quod cap. 19» in vaja vinariafiipites arbonfqne
binis pedibus altiores facit^ Cuius diuerfitatis eam ration(^m
cdit Meifter p. 26. quod maiora viiarum quam olearum vo-
lumina preio fubiiciantur. Veriorem excogitauit Gallicus
architeftus, cuius difputationem deinceps ponam. Fabrl-
cam preli olearii Catoniani plane conuenire cum ea, quam
Galli Preffoir a Martin vocaht, defcripta ab Abbate Rozier
(Journal de Phyfique anni 1776. p. 406.) nionuit Bernard
p. 329. colus iudicium dc commoditate atque vfu eius ex-
ftat p. 419 et feqq. Comparauit idem Catonianum prelum
cum recentioribus p. 332. vbi^ quae>contra Gallicum Catonis
interpretem monuit, ipfius potius interpretis defcriptione
poftea fubiefta, ponam.
Praeter difla a Vitruuio et Plinio prelorum genera, ter-
tium aliquod, a nullo fcriptorum memoratum, exhibent pi-
^turae Herculanenfes Tom. I. Napoli 1757. p. 183. cuius pi-
tturam ex iibro raro et cariilimo repetiit Meifter in egregio
libello de Torculario Catonis. Idque ipfum exemplum ab
artifice repetendum in Catonis hac noua Editione curaui,
(vide Tab. XI. Fig. V.) addita breui Meifteri annotatione,
cuius haec fere fumma eft.
In hac fabrica liquor vel vuarum vel olearum ope cu-
neorum inter fibulas adaftorum exprimitur. Confi:at binis
ftipitibus erafilioribus ereftis, capitulo aliquo, prope capita
amxo, iunftiSy non valde diillmiiibus Catonianis arboribus,
quoufque patitur vtriufque machinae diuerfitas. Pedcs ftipi-
tum in folum adadi, et cuneis circumfirmati, ima fere parte
iunfti funt altero ligno tranfuerfo, cuius cardines in ftipi-
tes inferti. In eo coUocatus eft can^Iis, liquorem expreflum
ia vas fuppofitum efiimdens. Id quod Dremitur^ piftor ipfi
Tt 3 ^ canali
66o DE TRAPETO TORCULARIO etc.
eanalt eiafoae labrts itnpofuit; voae fi funt, videntar iifcina
inclafae eile. Qtias quae premit proxime impolita pars , li-
gnum eft vel fibola, inter ftipites intercedens, caneis dcor-
uim adigenda. Canei tribus ordinibus ita difpofiti funt , vt
inter binos qoofque ordines fibala intercedat Tota fiibri-
cae imago indicat in ftipitam quadra interiore a fumma par-
te vfqae ad imam excifum effe debere foramen aliquod lon-
gam feu canaiem, per quem fibularum captta mouentar, ita,
vt ctmeorom ope detrafae, omnem eorum vim qoafi colli*
gant et in vuas premendas exerceant Adftat vtrinqae puer
alatus» brachia cum malleis iafbans qutbus cuneos adigant
adoerfi fibi; cunei enim non ab vna parte omnes^ fed alter-
ni debent immitti, quo magis vi aequabilt et refta fibulas de-
orftun ire cogant Tertius paer muftum, vt videtmr, coqatt
et rutabulo mifcet Poilis etiam fufpicari, eum oleis contri-
tis ope foculi calefaciendis operam dare« poftea prelo fnb-
mittendis. (Quae tamen mihi quidem non admodum pro-
babilis videtur opinio.) Fbculus non differt ab iis, quos .
Chemici adhibent, neqae ab eo, quem Florintis IL cap. 33.
in torculario oleario adhibet Sine dubio ferreus eft; pe-
dibus breuioribus, paulum recuruis infiftit; parte ima igni
fubminiftrando patet; fpiractilis quamplurimis ex ordiae
difpofitis aeremadmittit Qua vas rotundtun eft impofitiim,
in aliquot laciniaa ieo liguliui excorrit, quae illud amplexae
fiabiliunt
HL£X«
66i
UL
EXPLICAtlON RAISONNEE
DES PLANS FIGUR^S
DU PRESSOIR
A QUATRE EQUIPAGES COMPLETS
ET
DU TRAPETE.
P A R
M. G O I F F O N,
CB L^ECOLE ROTALB VETERXITAIXB.
RAPPORTiE DANS LA
TRADUCTION FRANCOISE DEL^aUVRAGE
f
DE CATON.
T. L p. /pf — 2x6. PL L IL
p^n rafletnblant les divers pafTi^es o^ Caton parle du pre&
•" farage, tant des olives que des raifins, on apper^oit
que les Anciens ^achoient *) leurs raiiins comme leurs
olives, avant que de les mettre fous PArbre du Preifoir,
et que ies Trapetes qui fervoient a cela, ^toient a pea pres
conftruits de m^me, k tel de ces fruits qu^ils fuflent de«
ftinfe.
On voit encore, ou du moins on peut le conjefturer
avec beaucoup de fondement, qu'ils mettoient bien du
temps i defli^er un tas^ foit d^oUves^ foitderaiiins, et.
Tt 3 qu^ils
a) E(}uidem trapetum vfum in necalibi vUumeilsveftigittm.mihi
vinaemia et cella vinaria nuUum Ucuic indagtfe» ,
reperio in locis a GaUo laudatis»
66a EXPLICATION RAISONNEE
qu'ils n'eii mettoient pas moins a le pr^parer par le Trapeie,
avantque de;leporter au Preflbir, puisqu' il falloit poor
un plan d^oliviers d'environ (oLcante de nos arpens, deox
Preflbirs et un Trapete pour cbaque Preflbir (Chap. ITI.),
pour un plan d'oIiviers de cent vingt arpens, cinq Preflbirs
ct cinq Trapetes (Oiap. X.) , ct pour un vignoble de dn-
quante arpens, c*eft-a-dire» de deux cens cinquante de
nos muids de produit, trois Preflbirs et trois Trc^etes
CChap. XI.).
U ptroit de m^me que leur machineaccumuloit la force
motrice bien plus avantageufement ^) que les notres, et
cela rend plus etonnante encore la muldplicit^ de ces ma*
chines dans leurs Metairies. Quoi qu'il en foit, votci Fidee
qu'on peut fe former du Preflbir qUe Caton avoit fans doute
d^crit correftement, mais qu'on ne peut aujourd^hui qu'en-
trevoir dans un texte corrompii de mille manieres difie-
rentes.
La
b) Contrt hanc Gilli fentco-
tiam pugtiat tlter Gallus auAor
egrcgii librij Mem»hts fttn firvh
i Vbifioire nMtmdle Aels Frtetuet
pin M.Bem»dt Tome II. p« 3Sa.
his verbis: Mais il s*en hut de
beauccmp que cela foit vrai. Pour
s'cn convaincre, fuppofons les le-
vtcrs R T de neuf picds de roi de
longueur; le diametre du treuil
d'un pied feulement ; la longueur
du lcvier B B O, depuis O jusq'au
point d*appui , de vingr pieds de
roi; (cetre longeur exccde oelle
3ui elt pr6fcrite par Caton;) h
iftance du centre de l*espece de
colonne que fbnnoient les cabas, au
point d'appui du levier, ne peut
pas ^tre fuppofe inoindre de fix
pieds: cela pofif» d^terminons les
rapports des viteflTes de la puiflan-
ceappliqu^ au levier TR, I celle
du levier BO I 1'endroit oCt fe
j trouvoient les cabas.
te levier R T eft au rayon du
treuil :: 1 1 : r. La longueur du levier
B O eft ii la diftance du ccntre du
cabas au point d'appui : : 20 : 6 ::
10 '. 3. £n compaifant les deiix
rapoortf , on voit que les vitefles
de la puifTanee, et du levier BO
4 rendroir qui repond ati cefltre
dcs cabas , font cntre elles comme
ISO : ) : : 60 : I. Dans nos l>on$
moulins, les vitcflcsdeUpuiflance
et de la t2te de la vis foot emrc
ellcs corame 3169:1. A foroes
^les , rouvragc se fait donc cin-
quantc deux fuis plus fadlement
cnez nous que chez lcs andcns.
II n'eft donc pas toimant que les
preffoirs fuflent trds - multiplies
dans leurs metairies. Ce qui ren-
doit ccla d*ailleurs neoeflaire, c^e-
toit jeur attenrioo i caetUir lcs
olives de bonne hcnre, et ft cn ex-
primer 1'huilc pcu de temps apri»
qu'on lcs avoit cueitlies. P. 9)i.
Mais puisque les andens avec
des machincs tris confideraUement
moins putflantes que les ndtres et
moins oicn cntenducs, avec un
nombre d'ouvriers moindre, expri*
moient en vingt quatre heurcs dc
temps |00 panaux d'olives, c*cft.
ft-oire prisdu double de ce qu*oa
en preparc dans nos meilleurs mou-
lins, il eft inconteftable que Tart
de faire l'huile toit chez eux dans
un crat d'impcrfe£Hon exrreme , ec
ie ne con^ois pas comment des per-
fonnes d'un merite tr^ diftingue
ont montri tant de pnvcmioQ ea
leur £iveur.
DES PLANS FIGURE'S btc. 663
ii La principale piece de cette machine.^toit upe poutrc
h tr^s - gro(re et tres - longue : elle operoit fur le tas k prefTu-
a rer, de la m^memanlere que le levier du Mafon furFor-
L gueil oupoint d^appui, quand il eft charg^ fur lapince d^uo^
ii pierre de taille et que le Ma^on pefe fur fa poign^e^ pour
/: dctacher de terre cette pjerre et la foulever de. quelques
e pouces. Q y a a la v^rit^ cette dUOR^rence^ que la pierre a
t commun^ment moins de pefanteur, que le point d^appui <
n^a de force pour reilfter a la charge^ au lieu que dans la
: machine dont ii s'agit, la partie que nous pr^tendons d^.
! figner par la pierre tr^s- lourde^ eft inebranlable par la lour*
deur , et que le tas i. prelTurer que nous figurons par l^or-
gueil , eft tres - compreflible. Transportons donc l'idce de
point d^appui ou d^orgueil a la pierre et fuppofona que l^in-
tention du Ma^on foit de forcer Forgueil a entrer dans la t
, terre, ou.ii Ton veut, deF^crafer; et obfervons que des-
lors lepoint d^appui reel eft fur le levier et non defTous .
comme il ^toit, fur la pince du levier et non ailieurs. U faut
donc, pourquenotre Arbre ^crafe pour ainfi dire le tas, qu^il
ait un pointd^appui fur fon gros bout, autrement dit fon
pied , tandis que la force motrice obiige la pointe de de-
fcendre, comme fait la main du Ma^on par rapport d la
poign^e de fon levier: or ce font les Jumeiies qui donnent
lieu a l^^xiftence de ce point d^appui.
La force motrice n^etojt pas appliqu^e immediat^ent
k la poinfe de Parbre, comme la main du Ma^on k la poi-
gn^e de fon levier: les hommes qui manoeuvroient a ce
preiTeir, ^toient arm^s de grands leviers ou barres, &l*aide
des quelles iis toumoient un Treuil qu' aucune force n^
pouvoit ^lever.
Les Poteaux ^toient au Treuil fur l^avant da Preflbir et
fous la pointe de 1'Arbre, ce que les Jumelles ^toient fur
Farriere par rapport au pied de ce mdme Arbre. Or ce
Treuii tiroit en contre-bas la pointe de i'Arbre par i^entre*
mife d'un cable, et quand il falloit relever 1'Arbre, on aban-
donnoit leTreuiiaIui-m£me en arrachant les barres, et
Fon ufoit de Mouffles qui, felon toute apparence, ne di£>
ferofent paa eflentiellement de celles dont nos Charpentiera
font commun^ent ufage (Cbap. I!!.)*
Quant au tas, foit de raifins, foit d^olives, il etoit .
renferm^ dans des Cabas, (Chap. 153.) mais ces Cabas de
queique matiere qu^ils fufient, n^auroient sSl r^fifter a la
ponflee du marc, chargi auffi puiflamment qu'il le devoit
dtre par cette machlne, s^ilg n^euifeat ki fecounis d'une
Tt 4 corde
664 EXPLlCATIOiJ RAISONNE^E
corde de cair de cinquante et tant de pieds de longueur,
(Chap. 13$.) dont on emmaillotoit , pour ainfi dire, le ta^
en Tentoarant d^autant de r^volutions qu'eile en pouvoit
fournir.
Ces cabas s^oppofoient a ce qu^on recoupit le marc fi-
tdt apres la premiere ferre, et volia la principale raifon 'de
la longueur des prelTurees, du moins de celles de ratfins,
d'autant plus qu^apres avoir tire du marc renferme dans les
Cabas, tout le vin qu^on en pouvoit exprimer de la forte^
il falloit le developper des Cabas pour le mettre a nud foos
le Preffoir, le preffurer de nouveau, le recouper m^me,
peut- fitre plus d'une fois, afin d'en extraire le vin , qu'ils
appelioient ^orhsiiiiicircumcidaneam, duCliap. 23.
Le tas i preffurer ^toitforme furl'Aire, orcetteAire
^toit une portion ronde de la furface du fol, un peu ren-
foncee et pentive d'un c6t£ ; elle ne differoit du refte du fol
du hangard que par-U, et par un peu plus de fineffe dans
renduit de ciment qui la formoit; cette Aire fe vuidoit
dans le Bailin, qui ^toit une foffe ronde commeI'Aire, pro-
fonde d'environ deux pieds , et rev^tue du m£me endul^
que TAire. Mais aidons-nous des Figures.
La Pl. I. reprefente le plan total du hangard gami ce
fes machines; lesquatres Preffoirs y paroiffent en coupes
horifontales faites a differentes hauteurs, f^avoir: (F^ig.L)
k quelques pouces au-deffus du plein pied; (Fig. n.) entre
TArbre, et le Chapeau des Jumelles; (Fig. lU.) au-deffus
deia poutre de vingt-quatre pieds, on n^y a n^moins
marque qu^en ponftue les pieces qui formoient le lit de nui''
90nnerie ; (Fig. IV.) dans la hauteur de cettem^me ma^on-
nerle. On voit de plus dans la m6me planche les placet
des Trapetes au milieu.
La Pl. II. reprefente un de ces quatre Preffoirs en per-
fpeftive (Fig. I.) et un TVapete en eI6vation, moitie exte-
rieure, moitie coupe. (Fig. n.).
Les memes lettres defignent les mdmes objets dans
toutes les Figures ou ils peuvent ^tre vilibles ; nous nous
diipenfons par cette raifon d^indiquer k chaque article, tant
la Planche que la Figure.
[A] Arbores, les Jumelles. Deux pieds d^^quariflSige
etneuf pieds dehauteur, y comprislle tenon qui lester-
mine fuperieurement, et la portion engagee dans les Patins :
deux pieds d^entre-Jumelle, et deux pieds d'eloignement
des murs.
CA
UES PLANSTIGURrSETc. 66f
[A (iegmb] Pedidnus tapis. Patins des Jumelles, aa- .
trement dit pierre crcuKe pour leur en fervir (Lapides
filices), cot^e par erreur fans doute P. V. II eft aif<J de voir
que les Jumelles ayant, fclon le commencement de ce Cha-
pttre, deux pieds de grolTeur et autant d'inter\raUe, cette
piece ne pouvoit pas avoir moins de (k pieds et demi. II
faut remarquer (A. a.) Forami^a tonga, Pentr^ouverture,
autrement dit le logement des Aiguilles, de trois pieds
neuf pouces en hauteur fur fix doigts de largeur : (A b.)
Foratnen primufn^ la mortaife a un pied et detaii de terre ;
(A c) Capitulum . le Chapeau des Jumelles. La mortaife
(A b) dont nous venons de parler, eft deftin^e a recevoir
le tenon de rentretoife qui forme le poitrail des Jumelles,
piece abfolumeut neceflaire pour relever 1'Arbre, au lieu
que Tentr^ouverture (Aa) eft deftinee a douze Aiguilles de
lu doigts d'equari0age : il n'y en a que quatred'employees,
parceque l*Arbre n^eft pas abaiffe fur lepoitrail; on peut,
quand il touche au poitrail, les placer toutes, vu que du
poitrail au commencement de leur logement, il y a la bau-
teur de Fequariffage 'de 1'Arbre. II y en auroit cinq
fous TArbre, s'il touchoit au Chapeau qui couronne les
Jumelles.
[B] Stipites, les Poteaux. Deux pieds de diametre et
dixpieds dehauteur, y compris le tenon qui les terminjs
faperieurement, et la partie engag^e dans le Patln. U faut
obferver i° larondeurque nousTeur fuppofons, non-feu-
lement pour rcpondre au mot Jlipes qui veut dire fouche,
mais encore par une raifon fans replique que nous donne-
rons en fon lieu. 2^ leur diftance des Jumelles que nous
avons poi*tee a dix-huit pieds, au lieu des feize du texte;
la raifon que nous venons d^annoncer, eft encore .celle qui
nous porte k ce changement, mais nous fommes forc^s de
la placer ailleurs, ei^ leur hauteur d^un pied en-fus des
Jumelies pour racheter celle du Chapeau de celles^i, vd
qu^ils en font d^pourvus eniaveur du jea de l^Arbre en ik
pointe.
[B (tesenb] Silex, Patin des Poteaux, ou Des dans les*
.quels leur pieds font entaill^s.
[C] Suculd, le TreuiL Neuf pieds de longueur fans
compter celle de fes tourillons. II faut en obferver les co-
lets (Cd) que nous avons fupple^s, ainsi qoe les liens en
contre-fiches qui les affuj6tiffent par-deffus et en contre-
bas, de maniere k refifter ktout effort tendant ^ Pelever ;
itous nous fommes fondes dans cette addition fur ce qu^il
Tt 5 ^toit
666 EXPLICATION RAlSONNE'E
^tott hors de tonte vraifemblance» qa^on eiit prolong^ jufqa'
k vingt-cinq pteds un Arbre, au quel vingt et un pied quel«
ques pouces felon le Texte, ou vingt- trois et demi fuivant
notre correftion, auroient fufij, li ie Treuil avoit et^ appli-
que aux Poteaux. Enfin nous Tavons piac6 tres-pres de
terre; nousdevions meme Tcn approcher davantage, va
que le pied de 1'Arbre defcend i vingt-quatre pouces pres
de ce mSme niveau.
[D] Praetwn, TArbre. Vingt-cinqpieds de longaeur,
i^compris la partie engagee entre les Jumelies, JJiigmla,
a quelle a deux pieds et demi de longueur, avec un pouce
delibert^, Chap. 19. U faut obferver les epaulemens la-
teraux (D f ) qui 1'emp^choient de 6'engager trop avant dans
les Jumelles, et laclef en arriere(Dg) qui Pemp<*che de fe
d^ager de deflbus les Aiguilles. Le texte ne parle pomt
de ces derniers objets. On voit k (a pointe le cable di'axde
duquel on Pabaife; on fuppofe F Arbre forme , comme ils
*le font de nos jours, de quatre tiges equarries, reunies par
cdt^ les unes aux autres , et li^s enfemble par des clefs de
bots qui traverfoient, celle-ci les deux tiges inferieures,
celles.ia les deux fuperieures, d^aotres les deux de devan^
d^autres enfin les deux de derriere ; ces clefs avoient nne
t&te, et recevoient en Tautre bout une clavette ou un coin,
ce font la les conftfulai et les cwm du texte, Chap. 12.
^Dans k Fig. in. la furface fup^rieure de TAAre eft inter-
rompue par le Chapeau des Jumelles et par une poatre dont
nous rendrons compte. Dans la Fig. 11. PI.I. on Ven voit
![u'une tr^ - petite partie pr^ de la pointe, et d^anCre part
e bout du pied.
[£E] Summa Torculario latitudini f longoeor totale da
hangard foixante et fix pieds. Nous admettons cette lon-
goeur comme jufte, mais non la largeur.
[EF] PammMtum bims vqfis, lafurface du hangard»
qu' occupent deux PrelToirs et deux TVapetes, y compris
les degagemens necefTaires pour chacun des deiix equipages
complets, longue de trente-quatrepiedsfelon letexte, mais
par erreur, puifque la moiti^ de^foixante et fix n'eft que
trente-trois.
[GG] Trapetibushcus, efpace m^nag^ entre Tan et
Pautre Prelfoir d^une des coaples, pour loger les TrapeUs^
long de vingt pieds.
[H H] reSibus locus, paflage des voitures. Ce veSU'
bus ne peut pas s^entendre des Leviers, car la manoeayre
des Leviers ne devoit pas fe faire de ce c6t6, finon les deiK
Pref.
DES PLANS FIGURE'S btc. 667
PreflbirB oppofes par bouts n^auroient pas pfl travailler en-
fetnble ; aiim nous Fentendons comme s'il y avoit veSuris
ou que da temps de Caton veflus fikt un f^bibntlf decUnable.
comme fruSus, ce qui n^eftpashorsde vraifemblance. -Mais
cet efpace n^avoit pas vingt-deux pieds commeporteletexte^
il en avoit dix huit feulement; nous le verrons bientdt
[II] Abjlipite extremo ad Parietemy efpace entre la
paire de Poteaux les plus ^loignes des premieres Jnmelles
d'ou Ton eft parti , jufqu' a la muraijle qui eft derriere les
Jumelles oppofees aux premieres, c'eft-a-dire, entre la.
Paire de Poteaux et le mur d^ados des Jumelles du m^me
rejQToir. Le texte ne donne que vingt pieds a cet efpace,
mai» nous lui en donnons vingt-deux, toujours par la mi*^
fon que nous fommes obliges de renvoyer encore.
[J J] Sutnma torculario longitudine, largeur n^eflaire
auharv^ard. CertainementPuticontraSiordJient ducommeU'
cement du Chap. ig- feroit bien mal rempU, & le texte n^e-*
toit ici corrompu comme en mille autres lieux. Nous avons
r^duit cette mefure a trente-ftx pieds ; feize piedsdemoins,
que ne porte le texte ou il eft cote P. 1. 11.
[K L] Trabes plana, vin dcs quatre tours de poitrails:
11 eft defigne en ponftu^ en KKL Fig.L pour une desdeux
poutrcs abonties, et en LLK Fig. IL pour la feconde de
ces poutres completant un des deux cours n^eflaires pour
deux Preflbirs etablis bout a bout. Le cours qui complette
cette premiere paire, eft d^fign^ par les m^mes lettres et
en pondoc. Les deux cours des denx autres PrelToirs Ibnt
aufli deflgnespar les m^meslettres, mais en lignespleines»
Fig. m. et IV. a la referve de ce que cache le maflif de ma->
9onnerie que prefente la derniere. . On voit ces deux coura
par c6t^s, PI. II. Fig. L nous avons d^chire Pant^rieure i
refFet de d^couvrir les Moufles.
Nous les fuppoibns ici compof^ chacun de denx pou-
tres feulement; ils pouvoient F^tre de trois : dans le pre-
miercas chaque poutre^ felon le texte, avoit trente-fept
pieds de longueur , et il n^yavoit rien de trop: en effet les
deux formoient par-la foixante et quatorze piads; mais,
dira- t-on, le logement n^en avoit que foixante et fix, voi-
U donc en apparence huit pieds de trop: mais il faut obfer-
ver que cette charpente, deftin^e k porter fur chaque Pref-
£bir un maflif de ma^onnerie ide quarante milliers de poids
au moins, n^auroit aucune folidite faute de Itens et de con-
trevents, fl ces poutres n^euflent ^t6 ent^es Fune a rautre
pour ne faire qu*une feule piece^ et fi deplus elles n'avoient
eu
668 EiPLICATION RAISOl^KrE ^
eu de francfaes et bonnes portoes far les murs de ponrtoar
da hangard ; or deux pieds 6tes de huit poor ies portees,
refte fix pour les entures , il n'y a rien de trop,
Voyons de quelle longueur ces poutres devoient dtre
dans le fecond cas, c^eft-a-dire, lorsqu^elles ^toient com-
pofees de trois entees par entailies. II eft clair qu'ii s'agit
ici de fuppl^er a des poutres de trente-fept pieds de lon-
gueur, pour former les quatre cours de poitrails, quide-
mandoient huit poutre de cette mefure. Mais le texte ne
donne k chacune des trois qui doivent ^uivaloir i. deux^
que vingt-denx pieds de longueur» et ce n'eft pas affez, car
ks trois ahout^s ne font que foixante et fix pieds, et ce
n'eft*la que la mefure du vuide, il ne refte rien pour ies
entures^ ni pour les portees dans les murs, neanmoins
nous voyons clairement que ia mefure foixante ct lix pieds
eft exafte, et cadre avec la longueur des Arbres et i\; aa-
tres principales mefures , mSme avec ceiles qui font le plus
vifiblement falfiiies dans ies d^tails : car, fi c*eftafin que
cette longueur de vingt-deux pieds fftt fulHfante^ qu*on
n*a mis que feize pieds entre les Jumelles et les Poteaux da
mSme PreflToir, . on ne s*eft pas accord^ avec foi- m^me, car
on a enfuite mis vingt-deux pieds entre les deux paires de
Poteaux oppofees en face, or deux fois feize et vingt-deux
font cinquante-quatre» qui joints k quatre fois deux, ou
huit pour les diametres des Jumelles et Poteaux, et k deux
fois deux , ou quatre pour les intervalles des Jumelles aox
murs , font foixante et fix : or sMI y a vingt - deux pieds de
difl:ance entre Poteaux, far quoi portera la poutre de vingt-
deux pieds qui doit s'etendre de Pun a Vantre? II eft donc
bien vifible que la plupart de ces mefures font corrompues,
et qu'on ne doit faire de fond fur aucune de celles qui font
articul^es dans le texte» a moins qu^elles ne s^accordent
avec un fyfteme poflible en tous fes details. Celui que noos
avons adopt^ nous femble tei, et nous n^avons pd conce-
voir que celui-Ia, dont les parties ne fuflent pas en contre*
diftion les unes avec les autres.
Selon notre fyfteme, une des plur importantes fbn«
6tion8 des Poteaux ^toit de guider la pointe de l^Arbre^
de fa^on qu'il pdt monter et defcendre (ans g&ne, mais
non fe porter (oit k droite, foit k gauche, de plus d^un
pouce ou deux: fiins cela, pour peu que le tas a preiTurer
eu ^te plus compreflible d'un cote que de Pautre, incon*
v^nient in^vitable, il fe feroit eboul^, I'Arbre feroit toiiib6
de c6t^, ou dtt moins eilt ilnguli^rement forc6 les Jumelles.
Voili
DES PLANS FIGURE'S etc. 669
Voila la raifon principale de 1'approximation dea Poteaux
dans notre dejlein^ fur quoi le texte aa forplus nous iaiC>
foit toute liberte.
Nous les mettons f^ dix-huitpieds deleurs Jumellea,
c^eft-i-dire^ que nous partageons en trois intervailes 4-
gaux la longueur qui fe trouve entre une paire de Jumelles
et la paire qui lui eft oppofi^e en face, Qintervalle de cin*
quante-quatre pieds, refte de foixante et fix^ ayant fouftrait
douze pieds pour les diametres des Poteaux, des Jumelles
et l^ecartement du mur de celles-ci, et dont le tiers eft dix-
huit) nous avons, difons nous, mis dix-huit pieds au lieu
de feize, entre les Jumelles et leurs Poteaux t^. parceque
TArbre^ k vingt-cinq pieds de longueur totale, eft viiibie-
ment plus court que long, relativement au refte de r^difi-
ce et a ia deftinatioh ; 2^. parceque les anciens entendoient
trop bien ce qu^ils faifoient pour r^duire un Arbre ou
quatre Arbres jumelles» i un equariffiige pandlele, a^rant
jL en faire un levier, dont les bras pouvoient, fans rien
perdre de la force qui leur ^toit necei&ure, diminuer bien
plus fenfiblement en tirant k leur poihte, que les Arbres ne
diminuent naturellement ; 3^. parceque ce levier ayant
deux pieds de largeur entre les Jumelles, ne pouvoit pai
en avoir moins de deux et demi en avant des Jumelles, pour
fournir aux ^paulemens lat&raux indifpenfablement neceC-
faires, et que fi cette partie de Parbre eAt pafle franchement
entre les Poteaux, ces Poteaux auroient laii£& trop de jeu
lat^ral k la pointe; 4®. parcequ^on ne pouvoit employer
toute la longueur de PArbre en qualite de levier en bafcule^
laiflant les Poteaux k feizepieds, fansallongeroutr^ment
les colets du Treuil, conl^uemment fans les trop afibiblir ;
5**. enfin, pareequMI eAt Idlu d^molir toute la machine
pour en renouveller PArbre, s^il n'y eiit eu que feize pieds
entre les Jumelles et les Poteaux : or cet Arbre cafibit quel-
.quefois, car il eft recommand^ dans le texte d^en avoir uii
toujours pr£t a ^tre fubftitu^ k celui qui viendroit i fe bri-
fer, Ciuip. 13. Ceft encore pour faciliter T introduftion
du nouvel Arbre que nous arrondifibns les Poteaux; il eft
vifibie que leur ^uarifiage eftt 6t& un obftacle, car malgr^
les dix-huit pieds que nous donnons au lieu de feize, mal-
r't tout Tavantage qu'on pouvoit tirer de PexhaulTement de
pointe jufqu^aux poitrails, tandis qu^on iaiifoit trainer
le pied^ il n^y avoit efieftivement que la place abfolument
li^cefliure pour cette introduftion» et F^quariiTage des Po-
teaux Ve&t rendu infuffifante. Mais» dira<*t-on t>eut £tre,
I'Arbre
670 EXPLICATION RAISONNE^E
FArbre n'avoit que faire d'dtre guid6 en fii pointe, les Ju-
melles puiflantes, comme elles le font, devoieut fuffire,
elles n'avoient pas un Chapeau pour rien, les poitrails pou-
voient porter en encorbellement deffus ce Chapeau, et re-
pondre aux Poteaux 6cartes Van de Fautre de toute la lon-
gueur du Treuil^ qui feroit bien plus conforme a Pufage,
tant des Anciens que des Modernes , s'il avoit fes tourii-
lons k fes bords, TArbre alors auroit ^t^ introduit Le pied
premier entre les Poteaux.
H eAt donc fallu mettre nenf pied entre les Poteaux; et
donner trois pieds et demi de porte fur le vuide au Chapeau
des Jumelles; donner treize pieds de largeur i une macbi-
ne qui en a affez de fix. Regarde-t-on comme une foffe
cotte les Vnn. du Treuil outre fes tourillons? mais le ca-
ble en devoit occuper au moins quatre pieds dans le milien,
et il n'en falloit pas moins de deux k chaque bout pour le
jeu des Leviers gin6 par le^ Poteaux; ces mefures porte-
roient toujours la largeur totale de. la machine a douze
pieds au iieu de fix qui lui fiiififent^ et la largeur du han-
gard k plufieurs pieds de plus que ie n^effaire, non cepen-
dant jufqu^aux LII. du texte. Mais, ce qui eft decifif ^ tou-
te la longueur de TArbre n^efit pas ^t^ mife a^profit, ou les
colets du Treuil prolong^s ju(qu'ji plus de quatre pieds»
euffent ^t^ fort chancelans, laiflant de cdt^ rimpoifibilite
r^elle de fiipprimer les guides de ia pointe de PArbre, faus
s^expofer i ies accidens toujours pr^judiciables et quelque-
fois fimeftes. Si donc nos changemens dans letexte /ont
vifiblement autant de correftions bien fond^, ceUes ^jai
concement les poutres, dont trois doivent fappl^r k deux
de trente-fept pieds de longueur, ne font pas moins legitt-
mes: il eft 6vident que fi, le fort emportantleibible, de
deux mefures Caton n'a pris que la plus forte, il a dii ecrire
vingt-cinq pieds de longrueur, au lieu de vingt-deux. Mais
peut - 6tre avoit - ii ^rit deux de vingt - cinq, et one de
vingt-deux, et qne ce paflage a comme tant d^autres eCe
defigur^ par les Copiftes.
- (M.) Port6e des cours de poitrails fur les murs da
pourtour: chacune des deux poutres qui forment un cours,
paffe dtt mur fur le Chapeau des Jumelles a 1'apiomb de
ces piliers, enfuite fur les Poteaux dont le diametre eft £gal
i la largeur du fardeau qui les charge; et enfin s^ente a ik
feconde dans le milteu de leur largeur commune.
(N.) TVabecula, autre poutre fervant d'etreflaion cntre
nn preffoir a droite et uni gaucbe^ etpotite entre le pafia*
ge
DES .PLANS FIGURE'S etc. 671
ge des voitures et le mur. Cette poutre eft indiquee en N
. par des lignes ponftuees, et c^eft le lieu qui femble prefcrit
par le texte, ii nous entendons ici par canaks les Baffins
des PreiToirs ou leur fofles, comme il faut Fentendre plus
b|is par canalis rotunda. Mais elle ne pouvoit pas fervir de
Chapeau aux Jumelles^ premierement parce qu^ielle n^avoit
qu'un pied» fecondement parce qu^eile n^avoit que vingt-
trois pieds et demi, ou vingt-quatre felon une autre le^on,
e€ quMi lui en eiit faUu trente-quatre; elie n^eut fervi de
rien dans ies deux pieds qui feparent ies Jumeiies du mur,
ce mur faifant avec ie pius grand avanti^e ce que cette pou-
tre, qu^on he peut coniid^rer que comme un etreililion^
pouvoit faire. IVIais ii eft viiible qu^eiie n^etoit pas fans
utiiit^ k queiques pouces au deia du miiieu de i^intervalie,
qui fe trouve entre le mur M et ia ligne capitaie RR, qni
divife en deux parties ^ales ia iongueur du liangard.
Voyez N* Nous fommes donc forc^s de traduire ici Cana-
tes par le pai&ge des voitures : eifed:ivement le poids des
Yoitures creuiknt ie terrein, ce paiTage avoit Tair d^un canal
reiativement au refte du piein-pied.
Ce n^eft pas tout ; /ub ne veut pas dire deiTous, car cer-
tainement ces poutrea fous les poitraiis n'auroient aucun
foutien ; d^un autre cdt^» fi on les fuppofe fur ie Ciiapeaa
des Jumelies fous les poitrails» elles en fuJTent 1'appui;
il eft donc bien evident qu^il faut ou Ure/upeTf ou donner
kjub ia mdme iignificatioD, ce qui n^eft pas fans exemple
dims Pancienne latinit^.
(O.) In Hs trabecuHs TVabeSy 1)outs de poutres ou forts
madriers dont nous avons befoin ici^ i^ pour compieter
le chapeau et former fur ces pNoitrails, qui laiiTent entre eux
un vuide de deux pieds, le lit de la ma^onnerie fufpendue»
a*. pour fournir des points de fufpenfion aux Moufles, 3^.
enfin pour prolonger la piece N par ies deux bouts, 4 I'ef«
fet qu^elle contrebute les deux PrelToirs oppofes par fbmcs
de dehors en dedans, comme elle les contrebutoit de de-
dans en dehors. Je veux dire qu' il eft n^cefTaire qu^ua
bout de bois de l^^uariifage de r ^trefiOon ou du moins
approcliant, s^aboutiUe jL cette piece par entailie a mis - bois
fur le poitrail o^ elle arrive^ fi eile a vingt-quatre pieds
oomme on le lit dans quelques Editions^ s^etende en droi*
te ligne par dejTus le fecond cours de poitrails, et penetre
au moins de deml*pied dans le mur^ comme nous Pavons
figuri en O.
<0E.)
673 EXPLICATION lUlSOxNNE'E
(0£.) ParieteSf murailles» ou plutdt mafHf de ma^on-
nerie qui devoit pefer au moins quarante miiiters. Nous
chargeons les pieds de nos Jumelies^ &e{t ce que nous
nommons les enraciner, ies Anciens en chargeoient la t^te;
les ndtres ibnt des tirans, les leurs ^toient des pieds droits»
des piliers et des piiiers tres-charg^s: car, pourr^fiftera
1'efFet des leviers combin^s qui compofoient cette machine,
11 n^y avoit pas trop de quarante miiliers de poids en ma-
fonnerie fur un Prefibir mWiocre. Voyez Fig. IV. Pl. !•
et Fig. I. Pi..n. Nous n^avons pas cru que ces mallifs de
maconnerie s^etendilTent au dela de Papiomb des Jnmelles
et des Poteaux, vA Pinutiiite d^une telle prolongation pour
Peffet des machines et la privation des jours ^leves qi^elle
auroit occafionn^.
(P.) jireaf PAire qui tepoit lieu de notre maie, elle
eft cottee fix pieds de diametre» et cela fuffifoit bien pour
Poiive: ii y a Uea de croire que pour le raiiin elle etoit plus
grande.
(P liesenb.) Canalis^ le Baffin dans lequel P Aire fe
vuidoit, et ou Pon puifoit la liqueur exprimee. il n'avoit
que faire des quatre pieds et demi de diametre que lui don-
ne le texte, mais la profondeur ^toit effentielle, et il n'en
eft rien dit fuivant la le^on commune, c^eft pourqaoi nous
prenons trois pieds pour ie diametre, et le pied trois quarts
reftant pour la profondeur^ en liiant latum P. IIL aitum
F.ISB^
(Q.) CaeterufH pauimentumf le Pav6 general dela to-
talite du hangard, different de celui des maies ou Aires, eC
des Baffins^ qui ^toit de ciment de tits poliaPhuile: en
effet ce pav^ g^n^ral n'etant qtfen ciment ordinaire, nous
perfuade que f arida tefta qu^on employoit pour former 1*
enduit de PAire et du Baffin, doit Itre rendu par ciment de
t^ts, iequel ^toit inconteibblement le meilleur, vu que la
poterie 6toit de bien meilieure terre que les briques et les
tuiles, et que la cuiffon en ^toit bien plus parfaite.
(R. R.) Ligne capitale du plan paffant par le milieu de
Pifhe et de Pautre porte k charrois^ et diviiant en deox par-
ties egales la longueur du hangard.
(T.) TVapeti, les quatre TVapetes, f^avoir: un en T i
d^pouill^ de tout agrais et reduit au Baifin, Hbrtarium:
ua en T2 avec TEffieu feulement, Cupa: un en Tj avec
l^Effieu charg^ des deux Meules, et rang^ de maniere a
montrer qu' ils ne g^nent ni les voitures dans leurs pafla-
ges^ ni le jeu de celui qui les avcdfine: enfin un en T4
nnge
DES PLANS FiqURE'5 btc ; 673
rang^ k deflein de fkire apperfevoir les manoeovres mi
Preflbirs. Mais avant de pafler aux Trapetes, il nous refte
a expliquer le furplus des detaiis du Preflbir, qui ibnt rap-
pelles par la Fig. L de la Pl. U. f^avoir : ♦
(ot) Fecles. Les barres ou. Levi^rs k Paide desquels
on tourjioit le Treuil, Nous avons fuppofe au TreuU les
deux Leviers de douze pieds. .[.,,
(j8) La corde des Levier^ qu^.nouft entendons par Ca-
fiflmm. il eft facile devoirque ians cette corde la longueur
de ces barres. ei^t kt& inutile.
(X) Les leviers de dix pieds avec leur corde, et ceux
de huit pieds Ikns corde^ vu leur peu de Iongueur> iigu.re$
^reiTes contre le mar du Preilbir.
(y) /bMis loreuSf Chap. 13. les deux montans du Cable
^tti du Treuil s^6Ieve en douhle pour embraifer la pointe
de r Arbre^ o^ fans doute il ^toi^ fix^.
(tf) TVochleaef les Moufl^s au delTttS de cette mdme
pointe qui fervent a relever l^ Cable : la corde de ces Mouf-
•fles eft double» et pend enarriere des deux mont^ns d^
Cable ; une partie de ces objets fe trouve de/Tm^e fur^ U{i
fles ventaux de la pprte d' entr^e. Les haufies fous la poii-
.trelle qui fufpend les MouiHes, ^toient fi naturelles a ima-
£iner et fi necelTaires pour ne pas perdre-une partie tres
importante du jeu de FArbre, que nous n^avons pu noas
refufer a ce fupplement
(«) j^Jjfercultm 9 le Pied-droit fiir lequel noas.fuppo-
fons qu^gn mettoit I' Arbre en bafcule, quand il falloit com*
mencer une ferre ou achever de le relever; il feroit fous
fa pointe entre les Poteaux^ s'il s^agiiToit de foulager les
Itloufles ou de les ferrer dans le Camarium dn Chap. 63.
(@) Orbis olearius , la Table de diarge qui recouvroit
le tas d prefl)irer.
(*) Ftbulae^ huit Aiguilles dreflees contre le mur, jfjr
en ayant que quatre fous P Arbre; il y en auroit cinq Vil
touchoit au Chapeau. II n^y a place pour les douze^ que
qoand T Arbre re^ie fur le poitrail des Jumelles.
Nous avons reprefent^ PI. II. un Preflbir a huile^ et
sion un prefToir k yin ; ces derniers difi(^roient elfentielle-
tnent des autres» comme on voit par le Chap. 19. iii vaf^
vinaria etc. paflage que nous avons ponftu^ tout autrement
,a^il ne Teft dans le texte, en ajoutant au mot abfieut celiH
e. Capituhf fond^s fur rimpoiSbilite de trouver aucun (^ns
^ ia .phrafe ians ces cLangemens^ et far ce qu^elle^ez^ pr^-
iente nn tr^s jufte.a Taide de ces correQi^na, Ka ^S^
TonuI.P.II. Vv les
.1
674 EXPLICATION RAISONNE^E
les facs cPoItvcs n^ayattt jamais ;\ s^ailaiirer beauconp acfaa-
que fipire, 1'Arbre du Pfeffoir a huile n'avoit jatnais de
gratidd arcs a parcourir. Mais les preffureurs euffent ete
expofes a fe heurter la tdte fdus T Arbre 6Iev^ au plos haitt
de (bn chemin ^ fi lenr mantpulation les eut obiiges de tra-
vaiHer fous une poutr^ auffi-pres de terre, auffinerexi-
geoit-elle-pas, mais celle du preffurage du raifln en fit nne
neceiRt^; il fut de tdut teihps indifpeniable de travailier
fous TArbre pour former te fac, le couper, le relever: voi-
la donc une caufe de V exhauffement prefcrit Mais pour-i
qudi deux pieds? ponrquoi cette Atguille purticuliere?
Obfervons d^abord qne fi le repos de P Arbre fiit refte lixe
fous le Chapeau immediatement, Perfiauffement en quei^
tion n'eut prodiiit»qu'un exces de libert^ fous citte piece,
et que cette meme piece ^tatit appuy^e en bafculefur fon
pied-droit, n^auroit eu, comme celle da Preffoir a huile,
qu^nn piedde libert^ pcor elever fa polnte a l'effet d'abaif-
fer fon pied et de cornniettcor une ferre: br il eft clalr qne
ce pfremier temps de chemin , fulfifant pour une preflbree
d'oHves , ne p^ut jamais fuffire pour tme preffuree de rai-
iin%. • Cette Aiguille etoit donc ajoutee pour fixer ie repos
4e l*Arbrcf a uti pied et demi plus bas, refpeftivement aux
•poitrails , qiie d«ins les Prellbirs a huile ; pour donher a cet
•Afbre dettx pieds et deJmi de jeu au Keu d'nn, «n mi^me'
temps qu*en mettant fix pouces de plus entre lecorpsde
P Arbre ehfon ropos et le (bl, on obvioit a tout danger de
fe heure^r la t^te en travatllant fous ce meme Arbre. Qaant
'4 i'Aiguille, c^eft moinsjpour lui donnerdeia/brce, que
^pour le rendre ftabie en fota logement, qo^on lui a danii^
plus d^^equariffage qu'aux aUtres, en effet de la difference
die ft3i doigts au demi-pied, 11 fefultoit de chaque c6te un
^paulement de neuf lignes de faillio, ppur foutenir l*Aiguii-
le etPempecher de defcendre avec le Pied de FArbre.
* - ' Paffons enfin au Trapete et jettons les yeiix fur le bas
dola PI. n. Fig. IT.
(U) Mortarium, ^l^vation par moiti^ de 1' ext^rieor dn
Baffin d'un D-apete.
(U licgenb ) Coupe corfefpondanfe. Ofi y diftingufe en
(ti i) Labrune la coupe du rebord , par la quelle on peut jn-
ger de la forme, que nous fuppofons a cette partie, fur les
raifbnsque nous donnerons; le texte ne Findique point:
en (u: bb) la largeur du champ du Baifin: -en (uc) mi/&i-
Wttwi, 'Ift moitie de la coupe du Miliaire:- en (u d > la tnoiti^
^e U fargeur de ^ Bo^teeentrale^ dans la queile etdit re^
le
DE5 PLANS EIGURETS etc. : •75
le pied de la Colonne et le» ooins de {kule, qul k m^inte*
npient dans fon plomb.
(V; Colutnella, moitie de rexterieur de cette Coionne«
(F liegenb) Coupe correfpondante. La Colonne eft le
principal axe de mouvement de la machine.
(W) Cupa, moitie de V exterienr de V EffieU. Cette pie-
cc forme en meme-temps 1'Efliea des deux Meolea et let
br.is de levier, k Paide desquels on les toufne L'effieii
eft Taxe horizontsd de ieur rotation , comme la Colonne eft
Taxe vertical de (bn mouvement circolaire.
(^lit^znb) Coupe correfpondante. La Colonne ^toit
re^ue dans V Effieu { Wj) perce pour cet effet dans fon jufte
mUieu , et gami dans fon trou d^ une Boetc ou Canon de
fer, Fijlula ferrea^ on voit la coupe de cette Bo^'te en (e)f
elle etoit retenue inferieurement par une Platine de fer
percee, Tabula ferrea ^ on voit la coupe de cctte Platine
en(f) et celle 4es Lames, Laminaef qui rev^tilToient le$
deux parois tranfverfes du Trou qoarre perce dans TEffieu,
Foraniina. •
(X OrbiSf exterieur d'une Meule en place.
(XUt^mb) Coupe correfpondante. On voit en(gg).
ModioluSj la coupe du Moyeu d'oIivicr Orckisf on voitque
les Meules ne touchoient point au champ (bb) du Baffiin, ni
au Miliaire (c), ni au rebord (a); mais malgre le doigt de^
liberte recommande par le texte entre les Meules et cette*
demiere partie, elles ne pouvoient faire leurs r^volutions
(ans toucher au rebord, a moins qu*il ne futform^ comme
la figure le defigne, et que les Meules ne fuITent delard^es
tout-autour: les Anciens leur donnpient^reeUement cette
forme, puifque Caton parlant de leurs dimenfions au fortir
de la carriere, leur donne plus d' epaiffeur que de largeutL
au Baffin, dans \h quel eUes doivent rouler, Chap. 35*
II falloit des Rondelles, ArmiUaet entre T^aalementde
PEffieu et la Meule, pour preferver Tun etFautred'une
trop prompte ufure, et poor ranger la Menl^ dans le plan
vertical diftant d'un doigt de celui duMiliaire, commeil
en falloit entre la Meule et TS ClavuSf qui laretenoit en
place ; on voit les coupes dea premieres en (h) pour ua
c6te, et en (i) pour le c6t6 ojppofe, comme on voit en (k)
celle de V S. On n' a point ngure les quatre pieced de fer
en forme de Goutiere, Imbrices^ dont la pardejde FEffieit
deftinee a remplir le Moyeu devoit etre rev^tue, et l'on ne
voit qu^unetres-petite partie de la Frette, FmmemJLdbra^
rium, qui emlxral&it ces qnatxe j)iecea a la Cbrtie da Moyeis
Vv 3 en
«7« EXPLICATION RAISONNE^E
cn (1), da cdt^ (X). Mftis il eft facile de fappl^r i 1«
figare, et de fe former ane id4e jufte et clure de cette w-
matiire.
00 Qtpulaej Pieds pendiuiSy depeodances de PEfliea.
(T liesenb) Coupe relative, par la quelie P on voit de
Jaelle maniere ces. pieces fdnt tailleeSi poar s^implanter
ans les trous garnies de lames de fer et s^attacher ferme-
mentirEffien.
II eft ^vident par le texte qne la perfeftion dn Trafete
r^iidoit principalement dans la jaftelTe avec laquelle les
Meules £u(roient lears revolutions en obfervant conftam-
ment an intervaile d'un dotgt entre leur furface pofterieare
et le Miliaire, anterieure et le rebord, cylindrique et le fond
du Baflin, et cela crainte qn^elles ne callaffent les noyaux
des olives. II s'enfuit que ces Meules^ malgre leur poids
qui, pour cbacune^ ne s^ecartoit gueres d'an milier, etoient
Hifpendues a leur Eflica toutes les fois qu^elles n*avoient
aucune refiftance fous elles^ aufll cet Efliea ^toit-ii gami
de fer , en defliis pour tous les cas ou il devoit fufpendre
les Meules, en deubus poar tous ceux oii les fruits a tritu-
rer devoient foutenir les Meules, et par leur entremife fol-
liciter rEffieu i s^^Iever» comme il n^^toit gami en avant
et en arriere, parceqae, (kns doute, on tournoit les Mea-
les, tant6t en un fens» tant6t en Pautre. H falloit donc
que cet £ffieu fut lui-m^me fufpendu par la Colonne oik
par quelqu^aatre appui; i\ c*etoit par la Colonne, la Plati-
ne (f) «oit une Platine de frottement et repofcit far Dn
^paulementfourni par la Colonne. Mais alors que voodront
dire les Pbrafes inter Capam dextra fintftra pertimdito^ itfi
crbes uUiores erunt? i, quoi bony difons nous, ces trou^ in-
teriearement garnis de fer et perc^s en -deiTous de 1'Efliea;
car ripUcato in inferiorem partim, ne laiflTe pliis de doate
qu^entre le deirus et le deflbus; mais ces trous en-deflas
n^offrent aucane id^e, qu^on puifle conciiier avec ceiles qut
i^fohelit des paflages clairs de ces Chapitres, or de quoi fer-
Viroient ces trous dans les cas ou FEiiteu, defendu par une
bonne Platine de frottement, tDumeroit fur uu ^paulement
fbumi par la Colonne» et comment r^leveroit-on PEffiea
et les Meules en appiiquant fur Ic Miiiaire de petits Ronds
de bois perc^ et enul6s par la Colonne» orbiculos ligneos?
Sur ciBS confiderations nous avons con^us ces trous en def*
fotis de PEffieu, et letendQ par le mot cuputai^ des pieces de
bois formant deux groQes exub^rances fous PEffieu, et at-
tKhces au mcyen d'un de leors bouts^ tailli en tenon quar-
: ' re
DES PLANS FIGURE^S «rc. «77
ri efc s^ft^ tu troa qui le rei^Oift^ pieces pendantei non juf-
qn^au Miliaire, mais jufqa^au Tourteau fupefieur d'un tu
de Tourteaux appliquls les xstis fur les autres fur le Miiiai-
re, et enfiles par la Colonne, pour fervir de palier i ceg
exub^rances. Neqs^oas les figuron^». difons-nous, frot*
tantes en gliflant fur le Tourteau fuperieur, dont l^^paifieur
jointe a celle des autres Tourteaux, a la longueur qu^elles
ont elles-m^mes, et i la hauteur du Miliaire^ formepre*
oi(Sment celle qu^il.failt pour foutenir les Meules ^L un doigt
du champ du Baffin. Le frottement ufoit les pieds-pendants
de PEiueu et le Tourteau fuperieur. La pr^cautioii qu^on
1>renoit pour la cgnfervation du trou; vient k l^appui de
'id^e que nous nous formons de leur fr^quent renouvelle-
inent; mais les Tourteaux ne devoient pas s\t^ beaiiconp
moins vite, et pour en enfiler u^, il falloit demonter toute
la machine, ce qui ne s^accorite pas fi bien avec notre id^n
n^anmoins it faut confid^rer que le Tourteau fup£rieur pou-
voit #tre fait de tel bois, et avec tel foin, qu^il durilt plu*
fieurs annees; d^s-Iors it pouvoit toe d'une feule piecc»
et plac^ avant rEflieu; les autres ^toient en deux moittes
femi-circulaires, on les gliiToitfous le premier, minces oa
epais, comme il le falloit et fitdt qa'il en ^toit befoin, fims
rien demonter. On placoit de m^me, fans rien d^monter
que les Tourteaux de deux pieces^ de nouveaux pieda-pea*
dants, sMIIefalloit.
(Z) Orbkuh$s t^neus^ Tourteaa de bois (hr lequel les
pieces (Y) frottent et gliflent circulairement^ en con(e-
quence du moavement de PEffieu.
(Z) Coupe r^Iative: au deflbus de ce Tourteaa priaci* .
pal, on en voit de minces: ceux-ci, (bionnous, fontde
deux pieces femlcirculaires , pour qu^on pAt lea mettre et
les Ater fans rien demonter, cequi n* 4toit praticable que
parce moyen feut. Quant i cehii fur lequel giifient lea
pieds-pendants, ildaroitfiins doute long-temps, mais jl
falloit tout d^nKinter quand il s^agiflbitde le renoavelleiv
nous penfons en efFet qu^il ^toit d^une feule piece: on re-
nouvelloit les pieds-pendants fims d^onter aatre chofe
ijue les Toarteaux en deux pieces, pour rabaifler le fup^-
xiear jufques for le Miliaire.
Vv 3 IV. OB*
074 ¥.. GOI?F<>K OPSERVATIONS
IV.
OBSERVATIONS
SUR LA
VOLI6RE DE VARRON
P A R
M. G O I F F O N,
DX L^ECOLB ROYALE VETERINAIRS
RAPPORTl^ES DANS LA
TRADUCTION FRANCOISE DEyOUVRAGE
DE VAKRON
^ T. n. p. 306. ct faivantes.
(PL III. et ir.)
Qn auroit-lieo de s*^topner qu'un Anteur tel que Varron,
^^ qui le plus fouvent en dit plus qu' il ne fiiut, fe fut dif-
penfe de tous les details niceffiiires fur un objet, qui fe
trouve annonc^ dans Ibn Livre de maniere a donner aiix
Lefteurs la pius grande envie de la connoitre» ou qu*il eut
^U auffi peux jaloux de fe faire entendre qu'il Je paroit, fi
l^n rie. vqyoit clairement que fon texte a ke mutile, cor-
rompa et defigure de mille manieres> foit par les ancieM
Copiftes, Cbit par le$.Typographes, qui leur ont fuccede»
fort eniin par les Grammairiens qui, fans aucune connoif-
f4nce des Arts, fe font mel^s de corriger des articles> dont
Kntelligence fut toujours refervee aux Artiftes. II n'eft plus
poflible aujourd'hui de retablir le Texte dans fon premier
etat , mais nous nous flattons que notre veriion donnera au
Lefteur Tidee k plus approchante tle celle, que 1'Auteur.
s^eft propofi^ de rendre. Pour la rendre encore plus nette,
nous allons examiner le mot de cavea, que nous avons ren-
du par porte , ajouter quelque fuppliment au Texte en con-
fequence de ce mot, et enhn diiliper les doutes que le Le-
fteur pourroit conferver fur le fens que Ton adonne a quel-
ques autres mots.
•ao ;l / Le
SUR LA VOLIE^RE DE VARKON. 679
Le ftylobate qai circonfcrivott le fallon, etoit fans doute
interrompu dans P entercolonne du milieu du cdte de la
grande Voliere^ a reffet de loger un nombre fuffifant de
marches pour monter, non fur le haut des gradins^ ^'eut
^t^ monter pour redefcendre» mais fur ceplein-pied que
PAuteur nomme lapis^ et qu'il.ditclairement etre au-def-*
fous du {iylohatfi ,fijiibter columnarum ftulobatm. Ce ftylo-
bate, difons nons, ^toit interrompu, ii non pour loger led
marches indKpfeafsrblement n^ceflaires, au moins pour on-
vrir un paffage, fi I'on fuppofe les marches en perrons ex-
t^rieurs. II falloit donc que le filet de cordes de bpyaux et
k iilet ordinaire 4 prendre des oifeaux, fuflcnt ouverts au
droit.de ce paQage: des-Iors ni^la Voliere particuliere, nl
la grande Voliere n'auroient plus ete clofes, Pour retablir,
cette cloture et la conferver, on avoit vifiblement pris le
parti. de former en filets convenables les parois et le pla-
fond de chaque paflage» et d'en fermer Tentree et la, fortie
par des ventaux de porte» dont les panneaux ne fulTent que
de filets comme le refte. La raifon en efi: claire: ces por-
tes furmontoient de beaucoup le gradin fuperieur , c^eft-a*
dire^ la bauteur dn ftytobate 9 et cette hauteur avoit etc rc*
glee de fa^oa, qoe du plein-pied g^n^ral, ^tant debout, oa
vtt lans gSne. par defTus (ce qui la fixoit a quatre pieds et
demi a peu pres) et celle du plein-pied, nomme lapis d^ns
le Texte^ fixee a un pied neuf pouces, n^avoit et^ arretee \vl,
que pour que les convives oouches fur leurs lits viiTent par
defihs le fl:yIobate» et n^nmoins ne fuirent pas trop ^leves
au-defius du bafilin. Mais toate autre parois et tous autrcs
ventaux que des filets^ auroient fait perdre ces avantages:
or de pareiis paflages tiennent aflez de la cage, cauea^ et
PAuteur qui fe montre naturellement porte a joucr fur lcs
mots^ a bien pii fe fervir de celni-Ia, pour defigner des
paflages ferm^ de ventaux fl Pentr^e et a la fortie, a rcfiet
que la porte que Pon vtent de pafler foit ferm^e, avant qu^
on ouvre la feconde» et dont les parois, le ventaux ct le
plafond font de filets, conime le.refte de la cloture.
U ne fera peut- etre pas inutile d'expofer ici 1* idee que
nous nous fommes formee de eet edifice fomptueux et re-
cherch^, qnand ce ne feroit que pour repondre a bien dcs
queftions , qu^on pourroit ^lever fur la Tradudion et xn&me
fiir FOriginaL
Commenty par exemple, les oifeaux pouvoient-ils fe
pafTer de' tout foit dans la grande Voliere? quelles etoient
leurs retraitei, lorfquMl fivvenoit des orages^.principale-
"Vv 4 ment
68o M. GOIFFON OBSERVATIONS
ment des gr^tes? cotnment denx morceMix d^Arcfaiteftare^
de 1'importance du portique droit et do portiqae circalaire,
qaiy felon le Texte, ne poavoient pas avoir moins de dix
pieds d^entre colonnes, mefur^s d^Axe en Axe, ^toient^ils
lies? ou ^toient-ils fans liaifon Gonvenabie» qootque «ppar-
tenant a ia m£me piece? etc. Sans repondre a chaque qae«
ftion en particulier, ce qui ailongeroittEO^ cetteNote, il
fulfira de r^pondre a toutes en ^^neral. .^n^'
Le ntveau des terrains adjacens, et cselo! de rarraflb^
ment des fondations » ou de l^alege des flylobates et des
piedeftaux, ^totent le mitae^ ceiui des eaux 6toit de deux
pieds plus basy ip/umfalere ad duo pedes altum afiagno. Lt
hauteur des ftylobates et des piedeftaux ne poavoit pasaller
i cinq pieds fans defeftuofit^, puifqu^ils aaroient g^nila
vue de ceux qui fe promenoient for le bord dufleuvey et
leur auroient intercept^ le coup-d'oeil des viviers, etc. Par
la meme ratfon , le Itylobate du fallon ^toit au m^me mvean
qui celui du portique d'entr^e,-d'autant plos que priver c«ix
aai ^toient fou.<; celui-ci de la vue du bofquet au travera da
^cond, c^eiit htk les appeller k on tableau» et ie coavrir k
leur arriv^e. Ces deux portiqnes ^toient donc de mdme
Ordre et fur mdme raodule, et faifant partie da mdme tout;
ils ne devoient point 4tre fans iiaifon ; nous croyons donc
que les deUx murs de c6te n^^toient point nods, mais qoe
le ftylobate paroiffoit fous ces murs comme foos les oolon-
iies des portiques, que Pentablement regnoit for les xma
comme fur les autres^ et que toat ^oit fidelemeat raccord^
d'un bout a l'aiitre : nous crovons meme que ces man 6*
toient d^r^s d^ornemens laimins et d'ornemens rentrans,
comme de niches et m^me de bouiins, nuis diftriba^ de
fa^on i faire decoration.
Mais y quoi ! les viviers ^toient-ils donc ii deux pieds
au - deilbus du niveau des fentiers ou des allees qoi les envi-
ronnoient? nous ne le penfons pas^ nous croyons au con-
traire que ces all^es ^toient afleur d^eau, et que \efakr$
qui circonfcrivoit P6tang et fon fentier, regnoit toutautour
de la grande Voliere^ non auffi large qu^autour de P^tangp
mais en forme de banqaette creufee en loges^ comme celles
d'aatoar de 1'^tang; et que, pour paiTer de Tentr^ princi*
pale au fallon, il &Iloit defrendre pres de deox pieds, et les
remonter au bout du fentier interm^diaire, potir arriver a la
premiere marche de refcalier qui montoit au fallon.
Le portique du c6t^ da Jeuve etoit donc compofi^ de
douze oolonnes fur deux rangs de fix, comptant de chaqae
cdt£
SUR LA VOLIEUE DE VARRON. 68i
cAt^ la termuudfon da mur ponr nne colonne da rang int^*
rieur. La Portiqae rond ^toit compofe de douze colonnes
ext^rieures et de pierre, et de doaze colonnes de fiipin en-
dedans: les cdtes n^etoient li^s k ce fecond Portique que
par le ftyiobate et I^eiitablement, qu Tun et Pautre retour-
fioient d^^querre k la terminaifon des miu*s et de la partie
parall^Iogrammatique de I^edifice^ dont iis formoient les
deox grands cbtis ; une nappe de filets fermoit chacun^ de
ces portions d^entre eolonnes. La terminaifon des murs
lat^raux, dont nous venons de parler, r^pondoit non au
centre du (allon, mais de chaque c6t^ i la colonne qui le pr^-
c^doit, c^eft-a-dire, a la troifieme en comptant de 1'entree,
tant en allant i droite qu^en allant k gauche, de forte que
le centre de la rotonde etoit d'un demi entrecolonne en
avant de la ligne du parallelogramme, qui fe trouvoit op-
pofi^ k la principale entr^e; c^eft par cette raifon que la
partie» qt$d ad capitulum rotundus eft^ eft de vingt - fept
pieds, quoique le rayon ext^rieor ne puifTe £tre que d'en-
Tiron vingt-deux.
Les colonnes int^rieures da Portique circulaire, celles
ie (apin, quoique plus gr^Ies, que celles de pierre, quoiqu^
^lev^es fur des focles d^un pied et demi, montoieht a hi
mdme hauteur, qae celles de pierre, portoient comme elles
leur cut^ d^un fofite, et leur peu de diametre en raifon de
leur hauteur ne choquoit pas , vA ieur rapprochement da
centre g^n^ndy par rapport k celles de la file ext^rieure :
ciles n'etoient couronn^s que de Parchitrave, de la s^^lan-
coit la coupole de charpente, mais peinte de maniere k la
htflfer croire de pierre, comme les colonnes du dedans.
Voici enfin comment nous diftribuons les quarante
J)ieds de diametre de la rotonde, pris PAxe k Axe des co-
onnes exterieures. i^. Pour les deux largeurs entre les
deux filets du Portique circulaire, felon le Texte, dix pieds,
locus eji p. F* latus; 2^ pour deux largeurs dn parquet;
nomme dans le Texte lapis, y compris deux demi-diame-
tres de colonnes k leur embatement, et mSme au focle»
douze pieds ; 3^. pour Petang et fon fentir dix-huit pieds,
en forte que ce Baifin pouvoit avoir de treize k quatorze
pieds de diametre.
Les lits des convives s^^tendoient en encorb^Iement
fur P^tang, et portoient chacun une petite table particu-
I 9 liere, puifque Tautre ^toit toujours prlte k fuir de devant
chaque convive, par conG&quent la table toumante n^avoit
I pas fept pieds de diametre.
I Vv 5 Pi-m.
i
68a M. GOIFFpN OBSERVATIONS btc.
Pl. IJL A. B. les deux miirs kteraux.
C. Porte principale.
D. D. Pordque. E. E. les deux viviers.
F. Sentir. G. Saton en rotonde.
H. H. Intervale de 5 p. de large regnant entre les deox filetf
des colonnes.
1. 1. 1. Gradins. K. K. AfTife de pierre^ Lapis^ elevee d'un
p. 9. po. fur le focle, et large de 5 p. c^eft fur cette fur-
face qu^on dreflbit les lits des convives.
L. B<iflin. M. Sentier qui Fenvironne et qui eft lai^e d^uii
pied.
N. Isle qui occupe le centre du baflln, fur le centre de cette
Isle s^eieve Peflieu qui porte la table.
P. Banquette creufe fuppleee au texte.
T. Maiches fuppleees en confequence.
U. Porte du Salon, Tune de ceUes que bauteur nonimo
Caveae*
X. X. Arbrifl!eaux dans chaque entre-colonne de la file an«
terieure. Z. Z. Stylobate et Piedeftaux.
Pl. IV. B. Mur lateral forniant le cote gauche.
C. porte principale. D. Portique. E. Un des deux vivier»,
F. Ligne qui borne \sl furface de Teau du vivier; elle cen*
fee former celle du fentier.
G. Salon en rotonde.
H. H. Intervale circulaire regnant entre les deux files des
colonnes.
L 1. 1. Gradins. K. K. K. Aflife de pierre, nominee Lapis^
L. L. Baflln. M. M. Sentier qui Penvironne.
N. Isle qui s'eleve dans le miUeu de ce bafliii et fur le cen-
tre de la quelle s'eleve Peflleu de la tabie.
0.0. Ports pour les Canards. navalia,
P. P. Banquette fupple^6 an texte pour racheter la profon«
deur des eaux relativement au plein pied: ony fuppofe les
retraites pour les oifeaux comme dans le Socie du Saloiu
Q. Tourillon portant raiguille qui marque les vents.
R, Etoile qui en tournant tout au tour de P entabiement
marque Theure.
S. Canal fouterrain par lequei les viviers conununiqaenC
avec le baflfm.
T. Marches fupple^es. U. Porte du &Ion ou felon l^auteur
une dcs Ca/veac.
Z. Stylobate et Piedefl:aux.
COR-
CORRIGENDA
IN COMMENTARIIS
AD CATONEM ET VARRONEM;
P. 4. 1. 32. lege: vtputo. P. 5. 1. 32. lege: nUratum.
P. 7. 1. 29. — ceteris tnediaftims. P. Q, 1. 17. — itcuii.
^^\^9.ao.hj^'^'Cdgnatum
*P. 21. 1. 17. — nondnefarris
• • P. 23. 1. -25. ^fiebat oiiuis,
— 1. 36. — i finguUs torcutii
0 P. 24. 1.9. '^Leuiers L i$.*-^vitti/que toreis
'•- P. 25. 1. II. — udprae/epes
P. 26. L 25. — Itir Gerner. nemo
- > — 1. 40#'*«* Qffar^ Pontedera
P. 27. 1. I. — oliuetum locamus
~ 1. 12. — Ifio vero loco
P. 30. 1. 6. — matura etiam
P. 31. 1. 10. — cum quofaciunt
P, 32. 1. 8. — Salicem P* 33. 1. 17. — Corruda
P. J5. 1. 25. — Jlpicio I. 41. — eoque dudt
P. 37. L 13. — Jlelius Stilo
^ P. 41. L 3. adde: Indidem difcimus lauram triamphalem
%fle delphicam. Adiicit: luiem f» aiiogenere baccakam ap* •
petlant kauc quae vu^atijfima eft, baccarumque fertUifiima ;
fiiritem vero earum triuntphatem. Idem X\^L fedt* 1 1. tmc*
'catem nominat^ eamque cum tinp et auguftabaccis^ ti*ium- '
|>ha(eih talea tatttom > vtpote fterilem. Scilicet laurus Lin-
naei nobiIis.dioica feu fexu arborum diuerfarum diftind:a vi-
fltttf in Europa caiidiore. Feminam baccatiam^ baccalem
^t cypriam dicebant marem delphicam et triumphaiem. De
llla Theophraftutf C. P. II. 15. Hi^viij^ ydp itmv ^ ual acxxp.
mg,, ii&itep ^ fipvoipifOQ. Idem H. P. 111. 8* ^ *4 id^VTf ro
fiorpviiov. (pipet fjiiv ne^ nxp^o^ipoc^ m tiyj k6^ irS&u,^ d^x
%cq yiuog ri uvr^g. i fiijy dA,» 7r}Jov 7 aTcapvog y Tjy i^ Tccij £^-
fsvx rtvig ua^i. Vnde Plinius XVI. f. ^2. lanrus vuasjiias
g^}^^^ 9 maximeque fterilis , quae non gignit aliud: ob id a
quibu/dam exiftimatur. Vides^ fipvov ab eodem Theophrafto
«libi fiorpv&ov dici, quanquam ^fvov in aiiis etiam florem
mafculum appellault. Denique locus alter Theoplirafti do-
4M, Iaurmi> eaHdem alicubi etiam fexu coniuni^lo fuifle re-
pertam. * .
P. 42.
CORRIGENDA.
P. 4^. 1. 8. lege : duat tantism
— 1. 26. — tandata etiam
— L 39. — qui (juifcripferat
P. 43« 1. 29. — omanienta bobus
P. 44« 1. 41. -— Bruti vxar
P. 46. 1. 38. ^ yides vnde kl.m
P. 48« 1- vltima — Epift. 91.
P. 5a L 12. -— Quare yiSoriamm
P. 5a. L 37. — Fi/dnas olearias
P. 55. 1. 33- - TreuUs P. 58. L 38. — EdJU frimmmm
P. 59. L 1 1. «^ ifla aetate P. 60. L 16. -^ eommatebaut.
P.65. in fine t<ertiae notae adde: Vide etinfca ad cap. 31.
et adde locnm Theophr. H. P. in. 6. Hp* ^i xcty Tpi^ ri rL
fivjBird^etf ri ^ik» rirs it» ri Xorfi/. iy ycip r«/c £A^/c ucupoTi
uji ewsfuuferoQ 0 (pkoio^ aAA uoif npicup^ifroQ fUkcp^ ri
Svkov ylveraf %oif TJf o^^ee xSP9v. rfirri xoi|^ Tpoc t« t^v yjpmoaf
iSkv iAu x^ i^vporepoVf ixv ftsru ryv «icMViy wy iwp-
P. 66. L 35. lege: editionifuat
P. 70. L 18. — trdbem planaml
P. 71. L 23. — jlremtum enim
P. 79. L 15. *- praelig^nea toqui^
P. 8t« L 33. ~ deftiltare P. 83« 1« 4^— reliquam
P. 86. L 13. — vr/ exficofieri
P. 87* L 35« adde: Ne per auftram, yentum humidam et
calidum^ nec per rorem geluue aut ante meridiem, Ml
omnino iicca et tempore iicco materia caedatur et traAetmv
cauetCato, quippe caior et humiditas fuccum arborum fii-
cile in putredinem conuertunt et lignum vittant Qoare
multi hodieque vento auftro caedere arbores vet&nt. Cf. Du
Hamel de Arbor. caedendis T. L p. 294. verf. germ.
Materia quae efTodiatury faciie ex loco Theophrafti, p.
88* pofito, licebit aeftimare. Scilicet arborea ligni durio-
ris truncique minus exceifi. quam abies, pinus et picea; yt
trunci infimi pars (k pivot) in vfum trahi pofiit Ita bodie-
que quercus effodiuntur, vnde arbores preli (les§fum^is)
fiant Vide eiafdem Galli Du Hamel Opus laudatom T. 1
p. 311. et T. n. p. 155. Forte materies mgra^ quam Pli*
nius ex Catone laudauit, (locum vide infra p. loa extrema)
olim difta fuit, quae ligni durioris et nigrioris eft» quam
abies, pinus» picea» tilea, et fimiles arbor^, q\as GaiH
etiam ligni albi feu materiae albae nomine compleftuntar*
Reperio etiam in Ariftotele de plantis cap« 9. ivKu kemi
difta mollia^ quae aquae innatant, nec merguntur.
P.99.
CORRIGENDA.
P. 99. 1 14. lege : volebat Pantedera difiing^:
P. 106. 1. 14. ad Cap.XU in fine adde : Geoponica X 75«
11 19. ^ef r« Mifiar» fi^ ri poffi miovrog ivrl^s^^eti iJkM
tS yof ir.
P« 107. 1. 13. — verba herbae idgenus
— 1. ag. — hmic lutum, luto 1 41. ^fermofexu
P. log. L II. fini notae fecimdae adiungenda erant, quae
m linea 20. Wqne ad 30. aiieno loco inferta iegantor: Idefii
I» — prowittit. .
P. 108. lin. 40 et 41. delendae fant plane,
P. 1 10. 1. 8* iege: ratione conciUare. £t in fine annota-
tionisadde: Taf^em vidi, fimpiiciffimam, etnifallor^ ve-
ramhoios loci interpretationem efle hanc, vt dicamos^ fur-
calum vitigineum taiiitae iongitadinis fumi, qao faciiius fo-
•luniui, iuxta vel infra termm fadx>» infertas, deinde altera
parte, qoae exfiait, in terram depreflus vinculifque firmatus,
enpat terra emergens et replicatam ad vitis caput, i. e. pe-
dem feu infimum vitis truncum, erigeret Pars igitur in
terra deprefla media vinculisfirmabatur» et radices agebat;
eaput forcttii exilans et verfus pedem vitis matricis replicap
tom progerminando nouam vitem creabat Foramini vitis
veteris furculus vtrinque ad medullam vfque inferitur obli-
vpmy ne caput infimum furculi exficcetur alimentumque vt
aiiquod a nouerca fimul attrahat
P. III. 1. 2a — verbo elatis
P. 1 13. 1. 39. verba Colum. V. 9. a. delenda fant
P. 1 16. L 1 1. lege : rwl^ L 14. — rir^
— L 25i — Eadem tradit
P« 1 17. 1. 39. «— maleato habent
P. 1 18« L 21. -» vt putris P. 120. L 2o. — * cupreffos
P. 131. L 13. — hcum opponit
P. 134. L 35. in fine adde: Verum nunc agnofco errorem.
Ocinum a farragine diuerfum ex trifolii herba fuccceoiiTe vi-
detur, vt docebitur in Indice fub vocabulo OaiNMf. • •
P. 125. L 14.^ lege: optime — oleagineum
P. 126. L 3. — Panis etiam
» L 6. adde in fine : Romanos.
. — ^ L 3a lege: pulmentarium\
P. 133. L 38. — contra/eriae
F. 139. L 3* — aUcafaSo L ja ^ oko vnHa!
^, L 42. -« bcun^ Attii
P. 140. 1. 36. — « tabutam vngi
P. 143. L 35« ^ quod non omnino
P. 143.L 35. ^fefamo et oteo/riffa.
P. 144-
CORRIGENDA.
P. 144. 1. I. lege: genus libi
P, 145- U 8- ^farris adorei']
— 1. 33. — texto) non operitur tefto;
P. 147. 1. 8- — nouis/oli P. 148. i. 6. lege: atieuo toco
P. 149. 1. 37. —farcimt atia ratione^
P. 151. 1. 37. — in libris Poktiani
P. i5a, L 7. adde: lam olitn Theophraftus de Lapidibns
p. 398- ed. Heinfil : %sf} 6i K/W«y s(rrt tk ^ ^Brof 7? ««T
7/vfiTa/f yhcxfci ravTTi i' (ik&(Pii<n rxQ iiatik^Q earrl (§5
ftfOQ ri^ Txeti.
P. 154. L 14. — Denigrare terram
P. 155. L 2. — intelligendum L 34. — nigra/uccufqt»
P. 156. L 36. — Biennium']
P. 1 57. L 29, — Ex hordeofaftam
P. 158* L 5. adde: Cetemm eandem conditiiram ex Grae-
cis retulit Palladius XI- c. 14. feft. 5. Suaue vimm de dwno
fieri docent^ fi ordeacU polUnfS ctfothos duos Jinml cumvino
JkbaSlos miUas m vini vqfculo et hpra vna ibieffe patiaris.
vbi vide notas. Plane connenit locos Theophrafti de Odo*
fibus p. 451. ed. Heinfii: vbi vinum Thafiiim, quod in pry-
taneo conuiuio dabatur dulcedine praecellens, condiri nar-
rat farina triticea cum melle fixbafta. (rrouQ ftshri (Pvpa^
TOm«.) Ita enim odorem a meiie , dulcisdinem a {arina ac»
cedere.
P. 159. L 15. lege: phoenieo balanum
P. 160.L 36. — Bradle^
P. 163. L 13. — verba^f. vind.
P; 163* L i8. — fioaifo(pifvyy»
— L 41. adde: Paliadius myrtis roonbmis ficcatis tn-
fifque additis vinum decem diebus odoris-optimi effici ex
Graecis docet XL Cap. 14. f. 5.
P. 164. 1. 36. lege : effe iuftam; L 27. — taemis
P. t68. L 2. -^ apparet hinCf mdlum.
— Lix.^—platanum. Pontederg
— I. 36. -^ vbi quahrum - L 37. «■ fmt , teJU
P. 169. L 22. — circumfarfHs
P. 170. L 35. — piaculorum commiforum
P. 171. L 13. --farraque L vit — appeUabautmr.
P. 173. L 39. -^foliis — madefa&is '
l\ 175; L vlt. — iHoek^Svro. In fine addet ad quem loaim
vide egregiam Hemfterhufii notam p. 1569^
P. 181. L 37. — porcam. ^ *
P. 182. 1. 30. — Bitic P. i87- 1- »4- — Pig^
P. 188. L penult. — Gefner: admenfiim
f
CORRIG£NDA.
P.tgo. 1. 37. lege: rfi /fgwij. J[fparagi. '
P. 192. 1. 1 1. — Contra rnonuit Gefnerus,
— I. 28« fini huius notae adiungenda erant, quae 1.
34 — 40. leguntur : Sed nimis — Jinguli.
•— 1. 31, — coniiciebat P. 193. 1. 38- l«ge: caeduae
P. 195. 1.3. ^patebit,
— L II. — oYviSQ P. 196. !• 25. —Jit impienda,2
— 1. vlt — cqdentibus Jimites.
l P. 197. 1. 16. — tigna P. 200. 1. iil — debebant
P. 201. 1. penult — tantam tjfe vim,
P. 202. 1. 15. — monente Pintiano;
— l. 2g. —> articulorum , hoc
P. 206. 1. 24. — ex eo duxiffe
-— poftlin. 35. adde: Similem fere medicinam adhi-
bet Hippocrates Muliebr. II. ^,670. contra fluxum (angdinis
ex locis fub arttculis ; vbi fiiflfimenta parat : if^pov ih XP^
cir:]evr» etvotf xc^ dfi^p^^^eff&ecf rijv ywdSKxtrepiar&KocjMevTfv ef-
fixtTtv dg pLrj lexpocrviif. Idem p.652. contra vterOm in coxam
verfus procumbentem adhlbet vrinae calidae fomentum: irt;-
pi^v rxQ vffrE^otc, iyx^^ ^s ^^ ^pov irxXceiov ku\ ivx^ietv, hoiI
ii ra HoTkoc r« rvihi ifiipMad^f^Bor&ctf, iraf /scftXtnf^ SfMri r^
yvvuhuc, dg iiij TTxpxirviy.
P. 210. i. I. lege: auxiliare,
P. 21 1. 1. 1. — nojlrae faciemus.
P. 2 1 3. 1. 25. — fed male hodie 1. 34. — petafonem diare;
P. 222. 1. 20. ^ Coponium
P. 225, 1.6. — Curium^^illi
P. 227. 1. 24. — narrat Farronem ea,
P. 139. 1. 14. Adde haec: Sed ipfe Varro fupra p. d25«
in loco Gallii m. 10. fe profcriptum bibIiotheca(que fuas (fi-
ffeptas queritur, in libro, poftCaefarls mortem fcripto. Po-
tutt igitur fpeAare profcriptionem a triumuiris fa6lam vel
ab Antonio A. V. 711. Nam de prlore ab Antonio fa6ta
profcriptione nihil diferte traditum exftat Cicero viliam
Cafioatem occupatam ab Antohio tantum tradidlt
* P. 244. 1. i8* lege: ab injimo ordire,
P. 240. 1. 26. — rkmpitur
P. 248. 1. 19. — Parui Parif. 1^33.
— 1. 21. — repetas fcribere.
P. 250. 1. 16. — Maronitem 1. 29. — Bllaronikmp
': P. 262. 1. 5, -^ poteflatemfefiatusatqui
P. 265. 1. 24. — ex toco Seruii \
P. 266. 1. 16. — Ita Fiftorius ex vejligiis ' ^
P. 277. 1. 3, — in arbujlo l 33. — CufpidH
Tom.LP.IL Xx P.a78.
CORR IG END A,
P. 37S. 1- 5« ^i^' Scilicet verba vbi nafiifm vua adrcri.
pta fuerant pro interpretatioiie verborum Varronis: qmt
oflendit/e afferre vuam. deinde altera: vindemia fafta inter-^
pretabantur verba Varronis: fimul ac vidit occipntium vifuU^'
micUoriy* refte^ monente Vrfino." Ceteruoi obiter annotabo
locum lofephi in Antiq. ludaicis laddatum et cum Plinii fu*
netls comparatum ab H. Stephano in ThieC. Gr. L. ^oivik
fioTfioify eU uwtkoy xspniyfUvji,
t. 380. 1. 3^. lege: arenojo, neque
P. 383.1. 35- — Pontedera in Curis
P. 285. 1. 4 ^t 5- delendae fimt.
— 1. 26. lege: mutauit lucundus,
P. 289. i. 12. — vt in ea P. 291. 1. 16. — Egr^iam
P. 297, L 8f — momnU ejl. L 1 5. — fundofunt
— L 18. — Ouartum P.298. L i^^fabrosparantj
P. }oi. L 28. — Compara CoiumeUam I.g.^^
P. 302. L 7. — aut quamfecijfet^
P. 304. t 29. — %.q%Mm fl/fi] Haec verba fp. c. Vrfinus.
Poft haec adde: ex vemo tempore\ Geoponica X. 52. ^ i^m»^ '
n^ iyH6yTpi^€raf i fiivoy r^ ifccpt , aairep rx aX^ ihipOf aJSL»
^cif d^ipa^ f^ixf* rpoxSy x^nfiefivSyf tec ^XafpsurTyoc ^ff/.
P. 308. L 7. — lege: Cato 1. 25. — vonure: dentem
P. 307. L 38. — Mihi quidem pariter
P. 311. L II. — defendif$frex loco
— I. 32. •— Codex VoVit, fabulia. infn^
P. 313. L 20. -^ Corrige: qtnbus cannabi
P. 314. 1. 27. — in attero argumento
P. 3 1 5. L i6. — contra caeduam
P. 3.19. 1. 25. — (fvraXinyf
P. 325. L igi — tertiatus ^ccatur
— poi^lin. 35. zAiei perfaritortsoccarejoltnt^ lil
fegete noo lata fieri.id .poffe per faritores, re^ monet Var-
ro. Wem iubet Heiiodus ^jpywi/ 439. q ik rvr^ig oric^sn
iftMig i^x^ouy ficcxiX^y rivoy opvl^6<rctri^eni nipfjMrxxotn^
rtrm. vbi imLikx e&ffnoAdQ^ qua (aritur ieges. Hinc Vir^
gilius Geoi^. I. 104. iaKQ qui femine cominAs arua infeqm-
tur^ cumulojque ruit malepinguis arenae.
P. 328. L 38- lege: vocant Jleche.
P. 330. poft iin. 4.adde: pojlerior^quodl Peffime in vtra-
que Qefneria^ et noftro exempio pofierior^qHO^ Male etiam
ieft. 4* ocifnum, farraginetjf inde traftun^ eft pro ocmnm^
denique paulo poft Similiter quo ocimum pro Similiter qnod
ncimunu
— L 31^ ^ ai vutgata Farroms cxemplaria
1 .' P-33I.
G 0 RRI<f END A.
P. 331, 1 28» in fine adde: Serd agttoui errbr&tai vifo-
rum doftorum, quos fecatus veterem et probam leftiohem
pabuli exulare paffus fum, cum in ocino fabae metotio locuni
noQ habeat, ad pabulum imnquam fatae. Contra ocini fe-
^es ex trifolio fdiffe videtUr, vt in Indice accuratitu trade-
tun Varro ipfe genus herbae vel fegetis fignare vel noiuft
vel ipfe ignorauit, cum Columeilae forte etiam ipfios^etate
vfus ocini exoieuiffet .
P. 337. 1. 17. \e^i feruaiHt interUma*
P. 343. 1. 24. — Farro omiffis verbis
. P. 344. 1. 36. — infima relinquitur
P. 345. 1. ai. ^ his legendis et comparandis
P, 346. i. 9. ~ fi», (Twcijf antepenult lege: aequtttum
P. 347. i. 36» — et inoculationi et
P. 348. i. 7. — a^hyTi reV
P. 353. i. I. — voluit. Ge/ner
— 1. 29. — xeifjuSvfx;. P. 355. 1. 1 1. ^Jkpinam
P, 356. 1. 4« — Polit liber foeni/ecia habet
— 1. 28* r* aliquod bonum.
P. 357. 1. 3. — hordei tunicula,
P. 358. 1. 22. — contentus et ilte
P. 359.i. 6. — <rxt;r&c P. 361. 1. 5. — ifiAiK -^
P. 362.L6. ^aefiufiat. l. %2. ^ tameh Edkidnes
— l 23. ^ in :Silio Fin. l24. — Ediiionn
— 1. 29. — reteSali
P. 363. 1. 32. — domum iegere^ et referre,
— 1. 40. — Hnndemiam diligentius, cum prter
P. 364. 1. 20. — exctufo omni
P. 365. J. II et 12. -^praeterea nifiU — corrigebai: for*
tna literamm nott ferant a reliquis diftinguenda.
— 1. 17. — myrrkae odore
P. 368. 1. 4. ^fal/am opimonem pofui 1. 7. — TbmM
P. 370. 1..37. — oleam eoneakjhit,
P. 371. 1. 28. ^ ^ ivayeioig ri ^Sq
P. 373. 1.5. — <r«x?v«« L23. — SctmtkM»y
P. 374. i. 17. — tuiimendum effe^
• P- 378. 1- 15- — ^^V^ ift^
P. 380. 1. 23. — ad olyram et eirincetm
P. 381 ; 1- 22. — vn/ga^ai» ln^oftir,
P. 382. 1. 35. — w«>?/2^^ «nim
P. 383. L^ -;• iet<Tcetv\ a pinfendo.
P. 384. L 29. — fuiffe , ex Epiftola
P. 390. L 4. — rifinus ait in Codd.
f.^gi.l 41. ^ihrefi:enHusBttfili • ^
Xx 2 P-59t*
C 0 R R I G E N D A.
P. 397. 1. 44. lege: rtRpmrt cmfet Vrfitms. ^
P. 403. L 36* — Ita Viftorius ex libris foift
P. 409. L i6. — Garganus
«— L 34. adde: Geiherutii fi feqiMris, iaghm erif»
qood Graect ifftJSLav dixerunt, iUaftrat&m ab Hemfterhuiio
ad Hefychii ^AffrviteXS^ cui humeris vtrilbtte impofito ligno
curuo vtrinque appenCie portabantur ^cellaey corbes aliae^
que (arcinae. Locus eft in primis accommodatus ad rem
Epiftolae Alciphronis L p. 6. a viro egregio correftae: ri^
ifflj^MQ irwfUs^ ivfXifisve$ m^ ria iuaript^ev vmpidac i^p*
r^a»vr$^, Forte etiam iugum ftaterae licebit interpretari,
fi firpicuks legere et de ait»prfy interpretari velis, quod
iugum diuifum aequaii pondere fuftinet ap. Ariftoteiem ia
Mechanicis.
P. 410. L 2^ lege: Polit. T^ro pqfcant L iS*^Jbk exario
P« 413. L 3. — notas vetmbus, quas
P. 413. L 194 •— opi»to)Q 6k xcti ixl rm
P. 414.^7. --'eifiEtmaim
P. 41 5. L 4. — oLfuhtriov L 41. — pecore ex hirto
P. 410. L ig. — IniiciutUur tomae
f. 418. 1. 37. — ewxii^ neif rpixn^^*
^F. 49a. L 34, — defiMHte autunmo,
P. 436. L 43. — prior/cholii
P. 438. L 40. — Hinc Dio L 41. «- ijrrwu
P. 43a L 33. — ihxrxepseriniv
~ L 35^ in fine adde : Polybii hunc clafiicnm et anti*
quiflim«m locomy qui docet» iam illa aetate annonae miiita-
ris partem praeoipuam fuifie porcinam carnem recentem et
ialltam, miroromiflum a Godofredo, qui recentiorom tem-
porum annonam militarem eiufque partem praecipuam, por«
cinam erudite trafbiuit ad Cod. Theodof. T. IL p. 393 feqq.
ed. RitterL
^ L 38. lege: quemappojui; P.43^ L^.^Q^edidii
P. 433« I. 35. — macileutae huc pertinere
P* 434- L 34. — viio pide
P. 435. L 19. — - Supratamen L 54. M.
^* 437- L 30. — vfque ad/ubulcus,
P. 438. L 15. ~ 31. commoiUffime]
— - poft lin. 38. adde: crudum emm/ohdi atuuml Co-
lumella etiam U. 9. feft. 14. hordeum afiirmat omnia anima-
lia melius pafcere qvam triticum ; Idem ia pafcendis bobas
VI. 3. fedu 3. paleas tritici hordeaceis poftponit Accedit
auftoritas Theophrafti C.P* IV. 10. vbi multa animalia ait
perire tritico piUla, addens; Hlim i^ 'iri Jic^ cvfi^vet rde
CORRIGENDA-
«oiX/o^ ixTtvsv/uLetrw^o^ ^ ^Sw Jf roS ?%«ffiy 6*xaoy. (ruim*
nantibUs) (PwSie^ yxp Kccf mc 6wcoiTipy»arop i vvpoQ cSfio^; wv
Xn il ?rroi/ vpotf^iKkQ ro uxvpov (paleae) jxiy» ik ncij ri
davmi^eg Svctf.
P. 442. 1. 1 1. lege : opus de apibus 1. 41 . lege : vtero fordae
P. 444« 1. 34. •— cofiatos] I.40. — et tniror, eam
P. 445« 1. 9. •— wAMTvvouiusQ iyavy fiijii
— * 1. 24. adde: Ceterwn hoc loco meretur annotari
Hippocratis locos de Articump. 784* vbi adtnonet^ bouem
exeunte hieme maxime macilentum lieri propter arandi la*
borem grauiiHmum herbaeque nouae breuitatem, ideoque
facilius quam reiiqua bruta coxendiccm acctabulo emotam
habere^ atque omnino non admodum iirmiter acetabulo hae«
rentem gerere coxendicem ; ideoque omnium quadrupedum
maxime bouem' ciAir«y eAe, vt Homerus appellauit, id e&^
vt alibi Hippocrates, in Mochleutico et de Articulis ait
WBpiarp^^iiTiv r5 imikBog oiotropS, tf^ /iiee. Nihilo tamen
magis Columeliae memorauit in boum morbis coxendicum
emotionem, cum armos conuulfos in arando curare doce-
ret Hic igitur, quem Hippocrates docet, eft fenfus Ho-
merici vocabuli tiKhesgf in qno interpretando Grammatici
nugantur. Pergit idem Hippocrat^s de labris boum: rom
fiku yoip SiAoic i(tri Xsier^ if lepo^Xij r5 x&Kh^^ ksitr^ iki^
am yvK^OQf fiot ik lecBxS» fihf « itpo^o)^ r5 %efl8« lecLxS»
il xeel ifipXS» ^ &vw yvi&og. iix raiurx vieoficiAeiV iieo rig
fipax^^ reict^ i ivVa^ruj. r» ii av ficSvvxo^ rm {wccv ira
ifi(Poiiovr» iivr» ivvctrotf filv 0roBpxa^i/(compreiIis labris vel-
lere irramina et decerpere). iivocrou ik wro riv BpcexSctv toolv
vTopoiAetv THQ oiovrotg. xof Tjierctf n/ Hrtoi; ix^ff tot/ ftetA.-
}jov Tj rij .fioiSAi. ^ y^f ^^ irfroev ifieivav xcif arepecoriprj 7
ppetxSx roTi rjJQ PoeS^ehjCf on xcif leplv ixxxpxSv rijv fiocd^Sccv.
Peinde ceruices boum crafias et humerorum latitudinem ad
iugum ferendum faftas elTe, monet Cicero N. D.TL.6^. Quid
de bobus toquar? quorum ipfa terga cUctarant, non ej/e /e ad
onus accipiendttm figurata: ceruices autem natae ad iugum:
tum vires humerorum et latitudines ad aratra extrahenda.
Quae, ex cuiufcunque demum phyfici obferuatione tradita,
ii vera font, confirmant Columellae do6brinam> qui boues
meiius ceruicibus quam capite et cornibus adiungi iugo
monet
P. 447. 1. 42. lege: Tarpeio referuni
~ 1. 43. — candida quae
P. 448. 1. 43. — Sextiles, poftridie
mm 1. 43, — momt in Plinio, qui f
Xx3 P-449-
CO RRIG E ND A-
P. 449. 1. 14. lege : deponehte^. Tabanos
— 1. 30. — « il fi^j cu^xIhi; — ylvcvrai, etf iipLxhet^
inrifivovre^ !• 42, iege: reiiculas
P. 450. poft lin. ig. adde: Cap. Vf. j4t Mnrrius epU —
cutn Lucieno redifjjet'] Murrius adfutt ab initto huius libri,
nec vfpiara abeuntem memorauit eum Varro. Lucieniii aa«
tem aduenit initio cap. V. dum TremeUcw Scrofa difputatio*
nem de porcuhtionc abfoluit^Adueniens ftatim is Mnrrio:
Tu vero, Murri , veni mi admcftus. Tum vero Atticus Mor-
rio: Narra ifti, inquity eadem^ qni /ermones fint /uUnti ei
quid reliqui fit^ vt ad partes paratus vehiett. Deinde Vac-
ciu^ partes loqiiondi de boum difciplina fufcipit cap. V. £ 2.
Patet hinc, Murrium nunquam abiiiTey fed omnibus fermoflt*
bus vfque adfuifle. Verum initio cap< i. Menas difceMty
nec tamen is rediit; quoniam cap. 8- initio Menatts libertu
demum aduenire dtcitur. Vei hinc patet^quaminepteAidinA
nomen Menatis inferuerit capitis V. feft. a et 4, Sed vitiiHtt
in nomine Murrii apertum quomodo corrigam, non habeo.
45?.
454'
P. 455
P. 457.
P. 460.
P. 462.
P. 464.
P. 466.
P. 467.
P.469.
P. 47^.
P. 478.
P. 481.
P. 48^.
P- 486.
P. 489.
P.490.
P. 491.
P. 492.
P. 493.
P. 494.
22. lege: rp$aHovTift7ivog L 27. — S^i
8. — cauos habent !. la. — • Vides i
13"^ de caninis eieSKs mentionem nom facen.
20. — verumfimul cauitatem
13. — quia complent
^ I . — canini primum acuti •
38. — in priore colo derffe
35. — ikoTpixo^ P. 458* 1. 3. — yeshnfcepuHi
15. ^ valet tolerare
33. ~ tangendafint , ftatim
3. — primus equi labor eftp
4. — Origtnem vitii
20. — omttia vetuUs.
14. — 0Ti»c iy «X«ttH[f P. 471. 1. 13. — X«P*»»«
37. — Pauto eUiter P. 476. 1. 41. — rr«/JpMroififtfiF
24 ~ poftquam remedia
34. — tionisfeSHoneuc'] Videtur efle pro
f . — aj/tnii P. 485. 1- 37. — Jtmiretri»
9. ^AttioNauio
6. — Obfequens I. 24. — i^uhpf
3. dele prius/fij^
28* lege : millia nondum duo
42. — CHuum milliarium
jg, — . praetenfis pileis
5. — miremurf
L 31. 92. — videtur praefte^, MA
P- 497.
CORRIGENDA.
P. 497. 1. 2. lege: votuit Vrjinus.
P* 498. !• 4- — cupediariorum
P. 499. 1. 5. — nec Giperum
P. 504. 1. 3. — omithonejuo 1 9. lege : turdorumy
P. 506. 1. 35. — atios intelligi 1. 42. — jeptentrioMH
P. 508. !• i6' — Popma P. 510. L xo. — xtffto.
P. 511. L 13. — ornithofiemjuum
— 1. 34. — ? <^/^«r vldetur k L
P. 512. L 30. ~ inclufum
P. 513. L 14. — amlntlatioHem fub diuo, ormtkoni
P. 514. 1. 14, — ygutionis L 34. — coticludebant eas,retia
P. 51 5. 1. 7. . — tigneos 1. 1 1. — poterant; L 13. ^perticis
P. 516. L 7. — cutcitas L 14. — cutcitas L25. — cutcitas
\ P. 517. L 3. adde: Vitruuius V. I2f. in defcriptibne por-
tus: circum eum portlcus Jiue nauatia Jiint facienda , Jiue ex
portibus aditus ad em^orium. Homero Odyff. ^'. 265. t«o'/i/
^if ivtartiv iirriy htxarc^j i. e. vsticoiKog. Magis etiatn huc
facit locus Piatonis in Critia p. 54. vewo-o/x^^ TtoiXug itxiSg
iyroc, nccT7jp6(pSc otvr^ ry T^rp^.
— L 5- le&^i. acutiorem L 9. — acetabulam
P. 519. L 5. T* primo /lorfltf afJii^ noStiiim
— L 19.' adde: Dignus eft locus Anonymi Auftoris
Compendii Ajchitefturae Vitruuianae corre6lius editae -in
Poleni Exercitat. Vitruv. !!• c. 2. p. 179. quem leftores cum
ipfo Vitruuio et Varrone comparent: Inter ceteros tamen
Androgeus Cyrenenjis cum VIIL ventis orbem terrae regi adi'
feueraj^et, exempti cauffa Athenis turrim marmoream oSogo-
nam inftituity in qua magines ventorwn fcutptas contrajuos
quofque flatus ordinauit, fupraque ipfam turrim metam mar-
moream pojuit y et Tritonem aeneum cottocauit , et ita ejt mo-
dutatus, vt cum ventus atiquis adjpirojjet, quodam momento
in.gj^ro ageretur, etjitpra caput eius refifteret^ et dextera
wanu virgam tenens, ipfum ejjeflantem monflraret. — Sed
plerique XILventos ejje adfeuerant, vt efl in vrbeRoma Tri^
ion aeneus cum totidem thoracibus (i.e. imaginibus) vento-
rum faftus ad tempti Androgei Cyrenenfis Jimilitudincm , fu-
pra caput venti virgam tenens eundem ejji flantem oflendit.
P. 520. L I. lege: comvicntum i. 33. — funem tegercmus*
P. 523. L 29. — olim h. L aiebat: atfl q^is
P. 524. L 12. — artifiam
P. 525. L I. ««- lenjbnianam, muttis in tocisplane
P. 530. L 10. — poft ordinem verbum
— L 34. — f^idco nunc demum
P. 531. L 14. — vutgatum ^irciter. L 30. — emendare
P. 533.
1
CORRIGENDA.
V. 533. 1. 2, IcjTe: corrigenti
P. 535. 1. 12. m fine adde: huc reuocanda effe monaL
P. 536. 1. 42. Icge: Geopotticis, vbi cjl:
P. 537. 1. 25, — rpwS<Ti
P. 540. 1, 14. — Deinde coepcrunt malim cx Plinio
— 1. 28. — ety fi pauca L 29, lege : /ubiicere, quag
P. 544. 1. i5.—etfacie.
P. 547. 1. 4. — clunibus demre iivtereft'
— , I. 22. -^formantur I. ag. — madefaftoque
P. 551. 1. 5. — PliHius P. 553. L ig. — alecula
P- 553- ' '^S- — leffionem L 43. — Quaegraeca
P. 555. .. 41. — Trochwn
P- 557« '• 34« — ^ ffiinuSf montanum
P. 558- 1- 3- — vul^ari V. 563. L 21. — rnw calehar
P. 569. L 5. — juLuo^cf P. 572. 1. 3. — impetum/acientes.
P. 574. 1. 2C. — /'^/«J //. V.
— L 33. ~ n;^fr^^ tradunt aluorum
P. 575. 1. 25. — vidcrent y ftatim
P. 579-. 1. 39. — Suecicarum
P. 580. 1. 1. — Hofnine antiqno in Italia
P. 585- !• 36. — penttutare quidem, pretia
P. 586. L 25. — vctere duffam
P. 587. L 6. ^fuperinduWs
P. 588- !• 29. — Denique in Farrone
P. 589. 1- 38- — permittente. Car/ar
P. 590. L 6. — Plane atia 1. 40. — in Samnium
P. 591. 1. 13. — eumque credcre crjfare
— 1.14. — aefium /eufiuxum et rejJuxum mari Baia-
no adjcribere^ qttod
P. 592. 1. g. — firmamentum 1. 26. — tacd Politiafm
P. 610. 1. 19. — iXcuotQ P. 61 1. 1. 20. — Geoponica
P. 615. L 13. '^fiudttit PJ 614. L antepenult. — awro^
P. 616. L 26. —faciundo 1. 34. — iaeueS
P. 642. in nota e) lin. 22. lege : tibrandi
P. 643. dele notam f. litera fignatam,
P. 656. 1. 30. lege : decertarint,
P. 657. 1. 17. — pofi quam
' P. 659. 1. 25. — cum ipfius potius
V. 663. L 28. — prtfjoir
1.
^.l-
r^^^NIVERSrrV Oh MIGHJQAN
i
3901506695
'^ 111 ■ !■ III l|
<:::>•